Συγγραφέας:Βαρών, Οντέτ
 
Τίτλος:Ελληνικός νεανικός τύπος (1941-1945)
 
Υπότιτλος:Καταγραφή
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:10
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:828
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Νεανικά έντυπα
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1941-1945
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού καταγράφονται τα νεανικά έντυπα, εφημερίδες και περιοδικά, που κυκλοφόρησαν από το 1941 ως το 1945. Η άνθηση που γνωρίζει το φαινόμενο του Τύπου στα χρόνια της κατοχής, είναι χωρίς ανάλογο προηγούμενο. Εξαντλώντας τα όρια της νομιμότητας και περνώντας παράλληλα στους μηχανισμούς της παρανομίας, παρέες, ομάδες και, κυρίως, αντιστασιακές οργανώσεις νέων εκδίδουν ένα πλήθος έντυπων. Η καταγραφή που παρουσιάζεται σε αυτό το βιβλίο είναι βέβαιο ότι μόνον ενδεικτική μπορεί να θεωρείται μιας πολύ πλουσιότερης εκδοτικής πραγματικότητας. Από την άλλη, όσο εκρηκτικό υπήρξε το εκδοτικό φαινόμενο τα χρόνια εκείνα, τόσες διώξεις αντιμετώπισαν τα έντυπα ίχνη του στα κατοπινά χρόνια, που δυσχέραναν τη διάσωση και διατήρησή τους. Αυτό εξηγεί και τις πολλές δυσκολίες που συνάντησε η έρευνα, καθώς και τα ερωτήματα που έμειναν αναπάντητα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 30.2 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 896-915 από: 931
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/896.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

και η σημαντικότερη, ίσως, προσφορά και συμβολή της ΕΠΟΝ στον τομέα του νεανικού τύπου. Εδώ, πραγματικά, υπάρχει κάτι το καινούριο, μια από τις σταθερές του νέου φαινομένου. Η ΕΠΟΝ απελευθερώνει το έντυπο από το πλαίσιο που βρισκόταν ως τότε καθηλωμένο, είτε ως προνόμιο της σπουδάζουσας νεολαίας στα μεγάλα αστικά κέντρα, είτε ως όργανο έκφρασης στενά κομματικών αντιλήψεων και συμφερόντων. Η ΕΠΟΝ φέρνει το έντυπο στην επαρχία, στην ύπαιθρο, στο χωριό, καθώς και στα εργαζόμενα στρώματα των πόλεων.

Για τη διαδικασία έκδοσης αυτών των εντύπων (στο βουνό για τις απελευθερωμένες περιοχές της "Ελεύθερης Ελλάδας", σε παράνομα τυπογραφεία για τις κατεχόμενες πόλεις) υπάρχουν πολλές παραστατικές αφηγήσεις. Όπου τις εντοπίσαμε, τις παραθέσαμε στα οικεία έντυπα. Εδώ θα περιοριστούμε ενδεικτικά σε μία αφήγηση, που αποδίδει πιστά τη διαδικασία και τις συνθήκες έκδοσης: "Βγάλαμε ένα έντυπο πολυγραφημένο τον Νέο Μαχητή [όργανο της ΕΠΟΝ Πιερίας]. Θυμάμαι ότι δημιουργήσαμε ένα ευρύτατο δίκτυο συνεργατών, οι οποίοι μας βοηθούσαν από πολλές πλευρές. Διανομή τύπου, οικονομικά κλπ. [...] Στο μεταξύ όμως μεσολάβησαν ορισμένα γεγονότα. [...] Η οργάνωση της ΕΠΟΝ Κατερίνης υποχρεώθηκε να μεταφερθή εκεί που είχε την έδρα του το 50° Σύνταγμα [του ΕΛΑΣ], στο χωριό Ελαφίνα, από τον Σεπτέμβρη 1943. Εκεί στήσαμε και τον παράνομό μας μηχανισμό. Απ' τον μηχανισμόν αυτόν [...] έπρεπε να βγάλουμε με την ευκαιρία της πρώτης επετείου [της ΕΠΟΝ] τύπο, ο οποίος να διανεμηθεί σ' όλη την περιοχή. Αυτό έγινε κάτω από φοβερά δύσκολες συνθήκες, γιατί και οι Γερμανοί ακόμα και τα Τάγματα Ασφαλείας του Κισά-μπατζάκ κλπ. ατένιζαν την περιοχή. Και μέσα σε μία φοβερή χιονοθύελλα, που κοντέψαμε να χαθούμε, πήραμε τον τύπο και τον δώσαμε στους ανθρώπους που θα τον μοίραζαν"1. Οι δυσκολίες στις πόλεις είχαν άλλη μορφή: υπόγεια

—————————————

1. Προσυνέντευξη Κώστα Λιναρδάτου, Αρχείο ΕΡΤ, φάκελλος Αθήνα B'.

Σελ. 896
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/897.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

τυπογραφεία, καμουφλαρισμένα και μυστικά, όπου στοιχειοθετούνταν στο χέρι και τυπώνονταν σε χειροκίνητα πιεστήρια μεγάλος αριθμός εντύπων, όχι μόνο εφημερίδων, αλλά και προκηρύξεων και τρικ. Μετά ακολουθούσε η φάση της διακίνησης, εξίσου, ή και περισσότερο, επικίνδυνη και δύσκολη.

Το κάθε δείγμα λοιπόν παράνομου τύπου της εποχής είναι φορτισμένο με τις δυσκολίες που έπρεπε να υπερβούν οι συντελεστές του, διακινδυνεύοντας πολύ συχνά τη σύλληψή τους και την ίδια τους τη ζωή. Η προσέγγιση αυτών των εντύπων οφείλει να λαμβάνει πάντα υπόψη της την παράμετρο αυτή.

Μια πρώτη προσέγγιση των επονίτικων εντύπων αποδεσμεύει ορισμένες σταθερές, που θα αναφερθούν συνοπτικά.

Αρχικά, η ομοιομορφία τους: ενότητα μορφής και ύφους, σε έντυπα που εκδίδονται από τη μία ως την άλλη άκρη της χώρας. Η έκδηλη ομοιομορφία εντοπίζεται στους ίδιους τους τίτλους πρώτα πρώτα. Πανομοιότυποι τίτλοι επαναλαμβάνονται από έντυπο σε έντυπο στις πιο διαφορετικές περιοχές. Ακραίο παράδειγμα, ο τίτλος -Λεύτερα Νειάτα, που έχει επισημανθεί σε έντυπα της ΕΠΟΝ που βγαίνουν στη Δημητσάνα, στην Κρήτη, στην Αιτωλοακαρνανία, στη Μακεδονία, στην Ήπειρο, στην Αθήνα και σε περιοχές της "Ελεύθερης Ελλάδας". Οι τίτλοι των επονίτικων εντύπων απορρέουν από μία ορισμένη αντίληψη. Μερικές φορές εκφράζεται σαφώς αυτή η αντίληψη η σχετική με τους τίτλους: για παράδειγμα, όταν το έντυπο της ΕΠΟΝ Κορινθίας η Κραυγή αλλάζει τον τίτλο της σε Νέα Πνοή, δίπλα στην αγγελία του νέου τίτλου υπάρχει κι ένα σχόλιο που αναφέρει ότι ο νέος τίτλος συμβαδίζει καλύτερα με το πνεύμα της οργάνωσης1. Συχνότατα επαναλαμβάνονται τα επίθετα "νέος, επονίτης, καινούργιος, λεύτερος.

