Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 850-869 TEXT_OF 931
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/850.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Αθηνών, στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Πειραιά, στο Ιστορικό Αρχείο του Μουσείου Μπενάκη, στο Ιστορικό Αρχείο του Πολεμικού Μουσείου, στην Πανελλήνια Ένωση Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης, στη Βιβλιοθήκη του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων. Ουσιαστική στάθηκε η συμβολή όσων διευκόλυναν αυτές τις αναζητήσεις. Χάρη στην προσωπική βοήθεια και ενασχόληση του κ. Π. Πατρικίου, με τον οποίον διατρέξαμε όλο το αντιστασιακό αρχείο της ΕΣΗΕΑ, φτάσαμε στον εντοπισμό των νεανικών φύλλων. Τον ευχαριστώ ιδιαίτερα για την πολύτιμη βοήθειά του καθώς και για τις συζητήσεις που είχαμε. Στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Πειραιά είχα την πολύτιμη συμπαράσταση της κ. Κυβέλης Κωστέα και την ευχαριστώ. Ο κ. Γ. Κουκάς στη ΓΓΤΠ, και ο κ. Μ. Χαριτάτος στο EΛIA, με διευκόλυναν με την πολύτιμη παροχή φωτοτυπιών και τη δυνατότητα πρόσβασης στο υλικό. Ο κ. Μ. Τσιμπουκίδης μου επέτρεψε ευγενώς την πρόσβαση στο υλικό της EMAEE, το οποίο μάλιστα μόλις τότε συγκεντρωνόταν και δεν είχε ακόμα καταγραφεί. Στη Βιβλιοθήκη της ΔΙΣ/ΓΕΣ ευγενώς με εξυπηρέτησε ο κ. Ν. Δεπάστας, και, τέλος, στο Πολεμικό Μουσείο είχα τη βοήθεια και τη φιλική εξυπηρέτηση της κ. Κ. Ευαγγέλου και του κ. Μουντάκη. Χωρίς την προσωπική συνδρομή όλων των παραπάνω η έρευνα θα ήταν πολύ πιο δύσκολη και άγονη.

Ο κύριος όγκος όμως του συγκεντρωμένου παράνομου υλικού εντοπίστηκε στο Αρχείο Τύπου του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ. Εκεί, σε ουσιαστική συνεργασία με τον κ. Πέτρο Ανταίο, μπόρεσα να έχω πρόσβαση στο μεγαλύτερο μέρος του υλικού. Το υλικό του αρχείου αυτού, σε συνδυασμό και με τις πληροφορίες του Π. Ανταίου γύρω από τον τύπο, στην τρίτομη Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ (εκδ. Καστανιώτη, τ. Α 1977, τ. Β 1979), υπήρξε καθοριστικό στην όλη σύνθεση της έρευνας. Γι' αυτό και είναι ιδιαίτερη η οφειλή της όλης έρευνας στον κ. Πέτρο Ανταίο. Στο Αρχείο Τύπου του ΚΣ της ΕΠΟΝ είχε την υποχρέωση κάθε οργάνωση ανά την Ελλάδα να στέλνει ό,τι έντυπο εξέδιδε. Εννοείται ότι ούτε όλα εστάλησαν, ούτε κι όλα όσα εστάλησαν έχουν

TEXT_PAGE_SHORT850
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/851.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

διασωθεί. Αυτά όμως που διασώζονται είναι τέτοια σε ποσότητα και σε ποιότητα, που να μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε με κάποια βεβαιότητα σε υποθέσεις σχετικές με το φαινόμενο. Και πρόκειται για φαινόμενο, μια και για πρώτη φορά κάποια νεολαιίστικη οργάνωση παρουσιάζει τέτοιον όγκο τύπου, χωρίς ανάλογο προηγούμενο. Το Αρχείο του ΚΣ της ΕΠΟΝ διασώθηκε θαμμένο πάνω από 30 χρόνια στον κήπο του σπιτιού του τότε επονίτη Άγγελου Διαμαντόπουλου, στην Εκάλη. Μετά τη μεταπολίτευση (1974) πέρασε στα χέρια ενός συλλέκτη, αφού ξεθάφτηκε σε άθλια κατάσταση, κι αργότερα έγινε δωρεά στο τότε ΚΚΕ εσωτερικού. Είναι ευτύχημα που ύστερα από τόσο μακρόχρονο ενταφιασμό η υγρασία και o χρόνος δεν κατέστρεψαν εντελώς το τόσο ευαίσθητο περιεχόμενό του. Εννοείται βέβαια ότι οι φθορές είναι μεγάλες κι έτσι συχνά έχουμε στοιχεία ελλειπή και κείμενα δυσανάγνωστα. Η ταξινόμηση και η καταγραφή του αρχείου μένει να γίνει.

Εκτός από τα ίδια τα έντυπα που διασώθηκαν στο αρχείο, υπάρχουν και άλλα ντοκουμέντα που μιλούν για τον τύπο της ΕΠΟΝ. Σ' αυτήν την κατηγορία ανήκουν οι λεπτομερείς εκθέσεις περιοχών που στέλνονται από τα Τοπικά Συμβούλια προς το Κεντρικό με την ευκαιρία της πρώτης επετείου της ΕΠΟΝ (23 Φεβρουαρίου 1944) και με πλήρη απολογισμό δράσης της πρώτης χρονιάς. Αυτές δημοσιεύονται στη Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, τ. Β, και είναι οι ακόλουθες: α) Έκθεση του Συμβουλίου Περιοχής Πελοποννήσου της ΕΠΟΝ, β) Έκθεση του Συμβουλίου Περιοχής Θεσσαλίας της ΕΠΟΝ, γ) Έκθεση του Συμβουλίου Περιοχής Ηπείρου της ΕΠΟΝ, δ) Έκθεση του Παμμακεδονικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ (Μακεδονίας-Θράκης). Οι εκθέσεις αυτές είναι πλούσιες σε πληροφορίες γύρω από τον τοπικό τύπο.

Στον τόμο ΑΙΙ του ίδιου έργου ο Π. Ανταίος παραθέτει φωτογραφικό παράρτημα επονίτικου τύπου κατά περιοχές, που καλύπτει 25 περίπου σελίδες. Παραπέμπουμε σ' αυτό κάθε φορά που το έντυπο στο οποίο αναφερόμαστε δημοσιεύεται εκεί. Εκτός απ' το συγκεντρωμένο παράρτημα υπάρχουν σ' όλο το έργο διάσπαρτες

TEXT_PAGE_SHORT851
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/852.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

φωτογραφίες εντύπων, στις οποίες παραπέμπουμε για το οικείο, κάθε φορά, έντυπο. Κάπως έτσι έγινε, συνοπτικά εκτεθειμένη, η επεξεργασία αυτού του υλικού.

Από την άποψη γενικότερων πληροφοριών γύρω από τις οργανώσεις που εξέδιδαν νεανικά έντυπα, ιδιαίτερα πλούσιο στάθηκε το Αρχείο της ΕΡΤ 1, που συγκροτήθηκε για την παραγωγή της εκπομπής Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης. Εκεί συγκεντρώθηκαν πλήθος μαρτυρίες με τη μορφή προσυνεντεύξεων, όπου 500 περίπου άτομα με κάποια συμμετοχή σ' αυτές τις διαδικασίες τότε, καταθέτουν τις μαρτυρίες τους. Ευχαριστώ ιδιαίτερα τον σκηνοθέτη κ. Αντώνη Βογιάζο καθώς και την παραγωγό κ. Βάσω Κανελλοπούλου, που έθεσαν το ανέκδοτο αυτό υλικό στη διάθεσή μου.

