Συγγραφέας:Πανοπούλου, Αγγελική
 
Τσικνάκης, Κώστας
 
Τίτλος:Ελληνικός Νεανικός Τύπος (1936-1941). Καταγραφή
 
Τίτλος σειράς:Παραρτήματα Περιοδικού Μνήμων
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1992
 
Σελίδες:266
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Νεανικά έντυπα
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1936-1941
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό αποτελεί συμβολή στην προσπάθεια του ΙΑΕΝ να συγκροτήσει κατάλογο των εντύπων της νεολαίας από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους μέχρι τις μέρες μας. Αντικείμενό του η καταγραφή των ελληνικών νεανικών εντύπων των ετών 1936-1941. Η έκδοση έγινε από την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού με χορηγία του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου, επειδή το ερευνητικό και εκδοτικό πρόγραμμα του ΙΑΕΝ διακόπηκε απότομα με την κυβερνητική αλλαγή του 1989.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.87 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 6-25 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/6.gif&w=600&h=915 5α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/7.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το βιβλίο με το οποίο συνεχίζει την εκδοτική της προσπάθεια η Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού είναι καρπός του Ερευνητικού και Εκδοτικού Προγράμματος Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, που λειτούργησε από το 1983 ως το 1989 στο Υφυπουργείο και αργότερα Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς με την ευθύνη Επιτροπής, που την αποτελούσαν οι ιστορικοί κ.κ. Σπύρος Ασδραχάς, Γιάννης Γιαννουλόπουλος, Φίλιππος Ηλιού και Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης. Στο πλαίσιο εκείνου τον προγράμματος ανατέθηκαν 61 έρευνες και οργανώθηκαν δύο διεθνή συμπόσια, των οποίων η Εταιρεία μας υπήρξε συνοργανωτής. Στις 22 εκδόσεις του προγράμματος (1986-1989) υπάρχουν τρία βιβλία (αποτελέσματα αντίστοιχων ερευνών) καταγραφής του ελληνικού νεανικού τύπου από το 1836 ως το 1945. Δεν τυπώθηκε το τέταρτο βιβλίο με την καταγραφή του νεανικού τύπου της περιόδου 1936-1941 εξαιτίας της απότομης διακοπής το 1989 ενός ακόμη ερευνητικού προγράμματος: ένα ακόμη παράδειγμα πολιτισμικής ασυνέχειας προστέθηκε στην εμπειρία μας.

Η έκδοση αυτού του βιβλίου πιστεύουμε ότι υπηρετεί τις αξίες της πολιτισμικής συνέχειας : η επιστημονική έρευνα μόνο σε κλίμα πνευματικής ελευθερίας και σε όρους ερευνητικής παράδοσης μπορεί να αναπτυχθεί και να αναδειχθεί σε κοινωνικό αγαθό. Η πνευματική καλλιέργεια και η εθνική αυτογνωσία πρέπει να είναι αιτούμενα της καθημερινότητας: η επίκλησή τους σε κρίσιμες στιγμές μοιάζει με κάλεσμα ύποπτης ρητορείας.

Η Εταιρεία μας ευχαριστεί τους συγγραφείς-μέλη της, που της εμπιστεύθηκαν το βιβλίο τους και βοήθησαν στις διαδικασίες της έκδοσης και το Διοικητικό Συμβούλιο τον Ιδρύματος 

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/8.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου, που ανταποκρίθηκε στο αίτημά μας και κάλυψε με τη χορηγία του όλα τα έξοδα της έκδοσης. Επίσης ευχαριστεί την καθηγήτρια κ. Χρύσα Α. Μαλτέζου, τον κ. Κώστα Σπ. Στάικο και τον τυπογράφο κ. Χρίστο Γ. Μανουσαρίδη, που στάθηκαν συμπαραστάτες σ' αυτή την προσπάθεια.

Από το 1986, που κυκλοφόρησε το πρώτο από τα τέσσερα βιβλία καταγραφής του νεανικού τύπου, ως σήμερα, οι έρευνες των συγγραφέων τους, αλλά και άλλων ερευνητών και συλλεκτών, συγκέντρωσαν ένα μεγάλο αριθμό προσθηκών νέων τίτλων εντύπων και συμπληρώσεων-διορθώσεων στους τίτλους που δημοσιεύτηκαν. Ο μεγάλος αριθμός προέρχεται από έρευνες του Κώστα Τσικνάκη (30 τίτλοι) και της Οντέτ Βαρών (50 τίτλοι). Η αρχική σκέψη να εκδοθούν αυτές οι καταγραφές ως παράρτημα του βιβλίου εγκαταλείφθηκε γιατί θα καθυστερούσε υπερβολικά την έκδοσή του. Ελπίζουμε το 1993 ή το 1994 να φθάσουμε στην έκδοση ανεξάρτητου τόμου, ο οποίος θα περιλαμβάνει εκτός από το ως σήμερα θησαυρισμένο υλικό και όλες τις επώνυμες συμβολές που θα θελήσουν να στείλουν στην Εταιρεία μας ερευνητές, βιβλιοθηκάριοι, συλλέκτες. Θα είναι για μας το δεύτερο βήμα στην ολοκλήρωση μιας γόνιμης προσπάθειας, της καταγραφής του ελληνικού νεανικού τύπου 1836-1945.

Δεκέμβριος 1992 ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΝΕΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/9.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το βιβλίο αυτό έρχεται να προστεθεί και να ολοκληρώσει, ελπίζουμε για την ώρα, την προσπάθεια που ξεκίνησε πριν λίγα χρόνια με στόχο τη συγκρότηση καταλόγου των εντύπων της νεολαίας από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους μέχρι τις μέρες μας1. Αντικείμενό του η καταγραφή των ελληνικών νεανικών εντύπων των ετών 1936-1941.

Δύο χρονολογίες -4 Αυγούστου 1936 και 27 Απριλίου 1941- οριοθετούν την περίοδο που εξετάζεται. Την πρώτη, επιβλήθηκε η δικτατορία της 4ης Αυγούστου. Η δεύτερη, είναι η ημερομηνία εισόδου των Γερμανικών στρατευμάτων κατοχής στην Αθήνα.

Το δικτατορικό καθεστώς που εγκαθίδρυσε ο Ιωάννης Μεταξάς με τη συναίνεση του βασιλιά Γεωργίου Β' υπήρξε ένα αστυνομικό καθεστώς με ολοκληρωτικές και φασιστικές τάσεις. Οι ιδεολογικές συνιστώσες του κινούνταν στο ίδιο μήκος κύματος με εκείνες ορισμένων φασιζουσών ή φασιστοειδών οργανώσεων που άρχισαν να παρουσιάζονται στον ελληνικό χώρο από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 και είχαν σαν κύρια χαρακτηριστικά τους το φιλομοναρχισμό, τον αντικομμουνισμό και τον αντισημιτισμό. Το νέο στοιχείο που ήλθε να προστεθεί στις παραπάνω κατευθύνσεις ήταν

—————————————————

1. Οι καταγραφές νεανικών εντύπων που έχουν προηγηθεί είναι οι ακόλουθες: Κώστας Γ. Τσικνάκης, Ελληνικός νεανικός τύπος (1915-1936). Καταγραφή, έκδ. Ι.Α.Ε.Ν. αρ. 5, Αθήνα 1986, σ. 804 (στο εξής: Τσικνάκης, Νεανικός τύπος 1915-1936)· Μάρθα Καρπόζηλου, Ελληνικός νεανικός τύπος (1830-1914). Καταγραφή, έκδ. Ι.Α.Ε.Ν. αρ. 12, Αθήνα 1987, σ. 207 (στο εξής: Καρπόζηλου, Νεανικός τύπος 1830-1914)· Οντέτ Βαρών, Ελληνικός νεανικός τύπος (1941-1945). Καταγραφή, εκδ. Ι.Α.Ε.Ν. αρ. 10, τ. 1-2, Αθήνα 1987, σ. ρε' + 827 (στο εξής: Βαρών, Νεανικός τύπος 1941-1945).