—————————————

1. "Ο νέος τίτλος νομίζουμε πως εκφράζει καλύτερα τη ΝΕΑ ΠΝΟΗ, τα αντιφασιστικά ανθρωπιστικά ιδανικά που διαπνέουν και φλογίζουν τη Νέα Γενιά μέσα στην ΕΠΟΝ", εφ. Νέα Πνοή, τεύχ 1, 30 Απρίλη Ι944, σ. 2.

Σελ. 897
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/898.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

αγωνιστικός" σε συνδυασμό με τα ουσιαστικά "νειάτα, φλόγα, αγωνιστές", και όλα τους τα παράγωγα. Οι περισσότεροι τίτλοι επονίτικων εντύπων ακολουθούν αυτή τη γραμμή. Τα έντυπα που εκδίδονται από και για τα "Αετόπουλα", το παιδικό τμήμα της ΕΠΟΝ, αναφέρουν στον τίτλο τους τα Αετόπουλα, ενώ όσα εκδίδονται από ανταρτοεπονίτικους σχηματισμούς έχουν τίτλους που αρμόζουν στον ένοπλο αγώνα, όπως Επονίτης Αντάρτης ή Επονίτης Μαχητής. Η φυσιογνωμία λοιπόν των εντύπων δηλώνεται ήδη από τον τίτλο.

Αντίθετα, ο υπότιτλος εμφανίζεται πάντα ουδέτερος κι επεξηγηματικός: Έκδοση του τάδε Οργάνου της ΕΠΟΝ της τάδε περιοχής. Από τον υπότιτλο αντλούνται και οι περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τους τόπους έκδοσης.

Η διάρθρωση της ύλης ακολουθεί συγκεκριμένη γραμμή. Τα κύρια άρθρα αναφέρονται είτε σε σημαντικά γεγονότα του πολέμου1 και της αντίστασης, είτε σε επίκαιρα γεγονότα της συγκεκριμένης περιοχής (σφαγές, μάχες, επιτυχίες του ένοπλου αγώνα). Συχνά, στη θέση του κύριου άρθρου δημοσιεύονται επίσημα κείμενα της οργάνωσης (αποφάσεις, ανταποκρίσεις από συνδιασκέψεις και συνέδρια της ΕΠΟΝ).

Εκτός από τα κύρια άρθρα, υπάρχει πάντοτε απολογισμός των δραστηριοτήτων της ΕΠΟΝ της περιοχής. Συχνά κάτω από τη ρουμπρίκα "Από τη ζωή και τη δράση μας" αναφέρονται όλες οι δραστηριότητες κι επιτυχίες των Επονιτών. Οι στήλες αυτές προσφέρουν πλούσιο υλικό όσον αφορά την πολιτισμική δράση της ΕΠΟΝ. Πολύ συχνά σημειώνονται θεατρικές παραστάσεις, οργάνωση ομιλιών ή άλλων πολιτιστικών εκδηλώσεων, καθώς κι έκδοση εντύπων των γύρω χωριών. Η προσεχτική αποδελτίωση αυτής της στήλης οδηγεί σε ένα σώμα πληροφοριών γύρω από την πολιτισμική αντίληψη και δράση της ΕΠΟΝ. Αν συνυπολογιστεί ότι παράλληλα με τον κύριο στόχο, τον εθνικοαπελευθερωτικό, η

—————————————

1. Πολλές φορές καταγράφονται τα νέα που μεταδίδουν ξένοι ραδιοφωνικοί σταθμοί από ασφράγιστα ραδιόφωνα.

Σελ. 898
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/899.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ΕΠΟΝ έθετε σαν δεύτερο στόχο της τη μόρφωση και την καλλιέργεια της ελληνικής νεολαίας, η στήλη αύτη αποτελεί πηγή για τον τρόπο με τον οποίο υπηρετούσε η ΕΠΟΝ τον στόχο της. Φυσικά, εκτός από την πολιτιστική δραστηριότητα, αναφέρονται κι όλες οι άλλες πλευρές δράσης της οργάνωσης. Τα συσσίτια, οι έρανοι, η υποστήριξη θυμάτων, η αποστολή δεμάτων στον ΕΛΑΣ, και τέλος η συμμετοχή των ανταρτοεπονίτικων σχηματισμών στη μάχη. Είναι χαρακτηριστικό, ότι σε ανταρτοεπονίτικο έντυπο, υπάρχει αυστηρή αυτοκριτική για το όχι ικανοποιητικό επίπεδο πολιτισμικής δραστηριότητας. Τονίζεται εκεί ότι δίπλα στον αγώνα που δίνεται με το όπλο, πρέπει πάντα να δίνεται κι ο αγώνας στο πολιτιστικό μέτωπο1. Το πιο χαρακτηριστικό εξάλλου σύνθημα της ΕΠΟΝ ήταν: "Πολεμάμε και τραγουδάμε".

Άλλη μόνιμη στήλη, που συναντάται στα περισσότερα επονίτικα έντυπα είναι αυτή που τιτλοφορείται συνήθως "Στήλη της Επονίτισσας". Η ύπαρξη αυτής της ξεχωριστής στήλης, ή άρθρων που αφορούν ειδικά τις κοπέλες, έχει επισημανθεί στα 79 απ' τα 153 έντυπα στα οποία έγινε αυτοψία, σε ποσοστό δηλαδή 51%, και θα πρέπει να υπάρχει σε αντίστοιχη περίπου αναλογία και στα λανθάνοντα έντυπα.

Και η έκταση, αλλά κυρίως το περιεχόμενο των κειμένων αυτών, μαρτυρεί για τους κλυδωνισμούς που υφίσταται το σύστημα αξιών το σχετικό με τη θέση της γυναίκας, και για τη στάση που υιοθετεί η ΕΠΟΝ απέναντι σ' αυτό. Παρατίθενται ενδεικτικά τα ακόλουθα αποσπάσματα: "...Η γυναίκα πριν, ήταν σκλάβα του άνδρα, της μάνας και του σπιτιού. Παραπανίσια της σκλαβιά σήμερα, και του καταχτητή, όμως η οργάνωσή μας μας δίνει όλα τα όπλα για το τσάκισμα της πολλαπλής αυτής σκλαβιάς" (εφ. Βοιωτικά Νειάτα, ΕΠΟΝ Βοιωτίας, τεύχ. 2. σ. 2)· "Και συ Συναγωνίστρια

—————————————

1. Βλ. στην εφ. Νέος Αντιφασίστας, τεύχ. 2, σ. 1: "Υστερούμε στο μέτωπο ψυχαγωγίας. Γιατί; Γιατί δεν μας έδωσαν καιρό οι πολεμικές επιχειρήσεις. Η δικαιολογία είναι σωστή. Παρ' όλ' αυτά όμως η καθυστέρηση μένει καθυστέρηση και πρέπει να ξεπεραστεί".

