Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 45-64 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/45.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πολιτικά ρεύματα

Ο όρος "φιλελεύθερος", που αναφέρεται συχνά στα κείμενα των Ιταλών ιστοριογράφων και στη μελέτη αυτή, είναι γενικευτικός. Καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ιδεολογιών που συγκρούονται μεταξύ τους σε πολλά σημεία: στο θέμα της τακτικής υπάρχουν διαφωνίες ανάμεσα στους οπαδούς της ένοπλης εξέγερσης1 και τους μετριοπαθείς οπαδούς των μεταρρυθμίσεων, που αποστέργουν την ανοιχτή σύγκρουση με τον Αρχιδούκα και προσπαθούν να αποτρέπουν τις εντάσεις2. Ως προς τις δυνάμεις, στις οποίες πρέπει να στηριχθεί το κίνημα, άλλοι στρέφονται προς την ανερχόμενη αστική τάξη, τους διανοούμενους και τη νεολαία, ενώ οι λεγόμενοι οπαδοί του Idealismo Cattolico προσπαθούν να προσεταιριστούν τον κλήρο3. Οι μοναρχικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν στη δυνατότητα να δημιουργηθεί κράτος ελευθερίας χωρίς να πέσουν οι πριγκηπικοί θρόνοι, ενώ οι δημοκρατικοί οραματίζονται την πολιτεία των ίσων. Στο μεγάλο θέμα της ενώσεως σοβεί μια σύγκρουση ανάμεσα στους αυτονομιστές και τους ενωτικούς που εκδηλώνεται εντονότερη στις παραμονές του δημοψηφίσματος για την ενσωμάτωση της Τοσκάνης στο Piemonte. Στο γλωσσικό ζήτημα, που συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές ζυμώσεις της εποχής, η Τοσκάνη γίνεται το επίκεντρο της διαμάχης ανάμεσα στους καθαρολόγους (puristi), που κηρύσσουν

——————————————

1. Η τάση αυτή εκπροσωπήθηκε στη Λομβαρδία, θεωρητικά και πρακτικά, από τον Carlo Cattaneo. Στην Τοσκάνη είχε μικρή απήχηση, αν εξαιρέσουμε την περίοδο 1848-49 και 1858-59. Ο G. Montanelli φαίνεται να την εκπροσωπεί στην Πίζα σε μια μόνο φάση της πολυκύμαντης πολιτικής σταδιοδρομίας του.

2. Τη σχετική θεωρία εισηγήθηκε ο V. Cuoco, που υποστήριζε ότι η ελευθερία κατακτάται με την αρετή.

3. Θεωρητικός της τάσης αυτής ήταν ο Vincenzo Gioberti, φιλόσοφος και πολιτικός, που οραματιζόταν την ενοποίηση της Ιταλίας υπό το σκήπτρο του πάπα.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/46.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

την επιστροφή στη γλώσσα της Φλωρεντίας του 14ου αι. και την απαλλαγή της από τους βαρβαρισμούς που της άφησε η Γαλλοκρατία, και στους ανανεωτές, που πρεσβεύουν τον σεβασμό στη γλωσσική πραγματικότητα της εποχής1.

Η σύγκρουση ανάμεσα στα παραπάνω ρεύματα σοβεί σ' όλο το διάστημα της πρώτης πεντηκονταετίας του αιώνα για να δώσει τη θέση της στη νέα κατάσταση των πολιτικών πραγμάτων, που διαμορφώθηκε εξαιτίας των νέων μεθόδων διακυβερνήσεως στην Τοσκάνη, αλλά και της γενικότερης ιταλικής συγκυρίας, στη δεκαετία 1849-1859.

Οι ιδιότυπες πολιτικές συνθήκες στην Τοσκάνη, ιδίως στο διάστημα της πατρικής και φωτισμένης κυβερνήσεως του Λεοπόλδου Β', από το ένα μέρος επέτρεψαν την κυκλοφορία των ιδεών και την άνθηση της διαφωτιστικής κίνησης κι από το άλλο απέτρεψαν σε μεγάλο βαθμό τις ένοπλες συγκρούσεις. Ενώ στα άλλα ιταλικά κράτη οποιαδήποτε αντίσταση πληρωνόταν με αίμα, στην Τοσκάνη γίνονταν, συχνά με την άδεια της κυβερνήσεως, μνημόσυνα προς τιμήν των θυμάτων της αυστριακής ή της παπικής θηριωδίας. Εξαίρεση αποτελεί μόνο το Λιβόρνο που, σε αντίθεση με την ειρηνική και φιλήσυχη Πίζα, γνώρισε κατά καιρούς άλλου τύπου εντάσεις του απελευθερωτικού αγώνα. Όταν όμως οι ένοπλοι Λιβορνέζοι φτάνουν στην Φλωρεντία το 1849, αντιμετωπίζονται, ακόμα και από τους φιλελεύθερους κατοίκους, με δυσπιστία και δυσαρέσκεια2.

Οι ταλαντεύσεις εξάλλου και η αντιφατικότητα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως προκαλεί ρευστότητα και ιδεολογικές μετατοπίσεις που κάνουν δύσκολη τη διαγραφή των πολιτικών ρευμάτων. Υπάρχει ωστόσο μια κοινότητα ιδανικών που

——————————————

1. Στο "δημοτικιστικό" κίνημα των αρχών του αιώνα ηγείται ο Vincenzo Monti, ενώ καθαρεύοντες ήταν ο Antonio Cesari, ο Basilio Puoti και ο Luigi Fornaciari. Στην Τοσκάνη τοσκανίστας, δηλαδή καθαρολόγος, ήταν ο G. Rosini.

2. G. Giusti, ό.π., σ. 191-192.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/47.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

διατρέχει όλες τις τάσεις και γίνεται ορατή στις κρίσιμες στιγμές, όπως στον πόλεμο του 1848. Πάνω και πέρα από τους άμεσους ή και τους απώτερους στόχους, κυριαρχεί σε όλους τους φιλελεύθερους ο ρομαντικός εθνικισμός, η πίστη στα δικαιώματα του ανθρώπου και το ενδιαφέρον για την κοινή πανανθρώπινη μοίρα. Όσο προχωρεί ο αιώνας, νικούν οι ενωτικές τάσεις στη μάχη εναντίον του τοπικισμού που έχει βαθιά τις ρίζες, ιδιαίτερα στην Τοσκάνη, εξαιτίας του ένδοξου, πολιτισμικού κυρίως, παρελθόντος της. Ακόμα και οι εντάσεις του γλωσσικού ζητήματος, που είχαν φέρει συχνά αντιμέτωπους τους Τοσκάνους με τους Λομβαρδούς διανοούμενους, υποχωρούν από την πίεση των αναγκών του διαφωτισμού. Οι αναμνήσεις της εποχής των comuni εξασθενούν χρόνο με το χρόνο και δίνουν τη θέση τους στο κοινό σημείο αναφοράς, που είναι η δόξα της αρχαίας Ρώμης. Ο ιταλικός ρομαντισμός σ' αυτό ακριβώς διαφέρει από τον ρομαντισμό των άλλων ευρωπαϊκών λαών και προσεγγίζει τον ελληνικό: δεν εξουδετέρωσε ποτές τις κλασικιστικές τάσεις.