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/10.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

η διαρκώς προβαλόμενη από τη δικτατορία ανάγκη αναδημιουργίας του ελληνικού πολιτισμού. Στο σημείο αυτό αντέγραφε, μάλλον άκομψα, ιδεολογήματα που είχαν εμφανιστεί στη Γερμανία και την Ιταλία2.

Στο πρώτο όμως αυτό μέρος της εισαγωγής μας δεν πρόκειται να ασχοληθούμε περισσότερο ούτε με τη φυσιογνωμία του καθεστώτος ούτε με τους στόχους του, θέματα άλλωστε γνωστά σε γενικές γραμμές και για τα οποία υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία. Το ενδιαφέρον μας θα επικεντρωθεί, έστω και πολύ σύντομα, στην πολιτική που ακολούθησε η δικτατορία της 4ης Αυγούστου σε δύο ευαίσθητους χώρους όπως ήταν ο τύπος και η νεολαία. Και οι δύο συνδέονται άμεσα με το θέμα του βιβλίου μας3.

Το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινήθηκε το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου καθορίστηκε από το βασιλικό διάταγμα που ανέστειλε ορισμένα βασικά άρθρα του Συντάγματος του 1911 και από τους αναγκαστικούς νόμους και τα διατάγματα που εκδόθηκαν κατά καιρούς. Ανάμεσα στα άρθρα που ανεστάλησαν ήταν και αυτά που αφορούσε στην ελευθερία του τύπου.

Από τις πρώτες μέρες εγκαθίδρυσης της δικτατορίας, με εγκύκλιο που έστειλε ο Ιωάννης Μεταξάς προς τους διευθυντές των εφημερίδων, καθόρισε τα πλαίσια λειτουργίας του τύπου. Απαγορευόταν έτσι, μεταξύ άλλων, οποιαδήποτε δυσμενής κρίση για την κυβέρνηση και το έργο της, κάθε αναφορά στα πολιτικά κόμματα και τους εκπροσώπους τους, οι ειδήσεις για ταξίδια του βασιλιά

—————————————————

2. Ιδιαίτερα κατατοπιστικό όσον αφορά την ιδεολογία του δικτατορικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου είναι το άρθρο του Παναγιώτη Νούτσου, "Συνιστώσες της ιδεολογίας του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου", Πρακτικά του Διεθνούς Ιστορικού Συνεδρίου: "Η Ελλάδα 1936-1944. Δικτατορία - Κατοχή -Αντίσταση", Αθήνα 1989, σ. 59-69.

3. Για τα θέματα που θίγονται στο πρώτο μέρος της εισαγωγής βλ., κυρίως, το άρθρο του Ι. Κολιόπουλου, "Εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις από την 1η Μαρτίου 1935 ως την 28η Οκτωβρίου 1940", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 15, Αθήνα 1978, σ. 358-453 (στο εξής: Κολιόπουλος, Εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις 1935-1940).

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/11.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

που δεν ανακοινώνονταν επίσημα, η δημοσίευση πληροφοριών για την οικονομική κατάσταση της χώρας αν δεν είχε προηγηθεί επίσημη ανακοίνωση από το Υπουργείο Οικονομικών και η παρουσίαση εκδηλώσεων εργατικών ή επαγγελματικών οργανώσεων εκτός εάν ήταν εγκωμιαστικές για την κυβέρνηση. Οι εφημερίδες προτρέπονταν να προβάλλουν με τα δημοσιεύματά τους το κυβερνητικό έργο και κάθε μέρα έπρεπε να υποβάλλουν ένα φύλλο τους στην υπηρεσία λογοκρισίας για να πάρουν τη σχετική άδεια και να κυκλοφορήσουν4.

Με τις σοβαρές αυτές δεσμεύσεις λειτούργησε ο τύπος την περίοδο 1936-1941. Όλες οι εφημερίδες αλλά και τα περιοδικά υποχρεώθηκαν να τις τηρήσουν ώστε να μην υποχρεωθούν να διακόψουν την έκδοσή τους. Για τα νεανικά όμως έντυπα, που η κύρια δύναμή τους έγκειταν στη δυνατότητα που είχαν οι συνεργάτες τους να διατυπώνουν ελεύθερα τις απόψεις τους, η κατάσταση αυτή δημιουργούσε αξεπέραστα προβλήματα. Γι' αυτό και βαθμιαία προτίμησαν την εύγλωττη σιωπή από τον ανώφελο ή και απεχθή εγκωμιασμό.

Η παρέμβαση του δικτατορικού καθεστώτος στο χώρο της νεολαίας υπήρξε το ίδιο γρήγορη και μεθοδική. Έχοντας συλλάβει ότι ο προσεταιρισμός των νέων ήταν πρώτη και απαραίτητη προϋπόθεση για την προώθηση των στόχων του, ήδη από τις 5 Σεπτεμβρίου 1936, αποφάσισε την εκπόνηση διατάγματος με το οποίο θα ιδρυόταν ανεξάρτητος οργανισμός για την εξωσχολική οργάνωσή τους5. Στις 7 Νοεμβρίου 1936, με τον αναγκαστικό νόμο 334, ιδρύθηκε η Εθνική Οργάνωσις της Νεολαίας. "Σκοποί της Ε.Ο.Ν.", σύμφωνα με το άρθρο 3 του ιδρυτικού νόμου, "είναι η επωφελής διάθεσις του ελευθέρου από της εργασίας ή των σπουδών χρόνου των νέων, προς προαγωγήν της σωματικής και πνευματικής καταστάσεως αυτών, ανάπτυξιν του Εθνικού 

—————————————————

4. Βλ. Κολιόπουλος, Εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις 1935-1940, σ. 385.

5. Σπ. Λιναρδάτος, 4η Αυγούστου, Ε' έκδοση, Αθήνα 1988, σ. 103.

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/12.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

φρονήματος και της πίστεως προς την θρησκείαν, δημιουργίαν πνεύματος συνεργασίας και κοινωνικής αλληλεγγύης και έγκαιρον επαγγελματικόν προσανατολισμόν εκάστου, αναλόγως προς τας φυσικάς ιδιότητας αυτού". Η Οργάνωση βρισκόταν κάτω από την εποπτεία του Προέδρου της Κυβερνήσεως και το διοικητικό της συμβούλιο το αποτελούσαν ο Πρόεδρος της Κυβερνήσεως και οι Υπουργοί Παιδείας και Θρησκευμάτων, Κρατικής Υγιεινής και Αντιλήψεως, Σιδηροδρόμων, Διοικητής της Πρωτευούσης.

