Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 860-879 TEXT_OF 931
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/860.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

δηλαδή απ' όπου αντλήσαμε τις πληροφορίες μας και τις βιβλιοθήκες ή τα αρχεία, όπου εντοπίσαμε τχ του εντύπου. Δηλώνεται ποια τχ βρίσκονται σε κάθε μία από τις βιβλιοθήκες ή τα αρχεία και αν είναι πρωτότυπα ή φωτοτυπίες. Επειδή η συγκρότηση σωμάτων ήταν μία από τις βασικές δυσκολίες κι επειδή η διάσωση αυτού του υλικού παραμένει πρόβλημα καίριο και ανοιχτό, έχουν δοθεί λεπτομερώς τα τχ που αντιστοιχούν σε κάθε αρχείο, σημειώνονται οι ελλείψεις των σειρών, και δηλώνονται τα στοιχεία καταλόγων των βιβλιοθηκών.

Β'

Παράνομος τύπος αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας

Για να ανιχνεύσουμε και να προσδιορίσουμε τις συντεταγμένες του νεανικού τύπου στην περίοδο που μελετάμε, θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε το φαινόμενο πολύπλευρα. Η πρώτη μας απόπειρα θα έχει σαν άξονα τους φορείς (οργανώσεις, οργανισμούς) που εκδίδουν έντυπα.

Αρχίζοντας από κάποιες μετρήσεις φθάνουμε στα ακόλουθα αριθμητικά δεδομένα1: 352 έντυπα από τα 400 που καταγράφονται σ' αυτόν τον τόμο, εκδίδονται από αντιστασιακές οργανώσεις νεολαίας ή φορείς με αντιστασιακούς στόχους. Το 88% δηλαδή των εντύπων μας είναι σφραγισμένα απ' το ιδιόμορφο κλίμα της κατοχής και της αντίστασης. Αυτό σημαίνει ότι το σύνολο αυτού του ποσοστού ταυτίζεται με τον παράνομο τύπο, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την περίοδο της κατοχής και τις μη-απελευθερωμένες περιοχές. Ήδη δύο συντεταγμένες λοιπόν που αφορούν το 88% του συνόλου: η αντιστασιακή τους υφή, με τις πολιτικές 

—————————————

1. Βλ. Πίνακα 3.

TEXT_PAGE_SHORT860
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/861.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

προεκτάσεις της, και η παρανόμια, βασικά στοιχεία της ταυτότητας αυτών των εντύπων.

Μία πληθώρα οργανώσεων και οργανισμών φέρονται σαν εκδότες αυτής της κατηγορίας εντύπων. Εντοπίστηκαν 40 οργανώσεις και φορείς1 και σίγουρα λανθάνουν και πολλοί άλλοι, μια και η ίδια η εποχή προέτρεπε σε κάθε είδους συσπειρώσεις και συσσωματώσεις. Μια απ' τις πρώτες δραστηριότητες κάθε τέτοιου πυρήνα ήταν και η έκδοση εντύπου. Έτσι, η πρακτική της έκδοσης του τύπου βρίσκεται στενά συνυφασμένη με κάθε αντιστασιακή δραστηριότητα απ' την αρχή κιόλας της κατοχής.

Τα υπόλοιπα έντυπα, το 12% δηλαδή του συνόλου, είναι ανεξάρτητες εκδόσεις, πολιτισμικού χαρακτήρα: λογοτεχνικά, κυρίως, περιοδικά, καθώς και παιδικά περιοδικά ή μαθητικές εκδοτικές πρωτοβουλίες. Αυτές οι εκδόσεις έχουν νόμιμο χαρακτήρα και ανεμπόδιστη κυκλοφορία.

Μ' αυτόν τον πρώτο και στοιχειώδη διαχωρισμό παράνομα / νόμιμα διακρίνουμε τις δύο βασικές κατηγορίες των εντύπων.

Να διευκρινίσουμε από τώρα πως ο διαχωρισμός αυτός είναι κάπως σχηματικός, μιας και υπάρχουν πολλών ειδών αποχρώσεις. Οι αντιστασιακές οργανώσεις, για παράδειγμα, επιχειρούν συχνά να εκδώσουν πολιτιστικά έντυπα, χωρίς να εμφανίζονται. Οι εκδόσεις αυτές αντιμετωπίζουν κάποτε προσκόμματα από την πλευρά της λογοκρισίας.

Στα έντυπα που υποκινούνται από αντιστασιακές οργανώσεις αλλά κυκλοφορούν νόμιμα συνεργάζονται πρόσωπα που μετέχουν, τα περισσότερα μάλιστα ενεργά, στο αντιστασιακό κίνημα. Μία από τις βασικές επιδιώξεις πολλών αντιστασιακών οργανώσεων είναι να καλύψουν τον χώρο της διανόησης και της καλλιτεχνικής παραγωγής.

Έχοντας υπόψη μας λοιπόν αυτού του είδους τις λεπτές διακρίσεις, κρατάμε τον βασικό διαχωρισμό, ώστε να αρχίσει κάποια

—————————————

1. Βλ. Ευρετήριο Γ΄ και Συντομογραφίες Οργανώσεων και Οργανισμών.

TEXT_PAGE_SHORT861
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/862.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

κατηγοριοποίηση του υλικού. Στη συνέχεια κάθε μία απ' αυτές τις βασικές κατηγορίες θα εξεταστεί ξεχωριστά, με προσπάθεια να αναδειχθούν τα υποσύνολα που την απαρτίζουν, με τα ιδιαίτερα το καθένα του χαρακτηριστικά: θα επιχειρήσουμε έτσι να δείξουμε πώς διαμορφώνεται ο νεανικός τύπος της κατοχής, και πώς ορίζεται ο ρόλος του νεανικού εντύπου σ' αυτήν την συγκυρία.

Τη μεγαλύτερη κατηγορία του υλικού μας αποτελούν τα έντυπα που εκδίδονται από αντιστασιακές οργανώσεις νέων. Γι' αυτό και θα επιχειρήσουμε μια πρώτη προσέγγιση και μια συνοπτική παρουσίαση αυτών των οργανώσεων.

Από την πρώτη περίοδο της κατοχής, οι νέοι άρχισαν να συσπειρώνονται σε μικρές ομάδες με αντιστασιακούς στόχους. Ορισμένες απ' αυτές τις ομάδες διευρύνθηκαν στην πορεία κι εξελίχθηκαν σε μεγάλες νεολαιίστικες οργανώσεις. Άλλες πάλι συγχωνεύθηκαν σε ευρύτερα σχήματα.