Ο κύριος όγκος του υλικού συμπληρώθηκε συχνά από πολύτιμες ιδιωτικές συλλογές, που οι κάτοχοί τους προσφέρθηκαν ευγενώς να μου παρέχουν τις πολύτιμες πληροφορίες του υλικού τους.

Ευχαριστώ ιδιαίτερα: τον κ. Δ. Φλάμπουρα, που αφιέρωσε τόσο χρόνο για να διατρέξουμε μαζί το πλουσιότατο αρχείο του αντιστασιακού τύπου. Τον κ. Κ. Θεοφάνους, που μου έκανε γνωστά και προσιτά τα περιοδικά των νέων του Πειραιά, και μου έδωσε ένα πλήθος πληροφορίες γύρω απ' αυτά και τους ανθρώπους που τα εξέδιδαν. Τον κ. Τέλη Χαραμόγλη, που έθεσε ευγενώς στη διάθεσή μου τον επονίτικο τύπο της Λευκάδας. Τον κ. Τάσο Κόρφη που με διευκόλυνε με τα νεανικά έντυπα της Πάτρας. Τον ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, που μου εμπιστεύτηκε για έρευνα τα τόσο πολύτιμα έντυπα του αρχείου του, όλα εκδόσεις της ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης, καθώς και το περιοδικό Ξεκίνημα· ιδιαίτερα γόνιμες ήταν και οι συζητήσεις μας, κυρίως όσον αφορά τη νοοτροπία και τις ευαισθησίες των νέων της εποχής και ιδιαίτερα των επονιτών. Τον δικηγόρο Φύλλη Μήτσου, που μου πρόσφερε ευγενώς φωτοτυπίες του περιοδικού που έβγαζε ως μαθητής. Τον κ. Σ. Γεράνη, που κατέγραψα από τη βιβλιοθήκη του νεανικά έντυπα του Πειραιά. Τον κ. A. Βρανούση, που μου επέτρεψε την πρόσβαση στο πλούσιο αντιστασιακό του αρχείο. Τέλος, την κ. Λύντια Στεφάνου για

TEXT_PAGE_SHORT852
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/853.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

τις πληροφορίες της, και την κ. Ειρήνη Αποστολοπούλου-Φεράλδη, που έθεσε στη διάθεσή μου τεύχη του σπανιότατου Παλμού, καθώς και τον κ. Α. Φεράλδη, που έχει στην κατοχή του τεύχος του Εφήβου.

Υπήρξαν βέβαια και έρευνες σε βιβλιοθήκες και αρχεία που δεν απέδωσαν τίποτε. Τέτοιες αρνητικές έρευνες έγιναν ενδεικτικά σε κάποιες μεγάλες δημοτικές βιβλιοθήκες επαρχιακών πόλεων: στη Βικελαία Βιβλιοθήκη Ηρακλείου (ευχαριστώ τον κ. Γιανναδάκη για τις πληροφορίες), στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνου (ευχαριστώ τον κ. Παπιομύτογλου για τις πληροφορίες, καθώς και για τη βιβλιογραφική ενημέρωση γύρω από τη Δυτική Κρήτη), στη Λαϊκή Βιβλιοθήκη Καλαμάτας (ευχαριστώ τον κ. Ζερβή), στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης καθώς και στο Σπουδαστήριο Φιλολογίας του Α.Π. Θεσσαλονίκης (ευχαριστώ τον κ. A. Λιάκο), στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Σπάρτης (ευχαριστώ τον κ. Γεωργιάδη)· τέλος στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Ερμουπόλεως (ευχαριστώ την κ. Πολλάτου), στη Βιβλιοθήκη "Κοραής" της Χίου (ευχαριστώ την κ. Μ. Πανοπούλου)και στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Μυτιλήνης (ευχαριστώ την κ. Αθ. Πάλλη). Ενδεικτικές αυτές οι αρνητικές έρευνες: γενικά στις τοπικές βιβλιοθήκες δεν φαίνεται να διασώθηκε τέτοιου είδους υλικό γι' αυτήν την περίοδο, σε αντίθεση με άλλες εποχές, πράγμα που είναι εύλογο. Απ' την άλλη είναι σαφές ότι, τμήματα τέτοιου υλικού βρίσκονται πολύ πιθανόν σε ιδιωτικά αρχεία. Συχνά παλιοί αγωνιστές παραδίδουν τα προσωπικά τους αρχεία, ό,τι απέμεινε δηλαδή μια και τα περισσότερα κάηκαν στον εμφύλιο, στις οργανώσεις αντιστασιακών που έχουν συγκροτηθεί: τέτοιο υλικό βρίσκεται στην EEA, στην EMAEE και στην ΠΕΑΕΑ. Θα υπάρχουν βέβαια και σε άλλα χέρια, στα οποία το υλικό είναι απρόσιτο για τους ερευνητές, τουλάχιστον μέχρι να γίνει κάποια προσωπική επαφή.

Όλες αυτές οι ιδιομορφίες καθυστέρησαν την έρευνα, κι αν αυτή έφτασε κάπου χρωστάει πολλά στην προθυμία και στην προσωπική βοήθεια όσων αναφέρθηκαν. Όλ' αυτά βέβαια πείθουν για την ανάγκη συγκρότησης ενός σώματος αυτού του υλικού, που να

TEXT_PAGE_SHORT853
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/854.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

είναι προσιτό στον ερευνητή. Επίσης, μας βεβαιώνουν ότι η σημερινή καταγραφή, μακριά απ' το να είναι εξαντλητική, μόνο ενδεικτική ενός τέτοιου εκδοτικού πλούτου μπορεί να χαρακτηριστεί. Θα πρόσφερε περισσότερα αν μπορούσε να αποτελέσει το έναυσμα και τον πυρήνα μιας μεγαλύτερης συγκέντρωσης και καταγραφής ενός υλικού που η διάσωσή του αποτελεί καίριο πρόβλημα1.

Με το πνεύμα αυτό συμπεριλήφθηκαν στον κατάλογο και έντυπα τα οποία στάθηκε αδύνατο να γνωρίσουμε από αυτοψία, μας είναι όμως γνωστά από έμμεσες αναφορές. Έτσι η βιβλιογραφία δεν υπήρξε απλώς συμπληρωματική του πρωτογενούς υλικού, αλλά μια δεύτερη, εξίσου σημαντική πηγή, καθώς πρόσφερε ένα πλήθος πληροφορίες. Αρκεί να πούμε ότι το 36,25% του συνόλου των εντύπων είναι γνωστά μόνο από έμμεσες πληροφορίες,

Η βιβλιογραφία εξετάστηκε προς δύο βασικές κατευθύνσεις: τα δημοσιεύματα γύρω από τον τύπο, απ' τη μια, κι απ' την άλλη αναζητήθηκαν στοιχεία σε κάθε είδους κείμενα γύρω απ' την εποχή. Η πρώτη κατηγορία εξετάστηκε εξαντλητικά: εντοπίστηκαν δημοσιεύματα με καταλόγους εντύπων και αποδελτιώθηκαν.

Η δεύτερη κατεύθυνση στην οποία ερευνήθηκε η βιβλιογραφία, η σχετική δηλαδή με την αντίσταση, ήταν ιδιαίτερα εκτεταμένη και γι' αυτό προβληματική2. Στα γραπτά και στις μαρτυρίες ανθρώπων που έλαβαν μέρος στην αντίσταση και παραθέτουν στοιχεία γύρω από την έκδοση εντύπων, ανιχνεύονται συχνά πολλές πληροφορίες, άλλοτε λεπτομερείς κι άλλοτε θολές κι αποσπασματικές. Κάθε μία τέτοια πληροφορία που εντοπίστηκε θεωρήθηκε πολύτιμη και καταγράφηκε ως είχε. Ο όγκος όμως των σχετικών δημοσιευμάτων, που κάθε μέρα πληθαίνουν, έκανε αυτήν την έρευνα

—————————————

1. Στην κατεύθυνση αυτή ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η απόπειρα του κ. Μ. Χαριτάτου στο ΕΛΙΑ που έχει ακριβώς αυτόν τον στόχο: τη συγκρότηση σώματος του παράνομου τύπου της κατοχής.