Όσο για τα χριστιανικά ιδανικά, ούτε αυτά ήταν δυνατόν να μην επενεργούν στην διαμόρφωση των ιδεολογιών και στη στήριξη των αγώνων μιας κοινωνίας τόσο προσηλωμένης σ' αυτά. Μόνο που χρειάστηκε να αναχθούν σε άλλες σφαίρες για να μην προσομοιάζουν με ό,τι εκπροσωπούσε τότε το Βατικανό. Πολιτικές κινήσεις μείζονος σημασίας, όπως η Giovane Italia, εξέλιξαν και βάθυναν το θρησκευτικό αίσθημα, με νέο όμως χρώμα, και στήριξαν σ' αυτό την αφυπνιστική τους προσπάθεια.

Δεν έλειψε εξάλλου από την ειρηνική Τοσκάνη η δράση των μυστικών εταιρειών, μόνο που σπάνια οδήγησε εκεί σε επαναστατικά κινήματα: ο καρμποναρισμός, που κίνησε στη Νάπολη και στο Piemonte τα κινήματα του 1820 και 1821, εξαπλώθηκε και στην Τοσκάνη, αλλά αντιμετωπίστηκε από τον Fossombroni "σαν μια παιδική αταξία"1 και δεν προξένησε τίποτε 

——————————————

1. "Come una ragazzata" (Montanelli, ό.π., σ. 38). Επίσης G. Salvemini, Scritti sul Risorgimento, Milano 1961, σ. 402: "Η Τοσκάνη

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/48.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αξιομνημόνευτο εκτός από την αυτοκτονία ενός νέου που απογοητεύτηκε επειδή ένας φίλος, στο σπίτι του οποίου είχε ζητήσει καταφύγιο μετά από "συστάσεις" που του έκαμε η αστυνομία, του αρνήθηκε τη φιλοξενία.

Αλλά οι καιροί ωριμάζουν. Στις αρχές της 10ετίας του '30 ένα μεγάλο μέρος των φιλελεύθερων Τοσκάνων οργανώνεται στην Giovane Italia. Η οργάνωση, που έμελλε να πρωτοστατήσει στον ενωτικό-απελευθερωτικό αγώνα ως το τέλος της 10ετίας του '40, πλαισιώθηκε εκεί αρχικά από τους κύκλους του Indicatore Livornese μετά το κλείσιμο του περιοδικού: τον Guerrazzi, τον Pietro Bastogi, πλούσιο καταστηματάρχη του Λιβόρνου, τον Enrico Mayer, διαπρεπή παιδαγωγό και, φυσικά, τον Mazzini που ήλθε στην Τοσκάνη το 1830. Οι καθηγητές και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πίζας, όπως θα δούμε, δεν έλειψαν από το προσκλητήριο.

Το κεντρικό κομιτάτο της Giovane Italia είχε την έδρα του στη Μασσαλία. Από εκεί, αλλά κι από το Παρίσι, έφταναν οι οδηγίες, τα φυλλάδια και τα θεωρητικά κείμενα1. Σύμφωνα με τα φυλλάδια, επικεφαλής του επαναστατικού στρατού βρίσκονταν κόμητες, μαρκήσιοι, πλούσιοι ιδιοκτήτες, δικηγόροι, δόκτορες της νομικής και της ιατρικής, οι περισσότεροι με στρατιωτικές σπουδές στο εξωτερικό· στη βάση υπήρχαν χιλιάδες οπλισμένων αποστόλων (apostoli armati). "Πάντα η ίδια ιστορία", όπως παρατηρεί ο Montanelli, "για τις χιλιάδες των φανταστικών μαχητών [...] Κι όμως οι θεωρίες του Mazzini αξιοποίησαν ως επαναστατικό κίνητρο τον καθολικισμό, που ως τότε ηχούσε στ' αυτιά της πανεπιστημιακής νεολαίας ως Ιερά εξέταση"2.

——————————————

κυβερνήθηκε με ήπιους τρόπους, πατριαρχικούς, αποχαυνωτικούς: η αναταραχή εκδηλώθηκε εκεί λιγότερο παρά στις άλλες περιοχές της Ιταλίας· οι μυστικές εταιρείες είχαν εκεί ελάχιστη επιρροή".

1. Η πολιτική φιλοσοφία του αρχηγού της Giovine Italia στο G. Mazzini, Scritti editi ed inediti, Τόμοι 100, Imola 1906-1943.

2. ό.π., σ. 42.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/49.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Την ίδια περίπου εποχή διαδίδονταν στην Ιταλία άλλα νεοχριστιανικά ρεύματα που προέρχονταν από τη Γαλλία: αρκετοί οργανώθηκαν στις μυστικές "εκκλησίες" των Σενσιμονιστών1 και μια μικρή τέτοια εκκλησία, συγκροτήθηκε από φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πίζας το 1832. Σύντομη ζωή και μικρό αριθμό οπαδών είχαν οι Carbonari riformati, που είχαν έδρα την Πίζα, οι Veri Italiani και η Legione Italiana. Αρκετά μέλη των οργανώσεων αυτών δικάζονταν κατά καιρούς και καταδικάζονταν, αλλά ο Αρχιδούκας τούς έδινε χάρη. Άλλοι πατριώτες, κορυφαίοι διανοούμενοι οι περισσότεροι, οδηγούνταν στις φυλακές, όπου έμεναν για μικρό διάστημα ασχολούμενοι με το συγγραφικό τους έργο. Πολύ λίγοι Τοσκάνοι εξορίστηκαν, αλλά κι αυτοί για λίγο διάστημα, ενώ στους ξένους επιβαλλόταν, και μάλιστα υπό τύπον "συμβουλής", η απομάκρυνση από το Μ. Δουκάτο. «Κι ενώ η κυβέρνηση της Τοσκάνης κατασκεύαζε αυτά τα "ζαχαρωμένα θύματα", όπως πνευματωδέστατα τα χαρακτήρισε ο Salvagnoli, οι δίκες των μελών της Giovane Italia έσταζαν αίμα στο Piemonte»2.

Όσο φτωχός είναι ο κατάλογος των μαρτύρων της αντίστασης στην Τοσκάνη, τόσο μεγάλος είναι ο αριθμός των πολιτών που, χωρίς να είναι μέλη καμιάς οργάνωσης, πήραν μέρος σε νόμιμες ή και παράνομες πολιτικές εκδηλώσεις, επιδιώκοντας, καθώς λέει ειρωνικά ο Giusti, "να σώσουν συγχρόνως την πατρίδα και το τομάρι τους"3. Οι πόλεις της Τοσκάνης έζησαν στο διάστημα μιας εικοσαετίας περίπου (1830-1849) μια κλιμάκωση πολιτικού αναβρασμού, που εκφραζόταν είτε με πανηγυρισμούς είτε με διαμαρτυρίες και που έφτασε σε κορυφώσεις απίστευτες τις παραμονές του Πρώτου Πολέμου της Ανεξαρτησίας. Η αντίστοιχη κλίμακα των παραχωρήσεων του Λεοπόλδου δεν οφείλεται

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 45.

2. στο ίδιο, σ. 42. Ο Vincenzo Salvagnoli (1802-1861) ήταν στέλεχος της Accademia dei Georgofili, συγγραφέας και ποιητής.

3. ό.π., σ. 49.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/50.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

μόνο στη μακροθυμία του. Και επιτέλους: όταν το επέβαλαν οι καιροί, οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι διακινδύνευσαν και "το τομάρι τους" στις μάχες της Λομβαρδίας και μερικοί το έχασαν...