Οι επόμενοι μήνες αφιερώθηκαν στην οργάνωση και στον καλύτερο συντονισμό των ενεργειών της Ε.Ο.Ν. Έτσι, τον Φεβρουάριο του 1937, δημιουργήθηκε μια Κεντρική Επιτροπή που λειτουργούσε κοντά στον Πρόεδρο της Κυβερνήσεως. Αυτή, μεταξύ των άλλων αρμοδιοτήτων της, είχε σαν έργο της την έκδοση βιβλίων και εντύπων για "τον φρονηματισμόν και τον ψυχικόν οπλισμόν της νεολαίας".

Μέχρι να φθάσει όμως η Ε.Ο.Ν. στα επίπεδα που επιθυμούσε το δικτατορικό καθεστώς χρειάστηκε να υπερνικηθούν πολλές δυσκολίες. Στις αντιρρήσεις πολλών οικογενειών (κυρίως των πόλεων) που απέτρεπαν τα παιδιά τους να οργανωθούν σ' αυτήν, ήλθαν να προστεθούν πολύ γρήγορα οι αντιδράσεις οργανωμένων ομάδων νέων όπως του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων και του Σώματος Ελληνίδων Οδηγών που δεν ανέχονταν να υπαχθούν στην Ε.Ο.Ν. Στη σύγκρουση που προκλήθηκε ανάμεσα στον δικτάτορα και το παλάτι (ο διάδοχος Παύλος ήταν αρχηγός των Προσκόπων και η πριγκήπισσα Ειρήνη των Οδηγών) νικητής υπήρξε ο πρώτος. Ο διάδοχος έγινε γενικός αρχηγός της Ε.Ο.Ν. και ταυτίστηκε έτσι το παλάτι με τη φασιστική νεολαία.

Με τον αναγκαστικό νόμο 1798/1939 "περί Εθνικής και Ηθικής Αγωγής της Νεολαίας" ορίστηκε ότι "η Εθνική και Ηθική αγωγή της Νεολαίας είναι έργον του Κράτους" και ότι "το Κράτος επιδιώκει την αγωγήν ταύτην διά της Εθνικής Παιδείας και διά της Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας της Ελλάδος". Καταργήθηκε ο νόμος με τον οποίο είχε ιδρυθεί το Σ.Ε.Π., το Σώμα συγχωνεύτηκε στην Ε.Ο.Ν. και η περιουσία του περιήλθε στην

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/13.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

Οργάνωση. Απαγορευόταν, τέλος, η σύσταση κάθε άλλης οργάνωσης, σωματείου ή ιδρύματος με τους ίδιους σκοπούς. Ύστερα από λίγους μήνες με την υπουργική απόφαση 73434/11 Οκτωβρίου 1939 διαλύθηκε και το Σ.Ε.Ο.6. Ακολούθησε η διάλυση της Χριστιανικής Αδελφότητος Νέων και της Χριστιανικής Ενώσεως Νεανίδων.

Η ανάπτυξη της Ε.Ο.Ν. σε ολόκληρη τη χώρα ήταν γρήγορη. Έχοντας στη διάθεσή της μεγάλους οικονομικούς πόρους κατόρθωσε να οργανώσει, τις περισσότερες φορές υποχρεωτικά, το μεγαλύτερο τμήμα της ελληνικής νεολαίας. Όλη η δραστηριότητα που επιδεικνύει έχει σαν κύριο αν όχι αποκλειστικό στόχο να ενσωματώσει τους νέους στο οργανωμένο σύνολο και συνακόλουθα στο καθεστώς. Το έντυπο υλικό που εκδίδει χωρίς φειδώ, οι πολυέξοδες παρελάσεις και οι τελετές που πραγματοποιεί, οι εκδρομές και οι κατασκηνώσεις που διοργανώνει, το αποδεικνύουν με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο.

Το ερώτημα που ανακύπτει εύλογα από την περιγραφή που προηγήθηκε είναι κατά πόσο μέσα σ.' ένα τόσο αρνητικό κλίμα, όπου κυριαρχούσαν η λογοκρισία του τύπου αφενός και αφετέρου η προσπάθεια ένταξης της νεολαίας στις επιδιώξεις του καθεστώτος για τη δημιουργία του Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού, υπήρχαν οι προϋποθέσεις για την ανάπτυξη νεανικών πρωτοβουλιών στον εκδοτικό χώρο. Η απάντηση δεν είναι τόσο εύκολη όσο φαίνεται από μια πρώτη ματιά. Παρά τις αντιξοότητες που συναντούσαν οι νέοι, όλο και εύρισκαν τον τρόπο να περνούν τα μηνύματα τους. Αυτό όμως συνέβαινε τα πρώτα κυρίως χρόνια. Όσο η Ε.Ο.Ν. οργανωνόταν, τόσο τα περιθώρια λιγόστευαν.

Στο βιβλίο αυτό επιχειρείται η καταγραφή των ελληνικών

—————————————————

6. Βλ. Κολιόπουλος, Εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις 1935-1940, σ. 387-389.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/14.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

νεανικών εντύπων που κυκλοφόρησαν τα χρόνια 1936-1941. Πρώτος στόχος της προσπάθειας ήταν να συμπεριλάβει τον μεγαλύτερο δυνατόν αριθμό λημμάτων ώστε να έχουμε ένα αντιπροσωπευτικά δείγμα των εκδοτικών πρωτοβουλιών που ανέπτυξαν οι νέοι. Ακόμα να αποτελέσει ασφαλές εργαλείο για την παρακολούθηση των αντιλήψεων που εξέφραζε τόσο η νεολαία όσο και όσοι μιλούσαν εξ ονόματός της προσπαθώντας να την χειραγωγήσουν εκείνη την κρίσιμη περίοδο της νεοελληνικής ιστορίας.

Σύμφωνα με την πρακτική που τηρήθηκε και στις αντίστοιχες καταγραφές που έχουν προηγηθεί για άλλες χρονικές περιόδους, νεανικά θεωρούνται τα έντυπα που εκδόθηκαν από νέους η απευθύνονται σε νέους. Στον κατάλογο περιλαμβάνονται όσα ελληνόγλωσσα έντυπα αυτής της κατηγορίας εκδόθηκαν είτε στην Ελλάδα είτε σε περιοχές όπου ζούσαν Έλληνες (όπως η Αίγυπτος). Η περίοδος που διερευνάται, παρά τη μικρή χρονική της διάρκεια, αντιπροσωπεύει μια ιδιαίτερη φάση στην ιστορία του νεανικού τύπου: Στην εξουσία βρίσκεται το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου και, για πρώτη ίσως φορά τόσο οργανωμένα, καταβάλλεται προσπάθεια να κατευθυνθεί η νεολαία σε συγκεκριμένα πρότυπα.

Η έρευνά μας, στο πρώτο της στάδιο, περιορίστηκε στην απογραφή της σχετικής με τα χρόνια 1936-1941 βιβλιογραφίας. Θεωρήσαμε ότι μόνο έτσι θα μπορούσαμε να αποκτήσουμε μια γενική εικόνα της κατάστασης που επικρατούσε, γεγονός που θα μας επέτρεπε να έχουμε άμεση εποπτεία του υλικού που θα εντοπίζαμε.