Για να ορίσουμε το ιδεολογικό και πολιτικό στίγμα των οργανώσεων αυτών, διακρίνουμε, σε μια πρώτη και πολύ σχηματική κατάταξή τους, δύο βασικές κατηγορίες: απ' τη μια, τις οργανώσεις που έχουν τις πολιτικές και ιδεολογικές τους αφετηρίες στον χώρο που κάλυπταν πριν την κατοχή τα κόμματα του κέντρου και της δεξιάς, και απ' την άλλη, τις οργανώσεις που ήσαν ιδεολογικά προσανατολισμένες προς τον πολιτικό χώρο της αριστεράς και με διάφορους τρόπους συνδέονταν μαζί της. Τέλος, στα χρόνια αυτά, δημιουργήθηκαν και νέες οργανώσεις, που είχαν αναφανεί μέσα από την ειδική συγκυρία, και που τις χώριζαν πολλά και με τις δύο πλευρές.

Το σύνολο των παράνομων εντύπων που εκδίδουν αυτές οι οργανώσεις κατανέμεται κατά άνισο τρόπο: το 79% απαρτίζεται από τον τύπο των οργανώσεων που πρόσκεινται στην αριστερά, ενώ το 21% αντιστοιχεί στον τύπο των υπολοίπων οργανώσεων. Σε απόλυτους αριθμούς: στο πρώτο ποσοστό αναλογούν 278 έντυπα και στο δεύτερο 74.

TEXT_PAGE_SHORT862
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/863.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Η μεγάλη αυτή απόκλιση των δύο ποσοστών γεννά και το πρώτο ερώτημα: γιατί μια μερίδα αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας δεν παρουσιάζει πλουσιότερη εκδοτική δραστηριότητα; Δεδομένου μάλιστα ότι για τη μερίδα αυτήν λύνονταν κι ευκολότερα ορισμένα προβλήματα (εξεύρεση πόρων, χαρτιού κτλ.), που εμφανίζονταν την εποχή εκείνη τόσο πιεστικά.

Η απάντηση λοιπόν δεν έγκειται σε ανυπέρβλητες τεχνικές δυσκολίες. Αλλού πρέπει να αναζητηθούν τα αίτια των δύο διαφορετικών στάσεων: κυρίως στην αντίληψη που έτρεφαν για τον ρόλο του τύπου οι αντίστοιχες παρατάξεις και στη σημασία που απέδιδαν σ' αυτόν. Τι επιχειρούσαν δηλαδή μέσα απ' αυτήν την πρακτική και τι περίμεναν.

Φαίνεται ότι τα ζητούμενα καθώς και οι στόχοι της έκδοσης ήταν τελείως διαφορετικοί για κάθε πλευρά. Πολύ διαφορετική επένδυση είχαν κάνει στην υπόθεση του τύπου οι αριστερές αντιστασιακές οργανώσεις, κι έτσι εξηγείται η πληθωρική εκδοτική τους δραστηριότητα. Η δραστηριότητα αυτή είχε βέβαια να κάνει και με την εξοικείωση της παράταξης με τις τεχνικές της παράνομης δράσης. Η αναλογία των ποσοστών που παρουσιάζεται στα νεολαιίστικα έντυπα συμβαδίζει με την εικόνα του παράνομου τύπου γενικότερα. Για το θέμα αυτό, ο Ν. Αναγνωστόπουλος σημειώνει: "Ο παρανόμως κυκλοφορήσας της δεξιάς, κατά την Κατοχήν Τύπος, υπήρξεν ελάχιστος. Αντιθέτως, ο παράνομος της Αριστεράς τοιούτος είχε καταπλημμυρίσει τους πάντας και τα πάντα"1. Ο ίδιος ερευνητής αναφέρεται και σ' ένα δεύτερο σημαντικό στοιχείο, πάλι για το σύνολο του τύπου: "Δεν γεννάται αμφιβολία ότι και ο τύπος της Δεξιάς ήτο αρκετός, αλλά δεν εξήλθεν των Αθηνών, όπως ο της Αριστεράς". Το ίδιο ισχύει και για τα νεολαιίστικα έντυπα αυτής της παράταξης: σχεδόν όλα αναγράφουν ως τόπο εκδόσεώς τους την Αθήνα. Δύο λοιπόν 

—————————————

1. Νικ. Αναγνωστόπουλος, "Παράνομος Τύπος" 1941-1944. "Συμβολή εις την Ιστορικήν έρευναν του όλου δράματος της Ελλάδος", Αθήναι 1960, σ. 13.

TEXT_PAGE_SHORT863
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/864.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

συντεταγμένες αυτών των εντύπων: ο αναλογικά μικρός τους αριθμός (74 έντυπα) και ο κοινός τόπος έκδοσης, η πρωτεύουσα.

Υπάρχει κι ένα τρίτο στοιχείο που σηματοδοτεί τη διαφοροποίηση στις δύο μερίδες του τύπου: τα 74 έντυπα νεολαίας που έχουν εντοπιστεί αντιστοιχούν σε είκοσι διαφορετικές οργανώσεις που προέρχονταν ιδεολογικά από τον χώρο της μη-εαμικής αντίστασης. Αντίθετα, τα 278 έντυπα της αριστεράς ανήκουν σε 15 μόνο οργανώσεις, και ουσιαστικά σε λιγότερες, μια και στην ιστορία αυτών των οργανώσεων υπάρχουν διαδοχές και ενσωματώσεις. Τρίτο λοιπόν βασικό σημείο διαφοροποιήσεως: οι μη-αριστερές, αντιστασιακές και πολιτικές οργανώσεις, εμφανίζουν μια πολυδιάσπαση, που εκφράζεται και στο πεδίο των νεολαιίστικων οργανώσεων και στις αντίστοιχες εκδόσεις τους. Δεν φαίνεται δηλαδή να επιχειρείται σ' αυτόν τον χώρο μία προσπάθεια συντονισμού και συσπείρωσης, που είναι αντίθετα πολύ αισθητή στην άλλη πλευρά. Εξαίρεση εδώ αποτελεί το περιοδικό Μαχητής, Ελεύθερο φοιτητικό φύλλο, το 1943 και έκδοση του ΕΣΑΣ το 1944, που υπήρξε καρπός συνεργασίας πολλών οργανώσεων1.

Αυτά είναι τα τρία βασικά εξωτερικά χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν τις δύο κατηγορίες εντύπων. Τι είδε η αριστερά λοιπόν στον τύπο κι έκανε μια τέτοια επένδυση σ' αυτόν; Γιατί πρόκειται για τεράστια επένδυση, αν συνυπολογιστεί ο αριθμός των αγωνιστών, που ριψοκινδύνευαν, ο μόχθος που κατέβαλαν, τα έξοδα κι όλη η τεράστια προσπάθεια γύρω απ' την έκδοση και τη διακίνηση του παράνομου υλικού. Πώς είχε αξιολογήσει η αριστερά τον παράγοντα του τύπου ώστε να δικαιολογείται αυτό το μεγάλο κόστος ;

Αρχή-αρχή, υπήρχε ένα θέμα παράδοσης. Ανέκαθεν η αριστερά, και ιδίως η κομμουνιστική, είχε δει στον τύπο ένα πολύ σημαντικό μέσο διαδόσεως των ιδεών της και διαπαιδαγωγήσεως των μελών της. Επίσης, είχε μία τριβή και μία πείρα παρανομίας.