Στο διάστημα που ακολούθησε τον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1849-1859) οι πολιτικές τάσεις στην Τοσκάνη διαμορφώνονται διαφορετικά. Καθώς η κυβέρνηση της Φλωρεντίας δεν διαφέρει πια πολύ από τις κυβερνήσεις των άλλων ιταλικών κρατών, τα χαρακτηριστικά των πολιτικών ρευμάτων στην Τοσκάνη είναι εκείνα που αποδίδονται στις αντίστοιχες κινήσεις όλης της Ιταλίας. Η συνθηκολόγηση των πριγκήπων με την Αυστρία και η κατάπνιξη των επαναστατικών κινημάτων που εξακολουθούσαν μετά την ήττα απέδειξε πόσο ουτοπιστική ήταν η ιδέα της απελευθέρωσης με τη βοήθεια των θρόνων. Ουτοπιστική είχε αποδειχθεί, εξαιτίας της μεταστροφής του Πίου Θ΄, και η ελπίδα για ένα παπάτο εθνικό και μεταρρυθμιστικό κι έτσι άδοξα "έδυσε ο νεογκουελφισμός"1. Οι ηγέτες του Risorgimento αντιλήφθηκαν ότι ο εχθρός ήταν ένας: η Αυστρία. Η δύναμη αυτή μπορούσε να αντιμετωπιστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο κι όχι στις πλατείες των Ιταλικών πόλεων κι η μόνη ιταλική δύναμη που μπορούσε να διεξαγάγει τον αγώνα αυτόν ήταν το Βασίλειο του Piemonte. Οι αντιμοναρχικοί υπέστειλαν τις σημαίες τους. Οι κήρυκες των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών αναδιαρθρώσεων δεν εύρισκαν οπαδούς μέσα σε κοινωνίες, όπου είχε επικρατήσει η ιδέα του "primum vivere": πρώτα να υπάρξει η ενωμένη Ιταλία κι ύστερα να ασχοληθούμε με το πώς θα υπάρξει. "Στην τάξη των εύπορων αστών, που ήταν προοδευτική στην πολιτική και συντηρητική στα κοινωνικά ζητήματα και που είχε πτοηθεί από μερικά λαϊκά και αγροτικά κινήματα [...] λειτουργούσαν, μετά το '49, ενδοιασμοί και φόβοι μήπως η οικονομική - κοινωνική τάξη απειληθεί από την πρόοδο

——————————————

1. "Tramontò il neoguelfismo" (G. Volpe, Italia moderna, Firenze 1943, σ. 19).

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/51.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

του σοσιαλισμού"1. Ακόμα και η πτέρυγα του Mazzini φαινόταν να προσβλέπει με ελπίδα στο Βασίλειο του Piemonte και να επικροτεί, έστω και εκ των υστέρων, τους χειρισμούς του Καβούρ.

Τα πολιτικά συμβάντα της τελευταίας διετίας (1859-61) χαρακτηρίζονται από "τη συμφωνία και την αλληλεγγύη, με την οποία δρούσαν, τουλάχιστον στην πράξη, διαφορετικές επί σκηνής δυνάμεις, που γίνονταν όλο και πιο συγγενείς και ικανές για συνεργασία: η μοναρχία και ο "λαός", ο βασιλικός στρατός και οι εθελοντές, ο Καβούρ με τους μετριοπαθείς οπαδούς του και ο Garibaldi με τις Camicie rosse. Άνθρωποι ή ομάδες δράσης διαφορετικές μεταξύ τους. Δεν έλειπε -απών αλλά παρών- ούτε ο Mazzini..."2

Στους τελευταίους αυτούς αγώνες η Τοσκάνη συνεισέφερε όχι λίγο: κύματα εθελοντών, ανάμεσα στους οποίους και φοιτητές, έφευγαν από τη Φλωρεντία, τη Σιένα, το Λιβόρνο, τη Λούκα, την Πίζα για να καταταγούν στο στρατό του Piemonte στον Δεύτερο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Τέλος, το 1861, μια δεύτερη φάλαγγα φοιτητών πολεμιστών έφευγε από το Πανεπιστήμιο της Πίζας για ν' ακολουθήσει τον Garibaldi στην Εκστρατεία των χιλίων.

——————————————

1. G. Volpe, ό.π., σ. 20. Ο Volpe, ως μελετητής της γενικότερης πολιτικής ιστορίας, δεν επιμένει, φυσικά, σε μικρότερης σημασίας ιδιοτυπίες, όπως, για παράδειγμα, την επιβίωση ως το 1859 της τάσης των αυτονομιστών στην Τοσκάνη που επιβεβαιώνεται και από τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος: σε 386.445 ψηφοφόρους οι 366.571 ψήφισαν υπέρ της ενώσεως με τη συνταγματική μοναρχία της Σαβοΐας, 14.925 υπέρ του χωριστού βασιλείου και 4.949 ψήφοι ακυρώθηκαν (Paolo Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 475).

2. στο ίδιο, σ. 33-34. Ο Mazzini, εξόριστος τότε στην Αγγλία, ήταν παρών με τα γραπτά του και την προπαγάνδα του. Πρβ. επίσης Αντώνης Λιάκος, ό.π., σ. 23 κ.ε. Για ερμηνεία των εξελίξεων μετά το '48 και κριτική της σχετικής πολιτικής φιλολογίας, βλ. A. Gramsi, ό.π., σ. 83 κ.ε.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/52.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

4. Gian Pietro Vieusseux

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/53.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Έλληνες και Φιλέλληνες

Έχει διαγραφεί ήδη, σε γενικές γραμμές, το πνευματικό και πολιτικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο έζησαν οι Έλληνες φοιτητές της Πίζας. Στην εικόνα που δόθηκε αξίζει να προστεθεί η ιδιαίτερη σχέση της ιταλικής διανόησης -που το άνθος της εκφραζόταν στην Τοσκάνη μέσω της Ανθολογίας- με τον ελληνικό αγώνα και τον Ελληνισμό γενικότερα. Απαύγασμα της γενικότερης αυτής σχέσης είναι όσα θα εκτεθούν παρακάτω για τη συμπεριφορά των Τοσκάνων προς τους Έλληνες που σπούδαζαν εκεί, αλλά και για τη στάση των ίδιων των Ελλήνων φοιτητών απέναντι στην ιταλική υπόθεση.

"Ειλικρινά φιλελεύθεροι, ο Vieusseux και οι φίλοι του είχαν συνεχώς το βλέμμα προσηλωμένο σε οποιοδήποτε σημείο της Γης διεξαγόταν αγώνας για την ελευθερία [...]. Υπέρ του ελληνικού λαού πήραν μέρος ανοιχτά γιατί βρισκόταν πιο κοντά τους και μπορούσαν γι' αυτό να του συμπαρασταθούν έμπρακτα. Τα αισθήματά τους γι' αυτόν ήταν πραγματικά αδελφικά· στη μοίρα του έβλεπαν να απεικονίζεται η μοίρα της Ιταλίας. Τους φαινόταν ότι ο ελληνικός λαός θυσιαζόταν για χάρη όλων των καταπιεζόμενων λαών [...] Το παράδειγμα του ελληνικού λαού το αισθάνθηκαν ως υψηλή προτροπή προς την Ιταλία"1.

——————————————

1. Raffaele Ciampini, Gian Pietro Vieusseux, I suoi Viaggi, i suoi giornali, i suoi amici, G. Einaudi Editore, 1953, σ. 162-163. Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι του Tommaseo που παρατίθενται στις ίδιες σελίδες:

"Sorge un popol d'eroi, testé cattivo

Di pochi schiavi, ed or di re terrore

Nell'ira amante nel partir giulivo,

Che modesto trionfa e altero muore

Che per ogni fedel, per ogni oppresso

Pugna, e per la mia patria, e per me stesso".

...............................................................

