Συγγραφέας:Αγγελοπούλου, Άννα
 
Καπλάνογλου, Μαριάνθη
 
Κατρινάκη, Εμμανουέλα
 
Τίτλος:Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 500-559
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:41
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:511
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Ελληνικά παραμύθια-Κατάλογος
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό αποτελεί τον τέταρτο κατά σειράν τόμο του Καταλόγου των Ελληνικών Παραμυθιών (βλ. εδώ τα δημοσιεύματα αρ. 21, 26, 34). Ο Κατάλογος των Ελληνικών Παραμυθιών αποτελεί μια σύγχρονη επεξεργασία της πρώτης ανέκδοτης και πολύτιμης καταλογογράφησης του ελληνικού παραμυθιού από τον Γεώργιο Α. Μέγα. Ο εθνικός αυτός Κατάλογος, έρχεται να προσθέσει μια νέα όψη των πραγμάτων, ίσως και να απειλήσει τη στατική αντίληψη της κατάταξης. Συχνά οι τοπικές αφηγήσεις περιγράφονται με τον όρο «αποκλίσεις» σε σχέση με την περιγραφή του κάθε παραμυθιακού τύπου στον Διεθνή Κατάλογο. Ωστόσο, το σύγχρονο ενδιαφέρον μπορεί να είναι πολύ πιο δυναμικό: το αντικείμενο της έρευνας είναι η μελέτη των ασυνείδητων μηχανισμών, που υποβαστάζουν τους μετασχηματισμούς των παραμυθιών, καθώς αυτά κυκλοφορούν από γλώσσα σε γλώσσα, από περιοχή σε περιοχή. Οι μετασχηματισμοί δεν συμβαίνουν ερήμην των δρώντων προσώπων, που είναι οι χρήστες των παραμυθιών, αυτών που διηγούνται κι αυτών που ακούνε. Οι χρήστες είναι βεβαίως φορείς ενός πολιτισμού. Τα παραμύθια γίνονται αντιληπτά μέσα από δεδομένους μυθικούς και συμβολικούς κώδικες και, προκειμένου να επιχωριάσουν, υποβάλλονται αναλόγως σε ασυνείδητους μετασχηματισμούς σε διάφορα επίπεδα της δομής τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 11.9 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 14-33 από: 514
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/14.gif&w=600&h=915

προέρχεται από τον Ν. Γ. Πολίτη10. Μέσα στις ενότητες των περιοχών, η κατάταξη γίνεται ως εξής: αρχεία (αλφαβητικά κατ' αύξοντα αριθμό χειρογράφου) , περιοδικά (αλφαβητικά), βιβλία (αλφαβητικά κατά συγγραφέα).

Η παρουσίαση κάθε παραμυθιακού τύπου συμπληρώνεται με Σημειώσεις σχετικά με την εξάπλωσή του, την παρουσία του στην έντεχνη λογοτεχνία και στην έρευνα, αλλά κυρίως σχετικά με τις ιδιαιτερότητες του στην ελληνική παράδοση. Στις Σημειώσεις περιλαμβάνονται κι οι βιβλιογραφικές αναφορές που θα προσανατολίσουν τον ενδιαφερόμενο αναγνώστη προς μία ειδικότερη ερευνητική κατεύθυνση.

Στην πρόταση επεξεργασίας μας περιλαμβάνουμε για την ώρα όλο το λεγόμενο μαγικό παραμύθι (AT 300-749). Χάρη στην υποστήριξη του ΙΑΕΝ, με χαρά παρουσιάζουμε σήμερα τον τέταρτο τόμο, που καλύπτει τους τύπους AT 500-559 (Υπερφυσικοί βοηθοί) και προετοιμαζόμαστε για την έκδοση των υπολοίπων τόμων.

Θεματολογικά το μαγικό παραμύθι χωρίζεται από τους AT στις εξής κατηγορίες:

1. 300-399-Υπερφυσικοί αντίπαλοι

2. 400-459-Υπερφυσικοί σύζυγοι κι άλλοι συγγενείς

3. 460-499-Υπερφυσικά ζητήματα

4. 500-559-Υπερφυσικοί βοηθοί

5. 560-649-Μαγικά αντικείμενα

6. 650-699-Υπερφυσική δύναμη και γνώση.