—————————————

1. Βλ. Αν. Ι. Πεπονής, Προσωπική μαρτυρία, εκδ Κέδρος, Αθήνα 1970, σ. 34-36.

TEXT_PAGE_SHORT864
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/865.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Για την περίοδο του μεσοπολέμου, ο Άγγελος Ελεφάντης αναφέρει1: «Κατά κανόνα, εκτός από τα κεντρικά δημοσιογραφικά όργανα [του ΚΚΕ], όλες οι σημαντικές κομματικές και εξωκομματικές οργανώσεις εξέδιδαν ένα ή περισσότερα έντυπα». Ο ίδιος παραθέτει έναν πίνακα, που δεν τον θεωρεί εξαντλητικό, ο οποίος περιλαμβάνει 18 έντυπα, απ' τα οποία τα μισά περίπου εκδίδονται σε μεγάλες πόλεις της επαρχίας. Ως προς την έκδοση και διακίνηση του κομμουνιστικού τύπου στο μεσοπόλεμο, αναφέρει: «Ο κομματικός τύπος, ιδιαίτερα στην επαρχία, κυκλοφορούσε σχεδόν παράνομα, και εν πάση περιπτώσει έξω από το επίσημο κύκλωμα κυκλοφορίας του τύπου. Εν πολλοίς μοιράζονταν "χέρι με χέρι". [...] Το φαινόμενο είναι ακόμη πιο σημαντικό στην επαρχία όπου τόσο πολύ συνηθίζεται η συλλογική ανάγνωση της εφημερίδας. [...] Μέσα σ' ένα παρόμοιο σύστημα κυκλοφορίας και λειτουργίας του τύπου ο αγοραστής της εφημερίδας δεν είναι ο μόνος αναγνώστης»2. Το τελευταίο ιδιόμορφο χαρακτηριστικό αυτού του τύπου που επισημαίνει ο Άγγ. Ελεφάντης για το μεσοπόλεμο, παίρνει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις και σημασία στην περίοδο της κατοχής. Όσο για την έκδοση εντύπων σαν επαναστατική πρακτική ήταν στη λογική του ΚΚΕ από την περίοδο ήδη του μεσοπολέμου. Η μόνιμη προοπτική της παρανομίας οδηγούσε στη συστηματική προσπάθεια να υπάρξουν μόνιμα στημένοι παράνομοι μηχανισμοί έκδοσης και διακίνησης έντυπου υλικού. Αντίστοιχα, υπήρχαν στελέχη πεπειραμένα και ειδικευμένα σ' αυτόν τον τομέα που είχαν αποκτήσει μία τριβή μ' αυτήν την πρακτική. Η δικτατορία βέβαια του Μεταξά μπορεί να εξάρθρωσε αυτούς τους παράνομους μηχανισμούς, να εξόρισε τα στελέχη και να έκλεισε τις εφημερίδες: δεν ξερίζωσε όμως την συνείδηση που είχε δημιουργηθεί στον κόσμο της κομμουνιστικής αριστεράς

—————————————

1. Άγγ. Γ. Ελεφάντης, Η Επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, Κ.Κ.Ε. και αστισμός στον μεσοπόλεμο, Ιστορική Βιβλιοθήκη, εκδ. Θεμέλιο, Β' έκδοση, Αθήνα 1979, σ. 301.

2. Άγγ. Γ. Ελεφάντης, ό.π., σ. 302-303.

TEXT_PAGE_SHORT865
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/866.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ότι η υπόθεση του τύπου ήταν πολύ σημαντική, ούτε έσβησε την εμπειρία της προηγούμενης περιόδου που είχε εγγραφεί πια σαν βίωμα.

Στη διάρκεια του μεσοπόλεμου υπάρχουν πολλά έντυπα που εκδίδονται από φοιτητές σε πανεπιστημιακές σχολές, με πρωτοβουλία της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ) και υπάρχει, βέβαια, και το κεντρικό της όργανο, Η Νεολαία1. Τα νεανικά αριστερά έντυπα έχουν λοιπόν μια παράδοση και κάποιο παρελθόν. Η Νεολαία της ΟΚΝΕ ανοίγει σ' αυτήν την κατεύθυνση έναν καινούριο δρόμο, μια και στο πρώτο της φύλλο (1 Αυγούστου 1822) σημειώνεται: "Είναι η πρώτη φορά που εμφανίζεται ένα περιοδικό των νέων, όχι πορνογραφικό, όχι παιδαριώδες, όχι ρωμαντικό, αλλά εμπνεόμενο από τις σύγχρονες ιδέες της ανθρωπότητας και αποβλέπον στη δημιουργία ενός θετικού κινήματος των νέων. Γιατί -πρέπει να το πούμε- ο σκοπός μας δεν είναι μόνο να τέρψωμε ή έστω και να μορφώσουμε μόνο τους νέους. Θέλουμε προπάντων να τους δείξωμε την ανάγκη της οργανώσεώς των, να τους δώσουμε τα μέσα για την πραγματοποίησί της...". Ο τρόπος λοιπόν με τον οποίο η αριστερά αντιμετωπίζει το νεολαιίστικο έντυπο διατυπώνεται σαφώς στην έκδοση του πρώτου φύλλου του κεντρικού οργάνου της ΟΚΝΕ. Παρ' όλ' αυτά, σύμφωνα με τα στοιχεία της εμπεριστατωμένης έρευνας του Κώστα Γ. Τσικνάκη, στην περίοδο 1915-1936, στο σύνολο των 324 εντύπων που έχουν καταγραφεί, μόνο τα 25, δηλαδή το 7,7%, είναι πολιτικά2. Σ' αυτήν την περίοδο λοιπόν αρχίζει να ανοίγει αργά ο δρόμος για την εξάπλωση του νεανικού πολιτικού εντύπου3.

Η κληρονομιά, λοιπόν, και τα κεκτημένα της αριστεράς στα

—————————————

1. Βλ. Κ. Γ. Τσικνάκης, Ελληνικός νεανικός τύπος (1915-1936) . Καταγραφή, εκδ. ΙΑΕΝ 5, Αθήνα 1986, τα περιοδικά με αριθμό *54 (σ. 147-152), *Ι21 (σ. 304-305), *135 (σ. 343-345) και *136 (σ. 346-348).

2. Βλ. K. Γ. Τσικνάκης, ό.π., "Εισαγωγικό σημείωμα", σ. 18.

3. Βλ. Αντώνης Φλούντζης, Το Φοιτητικό Κίνημα 1923-1928, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1983.