Σελ. 899
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/900.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

που τόσο συνέβαλες για τον ερχομό αυτής της μέρας που λαχταρηστά κι ανυπόμονα περίμενες [τη μέρα της απελευθέρωσης], γιόρτασε σήμερα πιο πολύ ξέσπασε σ' ένα τρελό ενθουσιασμό απ' όλον τον κόσμο πιο ζωηρό γιατί πραγματικά σου αξίζει [...] Έδειξες πως είσαι ικανή για να κρατήσης στα χέρια σου τα δικαιώματά σου και πως δεν είσαι ένα πράγμα όπως έλεγαν χωρίς λογική και θέληση" (εφ. Ελεύθερη Νειότη, ΕΠΟΝ Ιεράπετρας, τεύχ. 8, σ. 2). Διπλός δηλαδή φαίνεται να είναι στην αντίληψη της ΕΠΟΝ ο αγώνας της νέας γυναίκας, και διπλή η ποθητή απελευθέρωση. Η στάση αυτή της ΕΠΟΝ, που εκφράζεται σ' όλα σχεδόν τα κείμενα που επισημάνθηκαν, μαρτυρεί και για την ειδική προσφορά της ΕΠΟΝ στις νέες γυναίκες. Η ένταξη των κοριτσιών στην οργάνωση, και γενικότερα στο κίνημα, τους πρόσφερε μια διεύρυνση των οριζόντων τους, καινούρια πεδία δραστηριότητας και μια εντελώς νέα αυτοπεποίθηση.

Το ερωτικό στοιχείο διόλου δεν απουσιάζει· λανθάνει σε πολλά απ' τα κείμενα που εκφράζουν την αντίληψη των κοριτσιών για τις σχέσεις τους με το άλλο φύλο. "Το δέμα του αντάρτη" ετοιμάζεται πάντα με ιδιαίτερη τρυφερότητα. Το ακόλουθο απόσπασμα είναι από κείμενο με τίτλο "Χαιρετισμός μιας Κρητικοπούλας προς τον αντάρτη": "Η ψυχή μου πετά ανάλαφρη προς τα λημέρια σου, οι σκέψεις μου σου ανήκουν ολόκληρες. Οι στοχασμοί κι οι ελπίδες μου σε σένα στηρίζονται ατρόμητο λιοντάρι, και η κάθε πράξι της ζωής μου σε Σένα αποβλέπει. [...] Συναγωνίστρια στο πλευρό σου σου υπόσχομαι να μη σε εγκαταλείψω ποτέ, θα σου αποδείξω όπως το κάνεις κι εσύ ότι θα είμαι η βοήθεια και στο στήριγμά σου" (εφ. Ελεύθερη Νειότη, ΕΠΟΝ Ιεράπετρας, τεύχ. 5, σ. 2).

Σε κείμενο με τίτλο "Το κορίτσι και ο ρόλος του" αναφέρεται: "Το φεμινιστικό ρεύμα ήταν στη γέννηση του προοδευτικό. Δημιουργήθηκε η τάση για την αναγνώριση των δικαιωμάτων της γυναίκας"· στη συνέχεια αναπτύσσεται πως η ΕΠΟΝ υιοθετεί αυτήν την τάση και τη διοχετεύει στην ορθή κατεύθυνση.

Η προσφορά της ΕΠΟΝ ήταν ιδιαίτερα σημαντική στις 

Σελ. 900
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/901.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

καθυστερημένες περιοχές της υπαίθρου. Εκεί η ΕΠΟΝ στάθηκε το κανάλι μέσα απ' το οποίο διοχετεύθηκαν στα αγροτικά στρώματα οι νέες αξίες. Αλλά και στα αστικά στρώματα παρατηρείται ανατροπή πατροπαράδοτων αντιλήψεων. Η Μαρία Καρά αναφέρει: "...για τις νεαρές κοπέλες μια άλλη μάχη αρχίζει: Με το σπιτικό [...] κανείς δεν ξέρει πως αυτές οι νεαρές που καθημερινά αντικρύζουν το θάνατο στα μάτια, αυτές που κάθε τόσο χώνονται μες τη μύτη των Γερμανών χωρίς φόβο, που τρέχουν μπροστά στις διαδηλώσεις, και που επιζούν κατά τύχη, αυτές φοβούνται. Φοβούνται τη μάνα τους που τις περιμένει πίσω απ' την πόρτα κάθε βράδυ..."1. Τους ειδικούς αυτούς φραγμούς για τη νέα κοπέλα επιχείρησε να σπάσει η ΕΠΟΝ. Οι κοπέλες βρίσκονται σ' όλη την κλίμακα της οργάνωσης, γίνονται στελέχη και κρατάνε υπεύθυνα πόστα. Τέλος, ακραίο παράδειγμα της ισότιμης συμμετοχής των γυναικών, δημιουργούνται υποδειγματικοί ανταρτοεπονίτικοι σχηματισμοί γυναικών, και νέες γυναίκες εκπαιδεύονται και συμμετέχουν στον ΕΛΑΣ. Για τη βαρύτητα που δίνεται σ' αυτό το γεγονός μαρτυρεί το ακόλουθο απόσπασμα: "Στις 6 του Σεπτέμβρη 17 λεβεντόκορμες νέες ωρκίσθηκαν στην πλατεία του χωριού μας μαζύ με άλλους συναγωνιστάς. Η πράξις αυτή, το μπάσιμο της γυναίκας στον Ε.Λ.Α.Σ, έχει μεγαλύτερη σημασία, μεγαλύτερη έννοια." (εφ. Η Φωνή της Νειότης, ΕΠΟΝ Νέας Γιαννιτσούς, τεύχ. 1, σ. 1). Στην Ελεύθερη Κρητικοπούλα, ΕΠΟΝ Κρήτης, τεύχ. 1-2, υπάρχει το εξής μόττο: "Κρητικοπούλες πυκνώστε τις γραμμές της ΕΠΟΝ. Γυναίκες σβύστε τ' όνομα της σκλάβας που σας δώσαν τ' άρματα δεν εγίνηκαν μόνο γι' αντρίκια χέρια".

Η ΕΠΟΝ λοιπόν οραματίζεται για τη νέα γυναίκα μια ισότιμη θέση διπλά στον άντρα. Το όραμα, για τις νέες γυναίκες, δεν σταματάει βέβαια στην απελευθέρωση απ' τους κατακτητές και στη δημιουργία μιας καλύτερης κοινωνίας, αλλά προχωρεί στη

—————————————

1. Μαρία Καρά, Επονίτισα στους δρόμους και στις γειτονιές της Αθήνας, εκδ. Δωρικός, Αθήνα 1982, σ. 103-104.

Σελ. 901
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/902.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

διαμόρφωση νέων ισότιμων σχέσεων ανάμεσα στα δύο φύλα και στην κατοχύρωση μιας ανεξάρτητης κοινωνικής θέσης για την γυναίκα. Στην ΕΠΟΝ οφείλεται μια πολύ διευρυμένη απήχηση αυτής της αντίληψης, που ως τότε περιοριζόταν στα ανώτερα, αστικά στρώματα.

Τα περισσότερα επονίτικα έντυπα έχουν μόττο. Πολύ συχνά είναι συνθήματα του τύπου "Θάνατος στο φασισμό - Λευτεριά στο λαό", που μπορεί να ποικίλλουν από τεύχος σε τεύχος. Πολύ συχνά εμφανίζεται το χαρακτηριστικό σύνθημα της ΕΠΟΝ: "Παλεύουμε, τραγουδάμε / γκρεμίζουμε, χτίζουμε", σ' όλες του τις παραλλαγές. Βασική θέση της οργάνωσης, η διεκδίκηση της χαράς για τη νεολαία.