Ο εθνικός αυτός Κατάλογος, έρχεται να προσθέσει μια νέα όψη των πραγμάτων, ίσως και να απειλήσει τη στατική αντίληψη της κατάταξης. Συχνά οι τοπικές αφηγήσεις περιγράφονται με τον όρο «αποκλίσεις» σε σχέση με την περιγραφή του κάθε παραμυθιακού τύπου στον Διεθνή Κατάλογο. Ωστόσο το σύγχρονο ενδιαφέρον μπορεί να είναι πολύ πιο δυναμικό: το αντικείμενο της έρευνας είναι η μελέτη των ασυνείδητων μηχανισμών, που υποβαστάζουν τους μετασχηματισμούς των παραμυθιών, καθώς αυτά κυκλοφορούν από γλώσσα σε γλώσσα, από περιοχή σε περιοχή. Έχουμε πάντα κατά νου ότι οι μετασχηματισμοί δεν συμβαίνουν ερήμην των δρώντων προσώπων, που είναι οι χρήστες των παραμυθιών, αυτοί που διηγούνται κι αυτοί που ακούνε. Οι χρήστες είναι βεβαίως φορείς ενός πολιτισμού. Τα παραμύθια γίνονται αντιληπτά μέσα από δεδομένους μυθικούς και συμβολικούς κώδικες και, προκειμένου να επιχωριάσουν, υποβάλλονται αναλόγως σε ασυνείδητους μετασχηματισμούς σε διάφορα επίπεδα της δομής τους. Η αναφορά στον Διεθνή Κατάλογο δίνει τη δυ-

10. Γ. Α. Μέγα, ό.π., XXIV-XXXIII, όπου φαίνεται ότι ακολουθεί τον χάρτη πριν από τη Συνθήκη της Λωζάνης. Δίνουμε στο τέλος του τόμου τον πίνακα αντιστοίχισης των ελληνικών τοπωνυμίων με τα σημερινά τουρκικά και βουλγαρικά.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/15.gif&w=600&h=915

δυνατότητα εντοπισμού και σύγκρισης αυτών των μετασχηματισμών, τους καθιστά ορατούς.

Παρόλο που σε γενικές γραμμές ακολουθήσαμε την κατάταξη του Μέγα, χρειάστηκε να διαφοροποιήσουμε ορισμένους τύπους, που με τα υπάρχοντα δεδομένα, δημιουργούσαν προβλήματα στην κατάταξη. Η ερευνητική προσπάθεια, τόσο της πρώτης (Αγγελοπούλου-Μπρούσκου) όσο και της δεύτερης συντακτικής ομάδας (Αγγελοπούλου - Καπλάνογλου - Κατρινάκη) κατέληξε σε ορισμένα κατατακτικά πορίσματα, για έναν αριθμό παραμυθιών, στα οποία δόθηκαν νέοι αριθμοί τύπων και υποτύπων. Οι νέες κατατάξεις ακολουθούν τις πιο πρόσφατες μελέτες για το παραμύθι είτε των δικών μας ερευνών είτε ξένων μελετών, που γνωρίσαμε από τη διεθνή βιβλιογραφία είτε, τέλος, προτείνονται εν όψει της τρίτης αναθεώρησης του Διεθνούς Καταλόγου, που μόλις κυκλοφόρησε.

Έτσι, καταργήσαμε ορισμένους τύπους (ΑΤ*532), δημιουργώντας καινούριους, κατασκευάσαμε νέους υπότυπους για ορισμένα παραμύθια (AT 480, Το καλό και το κακό κορίτσι) κι εντοπίσαμε προσεκτικά τους μόνιμους στην ελληνική παράδοση συμφυρμούς, όπως στην περίπτωση της Ξυλομαρίας (AT 510Β), που ενώνεται συστηματικά στην Ελλάδα με την Κουλοχέρα (AT 706), ή του Πολυρεβιθά (AT 545D*), που ενώνεται με το Αίνιγμα του διαβόλου (AT 812), αλλά και κάποιους οικοτυπικούς συμφυρμούς κι οικοτυπικά επεισόδια γενικότερα.