"Vedi, Italia a te guarda, e con desio

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/54.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στις συναντήσεις του Gabinetto συζητούσαν με έξαψη το ζήτημα της ελληνικής επανάστασης που τους απασχόλησε συνεχώς στο διάστημα από το 1822 ως το 1827. "Ήταν ένα από τα ιστορικά συμβάντα που κρατούσαν τους φιλελεύθερους Ιταλούς και κυρίως τους Φλωρεντινούς σε αδιάκοπη αγωνία. Η είδηση μιας ελληνικής ήττας θεωρούνταν εθνική συμφορά"1.

Στους πνευματικούς κύκλους της Τοσκάνης κινείται, στη δεκαετία του '20, ο Mario Fieri, υποστηρικτής της ελληνικής υπόθεσης και φανατικός φιλελεύθερος. Μετέχει στις συναντήσεις στο σπίτι του Vieusseux και περιγράφει στο ημερολόγιό του τις συζητήσεις για την Ελλάδα σε πολλές σελίδες γεμάτες με επιφωνήματα, στεναγμούς, επικλήσεις στον γενναίο ελληνικό λαό και στην Ιστορία, τον μόνο αμερόληπτο κριτή μέσα σ' έναν κόσμο γονατισμένο μπροστά στους τυράννους και αντίπαλο προς την ελευθερία2. Επιφανείς Έλληνες, ελληνιστές και Φιλέλληνες συχνάζουν στο Gabinetto: Ο Μουστοξύδης, ο Guilford, ο Fauriel, ο Delavigne, "κάποιος Έλληνας Νικολαΐδης", ο Felice Bellotti, ο

——————————————

Alleata te chiama, et te sorella:

Non men grave di colpe in faccia a Dio,

Non men di te piagata e non men bella".

1. στα ίδιο, σ. 110. Μια εξήγηση του φαινομένου αυτού -που δεν ήταν βέβαια μόνο ιταλικό- δίνει ο Αλέξης Πολίτης στο Η ανακάλυψη των δημοτικών τραγουδιών. Προϋποθέσεις, προσπάθειες και η δημιουργία μιας πρώτης συλλογής, Αθήνα, Θεμέλιο 1984, σ. 164-165: "Η έκρηξη μιας επανάστασης με δύο, διαδοχικά, εστίες στα Βαλκάνια [...] ήταν ένα χαρτί αναπάντεχο για τις φιλελεύθερες δυνάμεις [...]. Καθώς [το ελληνικό πρόβλημα] αντιστοιχούσε με τα επιτόπια προβλήματα, παρείχε εύγλωττα επιχειρήματα. Οι ειδήσεις οι σχετικές, που κυριολεκτικά γέμιζαν τα καθημερινά και τα περιοδικά φύλλα, αποτελούσαν εσωτερικές στην ουσία και όχι εξωτερικές ειδήσεις. Δεν είναι γραμμένες για να πληροφορήσουν, παρά για να κάμουν αντιπολίτευση, να δημιουργήσουν συσπειρώσεις· να προπαγανδίσουν το ελληνικό ζήτημα, καλά, αλλά κυρίως τις ιδέες που θεωρούν ότι εκπροσωπεί".

2. Φλωρεντία, Biblioteca Riccardiana, Carte Fieri, Le Memorie inedite.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/55.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Rosini, ο Rosellini...1 Από τον Γκίλφορντ, κάθε φορά που εκείνος επισκέπτεται την Τοσκάνη, ο Fieri μαθαίνει τις τελευταίες ειδήσεις για την ελληνική επανάσταση και τις μεταφέρει στο Gabinetto, απ' όπου διαδίδονται σε πλήθος άλλα μέρη. Άλλοτε μαθαίνει τα γεγονότα μέσω του Έλληνα τραπεζίτη του Γεωργίου Μπέτσου: "... εξαιρετικά ευχάριστα νέα για την υπόθεση των Ελλήνων: συνεχείς νίκες στη στεριά και στη θάλασσα θ' ακούσουμε σε λίγο. Ας γινόταν το ίδιο και στην Ισπανία! Αν χαθούν αυτές οι δύο υποθέσεις, αλλοίμονο στην ανθρωπότητα!"2.

Μεταξύ Λιβόρνου και Φλωρεντίας κινείται την ίδια περίοδο η Αγγελική Πάλλη, Λιβορνέζα λογία από πατέρα Ηπειρώτη, που παντρεύτηκε αργότερα τον Ferdinando Bartolomei. To σπίτι της στο Λιβόρνο στάθηκε, μεταξύ 1824 και 1826, το κέντρο συναντήσεως των Φιλελλήνων και γενικότερα μια εστία φιλελεύθερης προπαγάνδας. Ο Pieri την παρουσιάζει να απαγγέλλει σκηνές από τραγωδίες σε μια συγκέντρωση στο σπίτι του Vieusseux. Θαυμάζει την ελληνική κατατομή της, τη ζωντάνια της φυσιογνωμίας της και ανακράζει: "Oh miei Greci!"3.

——————————————

1. Della vita di Mario Pieri Corcirese scritta da lui medesimo, Firenze, Le Monnier 1850, βιβλ. V, σ. 31-33, 38, 47. Πρβ. Arturo Linaker, La vita e i tempi di Enrico Mayer, G. Barbera Editore, Firenze 1898, σ. 26: "Εκεί [στο Gabinetto] συναντιόταν ο Niccolini, ο Manzoni, ο Giacomo Leopardi [...] ο Μουστοξύδης, ο Orioli, ο Mamiani, ο Cino Capponi, ο G. Β. Zannoti, ο στρατηγός Colletta, ο συνταγματάρχης Gabriele Pepe, ο Φιλέλληνας συνταγματάρχης Fabier [...]. Πίσω από αυτούς συνωστιζόταν ένα πλήθος από νεαρούς λογίους..." Για τις σχέσεις του Fauriel με τους Έλληνες και Φιλέλληνες της Ιταλίας και κυρίως με τον Pieri και τον Μουστοξύδη, βλ. Αλέξη Πολίτη, ό.π., σ. 208, 216, 238-244, 262 και σημ. 80.

2. Carte Pieri, ό.π.

3. Carte Pieri, ό.π., 23 Μαΐου 1824. Η Angelica Palli Bartolomei, που ο Manzoni την έχει αποκαλέσει "νέα Σαπφώ", ήταν διακεκριμένη ποιήτρια και συγγραφέας. Ως συμβολή στον ελληνικό αγώνα, εξέδωσε ή δημοσίευσε στα πιο έγκριτα περιοδικά πλήθος πεζογραφήματα και ποιήματα: τα ιστορικό μυθιστόρημα Alessio ossia gli ultimi giorni di Psara, Italia 1827·

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/56.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Σαν δική του πατρίδα αισθανόταν την Ελλάδα και ο Tommaseo. Ως Δαλματός, ήταν περισσότερο διαθέσιμος να ταυτιστεί με τους αγώνες των Ελλήνων που ξυπνούσαν στην ψυχή του "κάτι από την παλιά "ενετική" ευαισθησία του"1. Τίποτε δεν εκφράζει πιο αποκαλυπτικά τη στάση των Ιταλών (κι όχι μόνο ) Φιλελλήνων απέναντι στην ελληνική επανάσταση από τα λόγια του Tommaseo: "Στο συναίσθημα που μας συνέχει για την τύχη των Ελλήνων [...] συγχέεται ο θαυμασμός για το παρόν και η ευγνωμοσύνη για το παρελθόν"2. Τρία χρόνια αργότερα, όταν πλησιάζει η στιγμή να κριθεί η τύχη της Ελλάδας, ο Tommaseo θα γράψει ότι "η νέα κίνηση που δόθηκε από τα κινήματα της Ελλάδας στα πράγματα της Ευρώπης πρέπει να ορίζει, από τώρα και στο εξής, μια νέα εποχή στα ευρωπαϊκά χρονικά"3.