Στα σχετικά κείμενα, που αντλούνται πολλές φορές από τους στίχους αναγνωρισμένων ποιητών, ανιχνεύεται συχνά η αναφορά στην Επανάσταση του '21. Οι στίχοι του Κωστή Παλαμά "Μεθύστε με τ' αθάνατο κρασί του Εικοσιένα" κι ολόκληρες στροφές από τον "Ύμνον εις την Ελευθερίαν" του Δ. Σολωμού, είναι τα ποιητικά αποσπάσματα που διεκδικούν τα πρωτεία ανάμεσα στα συχνότερα εμφανιζόμενα. Το ίδιο ισχύει και για την στροφή του Ρήγα Φεραίου: "Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή / παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή". Στην εφημερίδα Έφοδο, στη θέση του μόττο, δημοσιεύεται απόσπασμα απ' τον Όρκο των Φιλικών. Οι αναφορές στην Επανάσταση του '21 δεν περιορίζονται, βέβαια εκεί. Όλα τα επονίτικα έντυπα έχουν αφιερώματα στην επέτειο της 25ης Μαρτίου, εκδίδουν πανηγυρικά τεύχη, ή τουλάχιστον, αφιερώνουν το κύριο άρθρο τους σ' αυτό το θέμα. Σ' αυτά τα κείμενα είναι εμφανής η προσπάθεια να αποκατασταθεί μία συνέχεια ανάμεσα στην Επανάσταση του '21 και στην αντίσταση, που παρουσιάζεται σαν φυσικός κληρονόμος του πρώτου κινήματος. Το ιδεολόγημα αυτό εξάλλου δεν μονοπωλεί η ΕΠΟΝ, αλλά το μοιράζεται με όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις της 

Σελ. 902
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/903.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

αριστεράς1. Άλλοτε τη θέση του μόττο καταλαμβάνουν στροφές από αντάρτικα τραγούδια ή από τον Ύμνο της ΕΠΟΝ.

Τα μόττο των εντύπων όχι μόνο είναι από τα πιο εύγλωττα τεκμήρια της ευαισθησίας των νέων αλλά αποτελούν κι έναν δείκτη της καλλιέργειάς τους. Ένα ολοκληρωμένο σώμα τους θα είχε πολλά να μας δείξει και για τη σχέση των νέων με κλασικά κείμενα της λογοτεχνίας.

Παράλληλα, είναι έντονα αισθητή μία συνειδητοποίηση της ιδιαιτερότητας της νεολαίας, ως ξεχωριστού και αυτόνομου τμήματος του πληθυσμού, με τα ιδιαίτερά της χαρακτηριστικά. Το πρώτο οργανωτικό μάθημα της ΕΠΟΝ αναφέρει2: "Χρειάζεται ακόμα ν' ανταποκρίνεται η οργανωτική μας πολιτική στην ιδιαίτερη ψυχική υφή της νεολαίας. Και η ψυχική αυτή υφή, τόσο διαφορετική, από την ψυχική υφή του ενήλικου είναι ακόμα σημαντικά διαφορετική και στις διάφορες βαθμίδες της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Τα ενδιαφέροντα και οι ψυχικές ανάγκες, καθώς και οι πνευματικές λειτουργίες είναι διαφορετικές στο νήπιο, στο παιδί της σχολικής ηλικίας και στον έφηβο. Η οργανωτική μας λοιπόν πολιτική για να είναι σωστή, πρέπει να προσαρμοστεί στην κάθε βαθμίδα της παιδικής ηλικίας". Υπάρχει δηλαδή σφαιρική αντιμετώπιση του φαινομένου και ρίχνεται ειδικό βάρος σ' αυτό.

Τέλος, τα έντυπα αντανακλούν την προσπάθεια της οργάνωσης να δημιουργηθεί ένας νέου τύπου άνθρωπος, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, που θα ανταποκρίνονται στη μελλοντική κοινωνία όπως την οραματίζεται η ΕΠΟΝ.

Η συνολική εντύπωση που αποκομίζει κανείς προσεγγίζοντας αυτά τα έντυπα είναι ότι αποπνέουν μία αίσθηση ελευθερίας.

—————————————

1. Για το φαινόμενο αυτό βλ. Γιώργος Μαργαρίτης, "Από τη μεταγραφή της ιστορίας στην αναδημιουργία της: το παρελθόν και η διδασκαλία του στην εποχή της ΕΠΟΝ", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, εκδ. ΙΑΕΝ 1, Αθήνα 1986, τ. Β', σ. 641-647.

2. Πέτρος Ανταίος, ό.π., τ Β', σ. 251-252.

Σελ. 903
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/904.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Μία διεύρυνση των στόχων: δεν υπάρχει πια κομμάτι ζωής στο οποίο οι νέοι να μην παρεμβαίνουν και για το οποίο να μην τολμούν να εκφράσουν άποψη. Τέλος, διαπνέονται από μια αισιοδοξία που προσπαθεί να αγκαλιάσει όλο και περισσότερες νεανικές ανησυχίες και ν' ανοίξει δρόμο για την πραγμάτωση των πιο προχωρημένων οραμάτων της νέας γενιάς.

Στο κέντρο της προσοχής της ΕΠΟΝ, κι αυτό την διακρίνει απ' όλες τις άλλες οργανώσεις, βρίσκεται η πολιτιστική δραστηριότητα, σ' όλες τις εκδηλώσεις της, πάντα συνδεδεμένη και με το γενικότερο απελευθερωτικό κίνημα1. Γι' αυτό, από κοντά και με άλλους λόγους, και τα δημιουργήματά της είχαν τέτοιαν απήχηση. Αν στην "Ελεύθερη Ελλάδα" οι πολιτιστικές δραστηριότητες της ΕΠΟΝ οργανώνονταν φανερά, στις κατεχόμενες πόλεις έπρεπε πάντοτε να περνάνε απ' τη λογοκρισία των αρχών κατοχής. Για να αποφεύγουν αυτόν τον σκόπελο, οι δραστηριότητες της ΕΠΟΝ έπαιρναν νόμιμες μορφές. Σύλλογοι και σωματεία, με πολιτιστικούς σκοπούς, άρχισαν να ιδρύονται από Επονίτες σ' όλες τις μεγάλες επαρχιακές πόλεις. Γύρω τους συσπειρώνονταν και νέοι με πλατύτερα ενδιαφέροντα, χωρίς να ανήκουν στην ΕΠΟΝ. Η πρακτική αυτή εξάλλου εφαρμόστηκε από την αριστερά γενικότερα2.

Από την πλούσια δραστηριότητα της ΕΠΟΝ σ' αυτόν τον τομέα θα σταθούμε μόνο στους φορείς εκείνους που εξέδωσαν και έντυπα, με τη μορφή νόμιμων περιοδικών.

—————————————

1. Το ΕΑΜΝ είχε επίσης δείξει ενδιαφέρον προς αυτήν την κατεύθυνση (βλ. την έκδοσή του Ζωντανά Νειάτα, "Εθνικοαπελευθερωτικό όργανο των εκπολιτιστικών οργανώσεων των Νέων").

2. Γι' αυτή τη μορφή πάλης της αριστεράς βλ. και Κ Πορφύρης, "Η πνευματική αντίσταση με νόμιμα μέσα", περ. Επιθεώρηση Τέχνης, τεύχ. 87/88, Απρίλης - Μάρτης 1962, σ. 336 - 386 (από το αφιέρωμα στην Αντίσταση).

Σελ. 904
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/905.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Στη Λέσβο, η ΕΠΟΝ ίδρυσε τον "Φιλοτεχνικό Όμιλο Μυτιλήνης" που δρούσε σαν παράνομο σωματείο και υποκινούσε την έκδοση των Λεσβιακών Γραμμάτων, που ήταν νόμιμο, φιλολογικό, περιοδικό νέων.