TEXT_PAGE_SHORT866
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/867.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

θέματα του παράνομου τύπου υπήρξαν καθοριστικά αυτήν την περίοδο. Σ' αυτήν την παράδοση στηριγμένη και αυτές τις αντιλήψεις επεξεργαζόμενη, θ' αρχίσει η αριστερά από την αρχή κιόλας της κατοχής να συντονίζει τις προσπάθειές της γύρω από τον τομέα του τύπου.

Αντίστοιχο φαινόμενο δεν παρατηρείται στους κόλπους των οργανώσεων του υπόλοιπου πολιτικού φάσματος. Αυτές οι οργανώσεις δεν έχουν την τάση να γεφυρώσουν όσα τις χωρίζουν, τα οποία είναι καμιά φορά δυσδιάκριτα. Για παράδειγμα, στην Αθήνα, στον ακροδεξιό-φιλοβασιλικό χώρο, δρουν δύο διαφορετικές οργανώσεις, που εκδίδει η κάθε μία το έντυπό της, η Βασιλική Νεολαία Ελλάδος και η Ένωσις Βασιλοφρόνων Εθνικιστικών Νέων. Πρόκειται, προφανώς, για ολιγομελή και προσωποπαγή σχήματα. Αλλά η συνεργασία δεν φάνηκε να ευδοκιμεί ιδιαίτερα ούτε ανάμεσα στις οργανώσεις που είχαν ιδεολογικές συγγένειες με τον κεντρώο χώρο.

Επειδή στο λήμμα που έγινε για κάθε έντυπο δεν περιέχονται κατά κανόνα στοιχεία για την οργάνωση που το εκδίδει, θεωρήσαμε σκόπιμο να παρουσιαστούν εδώ συνοπτικά τα βασικά στοιχεία ταυτότητας των κυριότερων αντιστασιακών οργανώσεων νέων.

Στον χώρο των νεανικών αντιστασιακών οργανώσεων που δεν είχαν σχέση με την αριστερά, δημιουργήθηκαν μια σειρά οργανώσεις που κάλυπταν ένα ευρύ πολιτικό φάσμα: από την άκρα δεξιά, βασιλική ή φιλομεταξική, μέχρι το πιο φιλελεύθερο κέντρο. Το πρώτο κοινό στοιχείο των οργανώσεων ήταν η πλήρης αντίθεση με την αριστερά. Αυτό βέβαια σήμαινε διαφορετικά πράγματα για κάθε οργάνωση. Οι μικρές, ακροδεξιές, για παράδειγμα, οργανώσεις, ειδικά από το 1943 και μετά, διεξήγαν αποκλειστικά αντικομμουνιστικό αγώνα, και η αντίσταση έμενε έξω από τους στόχους τους. Υπήρξαν, μάλιστα, και περιπτώσεις συνεργασίας με τις αρχές κατοχής. Εδώ θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τις οργανώσεις ΒΝΕ, EBEN, ΕΘΝΕΠ, ΕΔΝ.

TEXT_PAGE_SHORT867
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/868.gif&w=600&h=39310. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ΕΙΚΟΝΑ

α. Καταστατικό της ΕΔΕΕ (από το Αρχείο ΕΡΤ)

TEXT_PAGE_SHORT868
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/869.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Αντίθετα, άλλες μεγάλες οργανώσεις με δεσμούς με τον κεντρώο χώρο, όπως η ΠΕΑΝ, η ΙΤ, το ΕΚΝ, θεωρούσαν την αντίθεσή τους με την αριστερά δεδομένη, το κύριο όμως μέτωπο παρέμενε γι' αυτές ο αγώνας εναντίον των κατακτητών. Άλλη κοινή τους αναφορά, για μετά την απελευθέρωση, ήταν το όραμα της Μεγάλης Ελλάδας. Ο Αν. Πεπονής αναφέρει σχετικά: "αρπαχτήκαμε απ' αυτή τη Μεγάλη Ελλάδα για να την κρατήσομε σαν το κοινό συγκολλητικό σύνθημα. [...] Και καθώς κανείς δεν κατώρθωσε να μας προσφέρει κάποια συγκεκριμένα και γεροδεμένα πλαίσια -ούτε αγωνιστικά, ούτε ιδεολογικά- βρεθήκαμε χωρίς να το καταλάβομε κάτω από μια περικεφαλαία που έγραφε με μπλε γράμματα ΜΕΓΑΛΗ ΕΛΛΑΔΑ"1.

Επιχειρώντας, τώρα, μια διερεύνηση και μια χαρτογράφηση των νεανικών αυτών οργανώσεων, σε σχέση πάντοτε και με τα έντυπα τους, θ' αναφερθούμε στην κάθε μία ξεχωριστά.

Μία από τις μεγαλύτερες οργανώσεις με πλούσια δράση είναι η νεολαία του ΕΔΕΣ, η "Εθνική Δημοκρατική Ένωση Ελληνοπαίδων". Ο πρώτος στόχος της οργάνωσης, όπως αναφέρεται στο καταστατικό της, είναι: "Να συνενώση και γαλουχίση τους Ελληνόπαιδας και Ελληνίδας σύμφωνα με τα Εθνικά και Δημοκρατικά ιδεώδη και να τους οδηγήση εις τα μεγάλα πεπρωμένα της φυλής διά την δημιουργίαν της Μεγάλης Ελλάδος". Σαν δεύτερος στόχος αναφέρεται η απόπειρα "να συμβάλλη με κάθε δυνατόν τρόπον εις τον Κοινόν Συμμαχικόν αγώνα...".

Από την άποψη των εντύπων που επισημάνθηκαν, η ΕΔΕΕ είναι η οργάνωση με την πλουσιότερη εκδοτική δραστηριότητα στο χώρο της. Έχουν επισημανθεί 6 έντυπα που εκδίδει η ΕΔΕΕ. Το κεντρικό της όργανο, η Μεγάλη Ελλάς, κυκλοφόρησε 100 σχεδόν φύλλα και είναι ένα από τα μακροβιότερα έντυπα της περιόδου αυτής. Όταν τον Σεπτέμβριο του 1943, ο ΕΔΕΣ της Αθήνας διασπάστηκε, η διάσπαση μεταφέρθηκε και στη νεολαία του. Έτσι,

—————————————

1. Αν. Ι. Πεπονής, ό.π., σ. 32-33.

TEXT_PAGE_SHORT869
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/870.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ΕΙΚΟΝΑ

β. Προκήρυξη της ΣΣΝ για την πρώτη επέτειο της Κατοχής (από το Αρχείο ΕΡΤ)

TEXT_PAGE_SHORT870
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/871.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

το τμήμα της ΕΔΕΕ που τάχθηκε με τον "ΕΔΕΣ των συνταγματαρχών", τη μερίδα δηλαδή που συνεργάστηκε με την κατοχική κυβέρνηση και τα Τάγματα Ασφαλείας εξέδωσε δικό του έντυπο, με τίτλο Δημοκρατική Φλόγα, στο οποίο αποκήρυσσαν το επίσημο έντυπο του ΕΔΕΣ, τη Δημοκρατική Σημαία1. Η νεολαία δεν μπορεί να υπερβεί τις αντιθέσεις που χωρίζουν την πολιτική οργάνωση των ενηλίκων, και τις αναπαράγει.