2. Σημαντικό βοήθημα στάθηκε εδώ ο Βιβλιογραφικός Οδηγός του Hagen Fleischer, όπου παρατίθενται σχολιασμένα πλήθος δημοσιεύματα σχετικά με την εποχή.

TEXT_PAGE_SHORT854
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/855.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

αν και συστηματική, αναγκαστικά όχι εξαντλητική. Ελπίζουμε ότι δεν μας διέφυγε κάποια πλούσια πηγή πληροφοριών. Από κει και πέρα ερευνήθηκαν ένα πλήθος δημοσιεύματα: τοπικές ιστορίες αντίστασης για συγκεκριμένες περιοχές, απομνημονεύματα αγωνιστών, γενικότερες ιστορίες της εποχής, μαρτυρίες, και τέλος λογοτεχνικά κείμενα, εμπνευσμένα απ' τον πόλεμο και την κατοχή. Μεγάλο μέρος αυτής της βιβλιογραφικής έρευνας υπήρξε αρνητικό ως προς τα αποτελέσματα και δεν θεωρήθηκε σκόπιμο ν' αναφερθεί στη βιβλιογραφία. Το ένα τρίτο περίπου των όσων εξετάστηκαν μας πρόσφερε τις πληροφορίες που ζητούσαμε: τα δημοσιεύματα αυτά παρουσιάζονται στην Επιλεκτική Βιβλιογραφία στο τέλος του τόμου· τα κυριότερα βοηθήματα συντομογραφήθηκαν και δίνονται στον κατάλογο των Συντομογραφιών.

Τέλος, και στα έντυπα στα οποία έγινε αυτοψία, αναφέρεται πάντα η σχετική βιβλιογραφία. Έτσι γίνεται ένα πάντρεμα πρωτογενούς υλικού και σχετικής βιβλιογραφίας, για να είναι όσο το δυνατόν πληρέστερη η εικόνα του κάθε εντύπου1. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν αρκεστήκαμε στην αναφορά έργων στα οποία γίνεται κατευθείαν λόγος για το περιοδικό, αλλά παραθέσαμε τη σχετική βιβλιογραφία, όπου μπορεί να υπάρχουν περισσότερες πληροφορίες για την οργάνωση π.χ. της περιοχής που εξέδιδε το έντυπο, ή για τα πρόσωπα που είχαν την ευθύνη. Αυτό έγινε στο πλαίσιο της απόπειρας να συνδεθεί η ιστορία του εντύπου με την ευρύτερη ιστορία του χώρου και της εποχής.

Η έρευνα προσπάθησε να απλωθεί προς όλες τις γεωγραφικές και προς όλες τις πολιτικές κατευθύνσεις. Σημαντικότερα βοηθήματα υπήρξαν, από την άποψη του πλούτου των πληροφοριών, τα εξής: του Π. Ανταίου, η Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, του Hagen Fleischer ο Βιβλιογραφικός Οδηγός (κατάλογος εντύπων), η διδακτορική διατριβή της Μαριλένας Φατσέα και το συλλογικό έργο Ιστορία της Αντίστασης (επιμ. Β. Γεωργίου).

—————————————

1. Εννοείται ότι εδώ αξιοποιήθηκαν και κάθε είδους προφορικές πληροφορίες που είχαν την καλοσύνη να μου δώσουν όσοι μου επέτρεψαν την πρόσβαση στα αρχεία τους.

TEXT_PAGE_SHORT855
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/856.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Ιδιαίτερα ευχαριστώ τον κ. Γ. Ζεβελάκη που μου έθεσε υπόψη μία πλούσια βιβλιογραφία γύρω από τον κρητικό τύπο. Επίσης τον κ. Κ. Τσικνάκη που με βοήθησε με πληροφορίες κάθε είδους, καθώς και τον κ. Γ. Διαμαντόπουλο, που μου έκανε γνωστή την πλούσια κι αδημοσίευτη Αντιστασιακή Βιβλιογραφία του.

Πλάι στα αυτοτελή δημοσιεύματα έγινε και μία απόπειρα προσέγγισης του τύπου της εποχής, καθώς και του μεταγενέστερου. Έτσι εξετάστηκαν οι μεγάλες καθημερινές εφημερίδες που εκδίδονταν τα χρόνια εκείνα: Το Ελεύθερον Βήμα, Η Καθημερινή, η Ακρόπολις, αν και ήταν υπό τον πλήρη έλεγχο των αρχών κατοχής, διασώζουν διάφορες πληροφορίες, για λογοτεχνικά κυρίως έντυπα, σε στήλες ενημερωτικές γύρω από νέες εκδόσεις. Από νόμιμο περιοδικό τύπο της εποχής αποδελτιώθηκε η Νέα Εστία 1941-44, όπου τακτικοί συνεργάτες μόνιμων στηλών ανέφεραν τις προσπάθειες νέων. Από παράνομο τύπο, εξετάστηκε η Κομμουνιστική Επιθεώρηση 1941-1944, (στην ανατύπωση που έγινε τον Οκτώβριο του 1946), όπου εκτός απ' τις πληροφορίες για συγκεκριμένα έντυπα, υπάρχουν πολλά κείμενα σχετικά με τις αντιλήψεις της αριστεράς γύρω από τον τύπο. Αμέσως μετά την απελευθέρωση, το 1945, κυκλοφορούν τα Ελεύθερα Γράμματα με συνεντεύξεις διανοουμένων γύρω από την κατοχή. Για τα κατοπινά χρόνια επισημαίνουμε το μνημειώδες αφιέρωμα της Επιθεώρησης Τέχνης του 1962· εξετάστηκε ακόμη κάθε αφιέρωμα περιοδικού γύρω από την αντίσταση, μέχρι σήμερα. Σ' αυτήν την κατεύθυνση ολοκληρώθηκε η βιβλιογραφική προσέγγιση του υλικού κι έγινε, όσο το δυνατόν πληρέστερη η εικόνα του νεανικού τύπου. [Αναλυτικά αναφέρονται όλα τα σχετικά περιοδικά στην Επιλεκτική Βιβλιογραφία, στο τέλος του τόμου.]

Επεξεργασία του υλικού

Η διαδικασία επεξεργασίας του υλικού ήταν σε γενικές γραμμές η ακόλουθη: στόχος ήταν να συγκροτηθεί πλήρες σώμα, ή έστω να εντοπιστούν και να γίνει αυτοψία σε όσο το δυνατόν 

TEXT_PAGE_SHORT856
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/857.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

περισσότερα τεύχη. Παράλληλη προσέγγιση γινόταν για κάθε έντυπο και από πλευράς βιβλιογραφίας: συγκεντρωνόντουσαν όλες οι αναφορές του σε δημοσιεύματα. Όταν φτάναμε στο σημείο να έχει συγκεντρωθεί όλο το υλικό, γινόταν η επεξεργασία του, η οποία βασιζόταν και στα δύο είδη πληροφοριών: σ' αυτά που μας πρόσφερε το ίδιο το έντυπο, και σ' αυτά που αποδελτιώναμε απ' τη βιβλιογραφία, τα οποία παραθέτουμε με μία ένδειξη: (βλ. βιβλιογραφία), ή κλείνουμε σε [ ].