——————————————

"Alla Grecia", L'alleanza, 13, Milano· Calliroe, Racconto greco, Milano· Il maggiore D'Argincourt, aneddoto della sollevazione ellenica del 1854, Milano, κ.ά. Με την Ελληνοϊταλίδα ποιήτρια συνδεόταν στενά και ο Enrico Mayer. To 1820, νεότατος ακόμα, είχε γράψει το «Ragionamento sopra il "Tieste", tragedia di Angelica Palli», που στάθηκε αφορμή να δημιουργηθεί μεταξύ τους μια σταθερή και ειλικρινής φιλία (Arturo Linaker, ό.π., σ. 12-13 και 16).

1. Giovanni Spadolini, "Niccolò Tommaseo e l'Indipendenza greca" στο Risorgimento greco e filellenismo italiano, Roma, Edizioni del Sole, 1986, σ. 90-91.

2. Ν. Tommaseo, "Storia della Regenetazione della Grecia, dal 1740 al 1824, di F.C.H.L. Pouqueville trad. ill. da Stefano Ticozzi, Italia 1825 (finora tomi 5 in 16o). Compendio della storia del Risorgimento della Grecia dal 1740 al 1824, Italia 1825, tomi 2 in 16o" [Recensione], Antologia, No 21, Μάρτιος 1826, σ. 94-95.

3. Του ίδιου, "Viaggio letteraio nella Grecia, ο lettere sui Greci antichi e moderni, con un parallelo de'loro costumi. Del sig. Guys dell' Accad. di Marsiglia, Vers, dal francese, Roma 1828, vol. IV, Tip. Ajani, K.X.Y." [Recensione], Antologia, IVe 35, Αύγουστος 1829, σ. 128-131. Για τα άλλα δημοσιεύματα του Tommaseo στην Ανθολογία, βλ. «Elenco degli articoli di soggetto greco apparsi nella "Antologia" di G. P. Vieusseux (1821-1832)», επιμέλεια Evi Valma Pawloff, στο Risorgimento greco..., ό.π., σ. 438 κ.ε. Τα άρθρα του Tommaseo υπογράφονται με το ψευδώνυμο Κ.Χ.Υ.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/57.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Όσο για τον Enrico Mayer, στους κύκλους της Ανθολογίας τον θεωρούσαν Έλληνα1. Φίλος και μαθητής ενός Έλληνα, του Δρόσου, γνώστης όχι μόνο της αρχαίας αλλά και της νέας ελληνικής γλώσσας, σύχναζε στα σπίτια των Ελλήνων του Λιβόρνου, που τον δέχονταν με αγάπη, και ήταν ενθουσιασμένος από τα λαμπρά δείγματα της ιδιοφυΐας της Πάλλη. "Στο σπίτι της", γράφει ο ίδιος στον Chivizzani, "έφταναν αδιάκοπα νέα από την Ελλάδα ικανά να εμπνεύσουν θαυμασμό και συγχρόνως τρόμο"2. Μέσα σ' αυτό το κλίμα εμπνεύστηκε ο Mayer τον " Ditiràmbo sulla Grecia" και τον έστειλε στην Ανθολογία, όπου όμως δεν δημοσιεύτηκε ποτέ. Ο Vieusseux, στις 18 Οκτωβρίου 1821, ζήτησε την άδεια να τον δημοσιέψει, αλλά η λογοκρισία τού την αρνήθηκε. Ο λογοκριτής πατήρ Mauro Bernardini, σε γράμμα του προς τον πρόεδρο Puccini, εντοπίζει τα σημεία όπου ο ανώνυμος ποιητής συνδέει την επανάσταση των Ελλήνων με την επανάσταση στη Νάπολη και υπογραμμίζει τους στίχους "Feroci tiranni! tremate! tremate! / Per voi l'ora di morte in Ciel suonò". Ο Puccini όχι μόνο δεν επέτρεψε τη συγκεκριμένη δημοσίευση, αλλά και διέταξε να απαγορεύεται στο εξής "κάθε παρόμοιο ποίημα ή σύνθεση σχετική με την παρούσα κατάσταση της Ελλάδας" 3.

Την ίδια τύχη είχε ο "Διθύραμβος" όταν, κατά συμβουλή του Vieusseux, ο Mayer ζήτησε την άδεια για τη δημοσίευσή του από τις αρχές της Λούκας4. «Αν ήταν στο χέρι μου», γράφει ο Vieusseux στον Mayer, «η Ανθολογία θα γινόταν ο πιο εύγλωττος υποστηρικτής των Ελλήνων μα έχουμε να κάμουμε με μια λογοκρισία η οποία εξαρτάται από τη Βιέννη και έτσι εξηγείται η τύχη του "Διθυράμβου" σου και η δική μου σιωπή. Δεν πρέπει όμως να αποθαρρύνεσαι και μην αμελείς να μου στέλνεις κείμενά

——————————————

1. Arturo Linaker, ό.π., σ. 27.

2. στο ίδιο σ. 16.

3. A.S.F. Buon Governo Segreto, 1821, f. 97, n. int. 4963.

4. A. Linaker, ό.π., σελ. 19, όπου και παραπομπή στα Arch. Mayer.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/58.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

σου. Γράφε λοιπόν, κύριε Φιλέλληνα1 και, όσο περνάει από το χέρι μου, θα δω με μεγάλη χαρά το όνομά σου να φιγουράρει στο περιοδικό μου»2.

Δεν αποθαρρύνθηκε ο Mayer: τον επόμενο Νοέμβριο υπέβαλε στην Ανθολογία, το άρθρο "Cenni sulla lingua romaica", που ο πατήρ Bernardini επέτρεψε να δημοσιευτεί με μια μόνο τροποποίηση: στη φράση "Τώρα που όλα τείνουν να οδηγήσουν και πάλι την Ελλάδα στην παλιά της δόξα" επέβαλε να αντικατασταθεί η λέξη "Ελλάδα" με τη λέξη "ελληνική λογοτεχνία"3.

Μετά τρία χρόνια (Αύγουστος 1824) ένα ακόμα μεγάλο ποίημα κόβεται από την λογοκρισία. Είναι το "In morte di Lord Bayron, ode alia Grecia" του Mayer4. Ο Mayer είχε γνωρίσει τον Byron στο Λιβόρνο, στο σπίτι του Άγγλου λογίου John Webb που τον είχε προσλάβει ως παιδαγωγό της κόρης του και ως γραμματέα για τις εμπορικές του υποθέσεις. Τον Ιούλιο του

——————————————

1. Στο πρωτότυπο "Ellenofilo", το ψευδώνυμο που χρησιμοποιούσε ο Enrico Mayer. Ένα μεγάλο μέρος του "Διθυράμβου" παραθέτει ο Α. Linaker, ό.π., σ. 20 κ.ε. Πρβ. και De Rubertis, L'antologia di Gian Pietro Vieusseux, F. Campiteli Editore, Foligno X.X., σ. 11 κ.ε.

2. στο ίδιο, σ. 26.

3. A.S.F. Buon Governo Segreto, 1821, f. 97, n. int. 4963. To άρθρο του Mayer δημοσιεύτηκε τελικά στο No 12 της Ανθολογίας, Δεκέμβριος 1821. Για τα άλλα δημοσιεύματα του Ellenofilo, που περιέργως ο Ciampini τον ονομάζει "Filelleno", βλ. Evi Valma Pawloff, ό.π., σ. 438 κ.ε.