Στα πλαίσια αυτά, αποδελτιώθηκαν στην αρχή, μελέτες7 ή

—————————————————

7. Πολύτιμες πληροφορίες αντλήσαμε από τα εξής βιβλία: Ν. Ψυρούκης, Ο φασισμός και η 4η Αυγούστου, Γ΄ έκδοση Αθήνα 1977· Δ. Κιτσίκης, Η Ελλάς της 4ης Αυγούστου και αι Μεγάλαι Δυνάμεις, Αθήνα 1974· Χ. Ρίχτερ, 1936-1946: Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τ. 1, Αθήνα 1975· Katerina Dambassina-Kamara, Le régime du «4 août 1936» en Grèce. Les répercussions politiques et sociales, Université de Paris VIII, 1983· Ι. Κολιόπουλος, Παλινόρθωση - Δικτατορία - Πόλεμος 1935-1941. Ο βρετανικός παράγοντας στην Ελλάδα, Αθήνα 1985· Σπ.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/15.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

άρθρα8 που ασχολούνται, με την Μεταξική περίοδο. Στην κατηγορία αυτή συμπεριλήφθηκαν και οι λιγοστές μαρτυρίες που διαθέτουμε από επώνυμα πρόσωπα για αυτήν9. Για να προσεγγίσουμε, ευκρινέστερα τα προβλήματα που είχαν σχέση με τον τύπο και τη νεολαία, συμβουλευτήκαμε την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ελλάδος, αναζητώντας τους σχετικούς αναγκαστικούς νόμους ή τα διατάγματα10.

Ακολούθησε η αποδελτίωση εντύπων που δημοσιεύουν συγκεντρωτικούς καταλόγους εφημερίδων και περιοδικών της περιόδου 1936-1941. Ξεκινήσαμε με το Μηνιαίον Δελτίον του Υφυπουργείου Τύπου και Τουρισμού11 και συνεχίσαμε με την Ελληνική

—————————————————

Λιναρδάτος, 4η Αυγούστου, Ε' έκδοση, Αθήνα 1988 (στο εξής: Λιναρδάτος 4η Αυγούστου.

8. Από τα σχετικά πρόσφατα άρθρα που ασχολούνται με επιμέρους προβλήματα της εποχής χρησιμοποιήθηκαν τα ακόλουθα: Αθανασία Μπαλτά, "Το περιοδικό της Ε.Ο.Ν. Η Νεολαία: Σκοποί και απήχηση", Πρακτικά τον Διεθνούς Συμποσίου: "Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας", τ. 2, Αθήνα 1986, σ. 631-639· Της ίδιας, "Η ΕΟΝ: προπαγάνδα και πολιτική διαφώτιση", Πρακτικά του Διεθνούς Ιστορικού Συνεδρίου: "Η Ελλάδα 1936-1944. Δικτατορία - Κατοχή - Αντίσταση", Αθήνα 1989, σ. 70-76.

9. Από τα δημοσιεύματα αυτής της κατηγορίας ξεχωρίζει ασφαλώς το ημερολόγιο του Ιωάννη Μεταξά για τον πλούτο των μαρτυριών που προσκομίζει. Αποδελτιώθηκε με βάση τις μνείες που γίνονται για τη νεολαία Βλ. Ι[ωάννης] Μεταξάς, Το προσωπικό του ημερολόγιο, επιμέλεια Φαίδων Βρανάς, τ. 4. (1933-1941), Αθήνα 1960. Για τη μελέτη της προσωπικότητας του δικτάτορα πολύ χρήσιμο είναι το άρθρο του καθηγητή Gunnar Hering, "Rache am Vaterland? Anmerkungen zur Porsönlichkeit des loannis Metaxas", ΒΥΖΑΝΤΙΟΣ. Festschrift für Herbert Hunger zum 70. Geburtstag, Wien 1984, σ. 121-136.

10. Ενδιαφέρουσες επισημάνσεις για το ρόλο της νεολαίας στη διάρκεια της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου γίνονται στη μελέτη της Ελένης Μαχαίρα, Η Νεολαία της 4ης Αυγούστου. Φωτογραφές, εκδ. Ι.Α.Ε.Ν αρ. 13, Αθήνα 1987. 

11. Στο Μηνιαίον Δελτίον του Υφυπουργείου Τύπου και Τουρισμού δημοσιεύονται οι εξής βασικές καταγραφές εντύπων: "Αι εφημερίδες της Πρωτευούσης", τχ 1, Σεπτέμβριος 1936, σ. 6-8· "Ο περιοδικός τύπος της

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/16.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

Βιβλιογραφία της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος12. Ευθύς μετά εντοπίστηκαν και αποδελτιώθηκαν, έστω και αρνητικά, δημοσιεύματα με καταλόγους εντύπων κατά τόπους. Από το υλικό αυτής της κατηγορίας επισημαίνονται οι θεμελιώδεις εργασίες του Ευγένιου Μιχαηλίδη για τον περιοδικό τύπο των Αιγυπτιωτών Ελλήνων, οι οποίες για μια ακόμα φορά προσκόμισαν πολλά λήμματα13.

Συμπληρωματικά χρειάστηκε να αποδελτιωθούν ορισμένα έντυπα της εποχής είτε για να τεκμηριωθούν καλύτερα ορισμένα γεγονότα είτε γιατί υπήρχαν βάσιμες υπόνοιες ότι θα πρόσθεταν νέους τίτλους στη βιβλιογραφία, πράγμα που συνέβη ως ένα βαθμό. Τα έντυπα που εξετάστηκαν ήταν: οι εφημερίδες Ελεύθερον Βήμα14 και Καθημερινή και τα περιοδικά Νέα Εστία και Νεοελληνικά Γράμματα. Από τα έντυπα που πρόσκεινταν στο δικτατορικό καθεστώς εξετάσαμε τα περιοδικά Νέα Πολιτική (Αθήνα

—————————————————

Πρωτευούσης", τχ. 6, Φεβρουάριος 1937, σ. 222-247· "Ο περιοδικός τύπος [της Πρωτευούσης. Προσθήκαι]", τχ. 7, Μάρτιος 1937, σ. 429-432· "Αι ημερήσιαι εφημερίδες των επαρχιών", τχ. 9, Μάιος 1937, σ. 49-56.

12. Οι τίτλοι των περιοδικών μόνο, και όχι των εφημερίδων, που κατατίθενταν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος κατά τη δεκαετία 1930-1940, περιλαμβάνονται στην ετήσια έκδοση που εξέδιδε η βιβλιοθήκη: Ελληνική Βιβλιογραφία. Κατάλογος των εν τη Εθνική Βιβλιοθήκη κατά νόμον κατατεθειμένων αντιτύπων. Την περίοδο που μας απασχολεί εκδόθηκαν τέσσερα τεύχη όλα με επιμέλεια του Νικία Α. Βέρτη. Τχ. 6: 1936, Αθήνα 1938. σ. 58-72· τχ. 7: 1937, Αθήνα 1938, σ. 47-59· τχ. 8: 1938, Αθήνα 1939. σ. 83-100· και τχ. 9: 1939, Αθήνα 1940, σ. 98-111. Για την Ελληνική Βιβλιογραφία βλ. Χ. Λ. Καράογλου, "Αθηναϊκά λογοτεχνικά περιοδικά (1920-1924). Βιβλιογραφία και παρουσίαση", Αντίχαρη. Αφιέρωμα στον καθηγητή Σταμάτη Καρατζά, Αθήνα 1984, σ. 155.