Τα στοιχεία που κάθε φορά προσπαθούμε να εντοπίζουμε είναι: τίτλος, υπότιτλος, μόττο, τόπος έκδοσης, τυπογραφείο ή γραφεία του περιοδικού, διευθυντής ή εκδότης, διάρκεια και χρόνος έκδοσης, καταγραφή κάθε τεύχους που επισημάνθηκε με τα συγκεκριμένα στοιχεία αρ. φύλλου, ημερομηνίας, κτλ., αναφορά σε λόγους για τη διακοπή της έκδοσης, όταν είναι γνωστοί. Ακόμη: αριθμός αντιτύπων, σχήμα σε εκατοστά, αριθμός σελίδων, διευκρίνιση αν πρόκειται για τυπωμένο, πολυγραφημένο ή χειρόγραφο, τιμή. Σε καθένα από τα παραπάνω στοιχεία σημειώνονται και όλες οι αλλαγές που επέρχονται από τχ σε τχ: για παράδειγμα αλλαγές στον υπότιτλο ή στο μόττο, ή στην τιμή, η οποία τα χρόνια της κατοχής ακολουθεί τον πληθωρισμό και αυξάνει πάρα πολύ συχνά· αυτά σημειώνονται για κάθε τεύχος ξεχωριστά.

Ακολουθεί ο χαρακτηρισμός του περιοδικού: όταν εντοπίσαμε κάποιο προγραμματικό άρθρο ή κάποιο κείμενο που να αναφέρονται οι στόχοι της έκδοσης, το παραθέσαμε, είτε αυτούσιο, είτε επιλέγοντας καίρια αποσπάσματα. Στα παραθέματα, που μπαίνουν σε « », διατηρήθηκε πάντα η ορθογραφία και η στίξη του πρωτότυπου, αναπαράγοντας όλα τα ορθογραφικά λάθη, ώστε να μη νοθεύεται η εικόνα του εντύπου· διορθώσαμε μόνο κάποια εμφανώς τυπογραφικά σφάλματα. Σε πολλά έντυπα δεν εντοπίστηκε προγραμματικό άρθρο. Σ' αυτά επιλέξαμε παραθέματα που να αποτελούν δείγμα γραφής ή που είναι ενδεικτικά κάποιων αντιλήψεων που εκφράζονταν στο έντυπο.

Επειδή όμως για συγκεκριμένες κατηγορίες εντύπων, π.χ. της ίδιας οργάνωσης, οι στόχοι δεν παραλλάσσουν, το κενό καλύπτεται.

TEXT_PAGE_SHORT857
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/858.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Τα επονίτικα, για παράδειγμα, έντυπα έχουν όλα τους ίδιους στόχους σε γενικές γραμμές, με μικρές παραλλαγές ανάλογα με τον τόπο έκδοσης και τις ειδικές συνθήκες. Γι' αυτήν τη μεγάλη κατηγορία του υλικού, οι στόχοι είναι κοινοί· οπότε, αν δεν έχουμε βρει το κείμενο που να αναφέρονται, προσπαθούμε να επιλέξουμε άλλα αποσπάσματα. Αυτά τα διαλέξαμε με το κριτήριο να είναι ενδεικτικά του ύφους του εντύπου. Πολλές φορές είναι αποσπάσματα από τα κύρια άρθρα, που δείχνουν το πνεύμα της οργάνωσης. Άλλοτε επελέγησαν με σκοπό να δείξουν ανάγλυφη τη στάση της οργάνωσης απέναντι σε διάφορα θέματα: για παράδειγμα, την 25η Μαρτίου, όλα τα έντυπα αφιερώνουν το κύριο άρθρο τους στην επέτειο της Επανάστασης του '21. Σ' αυτήν την περίπτωση παραθέσαμε αρκετά τέτοια αποσπάσματα, για να φανεί το πνεύμα με το οποίο την αντιμετώπιζαν και το ύφος στο οποίο εκφράζονταν.

Προσπαθήσαμε επίσης να ανασυνθέσουμε την ιστορία έκδοσης του κάθε εντύπου. Συλλέξαμε πληροφορίες γύρω από τις συνθήκες έκδοσης ή τις συνθήκες βίαιης διακοπής, που είναι συχνό φαινόμενο. Όταν τα αποσπάσματα της βιβλιογραφίας που αναφέρονταν σ' αυτό ήταν ιδιαίτερα πλούσια ή γλαφυρά, με επιπλέον στοιχεία π.χ. για τον εκδότη ή για συνεργάτες, τα παραθέσαμε κι αυτά αυτούσια, είτε στο λήμμα που γίνεται ο χαρακτηρισμός, είτε στο λήμμα της βιβλιογραφίας. Προσπαθήσαμε λοιπόν να ζωντανέψουμε κάθε περιοδικό, με μαρτυρίες ανθρώπων που το έζησαν από κοντά, και αναφέρουν στοιχεία του κλίματος και της εποχής. Μπορούμε έτσι να αποκαταστήσουμε έναν πληρέστερο διάλογο με το υλικό. Πολλά στοιχεία των εντύπων είναι έτσι κι αλλιώς ελλειπή: για όλη την κατηγορία των παράνομων εντύπων, δεν έχουμε σχεδόν καθόλου ονόματα συνεργατών· καμιά φορά μόνο μικρά ονόματα χωρίς επώνυμα, άλλοτε ψευδώνυμα ή αρχικά. Προσπαθήσαμε από σχετικές αναφορές να καλύψουμε αυτά τα κενά, όπου αυτό στάθηκε δυνατόν.

Τώρα για την κατηγορία του νόμιμου τύπου, ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ονόματα των συνεργατών στα λογοτεχνικά κυρίως περιοδικά, γιατί υπήρξαν φυτώρια πολλών κατοπινών επωνύμων διανοουμένων, που σφραγίστηκαν ανεξίτηλα απ' την εποχή αυτή. 

TEXT_PAGE_SHORT858
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/859.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Καταγράφηκαν όλα τα ονόματα, όπου αυτά υπήρχαν, εκτός από λίγες εξαιρέσεις μακροχρόνιων εκδόσεων που ήταν πάρα πολλά κι αρκεστήκαμε στην παράθεση των κυριότερων συνεργατών1.

Στα υπόλοιπα, αν είναι μέχρι 10 τα τχ που κυκλοφόρησαν, αναφέρεται αναλυτικά η ύλη κάθε τχ: κάθε κείμενο με τον τίτλο του και τον συγγραφέα του. Συχνά ακολουθεί χαρακτηρισμός δικός μας σε αγκύλη του τύπου: [ποίημα] ή [πεζό], για να δίνεται πληρέστερη εικόνα της κατανομής της ύλης, καθώς και τα σημερινά ή πραγματικά ονόματα των συγγραφέων, όταν εντοπίστηκαν2. Στην καταγραφή αυτή ακολουθήθηκαν τα περιεχόμενα, όπου υπήρχαν, όπως δίνονταν απ' το ίδιο το περιοδικό. Αλλιώς έγινε δική μας καταγραφή ανά τχ. Σε περιπτώσεις περιοδικών που κυκλοφόρησαν πάνω από 10 τχ έγινε άλλη επεξεργασία: αναφέρθηκαν τα περιεχόμενα σε γενικές γραμμές. Επισημάνθηκαν δηλαδή οι κατηγορίες κειμένων που περιέχονται, όπως, ποιήματα, πεζά, μυθιστορήματα σε μετάφραση.

Σ' αυτές τις περιπτώσεις οι συνεργάτες δόθηκαν σ' ένα χωριστό λήμμα απ' τα περιεχόμενα, με αλφαβητική σειρά.