Από το φθινόπωρο του 1941 άρχισε να δημιουργείται η οργάνωση "Στρατιά Σκλαβωμένων Νικητών", μια από τις πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις που εμφανίστηκαν, όπως είναι γνωστό από μαρτυρίες. Τεκμήρια της οργάνωσης όμως δεν εμφανίζονται πριν από τον Δεκέμβριο του 1941, όταν η ΣΣΝ εκδίδει το πρώτο φύλλο του εντύπου της, τη Μεγάλη Ελλάδα, ένα από τα πρώτα αντιστασιακά έντυπα. Εμπνευστής κι εμψυχωτής της οργάνωσης ήταν ο αξιωματικός της αεροπορίας Κωνσταντίνος Περρίκος. Η ΣΣΝ είχε ξεπηδήσει από τον χώρο της σπουδάζουσας νεολαίας και ιδεολογικά έκλινε προς το Εθνικό Ενωτικό Κόμμα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου.

Η ΣΣΝ στάθηκε το προζύμι για δύο από τις σημαντικότερες κατοπινές οργανώσεις: την "Πανελλήνιο Ένωσι Αγωνιζομένων Νέων" (ΠΕΑΝ) και την "Ιερή Ταξιαρχία" (ΙΤ). Οι δύο αυτές οργανώσεις ήταν και οι πλέον φιλελεύθερες και δημοκρατικές στον χώρο τους. Η ΠΕΑΝ είχε στενότερη σχέση καταγωγής με την ΣΣΝ, αφού και ο ιδρυτής της K. Περρίκος, συνέδεσε αργότερα την τύχη του μ' αυτήν.

Η ΠΕΑΝ στάθηκε από τις πιο σημαντικές οργανώσεις νεολαίας, και από άποψη μαζικότητας και από άποψη μαχητικότητας. Το κεντρικό της όργανο, η εφημερίδα Δόξα, κυκλοφόρησε με συνέπεια γύρω στα 100 τεύχη. Κορυφαίο γεγονός στη δράση της οργάνωσης στάθηκε η επιτυχής ανατίναξη των γραφείων της

—————————————

1. Βλ. Ε. Δέπου, "Η διάσπασις αρχίζει εις τον ΕΔΕΣ Αθηνών", Ιστορικόν Αρχείον Εθνικής Αντιστάσεως, τ. Β', τεύχ. 9, σ. 5-16.

TEXT_PAGE_SHORT871
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/872.gif&w=600&h=915 10. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ΕΙΚΟΝΑ

γ. Παράνομο τυπογραφείο της Ιερής Ταξιαρχίας (από το Αρχείο ΕΡΤ)

TEXT_PAGE_SHORT872
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/873.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

φασιστικής προδοτικής οργανώσεως ΕΣΠΟ1. Η αίγλη της οργάνωσης εδραιώθηκε μετά απ' αυτό το γεγονός. Έξη κορυφαία στελέχη της όμως συνελήφθησαν κι εκτελέστηκαν για την πράξη αυτή· ανάμεσά τους κι ο ιδρυτής της οργάνωσης Κωνσταντίνος Περρίκος, καθώς κι ένας από τους κυριότερους συντάκτες της Δόξας ο Δημήτρης Λόης.

Οι σκοποί της οργάνωσης, όπως διατυπώνονται στην μεταγενέστερη "Έκθεσι περί της δράσεως της Οργανώσεως Εθνικής Αντιστάσεως ΠΕΑΝ"2: "απέβλεπον εις την διάδοσιν παρά τη ελληνική νεότητι των αρχών της υγιούς Δημοκρατίας, άνευ αναφοράς εις συγκεκριμένα πρόσωπα ή κόμματα, και εις την επικράτησιν ενός νέου ιδεώδους πολιτικού και μορφωτικού, συνθέτοντος εν εαυτώ τας πατροπαραδότους ηθικάς αξίας προς τας απαιτήσεις των καιρών".

Η "Ιερή Ταξιαρχία", που ιδρύθηκε την άνοιξη του 1942, δεν ήταν μαζική οργάνωση, είχε όμως απήχηση στους φοιτητές και έκανε αισθητή την παρουσία της σ' όλες τις μαζικές κινητοποιήσεις της Αθήνας. Είχε πλούσια εκδοτική δράση, τύπωνε και διακινούσε προκηρύξεις, και σ' ένα χειροκίνητο πιεστήριο τύπωνε παράνομα τα δύο βασικά της όργανα τα Ελληνικά Νειάτα, που κυκλοφόρησαν γύρω στα 25 φύλλα, και τη Μαχόμενη Ελλάδα. Όπως αναφέρει ο Κ. Καζολέας3, που δούλευε στο τυπογραφείο της οργάνωσης ως στοιχειοθέτης και εκτυπωτής, τα άρθρα της Μαχόμενης Ελλάδας γράφονταν από στελέχη της μυστικής οργάνωσης "Όμηρος", με την οποία η ΙΤ είχε επαφές. Επαφές διατηρούσε ακόμα και με προσωπικότητας του στενού περιβάλλοντος του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, που ήταν ο ιδεολογικός και πολιτικός εμπνευστής της.

—————————————

1. Βλ. την μαρτυρία του Τάκη Μιχαηλίδη "Πώς ανατινάξαμε την ΕΣΠΟ", στο Π. Ανταίου, Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, τ. All, σ. 446-454.

2. Η "Έκθεσις περί της δράσεως της Οργανώσεως Εθνικής Αντιστάσεως ΠΕΑΝ", με ημερομηνία 24 Φεβρουαρίου 1949, απόκειται στο αρχείο της Διευθύνσεως Ιστορίας Στρατού.

3. Μαγνητοφωνημένη συνέντευξη του Κωστα Καζολέα, Αρχείο ΕΡΤ.