Οι κυριότερες προτάσεις κατάταξης του παρόντος τόμου είναι οι εξής:

- Ο τύπος AT *514D (Η ψαροκεφάλη) προτείνεται να καταταγεί ως AT 545C, δηλαδή ως υπότυπος της Αλεπούς Προξενήτρας (AT 545Β)11, λόγω της διαρθρωτικής συγγένειας των δύο αφηγήσεων.

- Ο τύπος AT 514 (Η Αλλαγή του φύλου) συσχετίζεται με τη νουβέλλα Το κορίτσι στρατιώτης (AT *884C). Συνεπώς επιλέξαμε να παρουσιάσουμε παράλληλα και την ανάλυση των παραλλαγών του τύπου αυτού καθώς και του συγγενικού του (AT *884D), ως προς τις δοκιμασίες του φύλου, που υπαγορεύονται στην ηρωίδα. Τη συγγένεια αυτή είχε παρατηρήσει ήδη ο Γ. Μέγας. Η παράπλευρη παρουσίαση μαγικού παραμυθιού και νουβέλλας εμπλουτίζει έτσι την παραμυθιακή αλλά και την κοινωνιολογική ανάλυση.

- Ο τύπος AT 532 (Ο Μπιλμέμ) προτείνεται να καταταγεί ως AT 314 (Ο Κασίδης), καθώς η σύγκριση των δυο τύπων δείχνει ότι τα επεισόδια που διηγούνται τις περιπέτειες του ήρωα, από τη στιγμή που φεύγει από το σπίτι του και γίνεται κηπουρός στο παλάτι, είναι τα ίδια στους δυο παραμυθιακούς τύπους, που διαφέρουν μόνον ως προς τα εισαγωγικά τους επεισόδια, τα οποία αφορούν κατά κάποιο τρόπο την προϊστορία του ήρωα.

- Ο τύπος ΑΤ*532 ( Το μικρό κόκκινο βοϊδάκι), ελληνικός οικότυπος του

11. Τύπος γνωστότερος ως ο Παπουτσωμένος Γάτος.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/16.gif&w=600&h=915

προηγούμενου, με έξι παραλλαγές, προσαρτήθηκε στον μυθικό κύκλο της Σταχτοπούτας (AT 510Α) - Ξυλομαρίας (AT 510Β), με τον αριθμό AT 511Α, σύμφωνα και με το πνεύμα της κατάταξης της Anna Birgitta Rooth, συγγραφέα της γνωστής μονογραφίας περί Σταχτοπούτας12. Η Rooth αναφέρεται στην αρχαιότητα του μοτίβου της μητριάς με τις αδερφές-κατασκόπους στη Μέση Ανατολή (AT 511, Το τρίτο μάτι), που το χρονολογεί στα 4000 χρόνια από σήμερα. Θεωρεί ότι το αντίστοιχο οικογενειακό πλέγμα, με ήρωα ένα αγόρι, που καταδιώκεται από τη μητριά και τις αδερφές του, πρέπει να είναι μεταγενέστερο, χρονολογώντας το τουλάχιστον γύρω στα 3500 χρόνια και κατασκευάζει έναν αυτόνομο τύπο, που καλύπτει τις αντίστοιχες παραλλαγές.