Η εικονογράφηση, όπου υπάρχει, αναφέρεται σε χωριστό λήμμα. Έγινε προσπάθεια καταγραφής και των μικρών χαραγμάτων, συνήθως σε ξύλο ή λινόλεουμ, που συνοδεύουν συχνά τον τίτλο σε πολλά παράνομα έντυπα. Σ' αυτές τις περιπτώσεις δίνεται και μία λιτή περιγραφή του θέματος της εικόνας. Δείγματα κι αυτές, δίπλα, στον λόγο, καμιά φορά πιο εύγλωττα, των επιθυμιών και των προτύπων. Όπου υπάρχει αξιόλογη εικονογράφηση, με ξυλογραφίες, φωτογραφίες, γελοιογραφίες, ή ό,τι άλλο, σημειώνεται κι αναφέρονται και οι καλλιτέχνες, όταν υπογράφουν.

Το κάθε λήμμα συμπληρώνεται με τις πηγές του : τη βιβλιογραφία

—————————————

1. Για τα ονόματα βλ. και Ευρετήριο Συνεργατών.

2. Στον εντοπισμό φιλολογικών ψευδωνύμων, που αποτελεί πολύ συνηθισμένη πρακτική στα χρόνια αυτά, χρήσιμο στάθηκε το βοήθημα του Κυρ. Ντελόπουλου, Νεοελληνικά Φιλολογικά Ψευδώνυμα 1800-1981, εκδ. ΕΛΙΑ, Αθήνα 1983.

TEXT_PAGE_SHORT859
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/860.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

δηλαδή απ' όπου αντλήσαμε τις πληροφορίες μας και τις βιβλιοθήκες ή τα αρχεία, όπου εντοπίσαμε τχ του εντύπου. Δηλώνεται ποια τχ βρίσκονται σε κάθε μία από τις βιβλιοθήκες ή τα αρχεία και αν είναι πρωτότυπα ή φωτοτυπίες. Επειδή η συγκρότηση σωμάτων ήταν μία από τις βασικές δυσκολίες κι επειδή η διάσωση αυτού του υλικού παραμένει πρόβλημα καίριο και ανοιχτό, έχουν δοθεί λεπτομερώς τα τχ που αντιστοιχούν σε κάθε αρχείο, σημειώνονται οι ελλείψεις των σειρών, και δηλώνονται τα στοιχεία καταλόγων των βιβλιοθηκών.

Β'

Παράνομος τύπος αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας

Για να ανιχνεύσουμε και να προσδιορίσουμε τις συντεταγμένες του νεανικού τύπου στην περίοδο που μελετάμε, θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε το φαινόμενο πολύπλευρα. Η πρώτη μας απόπειρα θα έχει σαν άξονα τους φορείς (οργανώσεις, οργανισμούς) που εκδίδουν έντυπα.

Αρχίζοντας από κάποιες μετρήσεις φθάνουμε στα ακόλουθα αριθμητικά δεδομένα1: 352 έντυπα από τα 400 που καταγράφονται σ' αυτόν τον τόμο, εκδίδονται από αντιστασιακές οργανώσεις νεολαίας ή φορείς με αντιστασιακούς στόχους. Το 88% δηλαδή των εντύπων μας είναι σφραγισμένα απ' το ιδιόμορφο κλίμα της κατοχής και της αντίστασης. Αυτό σημαίνει ότι το σύνολο αυτού του ποσοστού ταυτίζεται με τον παράνομο τύπο, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την περίοδο της κατοχής και τις μη-απελευθερωμένες περιοχές. Ήδη δύο συντεταγμένες λοιπόν που αφορούν το 88% του συνόλου: η αντιστασιακή τους υφή, με τις πολιτικές 

—————————————

1. Βλ. Πίνακα 3.

TEXT_PAGE_SHORT860
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/861.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

προεκτάσεις της, και η παρανόμια, βασικά στοιχεία της ταυτότητας αυτών των εντύπων.

Μία πληθώρα οργανώσεων και οργανισμών φέρονται σαν εκδότες αυτής της κατηγορίας εντύπων. Εντοπίστηκαν 40 οργανώσεις και φορείς1 και σίγουρα λανθάνουν και πολλοί άλλοι, μια και η ίδια η εποχή προέτρεπε σε κάθε είδους συσπειρώσεις και συσσωματώσεις. Μια απ' τις πρώτες δραστηριότητες κάθε τέτοιου πυρήνα ήταν και η έκδοση εντύπου. Έτσι, η πρακτική της έκδοσης του τύπου βρίσκεται στενά συνυφασμένη με κάθε αντιστασιακή δραστηριότητα απ' την αρχή κιόλας της κατοχής.

Τα υπόλοιπα έντυπα, το 12% δηλαδή του συνόλου, είναι ανεξάρτητες εκδόσεις, πολιτισμικού χαρακτήρα: λογοτεχνικά, κυρίως, περιοδικά, καθώς και παιδικά περιοδικά ή μαθητικές εκδοτικές πρωτοβουλίες. Αυτές οι εκδόσεις έχουν νόμιμο χαρακτήρα και ανεμπόδιστη κυκλοφορία.

Μ' αυτόν τον πρώτο και στοιχειώδη διαχωρισμό παράνομα / νόμιμα διακρίνουμε τις δύο βασικές κατηγορίες των εντύπων.

Να διευκρινίσουμε από τώρα πως ο διαχωρισμός αυτός είναι κάπως σχηματικός, μιας και υπάρχουν πολλών ειδών αποχρώσεις. Οι αντιστασιακές οργανώσεις, για παράδειγμα, επιχειρούν συχνά να εκδώσουν πολιτιστικά έντυπα, χωρίς να εμφανίζονται. Οι εκδόσεις αυτές αντιμετωπίζουν κάποτε προσκόμματα από την πλευρά της λογοκρισίας.

Στα έντυπα που υποκινούνται από αντιστασιακές οργανώσεις αλλά κυκλοφορούν νόμιμα συνεργάζονται πρόσωπα που μετέχουν, τα περισσότερα μάλιστα ενεργά, στο αντιστασιακό κίνημα. Μία από τις βασικές επιδιώξεις πολλών αντιστασιακών οργανώσεων είναι να καλύψουν τον χώρο της διανόησης και της καλλιτεχνικής παραγωγής.

Έχοντας υπόψη μας λοιπόν αυτού του είδους τις λεπτές διακρίσεις, κρατάμε τον βασικό διαχωρισμό, ώστε να αρχίσει κάποια

—————————————

1. Βλ. Ευρετήριο Γ΄ και Συντομογραφίες Οργανώσεων και Οργανισμών.

TEXT_PAGE_SHORT861
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/862.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

κατηγοριοποίηση του υλικού. Στη συνέχεια κάθε μία απ' αυτές τις βασικές κατηγορίες θα εξεταστεί ξεχωριστά, με προσπάθεια να αναδειχθούν τα υποσύνολα που την απαρτίζουν, με τα ιδιαίτερα το καθένα του χαρακτηριστικά: θα επιχειρήσουμε έτσι να δείξουμε πώς διαμορφώνεται ο νεανικός τύπος της κατοχής, και πώς ορίζεται ο ρόλος του νεανικού εντύπου σ' αυτήν την συγκυρία.

Τη μεγαλύτερη κατηγορία του υλικού μας αποτελούν τα έντυπα που εκδίδονται από αντιστασιακές οργανώσεις νέων. Γι' αυτό και θα επιχειρήσουμε μια πρώτη προσέγγιση και μια συνοπτική παρουσίαση αυτών των οργανώσεων.

Από την πρώτη περίοδο της κατοχής, οι νέοι άρχισαν να συσπειρώνονται σε μικρές ομάδες με αντιστασιακούς στόχους. Ορισμένες απ' αυτές τις ομάδες διευρύνθηκαν στην πορεία κι εξελίχθηκαν σε μεγάλες νεολαιίστικες οργανώσεις. Άλλες πάλι συγχωνεύθηκαν σε ευρύτερα σχήματα.