TEXT_PAGE_SHORT873
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/874.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Το "Εθνικό Κομιτάτο Νέων" (ΕΚΝ), αργότερα απλώς "Εθνικό Κομιτάτο", δημιουργήθηκε ως κίνηση από το φθινόπωρο του 1941, με πρώτο γενικό γραμματέα τον έφεδρο αξιωματικό N. Γρηγοριάδη. Όταν o N. Γρηγοριάδης έφυγε για τη Μέση Ανατολή, τη θέση του πήρε ο Γιώργος Βήχος και παρέμεινε σ' αυτήν σχεδόν μέχρι την απελευθέρωση. Για τις σχέσεις του ΕΚΝ με τις άλλες οργανώσεις, ο Γ. Βήχος αναφέρει1: "...επιδιώξαμε και την σύνδεση της οργανώσεως και με άλλες οργανώσεις στην πρωτεύουσα, που ήρθαμε σε επαφή και με την υγειά μερίδα του ΕΔΕΣ [...] εις την Αθήνα. Είχαμε επαφές ακόμη και με το EAM. [...] η μεγαλύτερη μάζα των μελών του Εθνικού Κομιτάτου ανήκαν μπορούμε να πούμε πολιτικά στη συντηρητική παράταξη". Το ΕΚΝ εξέδιδε σαν κεντρικό του όργανο την εφ. Ελεύθερη Σκέψη. Τα μέλη του συμμετείχαν και στην έκδοση του φοιτητικού Μαχητή, που ήταν καρπός συνεργασίας.

Για τις υπόλοιπες αντιστασιακές οργανώσεις νεολαίας αυτού του χώρου, διαθέτουμε λιγοστές εξακριβωμένες πληροφορίες. Για τους "Προμάχους" γνωρίζουμε τα εξής: «Η Οργάνωσις Εθνικής Αντιστάσεως "Πρόμαχοι" ιδρύθη το Φθινόπωρο του 1941 υπό ομάδος εφέδρων αξιωματικών. Σκοπός της Οργανώσεως ήταν αφ' ενός μεν ο διά παντός μέσου αγών εναντίον των κατακτητών προς απελευθέρωσιν της Πατρίδος αφ' ετέρου δε η δημιουργία καταλλήλου κλίματος τόσον εν τω εσωτερικώ όσο και εν τω εξωτερικώ προς αξιοποίησιν του αγώνος των Ελλήνων διά της πραγματοποιήσεως του Παλλαϊκού συνθήματος ΜΕΓΑΛΗ EΛΛΑΣ»2. Στη συνέχεια, το κείμενο αναφέρεται στην εκπαίδευση νέων που δεν είχαν ακόμη υπηρετήσει τη στρατιωτική τους θητεία, άρα πρόκειται κατεξοχήν για οργάνωση νέων.

Ο "Ιερός Λόχος" των ΕΟΕΑ, οργανώθηκε από τον ΕΣΑΣ. Για τον "Ιερό Λόχο" υπάρχουν οι εξής πληροφορίες: «Ο Ιερός

—————————————

1. Προσυνέντευξη Γιώργου Βήχου, Αρχείο ΕΡΤ, φάκελλος Αθήνα A'.

2. Βλ. περ. Ιστορικόν Αρχείον Εθνικής Αντιστάσεως, τεύχ. 18, σ. 18-23, όπου δημοσιεύεται «Συνοπτική Έκθεσις των "Προμάχων"».

TEXT_PAGE_SHORT874
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/875.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Λόχος εδημιουργήθη το καλοκαίρι του 1944. Η πρωτοβουλία ανήκε σε Αθηναίους φοιτητάς και Σπουδαστάς της Αντιστασιακής Οργανώσεως ΕΣΑΣ ("Ένωσις Σπουδαστών Ανωτάτων Σχολών") που έστειλαν αντιπροσώπους των απ' την άνοιξη του 1944 στην Ήπειρο και ήρθαν σ' επαφή με τον στρατηγό Ζέρβα.[...] Εκτός από τους λίγους αυτούς Αθηναίους, τοποθετήθηκαν στη δύναμη του IA αρκετοί νεαροί Θεσσαλοί (Καρδιτσιώται) φοιτηταί, μαθηταί, και σπουδασταί και συνεχώς επλουτίζετο από νέες ομάδες Αθηναίων που κατέφθαναν στα ελεύθερα Βουνά»1. Αθηναίοι λοιπόν κυρίως και φοιτητές οι νέοι που συγκροτούν αυτούς τους πυρήνες. Φαίνεται ότι πρόκειται για δύο στοιχεία που ισχύουν για το μεγαλύτερο μέρος αυτών των οργανώσεων· το μεγάλο άνοιγμα στην επαρχία και στο χωριό δεν έγινε.

Ο ΕΣΑΣ ("Εθνικός Σύνδεσμος Ανωτάτων Σχολών", όπως είναι η ορθή ανάγνωση των αρχικών του) ιδρύθηκε στις αρχές του 1944 σαν συντονιστικό όργανο από εκπροσώπους πολλών οργανώσεων, μεταξύ των οποίων ήταν και η ΠΕΑΝ. Ο ΕΣΑΣ, μόλις συγκροτήθηκε, προχώρησε στην επανέκδοση του Μαχητή, που είχε ήδη κυκλοφορήσει από το 1943 σαν "Ελεύθερο φοιτητικό φύλλο". Το 1944 επανεκδίδεται σαν όργανο του ΕΣΑΣ. Για τον ΕΣΑΣ ο Αν. Πεπονής, ιδρυτικό του στέλεχος, αναφέρει: "Οι επιδιώξεις του ΕΣΑΣ, οι προσπάθειες κι' η δραστηριότητά του, μέρα με τη μέρα, μήνα με το μήνα, ανέβαιναν και πλάταιναν. Ξεκινήσαμε σαν κίνημα σπουδαστικό και πολύ γρήγορα φτάσαμε να σκοπεύομε στόχους, που κατά τις αντιλήψεις, ήταν πολύ πιο πάνω από το μπόι μας"2. Ο ΕΣΑΣ προσέβλεπε προς τη φιλελεύθερη Δύση, κι απ' αυτήν εμπνεόταν το πολιτικό του όραμα. Βρισκόταν σε πλήρη αντίθεση και ανταγωνισμό με την ΕΠΟΝ, η οποία κορυφώθηκε μετά τη δολοφονία του φοιτητή Κίτσου Μαλτέζου.

Στο πλαίσιο πάντοτε των φοιτητικών οργανώσεων εμφανίζονται

—————————————

1. Βλ. ό.π., τεύχ. 8, σ. 1.

2. Αν. Πεπονής, ό.π., σ. 73 (στις σ. 57-97, πολλά στοιχεία για τον ΕΣΑΣ και το δημιούργημά του, τον Ιερό Λόχo· για K. Μαλτέζο, βλ. σ. 65-69).

TEXT_PAGE_SHORT875
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/876.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

και δρουν η "Επαναστατική Δημοκρατική Φοιτητική Νεολαία" (ΕΔΦΝ), στους φοιτητικούς κύκλους της Αθήνας που έχουν δεσμούς με την νεολαία της "Πανδημοκρατικής Οργανώσεως" (ΠΑΝΔΟ) καθώς και η "Μορφωτική Ένωσις Εθνικοφρόνων Φοιτητών" (ΜΕΕΦ), δημιούργημα των φοιτητών του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ίσως και οι λιγοστές πληροφορίες γύρω από τις διάφορες αυτές συσπειρώσεις να μας δείχνουν ότι δεν αποτέλεσαν ποτέ μαζικούς φορείς ούτε είχαν καμιά ιδιαίτερη απήχηση στη νεολαία.