4 "Αυτή η σύνθεση δεν έχει μεγάλη αξία, αλλά αναφέρεται σε ένα θέμα ύποπτο", γράφει ο πατήρ Bernardini (A.S.F., Buon Governo Segreto, 1824, f. 10, n. 100, int. 177). Πράγματι:

"Figli di Grecia! il cantico

Animator delle armi

Ceda un istante al flebile

suon de' funerei carmi;

Talor gl'inni che intuonansi

De' morti sulla tomba

Possono accender gli animi

Come guerriera tromba..."

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/59.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

1823, λίγο πριν σαλπάρει το "Ηρακλής" που θα τον έφερνε στην Ελλάδα, ο Byron παρέδωσε στον Webb πολλά από τα χαρτιά του με την παράκληση να καούν παρουσία του Mayer1.

Με τον ίδιο παθητικό τρόπο θα θρηνήσει ο Mayer για το θάνατο του Αλέξανδρου Υψηλάντη:

"... mute intorno al suo funereo letto

Stavano l'ombre degli eroi, che primi

Da lui raccolti in sacre schiere, primi

Versar quel sangue onde la greca terra

Fu fecondata a Libertade..."2

Κι όταν, μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, φτάνει στο Λιβόρνο το πρώτο ελληνικό καράβι, ο Mayer το χαιρετίζει:

"Salve! Salve ο premiero

Di libertà foriero.

Salve sul tosco mar!..."3

Θερμός πρεσβευτής της ελληνικής υπόθεσης στην Ιταλία, παρόλον τον πολιτικό συντηρητισμό που χαρακτήριζε τη γενικότερη στάση του, είναι και ο Μουστοξύδης. Ούτε λίγο ούτε πολύ, 34 γράμματά του προς τον Vieusseux μαρτυρούν τη στενή σχέση του με τους κύκλους της ιταλικής διανόησης και το αδιάπτωτο ενδιαφέρον του για την Ελλάδα4. "Μερικές οικογενειακές μου 

——————————————

1. A. Linaker, ό.π., σ. 12, 17-18.

2. στο ίδιο, σ. 25.

3. στα ίδιο, σ. 24, με την υποσημείωση "Ανέκδοτο, Αρχείο Mayer". Πρβ. και Ν. Tommaseo, Di Giampetro Vieusseux e dell'andamento della civiltà italiana in un quarto di secolo - Memorie, Firenze, Stamperia delle Logge del Grano, 1863, σ. 43-44.

4. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze, Carteggio Vieusseux 73, 75-108. Τα γράμματα, που καλύπτουν την περίοδο 30.1.1825-23.9.1839, αναφέρονται από την Αγάθη Νικοκάβουρα στο "'Έρευνα έργων και χειρογράφων του Ανδρέα Μουστοξύδη", Θησαυρίσματα 1 (1962), σ. 95. Η σχέση του Μουστοξύδη με τους επιφανέστερους εκπροσώπους της ιταλικής

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/60.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

υποθέσεις", γράφει στον Vieusseux τον Ιούνιο του 1824, "οι ειδήσεις από την Ελλάδα πότε λυπηρές και πότε ευχάριστες, η πλατεία του Αγίου Μάρκου, οι συμπολίτες μου, η πίπα και κάποια άλλη πιο σοβαρή σκέψη με κλέβουν από τις μελέτες μου...". Και υπογράφεται "Διευθυντής του Ελληνικού Κολλεγίου της Βενετίας και της σειράς του Sonzogno, καθαριστής πολλών κακών γραπτών, ανταποκριτής της ελληνικής κυβερνήσεως, μεταφραστής του Ηροδότου, κατατρυχόμενος συνεχώς από ρευματισμούς". Όταν όμως φτάνει στην Ιταλία η είδηση ότι έπεσε το Μεσολόγγι, ο κομψός σαρκαστής δεν μπορεί πια να κρύψει τη συγκίνησή του: "Οι Έλληνες δεν έχουν πτοηθεί [...]. Όσο ακόμα υπάρχει στην Ελλάδα έστω κι ένα κάστρο που δεν έχει κυριευθεί από τους Τούρκους, εγώ βλέπω πάνω σ' αυτό να κυματίζει το λάβαρο και η ελπίδα μας"1.

Οι μελέτες του Μουστοξύδη2 -πάντα, αυστηρά φιλολογικές-

——————————————

λογιοσύνης διαγράφεται και στην αλληλογραφία του με τον Pieri, συνολικά 17 γράμματα της περιόδου 26 Ιανουαρίου 1803-15 Ιουλίου 1818 (Lettere di illustri italiani a Mario Pieri per cura di David Montuori, Firenze, Felice le Monnier 1863, σ. 167-195. Πρβ. Della vita di Mario Pieri..., ό.π., βιβλ. III, σ. 199, 216). Για τα ταξίδια του Μουστοξύδη στην Τοσκάνη και τη συμμετοχή του στις συναντήσεις του Gabinetto, βλ. στο ίδιο, βιβλ. V, σ. 32, και Memorie, ό.π., 21 Δεκεμβρίου 1824.

1. Carteggio Vieusseux, ό.π., Μάιος 1826.

2. "Alcune considerazioni sulla presente lingua del greci", No 17 Μάρτιος 1825 (μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Π. Χιώτη, Φιλολογικά Μουστοξύδου, Παρατηρήσεις τινές επί της παρούσης ελληνικής γλώσσης. Ζάκυνθος 1851)· "Notizie intorno ad un volgarizzamento inedito delle istorie di Giovanni Ducas", No 19, Σεπτέμβριος 1825· "Sopra, i due Leoni posti in sull' entrata dell'Arsenal di Venezia e sopra altri monumenti di questo genere", No 47, Σεπτέμβριος 1832. Σχετικά με το έργο του Μουστοξύδη έχουν γραφτεί στην Ανθολογία τα εξής άρθρα: "Le nove Muse di Erodoto alicarnasseo, tradotte ed illustrate da Andrea Mustoxidi, 1820/22, in 8ο, fig. M.", No 18, Απρίλιος 1825, "Alle storie d'Eraclea di Memnone appendice d'Andrea Mustoxidi, Milano Sonzogno, 1825, in 8ο", No 22, Ιούνιος 1826. "Notizie intorno ad Esopo, dettate dal cav. Andrea Mustoxidi, Corcirese, Venezia,

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/61.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

δημοσιεύτηκαν στην Ανθολογία με το όνομά του και χωρίς αντίρρηση εκ μέρους της λογοκρισίας. Μολονότι ο ίδιος, αυτοσαρκαζόμενος όπως συνήθως, χαρακτηρίζει τον εαυτό του "ταπεινό τεχνίτη μωσαϊκών" και τα άρθρα του "σχολαστικά αγκαθάκια προορισμένα να προστεθούν σε άλλων μελέτες"1, τα κείμενά του αναμένονταν πάντα με εξαιρετικό ενδιαφέρον από τους κύκλους των Ιταλών λογίων.