Για να ορίσουμε το ιδεολογικό και πολιτικό στίγμα των οργανώσεων αυτών, διακρίνουμε, σε μια πρώτη και πολύ σχηματική κατάταξή τους, δύο βασικές κατηγορίες: απ' τη μια, τις οργανώσεις που έχουν τις πολιτικές και ιδεολογικές τους αφετηρίες στον χώρο που κάλυπταν πριν την κατοχή τα κόμματα του κέντρου και της δεξιάς, και απ' την άλλη, τις οργανώσεις που ήσαν ιδεολογικά προσανατολισμένες προς τον πολιτικό χώρο της αριστεράς και με διάφορους τρόπους συνδέονταν μαζί της. Τέλος, στα χρόνια αυτά, δημιουργήθηκαν και νέες οργανώσεις, που είχαν αναφανεί μέσα από την ειδική συγκυρία, και που τις χώριζαν πολλά και με τις δύο πλευρές.

Το σύνολο των παράνομων εντύπων που εκδίδουν αυτές οι οργανώσεις κατανέμεται κατά άνισο τρόπο: το 79% απαρτίζεται από τον τύπο των οργανώσεων που πρόσκεινται στην αριστερά, ενώ το 21% αντιστοιχεί στον τύπο των υπολοίπων οργανώσεων. Σε απόλυτους αριθμούς: στο πρώτο ποσοστό αναλογούν 278 έντυπα και στο δεύτερο 74.

TEXT_PAGE_SHORT862
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/863.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Η μεγάλη αυτή απόκλιση των δύο ποσοστών γεννά και το πρώτο ερώτημα: γιατί μια μερίδα αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας δεν παρουσιάζει πλουσιότερη εκδοτική δραστηριότητα; Δεδομένου μάλιστα ότι για τη μερίδα αυτήν λύνονταν κι ευκολότερα ορισμένα προβλήματα (εξεύρεση πόρων, χαρτιού κτλ.), που εμφανίζονταν την εποχή εκείνη τόσο πιεστικά.

Η απάντηση λοιπόν δεν έγκειται σε ανυπέρβλητες τεχνικές δυσκολίες. Αλλού πρέπει να αναζητηθούν τα αίτια των δύο διαφορετικών στάσεων: κυρίως στην αντίληψη που έτρεφαν για τον ρόλο του τύπου οι αντίστοιχες παρατάξεις και στη σημασία που απέδιδαν σ' αυτόν. Τι επιχειρούσαν δηλαδή μέσα απ' αυτήν την πρακτική και τι περίμεναν.

Φαίνεται ότι τα ζητούμενα καθώς και οι στόχοι της έκδοσης ήταν τελείως διαφορετικοί για κάθε πλευρά. Πολύ διαφορετική επένδυση είχαν κάνει στην υπόθεση του τύπου οι αριστερές αντιστασιακές οργανώσεις, κι έτσι εξηγείται η πληθωρική εκδοτική τους δραστηριότητα. Η δραστηριότητα αυτή είχε βέβαια να κάνει και με την εξοικείωση της παράταξης με τις τεχνικές της παράνομης δράσης. Η αναλογία των ποσοστών που παρουσιάζεται στα νεολαιίστικα έντυπα συμβαδίζει με την εικόνα του παράνομου τύπου γενικότερα. Για το θέμα αυτό, ο Ν. Αναγνωστόπουλος σημειώνει: "Ο παρανόμως κυκλοφορήσας της δεξιάς, κατά την Κατοχήν Τύπος, υπήρξεν ελάχιστος. Αντιθέτως, ο παράνομος της Αριστεράς τοιούτος είχε καταπλημμυρίσει τους πάντας και τα πάντα"1. Ο ίδιος ερευνητής αναφέρεται και σ' ένα δεύτερο σημαντικό στοιχείο, πάλι για το σύνολο του τύπου: "Δεν γεννάται αμφιβολία ότι και ο τύπος της Δεξιάς ήτο αρκετός, αλλά δεν εξήλθεν των Αθηνών, όπως ο της Αριστεράς". Το ίδιο ισχύει και για τα νεολαιίστικα έντυπα αυτής της παράταξης: σχεδόν όλα αναγράφουν ως τόπο εκδόσεώς τους την Αθήνα. Δύο λοιπόν 

—————————————

1. Νικ. Αναγνωστόπουλος, "Παράνομος Τύπος" 1941-1944. "Συμβολή εις την Ιστορικήν έρευναν του όλου δράματος της Ελλάδος", Αθήναι 1960, σ. 13.

TEXT_PAGE_SHORT863
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/864.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

συντεταγμένες αυτών των εντύπων: ο αναλογικά μικρός τους αριθμός (74 έντυπα) και ο κοινός τόπος έκδοσης, η πρωτεύουσα.

Υπάρχει κι ένα τρίτο στοιχείο που σηματοδοτεί τη διαφοροποίηση στις δύο μερίδες του τύπου: τα 74 έντυπα νεολαίας που έχουν εντοπιστεί αντιστοιχούν σε είκοσι διαφορετικές οργανώσεις που προέρχονταν ιδεολογικά από τον χώρο της μη-εαμικής αντίστασης. Αντίθετα, τα 278 έντυπα της αριστεράς ανήκουν σε 15 μόνο οργανώσεις, και ουσιαστικά σε λιγότερες, μια και στην ιστορία αυτών των οργανώσεων υπάρχουν διαδοχές και ενσωματώσεις. Τρίτο λοιπόν βασικό σημείο διαφοροποιήσεως: οι μη-αριστερές, αντιστασιακές και πολιτικές οργανώσεις, εμφανίζουν μια πολυδιάσπαση, που εκφράζεται και στο πεδίο των νεολαιίστικων οργανώσεων και στις αντίστοιχες εκδόσεις τους. Δεν φαίνεται δηλαδή να επιχειρείται σ' αυτόν τον χώρο μία προσπάθεια συντονισμού και συσπείρωσης, που είναι αντίθετα πολύ αισθητή στην άλλη πλευρά. Εξαίρεση εδώ αποτελεί το περιοδικό Μαχητής, Ελεύθερο φοιτητικό φύλλο, το 1943 και έκδοση του ΕΣΑΣ το 1944, που υπήρξε καρπός συνεργασίας πολλών οργανώσεων1.

Αυτά είναι τα τρία βασικά εξωτερικά χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν τις δύο κατηγορίες εντύπων. Τι είδε η αριστερά λοιπόν στον τύπο κι έκανε μια τέτοια επένδυση σ' αυτόν; Γιατί πρόκειται για τεράστια επένδυση, αν συνυπολογιστεί ο αριθμός των αγωνιστών, που ριψοκινδύνευαν, ο μόχθος που κατέβαλαν, τα έξοδα κι όλη η τεράστια προσπάθεια γύρω απ' την έκδοση και τη διακίνηση του παράνομου υλικού. Πώς είχε αξιολογήσει η αριστερά τον παράγοντα του τύπου ώστε να δικαιολογείται αυτό το μεγάλο κόστος ;

Αρχή-αρχή, υπήρχε ένα θέμα παράδοσης. Ανέκαθεν η αριστερά, και ιδίως η κομμουνιστική, είχε δει στον τύπο ένα πολύ σημαντικό μέσο διαδόσεως των ιδεών της και διαπαιδαγωγήσεως των μελών της. Επίσης, είχε μία τριβή και μία πείρα παρανομίας.

—————————————

1. Βλ. Αν. Ι. Πεπονής, Προσωπική μαρτυρία, εκδ Κέδρος, Αθήνα 1970, σ. 34-36.