13. Οι πλήρεις τίτλοι των δύο βιβλίων του Ευγένιου Μιχαηλίδη σχετικά με τον τύπο των Αιγυπτιωτών Ελλήνων δημοσιεύονται στη σ. 52 του βιβλίου.

14 Για τα δημοσιεύματα της πρώτης περιόδου έκδοσης της εφημερίδας Ελεύθερον Βήμα διαθέτουμε την πολύτιμη καταγραφή του Γιώργου Α. Παναγιώτου, "'Ελεύθερον Βήμα". Δημοσιεύματα 1922-1944. Βιβλιογραφική καταγραφή, Αθήνα 1978.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/17.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

1937-1939), Νέοι Δρόμοι (Αθήνα 1937-1941) και Το Νέον Κράτος (Αθήνα 1936-1941)15 χωρίς όμως να εντοπίσουμε άγνωστα σε μας νεανικά περιοδικά.

Η προσεκτική ανάγνωση των μπροσουρών που εξέδιδε κατά καιρούς η Ε.Ο.Ν. για να προπαγανδίσει τα επιτεύγματα της 4ης Αυγούστου μάς βοήθησε να αντιληφθούμε καλύτερα ορισμένες καίριες επιλογές της Οργάνωσης. Το ίδιο συνέβη και με τα δεκάδες προπαγανδιστικά έντυπα, που αποτελούσαν εκδόσεις κυρίως του Υφυπουργείου Τύπου και Τουρισμού.

Από την εξαντλητική αυτή αποδελτίωση συγκεντρώθηκαν αρκετά λήμματα. Συγκροτήθηκε ένας πρόχειρος γενικός κατάλογος στον οποίο σημειωνόταν ο τίτλος, ο χρόνος και ο τόπος έκδοσης του εντύπου καθώς και όλα τα επιπλέον στοιχεία που διαθέταμε από τη βιβλιογραφία. Ακολούθησε η επόμενη φάση κατά την οποία προσπαθήσαμε να εντοπίσουμε τα έντυπα.

Για το σκοπό αυτό εργαστήκαμε σε πολλές δημόσιες ή ιδιωτικές βιβλιοθήκες και αρχεία της Αθήνας και μεγάλων επαρχιακών πόλεων. Στη σελίδα 51 του βιβλίου δίνεται αλφαβητικά αναλυτικός κατάλογος των βιβλιοθηκών ή αρχείων στις οποίες εντοπίστηκαν νεανικά έντυπα της περιόδου που μας ενδιαφέρει. Ο κατάλογος όμως είναι εν μέρει παραπλανητικός καθώς δεν περιλαμβάνει τις βιβλιοθήκες στις οποίες η έρευνα που έγινε αποδείχτηκε αρνητική.

Στο σημείο αυτό χρειάζεται να γίνει ιδιαίτερη μνεία για την έρευνα που πραγματοποιήθηκε στα Γενικά Αρχεία του Κράτους όπου, όπως είναι γνωστό, έχει κατατεθεί το Αρχείον Ιωάννου Μεταξά16 καθώς επίσης και το Αρχείον Εθνικής Οργανώσεως

—————————————————

15. Το θεωρητικό περιοδικό του δικτατορικού καθεστώτος Το Νέον Κράτος αποτελεί αντικείμενο ιδιαίτερης εξετάσης στο πρόσφατο βιβλίο του Γιώργου Κόκκινου, Η φασίζουσα ιδεολογία στην Ελλάδα Η περίπτωση του περιοδικού "Νέον Κράτος" (1937-1941), Αθήνα [1989].

16. Αναλυτικός κατάλογος των περιεχομένων του Αρχείου Ιωάννου Μεταξά δημοσιεύεται στον τόμο: Κ. Α. Διαμάντης, Τα Περιεχόμενα των

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/18.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

Νεολαίας17. Και στα δύο αρχεία δεν εντοπίστηκαν νεανικά έντυπα των ετών 1936-1941 παρά μόνο ορισμένα τεύχη του περιοδικού Η Νεολαία. Το αρχείο της Ε.Ο.Ν. ωστόσο αποδείχτηκε χρήσιμο, επειδή διασώζει λίγα αρχειακά τεκμήρια όσον αφορά την πρώτη περίοδο έκδοσης του ίδιου περιοδικού. Για το περιεχόμενο αυτών των εγγράφων γίνεται λόγος στο τρίτο μέρος της εισαγωγής μας.

Η επεξεργασία του υλικού που βρέθηκε ακολούθησε το σύστημα που έχει καθιερωθεί στις προηγούμενες καταγραφές νεανικών εντύπων18. Για κάθε έντυπο επιδιώχτηκε να εντοπιστούν τα παρακάτω στοιχεία: 1. Τίτλος, 2. Υπότιτλος - Μόττο, 3. Τόπος έκδοσης - Γραφεία του εντύπου - Τυπογραφείο, 4. Υπεύθυνοι έκδοσης (Εκδότης - Διευθυντής - Συντακτική Επιτροπή), 5. Διάρκεια - Έτος και ημερομηνία έκδοσης τεύχους ή φύλλου, 6. Συνδρομή - Τιμή - Αριθμός αντιτύπων που τυπώνονταν, 7. Σχήμα σε εκατοστά - Αριθμός σελίδων τεύχους ή φύλλου - Αρίθμηση σελίδων. 8. Περιοδικότητα - Ημερομηνία διακοπής έκδοσης, 9. Χαρακτηρισμός, 10. Περιεχόμενα, 11. Εικονογράφηση - Διαφημίσεις, 12. Συνεργάτες, 13. Βιβλιογραφία, 14. Βιβλιοθήκες.

Ο τρόπος παρουσίασης των λημμάτων του βιβλίου είναι ο ακόλουθος. Για όσα έντυπα είναι γνωστή η αρχική ημερομηνία έκδοσής τους, η κατάταξη γίνεται χρονολογικά κατά χρόνο και μέσα στο χρόνο πάλι κατά μήνα ή ημερομηνία. Για τα υπόλοιπα που δεν εξακριβώθηκε πότε πρωτοεμφανίστηκαν ή λανθάνουν επιλέγεται η πρώτη βιβλιογραφική ένδειξη που έχουμε για την 

—————————————————

Γενικών Αρχείων τον Κράτους, τ. 2, "Βιβλιοθήκη των Γενικών Αρχείων του Κράτους" αρ. 12, Αθήνα 1973, σ. 488-495.

17. Το Αρχείον Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας που βρίσκεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους αποτελείται από 28 φακέλους. Τα έγγραφα που εντοπίστηκαν και σχετίζονται με το περιοδικό Η Νεολαία βρέθηκαν στο φάκελο 13. Για το περιεχόμενο του Αρχείου βλ. Κ. Α. Διαμάντης, ό.π., σ. 495-496. Βλ. επίσης Αθανασία Μπαλτά, "Η ΕΟΝ: προπαγάνδα και πολιτική διαφώτιση", ό.π., σ. 76.