Γενικά η νεολαία τόσο του δεξιού όσο και του φιλελεύθερου πολιτικού χώρου περιορίζεται κατά κύριο λόγο στα ανώτερα μορφωτικά στρώματα (φοιτητές, σπουδαστές) των μεγαλουπόλεων (Αθήνα, Θεσσαλονίκη) και πολυδιασπασμένη, κατακερματισμένη σε μια σειρά μικρών οργανώσεων.

Εξάλλου, αυτή ήταν και η συνήθης κατανομή και προέλευση των μελών των πολιτικών οργανώσεων νεολαίας κι από παλιότερα. Όπως επισημαίνει ο Αντώνης Λιάκος στην πολύ διεισδυτική ανακοίνωσή του για τις νεανικές οργανώσεις: "Το νεολαιίστικο κίνημα τον 19ο αιώνα περιοριζόταν στους σπουδαστές και συνδεόταν με τον κατ' εξοχήν πολιτικό ρόλο του Πανεπιστήμιου. Αυτοί αποτελούσαν τη νεολαία που πρωταγωνιστούσε σε πατριωτικές και φιλελεύθερες εκδηλώσεις"1. Στην περίοδο του μεσοπολέμου τοποθετεί ο Α. Λιάκος την πύκνωση του φαινομένου ιδρύσεως νεανικών οργανώσεων, ιδίως δεξιών ή και φασιστικών αποκλίσεων.

Αναζητώντας τους δεσμούς των οργανώσεων νεολαίας αυτού του πολιτικού χώρου με το παρελθόν, καθώς και τις κληρονομιές τους, συναντάμε ένα αξιοπρόσεχτο κενό όσον αφορά την "Εθνική Οργάνωση Νεολαίας", την EON, τη νεολαία που ίδρυσε ο Ιωάννης Μεταξάς με τόσες φιλοδοξίες και τόσο μεγαλεπήβολα σχέδια.

—————————————

1. Αντώνης Λιάκος, "Η εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων". Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, εκδ. IAEN 1, Αθήνα 1986, τ. Β', σ. 596.

TEXT_PAGE_SHORT876
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/877.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Καμιά απ' τις μεγάλες νεανικές οργανώσεις της αντίστασης δεν φέρεται σαν διάδοχος της ΕΟΝ, ούτε καν αναφέρεται σ' αυτήν θετικά. Αντίθετα, οι φιλελεύθερες δημοκρατικές οργανώσεις καταγγέλλουν την προηγούμενη δικτατορία και διαχωρίζουν έντονα τη θέση τους απ' αυτήν. Στο πλαίσιο του αντιφασιστικού αγώνα κάθε αναφορά στο φασιστικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν μπορούσε παρά να είναι αρνητική. Εξάλλου ο αντιστασιακός αγώνας ήταν ταυτόχρονα και εξ ορισμού και αντιφασιστικός. Πλήρης αποκήρυξη λοιπόν του καθεστώτος του Ιω. Μεταξά, και στιγματισμός της νεολαίας του. Από την άποψη αυτή είναι χαρακτηριστική η περίπτωση δύο μάλλον μικρών κι ασήμαντων οργανώσεων, της "Εθνικής Επανάστασης" (ΕΘΝΕΠ) και της φιλοβασιλικής "EBEN", που εκφράζονται στα έντυπά τους υπέρ του βασιλιά, έχουν για μόττο τους μεταξικά συνθήματα και δηλώνουν συνεχιστές της ιδεολογίας της 4ης Αυγούστου. Κι όμως, επί τέσσερα χρόνια, η ΕΟΝ είχε απλώσει το δίκτυό της μέσα από τον κρατικό μηχανισμό κι είχε εξαναγκάσει τη μαθητική κυρίως αλλά και τη φοιτητική νεολαία να συμμετέχει σ' αυτήν. Από τον Οκτώβριο του 1938 είχε αποκτήσει η ΕΟΝ το δημοσιογραφικό της όργανο, τη Νεολαία, που κυκλοφορούσε "ως επίσημον όργανον πνευματικής, θρησκευτικής, ηθικής, κοινωνικής και πολιτικής αγωγής της ΕΟΝ"1. Εκτός από το κεντρικό της όργανο, η ΕΟΝ εκδίδει και αρκετά μεγάλο αριθμό εντύπων σ' όλη την Ελλάδα από τις περιφερειακές της επιτροπές2. Τα περιφερειακά αυτά όργανα διακόπτουν την έκδοσή τους με την κήρυξη του πολέμου, ενώ η Νεολαία συνεχίζει μέχρι την άνοιξη του 1941, για να κλείσει κι αυτή οριστικά με την κατοχή.

—————————————

1. Για περισσότερα βλ. Αθανασία Μπάλτα, "Το περιοδικό της ΕΟΝ Η Νεολαία", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, εκδ. IAEN 1, Αθήνα 1986, τ. Β', σ. 631-639.

2. Βλ. Αγγελική Πανοπούλου, "Νεανικός τύπος (1830-1944)", (για την περίοδο 1936-1940), Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, εκδ. ΙΑΕΝ 1, Αθήνα 1986, τ. Β', σ. 562-565.

TEXT_PAGE_SHORT877
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/878.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Από την περίοδο της κατοχής, οι θετικές αναφορές σ' αυτήν την οργάνωση περιορίζονται στα έντυπα των δύο οργανώσεων που αναφέρθηκαν παραπάνω, ενώ υπάρχει πλήθος αρνητικών αναφορών στα επονίτικα έντυπα, που μιλούν για τη διαφθορά που προκαλούσε η EON στη νεολαία. Όσο για τα έντυπα που εξετάζονται εδώ, δεν έχουν επισημανθεί άλλα ίχνη αυτής της οργάνωσης· στον τομέα τουλάχιστον του τύπου, τα ίχνη της σβήνουν μάλλον απότομα και οριστικά.