- Όσον αφορά τους τύπους AT 551 (Οι γιοι αναζητούν φάρμακο για τον άρρωστο πατέρα) και AT 554 (Τα ευγνώμονα ζώα), οι οποίοι εμφανίζονται ως αυτόνομοι στον Διεθνή Κατάλογο, δεν υπάρχουν δελτία του Μέγα. Πιθανόν γιατί στην ελληνική προφορική παράδοση οι τύποι αυτοί εμφανίζονται ενσωματωμένοι σε άλλα παραμύθια. Για παράδειγμα στο παραμύθι του Σπανού (AT 531) συναντάμε συχνότατα το θέμα των Ευγνωμόνων ζώων (μυρμηγκιών, μελισσών, αετών κ.λπ.) που βοηθούν τον ήρωα στις δύσκολες δοκιμασίες, ενώ το AT 551 αποτελεί συχνά επεισόδιο του Κασίδη (AT 314 και AT 532). Σε νεότερες ωστόσο συλλογές φαίνεται πως οι τύποι αυτοί απαντούν και ως αυτόνομα παραμύθια. Πρόκειται ίσως για νεότερη εξέλιξη, την οποία δεν μελετάμε στον παρόντα τόμο, που καλύπτει, όπως έχουμε πει, μόνον την επεξεργασία του αρχείου Μέγα.

Ενα ακόμα παράδειγμα παραμυθιακού τύπου που εμφανίζεται αυτόνομος στον Διεθνή Κατάλογο, αλλά πάντοτε ενσωματωμένος σε άλλους τύπους, όσον αφορά το ελληνικό corpus, είναι και ο AT 513Α. Απαντά κυρίως σε συμφυρμό με τον τύπο AT 531 (βλ. σχετικά στον παρόντα τόμο), αλλά και τους τύπους AT 725 (βλ. δεύτερο τόμο), AT 301Β (βλ. τρίτο τόμο) και AT 667 (τον οποίο θα εξετάσουμε στον επόμενο τόμο). Στό πλαίσιο αυτού του τύπου εντάξαμε κι ορισμένες λιγοστές παραλλαγές, που ο Μέγας είχε κατατάξει ως AT 513, επειδή, όπως παρατηρούμε, λείπει απ' αυτές το βασικό μοτίβο που διαφοροποιεί τον AT 513 από τον AT 513Α, δηλαδή το μαγικό καράβι που ταξιδεύει σε ξηρά και θάλασσα.

- Όσον αφορά τους τύπους AT 552 και AT 552Α, αν και δεν υπάρχουν δελτία του Μέγα για τον δεύτερο, εντοπίσαμε αρκετές παραλλαγές του στα χειρόγραφα του Λαογραφικού Φροντιστηρίου (ΑΦ). Προτείνεται ωστόσο οι παραλλαγές που αναφέρονται ως AT 552Α, τόσο του ΛΦ όσο και άλλων ανέκδοτων και εκδεδομένων συλλογών, να υπαχθούν στον AT 552, καθώς αναπτύσσουν με τον ίδιο τρόπο το θέμα της βοήθειας που προσφέρουν στον μικρότερο αδελφό οι

12. Anna Birgitta Rooth, The Cinderella Cycle, CWK Gleerup, Lund 1951.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/17.gif&w=600&h=915

τρεις μαγικοί γαμπροί. Το θέμα αυτό εξάλλου στην ελληνική προφορική παράδοση συνήθως δεν παρουσιάζεται ως ανεξάρτητο παραμύθι, αλλά συμφύρεται με άλλους παραμυθιακούς τύπους.

- Στον τύπο τέλος AT 516 θεωρήσαμε σωστό να εντάξουμε ορισμένες παραλλαγές της Πίστης αδελφής που ο Μέγας είχε κατατάξει στον AT 934Β (The Youth to Die on his Wedding Day).

Μελετώντας τις παραλλαγές που παρουσιάζει ο Μέγας στα δελτία του, αντιμετωπίσαμε το πρόβλημα των πρωτοτύπων χειρογράφων και των αντιγράφων του Κέντρου Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας (ΚΕΕΛ). Πράγματι, υπάρχουν σύγχρονες και μεταγενέστερες του Μέγα παραλλαγές, οι οποίες δεν συμπεριλαμβάνονται στα δελτία του και οι οποίες κανονικά θα έπρεπε να ενοποιηθούν με τον αρχικό του Κατάλογο. Επιπλέον, τα δακτυλόγραφα αντίγραφα ορισμένων παραλλαγών κάθε τύπου είναι κατανεμημένα αριθμητικά, π.χ. AT 501, 1, 2, 3, κλπ., αποτελώντας ομάδες, τις οποίες μπορέσαμε να δούμε, μόνον εφόσον υπήρχε δίπλα ο αριθμός του πρωτότυπου χειρογράφου, όπως, για παράδειγμα, τα χφ. Α. Αδαμαντίου, από την Τήνο. Τα υπόλοιπα αντίγραφα, δυστυχώς, βρίσκονται σε διαδικασία απογραφής και δεν μας δόθηκε άδεια να τα δούμε. Τα συμπεριλαμβάνουμε στον Κατάλογο Παραλλαγών μας, με βάση τις πληροφορίες, που δίνει γι' αυτά ο Μέγας. Ελπίζουμε μια μέρα να γίνουν οι σχετικές δημοσιεύσεις από την Ακαδημία Αθηνών.