18. Βλ. Τσικνάκης, Νεανικός τύπος 1915-1936 σ. 18-22. Επίσης Βαρών, Νεανικός τύπος 1941-1945, σ. κβ'-κστ'.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/19.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

έκδοσή τους. Επισημαίνεται, τέλος, ότι τα έντυπα που εξολοκλήρου ή εν μέρει η περιγραφή τους στηρίζεται σε αυτοψία δηλώνονται με αστερίσκο πριν από τον τίτλο τους. Χωρίς αστερίσκο παρουσιάζονται τα έντυπα που λανθάνουν. Σημειώνεται ότι στα λήμματα τηρείται η ορθογραφία των ονομάτων των συνεργατών.

Στην καταγραφή παρουσιάζονται 57 έντυπα. Από αυτά, τα 31, στηρίζονται σε αυτοψία. Για τα υπόλοιπα 26, που λανθάνουν, οι πληροφορίες μας βασίζονται σε βιβλιογραφικές μόνο ενδείξεις. Διευκρινίζεται, για να μην υπάρξουν παρανοήσεις, ότι το βιβλίο συγκροτούν έντυπα που πρωτοεμφανίζονται τα χρόνια 1936-1941. Δεν περιλαμβάνονται όσα κυκλοφορούσαν τα ίδια χρόνια αλλά η αφετηρία έκδοσής τους τοποθετείται πριν το 1936. Τα έντυπα αυτής της κατηγορίας υπάρχουν στην καταγραφή που έχει γίνει για την περίοδο 1915-1936 19 και αλφαβητικός κατάλογός τους δημοσιεύεται στις σελίδες 53-54 του παρόντος βιβλίου.

Μια επαρκής δικαιολογία για τα λίγα έντυπα που βιβλιογραφούνται αποτελούν οι ιδιόμορφες συνθήκες της περιόδου που εξετάζεται. Πρέπει όμως να έχουμε υπόψη ότι, όπως συμβαίνει με τέτοιου τύπου εργασίες, υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο να υπάρξουν συμπληρώσεις. Στις επόμενες σελίδες αφήνεται να διαφανεί σε ποιες κατηγορίες εντύπων μπορεί μια συστηματικότερη έρευνα να προσθέσει νέα λήμματα στο μέλλον.

Παρά το μικρό αριθμό του υλικού, γεγονός που κάνει εύκολα ανατρέψιμες τις ποσοτικές προσεγγίσεις, θα επιχειρηθεί στη συνέχεια η εξαγωγή ορισμένων ενδεικτικών συμπερασμάτων για το νεανικό τύπο της περιόδου 1936-1941.

Από τα 57 νεανικά έντυπα του βιβλίου, σύμφωνα με τα στοιχεία που περιέχονται στον πίνακα 1, τα 11 εκδόθηκαν το έτος 1936· το 1937 εκδόθηκαν 16, το 1938 14, το 1939 11, το 1940 4 και το 1941 1 έντυπο. Αν εξαιρέσουμε τα έτη 1936 και 1941, που δεν υπολογίζονται ολόκληρα άλλα ορισμένοι μόνο μήνες τους, η πιο εύφορη χρονιά ήταν επομένως το 1937. Από το 1938

—————————————————

19. Βλ. Τσικνάκης, Νεανικός τύπος 1915-1936.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/20.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

παρουσιάζεται μια μείωση που γίνεται περισσότερο αισθητή το 1939 και, κυρίως, το 1940.

Το γεγονός αυτό έχει την εξήγησή του. Μέσα στο 1937 εκδηλώνονται οι τελευταίες προσπάθειες των νέων για την άρθρωση αυτόνομου λόγου χωρίς έξωθεν παρεμβάσεις. Από το έτος 1938, όταν πια το καθεστώς της 4ης Αυγούστου έχει επιβληθεί, ελέγχεται κάθε δραστηριότητά τους. Με την κυκλοφορία του περιοδικού Η Νεολαία, που αποτελούσε το επίσημο όργανο της Ε.Ο.Ν. και ήταν υποχρεωτική η ανάγνωσή του σε όλη την Ελλάδα, στένεψαν σημαντικά τα περιθώρια για την ανάληψη εκδοτικών πρωτοβουλιών από νέους.

Στον πίνακα 2 έχουν συγκεντρωθεί τα στοιχεία που αφορούν τον τόπο έκδοσης των νεανικών εντύπων που καταγράφονται στο βιβλίο. Η Αθήνα και ο Πειραιάς καταλαμβάνουν την πρώτη θέση της εκδοτικής παραγωγής με ποσοστό 42%. Ακολουθεί η περιοχή της Αιγύπτου (Αλεξάνδρεια, Κάιρο, Μανσούρα, Πορτ Σάιντ) με ποσοστό 29,80%. Η Καλαμάτα βρίσκεται στην τρίτη θέση με ποσοστά 5,26%. Αμέσως μετά είναι η Λάρισα με ποσοστό 3,5%. Το ίδιο ποσοστό έχει και η Θεσσαλονίκη. Η συνεισφορά των άλλων περιοχών (της κυρίως Ελλάδας και της Κύπρου) είναι μικρή. Όλες μαζί αντιπροσωπεύουν ποσοστό 16% περίπου.

Μια σύγκριση του πίνακα με τον αντίστοιχο των ετών 1915-1936 αποκαλύπτει ότι έχουν επέλθει ορισμένες ουσιαστικές αλλαγές. Επισημαίνονται οι κυριότερες. Η εκδοτική παραγωγή της περιοχής της πρωτεύουσας από 40,1% που ήταν αυξήθηκε ελαφρά και έφθασε το 42%. Στην Αίγυπτο παρουσιάζεται μια πολύ μεγάλη αύξηση και από το 9,1% ανέρχεται στο 29,80%. Στη Θεσσαλονίκη, που είχε να επιδείξει ένα σημαντικό αριθμό εντύπων την προηγούμενη περίοδο (ποσοστό 4,6%), εκδίδονται πια λιγότερα έντυπα (ποσοστό 3,5%). Όσον αφορά τη Μυτιλήνη η υποχώρηση είναι εντυπωσιακή. Τα χρόνια 1915-1936 κατείχε τη δεύτερη θέση με ποσοστά 5,5% και την περίοδο που μας ενδιαφέρει έπεσε στο 1,75% αφού εμφανίζεται με ένα μόνο περιοδικό. Η Λεσβιακή Άνοιξη, όπως έχει καθιερωθεί να ονομάζεται η

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/21.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

πνευματική έκρηξη που παρατηρείται στο νησί την περίοδο του Μεσοπολέμου, φαίνεται ότι πλησιάζει προς το τέλος της.