Χωρίς σαφώς καθορισμένη κληρονομιά λοιπόν, και κάπως θολή στους στόχους της και στα οράματά της, εμφανίζεται η οργανωμένη νεολαία αυτού του χώρου. Ακόμη, πέρα από την ΕΔΕΕ που αποτελεί κανονικά τη νεολαία του ΕΔΕΣ, οι υπόλοιπες αντιστασιακές οργανώσεις συνδέονται κάπως θολά και απροσδιόριστα με άλλα πολιτικά σχήματα. Διόλου δυσεξήγητο μιας και η ηγεσία του πολιτικού κόσμου έχει εγκαταλείψει τη χώρα και βρίσκεται στη Μέση Ανατολή. Εξάλλου, όπως επισημαίνει και o Ιωάννης A. Πετρόπουλος: "τα παραδοσιακά κόμματα δεν ήταν κατάλληλα εξοπλισμένα ώστε να κινητοποιήσουν μεγάλες μάζες πληθυσμού για να συμμετάσχουν σε δημόσια καθήκοντα. [...] Κατά συνέπεια, δεν μπορούσαν να κατευθύνουν ενεργά ένα αντιστασιακό κίνημα"1. Επιπλέον, δεν μπορούσαν να διαθέτουν τον λόγο εκείνο που θα είχε τη δύναμη να συνεγείρει και να συσπειρώσει τη νεολαία. Έπειτα, τα παραδοσιακά κόμματα απ' την πλευρά τους δεν έδειξαν καμιάν ιδιαίτερην ευαισθησία στον τομέα της νεολαίας, ούτε φάνηκε να τον ιεράρχησαν ως καίριο.

Χαλαροί εμφανίζονται οι δεσμοί των νεανικών οργανώσεων της αντίστασης λοιπόν με τα μεγάλα πολιτικά κόμματα, στον ιδεολογικό χώρο των οποίων υποτίθεται ότι κινούνταν. Κάποιες διασυνδέσεις με πολιτικές προσωπικότητες υπήρχαν: για παράδειγμα, είναι γνωστό ότι ο Παν. Κανελλόπουλος διέκειτο φιλικά

—————————————

1. Ιωάννης A. Πετρόπουλος, "Τα ελληνικά παραδοσιακά κόμματα κατά την περίοδο της κατοχής", Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, Ιστορική Βιβλιοθήκη, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984, σ. 55-67.

TEXT_PAGE_SHORT878
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/879.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

προς την ΙΤ και προς την ΠΕΑΝ, και οι οργανώσεις αυτές αντίστοιχα εξέφραζαν το ιδεολογικό κλίμα του κόμματός του. Εκεί περιορίζονταν οι δεσμοί αυτοί. Αν αυτός ο παράγων μπορούσε να απελευθερώσει αυτόνομες νεανικές δυνάμεις και αυτές να διαμορφώσουν το δικό τους πρόσωπο, είναι ένα ερώτημα· στο ερώτημα αυτό δεν ανιχνεύεται καμιά θετική και καταφατική ένδειξη. Δεν φαίνεται να έγινε κατορθωτό κάτι τέτοιο.

Φαίνεται λοιπόν, ότι εκτός από την κάθετη και απόλυτη αντίθεσή τους με την αριστερά κι όλους τους φορείς της ιδεολογίας της, δεν παρουσιάζονται διαυγείς δεσμοί με πολιτικά σχήματα της άλλης πλευράς. Στο όργανο της ΠΕΑΝ, την εφημερίδα Δόξα, γίνεται σκληρή κριτική στους μέχρι τότε ηγέτες, όπου αναφέρεται (τεύχ. 2 σ. 1): "Απευθυνόμαστε σε σας προ παντός, γιατί τώρα που ξέσπασε η μπόρα στα κεφάλια του φτωχού μας λαού, είσαστε από εκείνους που περνάνε ανώδυνα τις τραγικώτερες στιγμές που διέρχεται ο τόπος μας". Το κείμενο συνεχίζει με απειλές και με την διαβεβαίωση ότι στη μελλοντική απελευθερωμένη κοινωνία "εκείνοι που θα δουλεύουν και θα διατάσσουν από δω και πέρα στη μελλοντική ελεύθερη Ελλάδα, θάμαστε εμείς, η Ελληνική νεολαία". Μια απ' τις λίγες φορές που επισημαίνεται τόσο έντονα η έννοια της "νεολαίας", σ' αυτό το έντυπο.

Από την πλευρά αυτή, έλειπε το πολιτικό κόμμα ή o φορέας, που θα είχε το κύρος και τη δύναμη να συσπειρώσει τη νεολαία. Ο Αν. Πεπονής αναφέρει πώς έβλεπαν, σαν φοιτητές που ανήκαν στην ΠΕΑΝ, τα δυο αστικά προδικτατορικά κόμματα και τους εκπροσώπους τους: "Όσο για τα δυο μεγάλα παραδοσιακά κόμματα: συστηματική και υπεύθυνη αντιστασιακή δραστηριότητα, καμιά [...]. Μερικοί από μας τους νεώτερους τα μαθαίναμε αυτά κι αισθανόμασταν πως σε άλλο κόσμο ζούσανε εκείνοι και σε άλλον εμείς"1.

Στην εφημερίδα Δόξα, όπως εξάλλου και στις συγγενείς της

—————————————

1. Αν. Πεπονής, ό.π , σ. 42.

TEXT_PAGE_SHORT879
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        10. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

        δηλαδή απ' όπου αντλήσαμε τις πληροφορίες μας και τις βιβλιοθήκες ή τα αρχεία, όπου εντοπίσαμε τχ του εντύπου. Δηλώνεται ποια τχ βρίσκονται σε κάθε μία από τις βιβλιοθήκες ή τα αρχεία και αν είναι πρωτότυπα ή φωτοτυπίες. Επειδή η συγκρότηση σωμάτων ήταν μία από τις βασικές δυσκολίες κι επειδή η διάσωση αυτού του υλικού παραμένει πρόβλημα καίριο και ανοιχτό, έχουν δοθεί λεπτομερώς τα τχ που αντιστοιχούν σε κάθε αρχείο, σημειώνονται οι ελλείψεις των σειρών, και δηλώνονται τα στοιχεία καταλόγων των βιβλιοθηκών.

        Β'

        Παράνομος τύπος αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας

        Για να ανιχνεύσουμε και να προσδιορίσουμε τις συντεταγμένες του νεανικού τύπου στην περίοδο που μελετάμε, θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε το φαινόμενο πολύπλευρα. Η πρώτη μας απόπειρα θα έχει σαν άξονα τους φορείς (οργανώσεις, οργανισμούς) που εκδίδουν έντυπα.

        Αρχίζοντας από κάποιες μετρήσεις φθάνουμε στα ακόλουθα αριθμητικά δεδομένα1: 352 έντυπα από τα 400 που καταγράφονται σ' αυτόν τον τόμο, εκδίδονται από αντιστασιακές οργανώσεις νεολαίας ή φορείς με αντιστασιακούς στόχους. Το 88% δηλαδή των εντύπων μας είναι σφραγισμένα απ' το ιδιόμορφο κλίμα της κατοχής και της αντίστασης. Αυτό σημαίνει ότι το σύνολο αυτού του ποσοστού ταυτίζεται με τον παράνομο τύπο, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την περίοδο της κατοχής και τις μη-απελευθερωμένες περιοχές. Ήδη δύο συντεταγμένες λοιπόν που αφορούν το 88% του συνόλου: η αντιστασιακή τους υφή, με τις πολιτικές 

        —————————————

        1. Βλ. Πίνακα 3.