TEXT_PAGE_SHORT864
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/865.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Για την περίοδο του μεσοπολέμου, ο Άγγελος Ελεφάντης αναφέρει1: «Κατά κανόνα, εκτός από τα κεντρικά δημοσιογραφικά όργανα [του ΚΚΕ], όλες οι σημαντικές κομματικές και εξωκομματικές οργανώσεις εξέδιδαν ένα ή περισσότερα έντυπα». Ο ίδιος παραθέτει έναν πίνακα, που δεν τον θεωρεί εξαντλητικό, ο οποίος περιλαμβάνει 18 έντυπα, απ' τα οποία τα μισά περίπου εκδίδονται σε μεγάλες πόλεις της επαρχίας. Ως προς την έκδοση και διακίνηση του κομμουνιστικού τύπου στο μεσοπόλεμο, αναφέρει: «Ο κομματικός τύπος, ιδιαίτερα στην επαρχία, κυκλοφορούσε σχεδόν παράνομα, και εν πάση περιπτώσει έξω από το επίσημο κύκλωμα κυκλοφορίας του τύπου. Εν πολλοίς μοιράζονταν "χέρι με χέρι". [...] Το φαινόμενο είναι ακόμη πιο σημαντικό στην επαρχία όπου τόσο πολύ συνηθίζεται η συλλογική ανάγνωση της εφημερίδας. [...] Μέσα σ' ένα παρόμοιο σύστημα κυκλοφορίας και λειτουργίας του τύπου ο αγοραστής της εφημερίδας δεν είναι ο μόνος αναγνώστης»2. Το τελευταίο ιδιόμορφο χαρακτηριστικό αυτού του τύπου που επισημαίνει ο Άγγ. Ελεφάντης για το μεσοπόλεμο, παίρνει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις και σημασία στην περίοδο της κατοχής. Όσο για την έκδοση εντύπων σαν επαναστατική πρακτική ήταν στη λογική του ΚΚΕ από την περίοδο ήδη του μεσοπολέμου. Η μόνιμη προοπτική της παρανομίας οδηγούσε στη συστηματική προσπάθεια να υπάρξουν μόνιμα στημένοι παράνομοι μηχανισμοί έκδοσης και διακίνησης έντυπου υλικού. Αντίστοιχα, υπήρχαν στελέχη πεπειραμένα και ειδικευμένα σ' αυτόν τον τομέα που είχαν αποκτήσει μία τριβή μ' αυτήν την πρακτική. Η δικτατορία βέβαια του Μεταξά μπορεί να εξάρθρωσε αυτούς τους παράνομους μηχανισμούς, να εξόρισε τα στελέχη και να έκλεισε τις εφημερίδες: δεν ξερίζωσε όμως την συνείδηση που είχε δημιουργηθεί στον κόσμο της κομμουνιστικής αριστεράς

—————————————

1. Άγγ. Γ. Ελεφάντης, Η Επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, Κ.Κ.Ε. και αστισμός στον μεσοπόλεμο, Ιστορική Βιβλιοθήκη, εκδ. Θεμέλιο, Β' έκδοση, Αθήνα 1979, σ. 301.

2. Άγγ. Γ. Ελεφάντης, ό.π., σ. 302-303.

TEXT_PAGE_SHORT865
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/866.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ότι η υπόθεση του τύπου ήταν πολύ σημαντική, ούτε έσβησε την εμπειρία της προηγούμενης περιόδου που είχε εγγραφεί πια σαν βίωμα.

Στη διάρκεια του μεσοπόλεμου υπάρχουν πολλά έντυπα που εκδίδονται από φοιτητές σε πανεπιστημιακές σχολές, με πρωτοβουλία της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ) και υπάρχει, βέβαια, και το κεντρικό της όργανο, Η Νεολαία1. Τα νεανικά αριστερά έντυπα έχουν λοιπόν μια παράδοση και κάποιο παρελθόν. Η Νεολαία της ΟΚΝΕ ανοίγει σ' αυτήν την κατεύθυνση έναν καινούριο δρόμο, μια και στο πρώτο της φύλλο (1 Αυγούστου 1822) σημειώνεται: "Είναι η πρώτη φορά που εμφανίζεται ένα περιοδικό των νέων, όχι πορνογραφικό, όχι παιδαριώδες, όχι ρωμαντικό, αλλά εμπνεόμενο από τις σύγχρονες ιδέες της ανθρωπότητας και αποβλέπον στη δημιουργία ενός θετικού κινήματος των νέων. Γιατί -πρέπει να το πούμε- ο σκοπός μας δεν είναι μόνο να τέρψωμε ή έστω και να μορφώσουμε μόνο τους νέους. Θέλουμε προπάντων να τους δείξωμε την ανάγκη της οργανώσεώς των, να τους δώσουμε τα μέσα για την πραγματοποίησί της...". Ο τρόπος λοιπόν με τον οποίο η αριστερά αντιμετωπίζει το νεολαιίστικο έντυπο διατυπώνεται σαφώς στην έκδοση του πρώτου φύλλου του κεντρικού οργάνου της ΟΚΝΕ. Παρ' όλ' αυτά, σύμφωνα με τα στοιχεία της εμπεριστατωμένης έρευνας του Κώστα Γ. Τσικνάκη, στην περίοδο 1915-1936, στο σύνολο των 324 εντύπων που έχουν καταγραφεί, μόνο τα 25, δηλαδή το 7,7%, είναι πολιτικά2. Σ' αυτήν την περίοδο λοιπόν αρχίζει να ανοίγει αργά ο δρόμος για την εξάπλωση του νεανικού πολιτικού εντύπου3.

Η κληρονομιά, λοιπόν, και τα κεκτημένα της αριστεράς στα

—————————————

1. Βλ. Κ. Γ. Τσικνάκης, Ελληνικός νεανικός τύπος (1915-1936) . Καταγραφή, εκδ. ΙΑΕΝ 5, Αθήνα 1986, τα περιοδικά με αριθμό *54 (σ. 147-152), *Ι21 (σ. 304-305), *135 (σ. 343-345) και *136 (σ. 346-348).

2. Βλ. K. Γ. Τσικνάκης, ό.π., "Εισαγωγικό σημείωμα", σ. 18.

3. Βλ. Αντώνης Φλούντζης, Το Φοιτητικό Κίνημα 1923-1928, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1983.

TEXT_PAGE_SHORT866
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/867.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

θέματα του παράνομου τύπου υπήρξαν καθοριστικά αυτήν την περίοδο. Σ' αυτήν την παράδοση στηριγμένη και αυτές τις αντιλήψεις επεξεργαζόμενη, θ' αρχίσει η αριστερά από την αρχή κιόλας της κατοχής να συντονίζει τις προσπάθειές της γύρω από τον τομέα του τύπου.

Αντίστοιχο φαινόμενο δεν παρατηρείται στους κόλπους των οργανώσεων του υπόλοιπου πολιτικού φάσματος. Αυτές οι οργανώσεις δεν έχουν την τάση να γεφυρώσουν όσα τις χωρίζουν, τα οποία είναι καμιά φορά δυσδιάκριτα. Για παράδειγμα, στην Αθήνα, στον ακροδεξιό-φιλοβασιλικό χώρο, δρουν δύο διαφορετικές οργανώσεις, που εκδίδει η κάθε μία το έντυπό της, η Βασιλική Νεολαία Ελλάδος και η Ένωσις Βασιλοφρόνων Εθνικιστικών Νέων. Πρόκειται, προφανώς, για ολιγομελή και προσωποπαγή σχήματα. Αλλά η συνεργασία δεν φάνηκε να ευδοκιμεί ιδιαίτερα ούτε ανάμεσα στις οργανώσεις που είχαν ιδεολογικές συγγένειες με τον κεντρώο χώρο.

Επειδή στο λήμμα που έγινε για κάθε έντυπο δεν περιέχονται κατά κανόνα στοιχεία για την οργάνωση που το εκδίδει, θεωρήσαμε σκόπιμο να παρουσιαστούν εδώ συνοπτικά τα βασικά στοιχεία ταυτότητας των κυριότερων αντιστασιακών οργανώσεων νέων.