Δύο λοιπόν περιοχές προηγούνται με πολύ μεγάλη διαφορά σε σχέση με τις άλλες στην έκδοση νεανικών εντύπων κατά την περίοδο 1936-1941. Πρόκειται για την Αθήνα και τον Πειραιά και την Αίγυπτο. Αν όμως για την περιοχή της πρωτεύουσας είναι αναμενόμενο κάτι τέτοιο στην περίπτωση της Αιγύπτου η αλματώδης αύξηση που παρατηρείται στην έκδοση νεανικών εντύπων θα πρέπει να συνδυαστεί με τη γενικότερη άνθηση του ελληνόφωνου τύπου της περιοχής την ίδια περίοδο. Καθοριστικό ρόλο σ' αυτό έπαιξε το κλίμα ελευθερίας που υπήρχε, σε αντίθεση με την κυρίως Ελλάδα όπου κυριαρχούσε η δικτατορία και η λογοκρισία του τύπου.

Και ένα τελευταίο στατιστικό στοιχείο πριν ολοκληρώσουμε αυτή την ενότητα. Τα 57 νεανικά έντυπα που υπάρχουν στον κατάλογο, με βάση τους προσανατολισμούς τους, χωρίζονται στις εξής κατηγορίες: Καθεστωτικά έντυπα 11, Αντικαθεστωτικά έντυπα 4, Λογοτεχνικά έντυπα 6, Μαθητικά έντυπα 18, Ποικίλης ύλης 5, Προσκοπικά έντυπα 13.

* *

Στις επόμενες σελίδες θα προσπαθήσουμε, από τις πληροφορίες που έχουμε συγκεντρώσει, να προχωρήσουμε σε ορισμένες γενικές εκτιμήσεις των νεανικών εντύπων της περιόδου 1936-1941. Η περιγραφή θα ακολουθήσει την εξής διάταξη: 1. Έντυπα, του καθεστώτος, 2. Αντικαθεστωτικά έντυπα, 3. Προσκοπικά έντυπα, 4. Μαθητικά έντυπα, 5. Έντυπα ποικίλης ύλης, 6. Λογοτεχνικά έντυπα, 7. Διάφορα έντυπα. Για να σχηματίσουμε μια σαφέστερη και πιο ολοκληρωμένη εικόνα της κατάστασης που επικρατούσε στο χώρο του νεανικού τύπου, κρίναμε σκόπιμο να συμπεριλάβουμε στην ανάλυσή μας όχι μόνο τα πρωτοεκδιδόμενα αλλά όλα τα γνωστά μας νεανικά έντυπα που κυκλοφορούσαν κατά την περίοδο της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/22.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

1. Έντυπα του καθεστώτος

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ανάμεσα στα δεκάδες νεανικά έντυπα που κυκλοφορούσαν στον ελληνικό χώρο, υπήρχαν και ορισμένα με φιλοφασιστικές ιδέες. Η Εθνική Νεολαία Ελλάδος που ανήκε στην οργάνωση Εθνική Ένωσις Ελλάς (περισσότερο γνωστής ως Ε.Ε.Ε.) εξέδιδε στη Θεσσαλονίκη τα χρόνια 1933-1934 το δεκαπενθήμερο περιοδικό Εθνικός Παλμός20. Λίγο αργότερα, στις αρχές του 1935, ο Εθνικός Παμφοιτητικός Σύλλογος κυκλοφόρησε στην Αθήνα την εφημερίδα Μαθητικό Ξεκίνημα21. Και τα δύο αυτά έντυπα όμως, που ήταν βραχύβια, έμοιαζαν ξένα προς την ελληνική πραγματικότητα.

Ιδιαίτερη μνεία χρειάζεται να γίνει για την Εθνική Νεολαία που αποτελούσε το επίσημο όργανο της Εθνικής Νεολαίας Ελλάδος22. Το περιοδικό, κυκλοφόρησε χωρίς διακοπή από τις αρχές Φεβρουαρίου του 1934 μέχρι τα τέλη περίπου του 1937. Τα πρώτα χρόνια έκδοσής του υποστήριζε πολιτικά τον Γεώργιο Κονδύλη αλλά μόλις επικράτησε η δικτατορία χωρίς κανένα ενδοιασμό τάχθηκε στο πλευρό της. Πολλοί συνεργάτες του χρησιμοποιήθηκαν σε καίριες θέσεις του κρατικού μηχανισμού. Η μελέτη των περιεχομένων του προσφέρει πολύτιμα τεκμήρια για την υποδοχή που είχε η φασίζουσα ιδεολογία στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου23.

—————————————————

20. Βλ. Τσικνάκης, Νεανικός τύπος 1915-1936, αρ. 261, σ. 613-614.

21. Βλ. Τσικνάκης, Νεανικός τύπος 1915-1936, αρ. 290, σ. 677-679.

22. Για το περιοδικά βλ. Τσικνάκης, Νεανικός τύπος 1915-1936, αρ. 267, σ. 623-628. Επίσης Αθανασία Μπαλτά, "Το περιοδικό της Ε.Ο.Ν. Η Νεολαία: Σκοποί και απήχηση", ό.π., σ. 633.

23. Ενδιαφέροντα στοιχεία για το θέμα περιέχονται στο βιβλίο του Γιάννη Ανδρικόπουλου, Οι ρίζες τον ελληνικού φασισμού, Αθήνα 1977. Για τις φασιστικές ομάδες και κινήσεις που έδρασαν στην Ελλάδα κατά το Μεσοπόλεμο βλ. Άλκης Ρήγος, "Πολιτικές εκφράσεις στη Β' Ελληνική Δημοκρατία", Κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα (επιμ. Γ. Κοντογιώργης), Αθήνα 1977, σ. 207.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/23.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

Από τις πρώτες μέρες που κατέλαβε την εξουσία το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου εκδήλωσε την πρόθεσή του να επιβάλει τις απόψεις του σε ένα ευαίσθητο χώρο όπως ήταν η νεολαία. Η δημιουργία της Εθνικής Οργανώσεως της Νεολαίας αποτέλεσε την αφετηρία. Χρειάστηκε ωστόσο να περάσει αρκετός χρόνος ώσπου να κάμψει τις ποικίλες αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν για τη δημιουργία της και να την οργανώσει στα μέτρα που επιθυμούσε. Όλη αυτή την περίοδο η Οργάνωση δεν διέθετε δικό της έντυπο με το οποίο θα προπαγάνδιζε τις θέσεις της. Το κενό που υπήρχε καλυπτόταν από το περιοδικό Εθνική Νεολαία.

Για ένα μικρό χρονικό διάστημα, από τις 7 Οκτωβρίου μέχρι τις 25 Νοεμβρίου 1936, κυκλοφόρησε η εφημερίδα Νεολαία Εθνική24. Υπεύθυνοι για την έκδοσή της ήταν οι νέοι του περιοδικού Εθνική Νεολαία. Δεν ξέρουμε ωστόσο αν είχαν έλθει σε συνεννόηση με το καθεστώς ή αν προχώρησαν με δική τους πρωτοβουλία στην έκδοση. Μάλλον όμως συνέβη το δεύτερο και οι στόχοι ήταν προφανείς. Με αυτό τον τρόπο ήθελαν να επιβάλλουν τη δική τους άποψη στην επικείμενη συγκρότηση της Ε.Ο.Ν. και να καθιερώσουν την εφημερίδα τους ως το επίσημο έντυπο της Οργάνωσης. Η ανταπόκριση από την πλευρά της δικτατορίας δεν ήταν η αναμενόμενη. Γι' αυτό και η εφημερίδα υποχρεώθηκε να διακόψει την έκδοσή της για οικονομικούς λόγους λίγες μέρες μετά την ίδρυση της Ε.Ο.Ν.