Στο ίδιο πλαίσιο, ιδρύεται στη Θεσσαλονίκη, με την υποκίνηση και την πρωτοβουλία της ΕΠΟΝ, η "Φιλολογική Συντροφιά". Στα μέσα του 1943 την διαδέχεται ο "Εκπολιτιστικός Όμιλος Πανεπιστημίου", ο ΕΟΠ Θεσσαλονίκης, που πολύ γρήγορα συγκέντρωσε γύρω του ένα πολύ πλούσιο δυναμικό κι απέκτησε κύρος όχι μόνο στους φοιτητικούς κύκλους αλλά κι ευρύτερα, σε όλο τον πολιτισμικό χώρο της Θεσσαλονίκης.

Επειδή ο ΕΟΠ υπήρξε ένα από τα επιτυχέστερα δημιουργήματα της ΕΠΟΝ στον πολιτισμικό τομέα, κι επειδή εξέδωσε ένα από τα σημαντικότερα έντυπα της εποχής που εξετάζεται εδώ, θα γίνει κάπως εκτενέστερη αναφορά σ' αυτόν. Η ίδρυση του ΕΟΠ τοποθετείται χρονικά στα μέσα του 1943. Περιλάμβανε έξη τμήματα: μουσικό, εικαστικό, αθλητικό, θεατρικό, φιλολογικό και εκδοτικό. Δίπλα στα έξη αυτά τμήματα, λειτουργούσε η ΦΕΛ (Λέσχη Φοιτητών) και η ΥΕ (Υγειονομική Επιτροπή) (έργο της ήταν η διατήρηση της υγείας των φοιτητών σε καλή κατάσταση). Κάθε τμήμα του είχε μία επιτροπή, όπου συνεργάζονταν και καθηγητές. Τα τμήματα εξαπλώθηκαν και ρίζωσαν στον φοιτητικό κόσμο πολύ γρήγορα.

Το εκδοτικό τμήμα του ΕΟΠ εκδίδει το 1944 το περιοδικό Ξεκίνημα, "Δεκαπενθήμερο λογοτεχνικό κι επιστημονικό περιοδικό του ΕΟΠ". Όπως επισημαίνει και ο Μαν. Αναγνωστάκης1, απ' τους βασικούς του συντελεστές, στο περιοδικό συνταιριάζονταν με τα καθημερινά προβλήματα ζωής και υγείας όλες οι επιστημονικές και καλλιτεχνικές ανησυχίες των νέων.

—————————————

1. Βλ. Μαγνητοφωνημένη συνέντευξη του Μανόλη Αναγνωστάκη, Αρχείο ΕΡΤ, και συνέντευξη του ίδιου με τίτλο "Να σταματήσει η μυθολογική αναβίωση καταστάσεων", στο περ. Θούριος, 3 Φλεβάρη 1977, σ. 14-15.

Σελ. 905
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/906.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ΕΙΚΟΝΑ

ζ. Οι δραστηριότητες του ΕΟΠ Θεσσαλονίκης (από τεύχος του περ. Ξεκίνημα, 1944)

Σελ. 906
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/907.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Η ύλη του περιοδικού εκφράζει σε μεγάλο βαθμό τα λογοτεχνικά ενδιαφέροντα και τις φιλοδοξίες των περισσότερων συνεργατών του. Στις σελίδες του πρωτοδημοσίευσαν οι κατοπινοί γνωστοί ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς Μαν. Αναγνωστάκης, Κλείτος Κύρου και Πάνος Θασίτης1. Στις σελίδες του επίσης παρουσιάζονται σε μετάφραση σημαντικοί ξένοι ποιητές, όπως ο Federico Garcia Lorca και ο Guillaume Apollinaire.

Το περ. Ξεκίνημα σταμάτησε την έκδοσή του στα τέλη του 1944. Οργανική συνέχειά του αποτελεί το περ. Φοιτητής, που αρχίζει την έκδοσή του το 1945.

Στον χώρο της Θεσσαλονίκης η ΕΠΟΝ είχε ιδρύσει και τον "'Οργανισμό Ψυχαγωγίας και Υγείας του Παιδιού" (ΟΨΥΠ), που εξέδιδε το ομώνυμο έντυπο.

Στα Γιάννενα, η ΕΠΟΝ υποκίνησε πολλές νόμιμες δραστηριότητες. Με αφορμή τον θάνατο του ποιητή Κωστή Παλαμά τον Ιανουάριο του 1943, οργανώθηκε από νεαρούς επονίτες φιλολογικό μνημόσυνο. Αυτό αποτέλεσε μια πολύ ζωντανή εκδήλωση, με αντιφασιστικό πνεύμα. Πρωτοβουλία της ΕΠΟΝ Ηπείρου ήταν και η έκδοση του νόμιμου, λογοτεχνικού και φιλολογικού περιοδικού Ηπειρωτικά Γράμματα, που κυκλοφορούσε νόμιμα. Το Συμβούλιο της περιοχής ΕΠΟΝ Ηπείρου είχε παράλληλα και άλλες εκδόσεις: σ' αυτές ανήκε και η σειρά Πολιτικά και Οργανωτικά Μαθήματα, που κυκλοφόρησε σαν φυλλάδιο μικρού σχήματος και 32 σελίδων2. Την άνοιξη του 1945 η ΕΠΟΝ προχώρησε στην ίδρυση μιας "Ομοσπονδίας Εκπολιτιστικών Ενώσεων

—————————————

1. Βλ. και Γιάννη Δάλλα, "Η κοινωνική συνείδηση των ποιητών της Θεσσαλονίκης. Συνεκτίμηση", περ. 'Αντί, (Αφιέρωμα στην πνευματική Θεσσαλονίκη), τεύχ 324, σ. 33-40, Δεκαπενταύγουστο του 1986.

2. Για τη δραστηριότητα της ΕΠΟΝ Ηπείρου βλ. και "Από τη δράση των νέων της ΕΠΟΝ στην Ήπειρο", περ. ΕAM-Αντίσταση, τεύχ. 3, Ιούλιος - Αύγουστος - Σεπτέμβρης 1987, σ. 8-13, και Σπ. Α. Εργολάβου, Δύο προσωπικότητες των Ηπειρωτικών Γραμμάτων, Σ. Δάκαρης και Λ. Βρανούσης, Γιάννενα 1986, σελ. 29-36.

Σελ. 907
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/908.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Ηπείρου". Για την ίδρυσή της μαρτυρεί μία προκήρυξη· άλλα ίχνη της δεν μπόρεσαν να υπάρξουν, μια και την άνοιξη του 1945 η ΕΠΟΝ Ιωαννίνων δέχτηκε καίριο πλήγμα από τους πολιτικούς της αντιπάλους, στη νέα πολιτική συγκυρία.

Στην κατεύθυνση αυτή, δημιουργήθηκαν και δούλεψαν πάρα πολλές ομάδες στο βουνό και στις πόλεις. Η προσφορά της ΕΠΟΝ στον πολιτισμικό τομέα, πρέπει να αποτιμηθεί στην πραγματική της κλίμακα, παίρνοντας υπόψη τις συνθήκες της εποχής. Ιεραρχώντας την πολιτιστική δραστηριότητα κι έκφραση σαν πρωταρχική, η ΕΠΟΝ έχανε μία τομή στις νοοτροπίες που επικρατούσαν ως τότε κι έχτιζε τα θεμέλια για μίαν άλλη αντίληψη, για μίαν άλλη κοινωνία.