Στον κύκλο των Ελλήνων που διακρίνονται την εποχή αυτή στην Ιταλία κινείται ο Antonio Papadopoli. Όπως και ο Μουστοξύδης, ζει στη Βενετία, αλλά βρίσκεται σε στενή επαφή με την Τοσκάνη, όπως αποδεικνύεται από την πυκνή αλληλογραφία του με τον Vieusseux που καλύπτει την περίοδο 1824-1831 2. Φαίνεται ότι ο Vieusseux, όπως κάνει με όλους τους Έλληνες, ζητάει και από αυτόν νέα από την Ελλάδα. "Για την Ελλάδα", του απαντάει ο Παπαδόπουλος "δεν ξέρω να σας πω τίποτε. Βρίσκομαι στο σκοτάδι... Έχουν ανάγκη από χρήματα και είναι αδύνατο να τα βρουν χωρίς έναν Βασιλιά· άρα έχουμε ανάγκη από το κακό [...]. Δεν έχω γράμμα από τον Ανδρέα..."3 Σε επόμενο γράμμα ο Παπαδόπουλος έχει νέα: όλα πάνε καλά. "Οι Έλληνες θαυμάζουν τον κυβερνήτη τους σαν άγιο [...]. Αν η

——————————————

Picotti, 1828, Κ.Χ.Υ.", No 32, Δεκέμβριος 1828. Πρβ. και Ν. Tommaseo, Di Gian Pietro Vieusseux..., ό.π., σ. 49.

1. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα της 28 Νοεμβρίου 1825, Πρβ. και Paolo Prunas, L'Anthologia di Gian Pietro Vieusseux. Storia di una rivista italiana, Roma-Milano, Società edittrice Dante Aligheri 1906, σ. 99.

2. Carteggio Vieusseux, ό.π., 78. 71-110. To επιστολάριο αυτό δεν είναι, όσο ξέρω, γνωστό στην ελληνική βιβλιογραφία. Για την προσωπικότητα, το έργο και τις σχέσεις του Papadopoli με κορυφαίους Έλληνες, Ελληνοϊταλούς και Ιταλούς λογίους, βλ. Αλέξη Πολίτη, «Μια κρίση του Α. Μουστοξύδη (1825) για τον "Ύμνο" του Σολωμού» στο Αφιέρωμα στον καθηγητή Λίνο Πολίτη, Θεσσαλονίκη 1978, σ. 90-93.

3.· Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα από τη Βενετία της 26 Ιουνίου 1830. Ο Ανδρέας είναι ο Μουστοξύδης που βρίσκεται τότε στην Ελλάδα.

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/62.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ησυχία διαρκέσει θα γίνουν θαύματα..."1 Αλλά η ησυχία δεν διήρκεσε: "Είμαι εκτός εαυτού. Η δολοφονία του Καποδίστρια με έχει κάμει ράκος..."2. Σε αλλά γράμματα παραγγελίες βιβλίων, συστάσεις προς χάριν φίλων, χαιρετισμοί στον Niccolini, στον Ridolfi, στον Giordani, στον Leopardi3 και, συχνότατα, αναφορές στον Μουστοξύδη4.

Αλλά το κέντρο της φιλλεληνικής κίνησης στην Τοσκάνη ήταν ο Κωνσταντίνος Πολυχρονιάδης. Σε 24 μακροσκελή γράμματά του προς τον Vieusseux5 φαίνεται ο στενός σύνδεσμος του με τον μεγάλο Ελβετό Φιλέλληνα και ο ρόλος του ως "κύριου εκπροσώπου των συμφερόντων της επαναστατημένης Ελλάδας"6. Τα γράμματα (γραμμένα στα γαλλικά) αρχίζουν σχεδόν όλα με τη φράση "έλαβα το γράμμα σας" και είναι γεμάτα ειδήσεις για την ελληνική επανάσταση. Για να μην κινούνται υποψίες, διαβιβάζονται μέσω του τραπεζίτη Γεωργίου Μπέτσου7, που ζει στη Φλωρεντία. Τα

——————————————

1. στο ίδιο, γράμμα από τη Βενετία της 20 Μαΐου 1821.

2. στο ίδιο, γράμμα από τη Βενετία της 2 Νοεμβρίου 1831. Στον Papadopoli ήταν γνωστός ο κίνδυνος που διέτρεχε ο Καποδίστριας: "Πιστέψτε με, ο Καποδίστριας υποβάλλεται σε αφάνταστους κόπους για να οδηγήσει στην αληθινή ελευθερία έναν λαό που αρέσκεται στην ασυδοσία. Σεις δεν γνωρίζετε αρκετά την Ελλάδα. Αυτός εκτίθεται σε μεγάλο κίνδυνο..." (γράμμα της 21 Αυγούστου 1831 από Βενετία, όπου φαίνεται καθαρά ότι ο Vieusseux έχει διατυπώσει τις αντιρρήσεις του για τη διοίκηση του Καποδίστρια).

3. Με τον Leopardi φαίνεται ότι ο Papadopoli διατηρούσε αλληλογραφία (γράμμα της 26 Ιουλίου 1830, όπου ζητάει ειδήσεις του, και της 14 Αυγούστου: "Θα απαντήσω στον Leopardi...")

4. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα της 12 Αυγούστου 1829, χωρίς αναγραφή προέλευσης, όπου πληροφορεί τον Vieusseux ότι ο Μουστοξύδης έφυγε άρρωστος για την Ελλάδα· γράμμα της 6 Μαρτίου 1830 από Βενετία, όπου του αναγγέλλει την αναχώρηση της οικογενείας του Μουστοξύδη για την Αίγινα· γράμμα της 20 Μαΐου 1831 από Βενετία όπου του διαβιβάζει πρόταση του Μουστοξύδη: να του στέλνει την εφημερίδα που τυπώνεται γαλλικά στην Ελλάδα κι εκείνος να του στέλνει την Ανθολογία.

5. Carteggio Vieusseux, ό.π., 83, 114-137.

6. R. Ciampini ό.π., σ. 167-168.

7. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα από το Λιβόρνο της 27 Μαΐου 1824.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/63.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

γράμματα του Vieusseux διαβιβάζονται μέσω του Αλεξάνδρου Πατρινού ή μέσω του Δημητρίου Μόστρα1. Οι πληροφορίες που παρέχει στον Vieusseux ο Πολυχρονιάδης είναι λεπτομερείς σαν ένα είδος δημοσιογραφικό ρεπορτάζ. Όταν δεν είναι σε θέση να στείλει νέα, σημειώνει "βρισκόμαστε χωρίς ειδήσεις από την Ελλάδα"2. Ο πληθυντικός υποδηλώνει ασφαλώς τον υπογράφοντα και τον κόμητα Δολγορούκη, στο σπίτι του οποίου υπηρετούσε ως παιδαγωγός ο Πολυχρονιάδης. Τα γράμματα στέλνονται από την Πίζα, εκτός από τα τελευταία. Ο Πολυχρονιάδης βρίσκεται στο Λιβόρνο τον Μάιο του 1824, στη Ζάκυνθο τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου και στο Μεσολόγγι τον Ιούνιο του 1825 3. Στα γράμματα από την Ελλάδα απαντάει ο Vieusseux εκφράζοντας την αγωνία του για τις στρατιωτικές και πολιτικές εξελίξεις και την ελπίδα

——————————————

1. στο ίδιο, γράμματα από Πίζα της 20 Μαΐου 1823 και 5 Οκτωβρίου 1823. Μέσω του Πατρινού θα εξακολουθήσει να επικοινωνεί ο Πολυχρονιάδης με τους κύκλους της Τοσκάνης και μετά την αναχώρησή του για την Ελλάδα. Ως "μέσον των συναποκρίσεών του" με τον αδελφό του Ιωάννη, που βρισκόταν τότε στην Οδησσό, προτίθεται να χρησιμοποιήσει τον Δημ. Ποστολάκα (βλ. Φαίδωνος Κ. Μπουμπουλίδου, "Ειδήσεις και κρίσεις περί του αγώνος 1821-1824 εκ του Αρχείου Δ. Ποστολάκα", Δελτίο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τομ. IB' 1957, σ. 61, επιστολή Κ. Πολυχρονιάδη προς Δημ. Ποστολάκαν. Πίζα, 12 Απριλίου 1824).

2. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα από Πίζα της 3 Ιουλίου 1823 και άλλου.

3. στο ίδιο, γράμμα της 27 Μαΐου 1824 από Λιβόρνο, όπου ο Πολυχρονιάδης εκφράζει τη θλίψη του για το θάνατο του Byron και τον παρακαλεί να επικοινωνεί μαζί του μέσω του Γεωργίου Μπέτσου· γράμμα της 7/19 Οκτωβρίου 1824 από Ζάκυνθο με περιγραφή της κατάστασης στην Ελλάδα· γράμμα της 12 Ιουνίου 1825 από το Μεσολόγγι που αρχίζει με την ελληνική φράση "Πολυχρονιάδης τω φιλέλληνι Βιεσσή χαίρειν" και όπου ο Πολυχρονιάδης αναγγέλλει ότι φεύγει μαζί με τον Μαυροκορδάτο για την "έδρα της ελληνικής κυβερνήσεως". Πρβ. Φ. Μπουμπουλίδου, ό.π.: "Μετ' ολίγας αφήνω τέλος πάντων την Τοσκάναν, και μεταβαίνω πλησιέστερον εις την πατρίδα μας..."

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/64.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ότι το λάβαρο της ελληνικής επανάστασης "θα υψωθεί στα τείχη της Κωνσταντινούπολης"1.

Τα άρθρα του Πολυχρονιάδη στην Ανθολογία υπογράφονται "Φιλαλήθης" με ελληνικούς χαρακτήρες (κατά τον R. Ciampini και C.Z., όπως στον Λόγιο Ερμή) και έχουν όλα θέματα σχετικά με την Ελλάδα2. Στις επιστολές που απόκεινται στο Carteggio Vieusseux αναφέρεται η συγγραφή και άλλων κειμένων που είναι άγνωστο αν δημοσιεύτηκαν3.

Εκτός από τα άρθρα για την Ελλάδα που δημοσιεύτηκαν στην Ανθολογία4, υπάρχουν και άλλα που είχαν συμπεριληφθεί στους

——————————————

1. R. Ciampini, ο.π. σ, 170.

2. Με την υπογραφή "Φιλαλήθης" έχουν δημοσιευτεί στην Ανθολογία τα εξής τέσσερα άρθρα: "Lettera al direttore dell'Antologia, sull'Isola di Scio e sulla vita letteraria del Sig. Coray", No 11, Ιούλιος 1823. "I greci e i turchi. Art. I", No 12, Νοέμβριος 1823. "I greci e i turchi. Art. II", No 13, Μάρτιος 1824. "I greci e i turchi. Art. III", No 14, Ιούνιος 1824. Για το άρθρο του σχετικά με τη Χίο γράφει ο Πολυχρονιάδης στον Vieusseux σε επιστολή του από Πίζα της 20 Μαΐου 1823 (Carteggio Vieusseux, ό.π.). Σ' ένα από τα άρθρα με τίτλο "I greci e i turchi" η λογοκρισία έχει περικόψει τη φράση "Οι Έλληνες άξιζαν καλύτερη τύχη" (De Rubertis, ό.π., σ. 36). Σχετικό θέμα με τα τρία δημοσιεύματα στην Ανθολογία έχει ένα παλαιότερο φυλλάδιο που αποδόθηκε από τη Λουκία Δρούλια στον Πολυχρονιάδη. (Βλ. «Η ανώνυμη "Notice sur l'état actuel de la Turquie" (1821) έργο του Κων. Πολυχρονιάδη", Ο Ερανιστής, έτος Η', τεύχ. 48, σ. 324-328, όπου και αναλύεται ο σκοπός και η σημασία των δημοσιευμάτων του είδους αυτού). Για περισσότερα σχετικά με τον Κ. Πολυχρονιάδη καθώς και σχετική βιβλιογραφία βλ. Αλέξη Πολίτη, Η ανακάλυψη των δημοτικών τραγουδιών..., ό.π., σ. 253 και σημ. 56, 260-263 και σημ. 78.

3. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμματα της 9 Ιουνίου 1823 και της 12 Ιανουαρίου 1824, και τα δύο από Πίζα, όπου ο Πολυχρονιάδης αναφέρει ότι ετοιμάζει μελέτες για το Ταξίδι, και την Ιστορία του Pouqueville. Πρβ. και Paolo Prunas, L'Antologia, ό.π., όπου αναφέρεται ο "Constantino Polycroniades" ως μεταφραστής και σχολιαστής του Beccaria.

4. Για πλήρη κατάλογο των σχετικών με την Ελλάδα δημοσιευμάτων της Ανθολογίας, βλ. Evi Valma-Pawloff, ο.π.

Σελ. 64
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 45
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    Πολιτικά ρεύματα

    Ο όρος "φιλελεύθερος", που αναφέρεται συχνά στα κείμενα των Ιταλών ιστοριογράφων και στη μελέτη αυτή, είναι γενικευτικός. Καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ιδεολογιών που συγκρούονται μεταξύ τους σε πολλά σημεία: στο θέμα της τακτικής υπάρχουν διαφωνίες ανάμεσα στους οπαδούς της ένοπλης εξέγερσης1 και τους μετριοπαθείς οπαδούς των μεταρρυθμίσεων, που αποστέργουν την ανοιχτή σύγκρουση με τον Αρχιδούκα και προσπαθούν να αποτρέπουν τις εντάσεις2. Ως προς τις δυνάμεις, στις οποίες πρέπει να στηριχθεί το κίνημα, άλλοι στρέφονται προς την ανερχόμενη αστική τάξη, τους διανοούμενους και τη νεολαία, ενώ οι λεγόμενοι οπαδοί του Idealismo Cattolico προσπαθούν να προσεταιριστούν τον κλήρο3. Οι μοναρχικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν στη δυνατότητα να δημιουργηθεί κράτος ελευθερίας χωρίς να πέσουν οι πριγκηπικοί θρόνοι, ενώ οι δημοκρατικοί οραματίζονται την πολιτεία των ίσων. Στο μεγάλο θέμα της ενώσεως σοβεί μια σύγκρουση ανάμεσα στους αυτονομιστές και τους ενωτικούς που εκδηλώνεται εντονότερη στις παραμονές του δημοψηφίσματος για την ενσωμάτωση της Τοσκάνης στο Piemonte. Στο γλωσσικό ζήτημα, που συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές ζυμώσεις της εποχής, η Τοσκάνη γίνεται το επίκεντρο της διαμάχης ανάμεσα στους καθαρολόγους (puristi), που κηρύσσουν

    ——————————————

    1. Η τάση αυτή εκπροσωπήθηκε στη Λομβαρδία, θεωρητικά και πρακτικά, από τον Carlo Cattaneo. Στην Τοσκάνη είχε μικρή απήχηση, αν εξαιρέσουμε την περίοδο 1848-49 και 1858-59. Ο G. Montanelli φαίνεται να την εκπροσωπεί στην Πίζα σε μια μόνο φάση της πολυκύμαντης πολιτικής σταδιοδρομίας του.

    2. Τη σχετική θεωρία εισηγήθηκε ο V. Cuoco, που υποστήριζε ότι η ελευθερία κατακτάται με την αρετή.

    3. Θεωρητικός της τάσης αυτής ήταν ο Vincenzo Gioberti, φιλόσοφος και πολιτικός, που οραματιζόταν την ενοποίηση της Ιταλίας υπό το σκήπτρο του πάπα.