Την ίδια τύχη φαίνεται πως είχε και η εβδομαδιαία πολιτική εφημερίδα Ελληνική Νεολαία που εκδόθηκε μεταξύ των ετών 1936-1937. Το έντυπο όμως αυτό λανθάνει και έτσι δεν μπορούμε να δώσουμε περισσότερες πληροφορίες για το περιεχόμενό του25.

Από τα τέλη του 1937, όταν πια είχε αναπτυχθεί η Ε.Ο.Ν., αρχίζει να αντιμετωπίζει με περισσότερη προσοχή την έκδοση δικού της εντύπου που θα είχε πανελλήνια κυκλοφορία. Έτσι, στις 14 Ιανουαρίου 1938, εμφανίζεται η εβδομαδιαία εφημερίδα

—————————————————

24. Βλ. το λήμμα αρ. 3.

25. Βλ. τα λήμμα αρ. 9.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/24.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

Η Νεολαία. Όπως σημειωνόταν στον υπότιτλο, ήταν το Έπίσημον Όργανον της Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας της Ελλάδος26. Οι λόγοι που επέβαλαν την έκδοσή της αναφέρονται στο προγραμματικό της άρθρο όπου, μεταξύ άλλων, τονίζεται ότι: "Η έκδοσις επισήμου οργάνου της Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας ήτο απαραίτητος, διά να διαβιβάζωνται εις όλα τα μέλη, τα απανταχού της Ελλάδος, αι σκέψεις, αι αποφάσεις, αι οδηγίαι και αι συμβουλαί του Μεγάλου Αρχηγού μας, όσαι αφορούν τους νέους και ιδιαιτέρως την Εθνικήν Νεολαίαν, επί της οποίας το Κράτος της 4ης Αυγούστου στηρίζει τας ελπίδας του"27. Για άγνωστους όμως λόγους, η εφημερίδα σταμάτησε να εκδίδεται ύστερα από λίγους μήνες. Το τελευταίο, εικοστό, φύλλο της κυκλοφόρησε στις 27 Μαΐου 1938. Ίσως η όλη εμφάνιση της εφημερίδας να μην ικανοποιούσε την Ε.Ο.Ν. που αποφάσισε τη διακοπή της έκδοσής της σκοπεύοντας να αναλάβει μια νέα εκδοτική πρωτοβουλία στο μέλλον.

Το καλοκαίρι του 1938 ήταν περίοδος εντόνων προβληματισμών όσον αφορά τη φυσιογνωμία του νέου εντύπου της Ε.Ο.Ν. Ύστερα από πολλούς σχεδιασμούς, το φθινόπωρο του 1938, κυκλοφόρησε το περιοδικό Η Νεολαία. Σε εμφανή θέση του υπήρχε η ένδειξη "Περίοδος Β'" για να φαίνεται ότι αποτελούσε συνέχεια της έκδοσης που είχε επιχειρηθεί στις αρχές του 1938. Στην ουσία όμως επρόκειτο για ένα νέο έντυπο28.

Το πρώτο τεύχος του περιοδικού εκδόθηκε στις 15 Οκτωβρίου 1938, δύο χρόνια μετά την ίδρυση της Ε.Ο.Ν., και το τελευταίο στις 26 Απριλίου 1941, μια μόλις μέρα πριν τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής μπουν στην Αθήνα. Όλο αυτό το διάστημα κυκλοφόρησαν 133 συνολικά τεύχη. Ως παράρτημα του περιοδικού

—————————————————

26 Βλ. το λήμμα αρ. 29.

27. "Μεταξύ μας", εφ. Η Νεολαία, αρ. φύλλου 1, 14 Ιανουαρίου 1938, σ. 3.

28. Βλ. το λήμμα αρ. 36. Για το περιοδικό βλ. και το κατατοπιστικό άρθρο της Αθανασίας Μπαλτά, "Το περιοδικό της Ε.Ο.Ν. Η Νεολαία: Σκοποί και απήχηση", ό.π., σ. 631-639.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/10/gif/25.gif&w=600&h=9155α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

τυπώθηκε το χειμώνα του 1940-1941 το Ημερολόγιον ΝΕΟΛΑΙΑΣ με πολλές επώνυμες συνεργασίες.

Στην προσπάθειά της η Ε.Ο.Ν. να επιτύχει την αυξημένη κυκλοφορία του εντύπου άρχισε να το προπαγανδίζει από νωρίς. Έτσι, στις 6 Οκτωβρίου 1938, ο Κυβερνητικός Επίτροπος Αλέξανδρος Κανελλόπουλος με την υπ. αρ. 571 διαταγή του προς τις Περιφερειακές Διοικήσεις τις ενημέρωνε για την επικείμενη έκδοση της Νεολαίας, εφιστώντας την προσοχή τους στην όσο το δυνατόν μεγαλύτερη διάδοσή της29. Στις 15 Οκτωβρίου 1938, ημερομηνία κυκλοφορίας του πρώτου τεύχους, ο ίδιος ο Ιωάννης Μεταξάς με την υπ' αρ. Ε.Π. 195 διαταγή που απέστειλε προς τους Υπουργούς, τους Γενικούς Διοικητές και τους Νομάρχες του Κράτους τόνιζε την ανάγκη ενίσχυσης του περιοδικού30. Λίγες μέρες αργότερα, στις 7 Νοεμβρίου 1938, επανέρχεται στο ίδιο θέμα ο Ιωάννης Μεταξάς και με την υπ. αρ. Ε.Π. 205 διαταγή του προς τους Γενικούς Διοικητές και τους Νομάρχες του Κράτους τους παρακαλεί να φροντίσουν ώστε οι δήμοι και οι κοινότητες της χώρας να εξωφλήσουν τις συνδρομές που όφειλαν στη Νεολαία για το τρέχον έτος και παράλληλα να τις ανανεώσουν για το επόμενο έτος31.

Η ανταπόκριση ωστόσο των νέων, παρά τις εκκλήσεις που είχαν γίνει, δεν ήταν, αρχικά τουλάχιστον, η αναμενόμενη. Το αρνητικό για την Ε.Ο.Ν. γεγονός σχολίαζε ο Κυβερνητικός Επίτροπος σε εγκύκλιό του προς τις Περιφερειακές Διοικήσεις στις 11 Φεβρουαρίου 1939 και το απέδιδε στην αδιαφορία που επιδείκνυαν οι ανώτεροι κυρίως βαθμοφόροι. Γι' αυτό συνιστούσε την ένταση των ενεργειών τους στη διάδοση του περιοδικού, με την

—————————————————

29. Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείον Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας, φάκελος 13.

30. Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείον Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας, φάκελος 13. Πρβλ. Αθανασία Μπαλτά, "Το περιοδικό της Ε.Ο.Ν. Η Νεολαία: Σκοποί και απήχηση", ό.π., σ. 632.

31. Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείον Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας, φάκελος 13.

Σελ. 25
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Ελληνικός Νεανικός Τύπος (1936-1941). Καταγραφή
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 6
    5α. Πανοπούλου - Τσικνάκης, Τύπος (1936-1941)

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