Γ΄

Νόμιμα, λογοτεχνικά, περιοδικά νέων

Από τα 48 έντυπα που κατατάχτηκαν στο λήμμα "Διάφορα"1, όσα δηλαδή ούτε εκδίδονταν ούτε υποκινούνταν εμφανώς από κάποια αντιστασιακή οργάνωση, αλλά αποτελούσαν ανεξάρτητες εκδοτικές προσπάθειες νέων, θα σταθούμε εδώ σε όσα εμφανίζουν λογοτεχνικές και φιλολογικές αναζητήσεις. Με κάποιες σταθερές, που φαίνεται να είναι κοινές, μπορούν αυτά τα έντυπα να συναποτελέσουν μια αυτόνομη ομάδα. Η σημαντικότερη σταθερά τους πηγάζει από το γεγονός ότι και αυτά τα περιοδικά ήταν γέννημα της διάθεσης της νεολαίας για πνευματική αντίσταση.

Στην ομάδα νομίμων εκδόσεων με παρόμοιες αναζητήσεις κατατάχτηκαν τα ακόλουθα έντυπα2:

—————————————

1. Βλ. Ευρετήριο Γ' και Πίνακα 3.

2. Δεν εντάσσονται εδώ τα λογοτεχνικά έντυπα που υποκινούνται από

Σελ. 908
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/909.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

*11. Αργώ, Πειραιάς 1942-1943·

*31. Ξεκίνημα της Νειότης, Αθήνα 1942-1943·

*41. Αυγή, Πειραιάς 1943-1944·

*94. Μαθητικά Γράμματα, Αθήνα 1943-1944·

*115. Νεανική Φωνή, Αθήνα 1943-1944·

*120. Νεοελληνική Μούσα, Πειραιάς 1943·

*144. Σαλαμίνα, Σαλαμίνα 1943·

148. Τέχνη και Ζωή, Αθήνα 1943·

*227. "Κοραής", Αθήνα 1944·

*280. Ξεκίνημα, Πειραιάς 1944·

*284.Ορίζοντες, Σκέψη, Αθήνα 1944·

*289. Παλμός, Αθήνα 1944-1945·

*317. Φοιτητική Τέχνη, Αθήνα 1944·

*327. Χαραυγή, Πάτρα 1944-1945·

370. Αιγαίο, Αθήνα 1945·

385. Λογοτεχνία, Αθήνα 1945.

Από τα παραπάνω δεκαέξη έντυπα1, δέκα εκδόθηκαν στην Αθήνα, τέσσερα στον Πειραιά, ένα στη Σαλαμίνα (το τυπογραφείο όπου τυπώθηκε αυτό το τελευταίο βρίσκεται επίσης στον Πειραιά), κι ένα στην Πάτρα. Τα έντυπα αυτής της ομάδας λοιπόν εκδίδονται κατά κύριο λόγο στην περιοχή της πρωτεύουσας. Η έκδοσή τους πυκνώνει τα χρόνια 1943-1944.

Οι στόχοι αυτών των περιοδικών εμφανίζονται λίγο πολύ κοινοί. Αναφέρονται πάντοτε στην επιθυμία να δώσουν μια γενικότερη πνευματική ώθηση στους νέους, και ν' ανοίξουν δικούς τους εκφραστικούς δρόμους. Απέναντι στις καθιερωμένες λογοτεχνικές γενιές οι συντάκτες τους είναι συχνά επιφυλακτικοί, και ενίοτε διατυπώνουν και σκληρή κριτική.

—————————————

την ΕΠΟΝ. Τα έντυπα με αρ. *41 και *120 έχουν, σύμφωνα με πληροφορίες του Κ. Θεοφάνους, σχέση με την "εαμική καθοδήγηση", δεν θεωρείται όμως ότι υποκινούνται απ' αυτήν.

1. Η αυτοψία πλήρους σειράς, ή έστω και μεμονωμένων τευχών, στάθηκε δυνατή στα δώδεκα από τα δεκαέξη περιοδικά.

Σελ. 909
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/910.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

Στην αρχή της κατοχής, το 1941, το πιο γνωστό λογοτεχνικό περιοδικό που εκδίδεται στην Αθήνα είναι η Νέα Εστία. Λίγο αργότερα, το 1942, εκδίδονται στον Πειραιά τα Πειραϊκά Γράμματα. Και τα δύο αυτά περιοδικά εκφράζουν και υπηρετούν το λογοτεχνικό κατεστημένο. Είναι προσιτά στους νέους, μόνο αν αυτοί ακολουθούν την κατεύθυνσή τους.

Στο κλίμα αυτό "μερικοί έφηβοι ή παιδιά ανακάλυπταν την ποίηση για να ξεχάσουν την πείνα"1. Τα περιοδικά αυτά γίνονται το βήμα έκφρασης της νέας γενιάς και σηματοδοτούν πια τα ενδιαφέροντα μιας υπό διαμόρφωση γενιάς, μέσα σε πολύ δύσκολες και ιδιόμορφες συνθήκες. Ο εκδοτικός οργασμός των δύο τελευταίων χρόνων της κατοχής, σθεναρό δείγμα πνευματικής αντίστασης, αφορά και τον τομέα της εκδόσεως των περιοδικών, ιδιαίτερα των περιοδικών των νέων. Οι νέοι δηλώνουν τη δική τους ταυτότητα, σε αντιδιαστολή με την προηγουμένη γενιά, και ζητούν να αυτοπροσδιοριστούν.

Ορισμένα απ' αυτά τα περιοδικά διατηρούν πολύ στενές σχέσεις μεταξύ τους. Συμβαίνει το ίδιο πρόσωπο να εμφανίζεται ταυτόχρονα σε δύο περιοδικά, και να κατέχει υπεύθυνες θέσεις. Λίγο πολύ ο ίδιος κόσμος κινείται γύρω απ' αυτά. Υπάρχουν αγγελίες έκδοσης στο ένα έντυπο για το άλλο, που χαιρετίζονται με ενθουσιασμό.

Στο πνεύμα αυτό δημοσιεύεται αγγελία και στα Μαθητικά Γράμματα και στη Νεανική Φωνή για την ίδρυση "Ένωσης Νεανικού Τύπου", που θέλουν να είναι μια "ενιαία πνευματική κίνηση". Αυτά τα δύο περιοδικά έχουν πολύ στενή συνεργασία. Αλλά και το Ξεκίνημα του ΕΟΠ Θεσσαλονίκης δημοσιεύει κείμενο όπου συγχαίρει τα δύο περιοδικά για την πρωτοβουλία της "Ένωσης Νεανικού Τύπου" και δηλώνει ότι θα συνεργαστεί.

Άλλο κανάλι επικοινωνίας του κόσμου που κινείται γύρω από

—————————————

1. Λύντια Στεφάνου, "Τα περιοδικά της μεταβατικής περιόδου". Πρακτικά Έκτου Συμποσίου Ποίησης, Πάτρα 1986, εκδ. Γνώση, Αθήνα 1987, σ. 40.