Στον χώρο των νεανικών αντιστασιακών οργανώσεων που δεν είχαν σχέση με την αριστερά, δημιουργήθηκαν μια σειρά οργανώσεις που κάλυπταν ένα ευρύ πολιτικό φάσμα: από την άκρα δεξιά, βασιλική ή φιλομεταξική, μέχρι το πιο φιλελεύθερο κέντρο. Το πρώτο κοινό στοιχείο των οργανώσεων ήταν η πλήρης αντίθεση με την αριστερά. Αυτό βέβαια σήμαινε διαφορετικά πράγματα για κάθε οργάνωση. Οι μικρές, ακροδεξιές, για παράδειγμα, οργανώσεις, ειδικά από το 1943 και μετά, διεξήγαν αποκλειστικά αντικομμουνιστικό αγώνα, και η αντίσταση έμενε έξω από τους στόχους τους. Υπήρξαν, μάλιστα, και περιπτώσεις συνεργασίας με τις αρχές κατοχής. Εδώ θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τις οργανώσεις ΒΝΕ, EBEN, ΕΘΝΕΠ, ΕΔΝ.

TEXT_PAGE_SHORT867
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/868.gif&w=600&h=39310. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ΕΙΚΟΝΑ

α. Καταστατικό της ΕΔΕΕ (από το Αρχείο ΕΡΤ)

TEXT_PAGE_SHORT868
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/869.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Αντίθετα, άλλες μεγάλες οργανώσεις με δεσμούς με τον κεντρώο χώρο, όπως η ΠΕΑΝ, η ΙΤ, το ΕΚΝ, θεωρούσαν την αντίθεσή τους με την αριστερά δεδομένη, το κύριο όμως μέτωπο παρέμενε γι' αυτές ο αγώνας εναντίον των κατακτητών. Άλλη κοινή τους αναφορά, για μετά την απελευθέρωση, ήταν το όραμα της Μεγάλης Ελλάδας. Ο Αν. Πεπονής αναφέρει σχετικά: "αρπαχτήκαμε απ' αυτή τη Μεγάλη Ελλάδα για να την κρατήσομε σαν το κοινό συγκολλητικό σύνθημα. [...] Και καθώς κανείς δεν κατώρθωσε να μας προσφέρει κάποια συγκεκριμένα και γεροδεμένα πλαίσια -ούτε αγωνιστικά, ούτε ιδεολογικά- βρεθήκαμε χωρίς να το καταλάβομε κάτω από μια περικεφαλαία που έγραφε με μπλε γράμματα ΜΕΓΑΛΗ ΕΛΛΑΔΑ"1.

Επιχειρώντας, τώρα, μια διερεύνηση και μια χαρτογράφηση των νεανικών αυτών οργανώσεων, σε σχέση πάντοτε και με τα έντυπα τους, θ' αναφερθούμε στην κάθε μία ξεχωριστά.

Μία από τις μεγαλύτερες οργανώσεις με πλούσια δράση είναι η νεολαία του ΕΔΕΣ, η "Εθνική Δημοκρατική Ένωση Ελληνοπαίδων". Ο πρώτος στόχος της οργάνωσης, όπως αναφέρεται στο καταστατικό της, είναι: "Να συνενώση και γαλουχίση τους Ελληνόπαιδας και Ελληνίδας σύμφωνα με τα Εθνικά και Δημοκρατικά ιδεώδη και να τους οδηγήση εις τα μεγάλα πεπρωμένα της φυλής διά την δημιουργίαν της Μεγάλης Ελλάδος". Σαν δεύτερος στόχος αναφέρεται η απόπειρα "να συμβάλλη με κάθε δυνατόν τρόπον εις τον Κοινόν Συμμαχικόν αγώνα...".

Από την άποψη των εντύπων που επισημάνθηκαν, η ΕΔΕΕ είναι η οργάνωση με την πλουσιότερη εκδοτική δραστηριότητα στο χώρο της. Έχουν επισημανθεί 6 έντυπα που εκδίδει η ΕΔΕΕ. Το κεντρικό της όργανο, η Μεγάλη Ελλάς, κυκλοφόρησε 100 σχεδόν φύλλα και είναι ένα από τα μακροβιότερα έντυπα της περιόδου αυτής. Όταν τον Σεπτέμβριο του 1943, ο ΕΔΕΣ της Αθήνας διασπάστηκε, η διάσπαση μεταφέρθηκε και στη νεολαία του. Έτσι,

—————————————

1. Αν. Ι. Πεπονής, ό.π., σ. 32-33.

TEXT_PAGE_SHORT869
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        10. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

        Αθηνών, στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Πειραιά, στο Ιστορικό Αρχείο του Μουσείου Μπενάκη, στο Ιστορικό Αρχείο του Πολεμικού Μουσείου, στην Πανελλήνια Ένωση Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης, στη Βιβλιοθήκη του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων. Ουσιαστική στάθηκε η συμβολή όσων διευκόλυναν αυτές τις αναζητήσεις. Χάρη στην προσωπική βοήθεια και ενασχόληση του κ. Π. Πατρικίου, με τον οποίον διατρέξαμε όλο το αντιστασιακό αρχείο της ΕΣΗΕΑ, φτάσαμε στον εντοπισμό των νεανικών φύλλων. Τον ευχαριστώ ιδιαίτερα για την πολύτιμη βοήθειά του καθώς και για τις συζητήσεις που είχαμε. Στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Πειραιά είχα την πολύτιμη συμπαράσταση της κ. Κυβέλης Κωστέα και την ευχαριστώ. Ο κ. Γ. Κουκάς στη ΓΓΤΠ, και ο κ. Μ. Χαριτάτος στο EΛIA, με διευκόλυναν με την πολύτιμη παροχή φωτοτυπιών και τη δυνατότητα πρόσβασης στο υλικό. Ο κ. Μ. Τσιμπουκίδης μου επέτρεψε ευγενώς την πρόσβαση στο υλικό της EMAEE, το οποίο μάλιστα μόλις τότε συγκεντρωνόταν και δεν είχε ακόμα καταγραφεί. Στη Βιβλιοθήκη της ΔΙΣ/ΓΕΣ ευγενώς με εξυπηρέτησε ο κ. Ν. Δεπάστας, και, τέλος, στο Πολεμικό Μουσείο είχα τη βοήθεια και τη φιλική εξυπηρέτηση της κ. Κ. Ευαγγέλου και του κ. Μουντάκη. Χωρίς την προσωπική συνδρομή όλων των παραπάνω η έρευνα θα ήταν πολύ πιο δύσκολη και άγονη.

        Ο κύριος όγκος όμως του συγκεντρωμένου παράνομου υλικού εντοπίστηκε στο Αρχείο Τύπου του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ. Εκεί, σε ουσιαστική συνεργασία με τον κ. Πέτρο Ανταίο, μπόρεσα να έχω πρόσβαση στο μεγαλύτερο μέρος του υλικού. Το υλικό του αρχείου αυτού, σε συνδυασμό και με τις πληροφορίες του Π. Ανταίου γύρω από τον τύπο, στην τρίτομη Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ (εκδ. Καστανιώτη, τ. Α 1977, τ. Β 1979), υπήρξε καθοριστικό στην όλη σύνθεση της έρευνας. Γι' αυτό και είναι ιδιαίτερη η οφειλή της όλης έρευνας στον κ. Πέτρο Ανταίο. Στο Αρχείο Τύπου του ΚΣ της ΕΠΟΝ είχε την υποχρέωση κάθε οργάνωση ανά την Ελλάδα να στέλνει ό,τι έντυπο εξέδιδε. Εννοείται ότι ούτε όλα εστάλησαν, ούτε κι όλα όσα εστάλησαν έχουν