Σελ. 910
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/911.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

τα περιοδικά είναι και το "Πρακτορείο Πνευματικής Συνεργασίας" που η ίδρυσή του τοποθετείται αυτά τα χρόνια. Σκοπός του "Πρακτορείου" είναι να διευκολύνει τη συνεργασία του πνευματικού κόσμου και να πραγματοποιεί τις επαφές όσων ανθρώπων δημοσιεύουν. Για τον σκοπό αυτό, το "Πρακτορείο" οργάνωνε φιλολογικές συγκεντρώσεις, κάθε Σάββατο, στο κτίριο της οδού Ακαδημίας 26, όπου στεγαζόταν. Η προσωπικότητα του Μάριου Βαϊάνου στήριζε κι εμψύχωνε το "Πρακτορείο". Από τα περιοδικά των νέων, το περιοδικό Σκέψη, ένθετο στο περ. Ορίζοντες, εκδίδονταν εξ ολοκλήρου με την υποστήριξη του "Πρακτορείου".

Σε ό,τι αφορά την ύλη των περιοδικών αυτών, αποτελείται από κάποιες μόνιμες στήλες, στις οποίες εξετάζονται προβλήματα ή ζητήματα που απασχολούν τους νέους, αλλά κυρίως από λογοτεχνικά κείμενα, πεζά ή ποιητικά, πρωτότυπα είτε μεταφρασμένα. Τον κύριο ρόλο παίζει η λογοτεχνία καθώς και μικρά δοκίμια γύρω από πνευματικά ζητήματα. Η ποίηση έχει αρκετά σημαντική θέση ανάμεσα στα δημοσιευόμενα κείμενα. Κάθε τεύχος, για παράδειγμα, της Νεανικής Φωνής περιέχει τρία τέσσερα ποιήματα οπωσδήποτε. Το ίδιο συμβαίνει και στα περισσότερα περιοδικά. Ζωντανή είναι επίσης η κριτική βιβλίου, θεάτρου και όλων των εκδηλώσεων πνευματικής ζωής.

Από πού αντλούσαν, τώρα, τα περιοδικά αυτά τους νέους κι άγνωστους συνεργάτες τους; Αν διατρέξουμε το Ευρετήριο Ε'1, θα συναντήσουμε τα περισσότερα ονόματα των κατοπινών επωνύμων λογοτεχνών, ποιητών και πεζογράφων. Φυτώρια λοιπόν τα περιοδικά αυτά της νέας, μεταπολεμικής, γενιάς λογοτεχνών, που σφυρηλατήθηκε μέσα στις συνθήκες και το κλίμα της κατοχής. Οι περισσότεροι μέλλοντες λογοτέχνες πρωτοδημοσιεύουν στα περιοδικά αυτά. Το ποσοστό όμως των κατοπινών επωνύμων σε σχέση με το σύνολο των συνεργατών δεν υπερβαίνει ένα 35%. Τι έγιναν οι υπόλοιποι; Πολλοί σώπασαν στη συνέχεια,

—————————————

1. Βλ. Ευρετήριο Συνεργατών.

Σελ. 911
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/912.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ΕΙΚΟΝΑ

η. Διαφήμιση του "Πρακτορείου Πνευματικής Συνεργασίας" (από το τεύχος του περ. Αργώ)

Σελ. 912
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/913.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

παρασυρόμενοι απ' το κύμα των αναταραχών που συγκλόνισε την χώρα τα επόμενα χρόνια. Άλλοι θα σώπαιναν έτσι κι αλλιώς, γιατί η νεανική τους έξαρση είχε εξαντληθεί, και δεν τους συνέδεε τίποτε βαθύτερο με την λογοτεχνία. Αυτό όμως που μένει είναι πως εκείνη την εποχή δημιουργήθηκε ένα γόνιμο και ζωντανό κλίμα, μέσα στο οποίο μπόρεσαν να ευδοκιμήσουν κι όσοι είχαν κάτι περισσότερο να πούνε. Εξάλλου η ίδια η πράξη της λογοτεχνικής έκφρασης, η διεκδίκηση του νέου ανθρώπου στη χαρά και στον έρωτα, που εκφραζόταν σ' αυτά τα κείμενα, δεν ήταν ήδη μια πράξη αντίστασης;

Για τους κατοπινούς άγνωστους κι ανώνυμους λογοτεχνικά συνεργάτες των περιοδικών αυτών, η Λύντια Στεφάνου σημειώνει· "Γιατί, τελικά, αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο το σπουδαίο ποίημα που γράφεται αλλά κι όλα όσα διασώζουν τη δυνατότητα για να γίνονται τα ποιήματα, ο αγώνας για ν' ανάβουν και να μένουν ζωντανές οι σπίθες στις κακές εποχές.

Γι' αυτό ίση, αν όχι και περισσότερη, τιμή πρέπει σ' αυτούς που ακόμα σήμερα κυκλοφορούν άγνωστοι μεταξύ μας· που υπήρξαν για μια στιγμή ποιητές, πεζογράφοι, κριτικοί και για διάφορους λόγους αποσύρθηκαν μετά"1.

Η ύλη των περιοδικών, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, εκφράζει τις λογοτεχνικές αναζητήσεις των νέων. Ποίηση, πεζό (διήγημα πιο συχνά, σπανιότερα μυθιστόρημα), δοκίμιο, κριτική, όλα τα είδη του λόγου καλλιεργούνται κι εκπροσωπούνται2.

Βέβαια, τα περιοδικά αυτά δεν κινούνται όλα ακριβώς στο ίδιο επίπεδο. Υπάρχουν ορισμένα που ξεχωρίζουν για την ποιότητά τους, την προχωρημένη τους προβληματική και που αντανακλούν τα ενδιαφέροντα και τις αναζητήσεις του πιο ώριμου και καλλιεργημένου τμήματος των νέων. Πρέπει ακόμα να τονίσουμε ότι οι

—————————————

1. Λύντια Στεφάνου, ό.π., σ. 56.

2. Βλ. και Αλεξ. Αργυρίου, "Σύντομες αναφορές σε περιοδικά της Κατοχής", περ. Διαβάζω, (Αφιέρωμα "Αντίσταση και Λογοτεχνία"), αριθ. 58, 15 Δεκεμβρίου 82, σ. 40-45 και 47.

Σελ. 913
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/914.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

ηλικίες των συντελεστών αυτών των εντύπων ήταν πράγματι πολύ νεανικές· ξεκινούσαν από 17-18 χρονών και λίγοι ξεπερνούσαν τα 23-24 χρόνια.

Εκεί που βρίσκονται σύμφωνα όλα τα περιοδικά είναι το θέμα της γλώσσας: η δημοτική, και μάλιστα σε ωραία επεξεργασμένη μορφή, είναι το γλωσσικό όργανο στο οποίο εκφράζονται οι συνεργάτες αυτών των περιοδικών, είτε γράφουν λογοτεχνία είτε δοκίμιο. Μερικά μάλιστα περιοδικά, όπως η Αυγή του Πειραιά, χρησιμοποιούν από ένα σημείο κι ύστερα το μονοτονικό σύστημα κι υιοθετούν ριζοσπαστικές κι ακραίες λύσεις στην ορθογραφία (ο τίτλος στο τεύχος 4 του ίδιου περιοδικού γίνεται Νέα αβγή). Η άποψη αναλύεται κι υποστηρίζεται με ειδικό σημείωμα της Σύνταξης. Την εποχή εκείνη είναι έντονη η απήχηση της "Δίκης των τόνων" εναντίον του καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Γιάννη Κακριδή, ιδιαίτερα στους φοιτητικούς κύκλους. Στο ίδιο πνεύμα, ο Μανόλης Αναγνωστάκης σημειώνει στο Ξεκίνημα του ΕΟΠ Θεσσαλονίκης: "Εμάς σα νέους που βλέπουν αρκετά ρεαλιστικά τα ζητήματα δεν μπορεί να μας απασχολεί πια το γλωσσικό ζήτημα. [...] Σήμερα που στη συνείδηση των περισσότερων έχει λυθεί πια, επιτρέπεται να συζητούμε μόνο για την πραχτική τοποθέτηση της Δημοτικής στις επιστήμες, διανόηση, τύπο, κρατική μηχανή. Κάθε άλλη θεωρητική συζήτηση είναι αναχρονισμός". Η Συντακτική Επιτροπή της Φοιτητικής Τέχνης έχει την ευαισθησία να παραθέσει στην πρώτη σελίδα του πρώτου τεύχους της σημείωμα με τίτλο "Το Μονοτονικό", όπου αναφέρεται ότι πολλοί συνεργάτες έστειλαν τα άρθρα τους γραμμένα στο μονοτονικό σύστημα το οποίο δεν διατηρήθηκε για τεχνικούς λόγους, που υπόσχονται στο μέλλον να υπερνικήσουν. Με το μονοτονικό σύστημα βγαίνει επίσης και το περιοδικό Παλμός. Εντοπίζεται δηλαδή εδώ μία γενικότερη δεκτικότητα προς τους νεωτερισμούς στη γραφή της γλώσσας.

Ενδιαφέρον είναι και το θέμα των μεταφράσεων. Πολλές φορές το ελληνικό αναγνωστικό κοινό έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με κάποιους συγγραφείς, ιδιαίτερα ποιητές, μέσα από τις

Σελ. 914
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/20/gif/915.gif&w=600&h=91510. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

μεταφράσεις των περιοδικών αυτών. Αποτελούν επίσης έναν δείκτη προσανατολισμού των νεανικών ενδιαφερόντων. Ο Federico Garcia Lorca, που τόσο αγαπήθηκε απ' τη γενιά αυτή, επανέρχεται συχνά σε μεταφράσεις.

Η προσοχή των περιοδικών αυτών είναι μοιρασμένη ανάμεσα στα περιεχόμενα και στη μορφή. Και η τυπογραφική τους εμφάνιση είναι ιδιαίτερα κομψή κι επιμελημένη και η εικονογράφηση είναι προσεγμένη, όσο αυτό είναι δυνατόν, με τα περιορισμένα τους οικονομικά μέσα. Ξυλογραφίες κοσμούν συχνά τα εξώφυλλά τους, αλλά και τις εσωτερικές σελίδες.

Στα Μαθητικά Γράμματα καλλιτεχνικός επιμελητής είναι o Λευτέρης Ξανθοπουλίδης, και το περιοδικό κοσμείται από δικές του ξυλογραφίες. Ο ίδιος έχει και τη φροντίδα των εξωφύλλων. Τα εξώφυλλα της Νεανικής Φωνής κοσμούνται από ξυλογραφίες του γνωστού χαράκτη Τάσσου καθώς και του ζωγράφου Σπ. Βασιλείου. Το περιοδικό Σκέψη εικονογραφείται με ξυλογραφίες του Π. Βαλσαμάκη. Όσο για την Φοιτητική Τέχνη, κάθε της εξώφυλλο κοσμείται κι από ένα έργο τέχνης: τα δύο είναι έργα του ζωγράφου Αντώνη Κανά και το τρίτο φωτογραφία γλυπτού του Ν. Σοφιαλάκη. Ο Παλμός, τέλος, παρουσιάζει ηθελημένα λιτή εμφάνιση και προβάλλει έτσι την άποψή του για τη μορφή των εντύπων. Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι το μήνυμα των περιοδικών αυτών περνάει και μέσα από την μορφή τους.

Τέλος, δεν θα 'πρεπε τα περιοδικά αυτά, επειδή ανήκουν σε μια ξεχωριστή κατηγορία ν' απομονωθούν από το υπόλοιπο υλικό. Τα γέννησε κι αυτά η ίδια διάθεση για αντίσταση, εδώ πνευματική, η ίδια λαχτάρα για επιβίωση, και είναι το ίδιο ποτισμένα με το όραμα μιας καλύτερης και δικαιότερης κοινωνίας.

Σελ. 915
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Ελληνικός νεανικός τύπος (1941-1945)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 896
    10. Βαρών, Τύπος (1941-1945)

    και η σημαντικότερη, ίσως, προσφορά και συμβολή της ΕΠΟΝ στον τομέα του νεανικού τύπου. Εδώ, πραγματικά, υπάρχει κάτι το καινούριο, μια από τις σταθερές του νέου φαινομένου. Η ΕΠΟΝ απελευθερώνει το έντυπο από το πλαίσιο που βρισκόταν ως τότε καθηλωμένο, είτε ως προνόμιο της σπουδάζουσας νεολαίας στα μεγάλα αστικά κέντρα, είτε ως όργανο έκφρασης στενά κομματικών αντιλήψεων και συμφερόντων. Η ΕΠΟΝ φέρνει το έντυπο στην επαρχία, στην ύπαιθρο, στο χωριό, καθώς και στα εργαζόμενα στρώματα των πόλεων.

    Για τη διαδικασία έκδοσης αυτών των εντύπων (στο βουνό για τις απελευθερωμένες περιοχές της "Ελεύθερης Ελλάδας", σε παράνομα τυπογραφεία για τις κατεχόμενες πόλεις) υπάρχουν πολλές παραστατικές αφηγήσεις. Όπου τις εντοπίσαμε, τις παραθέσαμε στα οικεία έντυπα. Εδώ θα περιοριστούμε ενδεικτικά σε μία αφήγηση, που αποδίδει πιστά τη διαδικασία και τις συνθήκες έκδοσης: "Βγάλαμε ένα έντυπο πολυγραφημένο τον Νέο Μαχητή [όργανο της ΕΠΟΝ Πιερίας]. Θυμάμαι ότι δημιουργήσαμε ένα ευρύτατο δίκτυο συνεργατών, οι οποίοι μας βοηθούσαν από πολλές πλευρές. Διανομή τύπου, οικονομικά κλπ. [...] Στο μεταξύ όμως μεσολάβησαν ορισμένα γεγονότα. [...] Η οργάνωση της ΕΠΟΝ Κατερίνης υποχρεώθηκε να μεταφερθή εκεί που είχε την έδρα του το 50° Σύνταγμα [του ΕΛΑΣ], στο χωριό Ελαφίνα, από τον Σεπτέμβρη 1943. Εκεί στήσαμε και τον παράνομό μας μηχανισμό. Απ' τον μηχανισμόν αυτόν [...] έπρεπε να βγάλουμε με την ευκαιρία της πρώτης επετείου [της ΕΠΟΝ] τύπο, ο οποίος να διανεμηθεί σ' όλη την περιοχή. Αυτό έγινε κάτω από φοβερά δύσκολες συνθήκες, γιατί και οι Γερμανοί ακόμα και τα Τάγματα Ασφαλείας του Κισά-μπατζάκ κλπ. ατένιζαν την περιοχή. Και μέσα σε μία φοβερή χιονοθύελλα, που κοντέψαμε να χαθούμε, πήραμε τον τύπο και τον δώσαμε στους ανθρώπους που θα τον μοίραζαν"1. Οι δυσκολίες στις πόλεις είχαν άλλη μορφή: υπόγεια

    —————————————

    1. Προσυνέντευξη Κώστα Λιναρδάτου, Αρχείο ΕΡΤ, φάκελλος Αθήνα B'.