Ας επισημανθεί ότι ο αριθμός των παραλλαγών που συγκροτούν έναν παραμυθιακό τύπο στον εθνικό κατάλογο είναι ενδεικτικός μόνο της διάδοσης του παραμυθιού, καθώς η έρευνα φέρνει συνεχώς νέες παραλλαγές που διαφοροποιούν την ερμηνεία του κι ενώ αποκλείαμε, για παράδειγμα από την Ελλάδα, εκδοχή του Κοντορεβιθούλη, όπου ο ήρωας να είναι πλασμένος από ζυμάρι, βρίσκουμε τώρα, σε νεότερες αφηγήσεις, κάποιες τέτοιες εκδοχές, με πρωταγωνιστή το «Ζυμαρένιο», που οι παλιότεροι δεν είχαν καταγράψει.

Οι μετασχηματισμοί, όπως τονίζει η συντάκτρια Μαριάνθη Καπλάνογλου13, μπορούν επομένως να μελετηθούν σε σχέση με την τοπική χρήση του παραμυθιού, την παρουσία ή την απουσία μοτίβων, τις νέες ερμηνείες παλαιότερων στοιχείων ή τις ορθολογιστικές αντικαταστάσεις τους. Στόχος επομένως δεν είναι να προσδιορισθεί ένα ιδεατά άρτιο σχήμα του παραμυθιού αλλά να ερευνηθούν οι δυνατότητες μετασχηματισμού του και να μελετηθούν οι οικοτυπικές ιδιαιτερότητές του.

Αν οι παραπάνω παρατηρήσεις αποτελούν μια πιθανή κι ενδιαφέρουσα προοπτική, που κλειδιά της βρίσκονται στα Σχόλια και στις Σημειώσεις των τεσσάρων (και σύντομα πέντε) τόμων του Καταλόγου ελληνικών παραμυθιών, υπάρχει και μια άλλη, πιο απτή κι αμέσου ενδιαφέροντος προοπτική: πρόκειται

13. Μαριάνθη Καπλάνογλου, Κόκκινη κλωστή κλωσμένη. Λαϊκά παραμύθια και αφηγητές του Αιγαίου, Πατάκης, Αθήνα 2004, σ. 19-22.

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/18.gif&w=600&h=915

ται για τη χρήση του Καταλόγου ως εργαλείου, προκειμένου να μπουν σε τάξη αδημοσίευτες συλλογές, ανέκδοτα τοπικά αρχεία ή αρχεία διαρκώς εμπλουτιζόμενα. Όπως επισημάναμε, οι διάφορες γεωγραφικές περιοχές της Ελλάδας, με τις πολιτισμικές τους ιδιαιτερότητες, δεν εκπροσωπούνται επαρκώς κι είναι σίγουρο ότι οι νέες έρευνες προσφέρουν και θα προσφέρουν νέες συγκινήσεις κι εκπλήξεις.

Μια τέτοιου είδους συλλογική δουλειά ενέχει ορισμένους κινδύνους, κυρίως ως προς την ομοιογένεια του συνολικού αποτελέσματος. Έτσι, η επιλογή ορισμένων ιδιαιτέρων κατατάξεων και ανασκευή των παραμυθιακών τύπων έγινε από τις συντάκτριες με τη σύμφωνη γνώμη και των τριών. Η δύσκολη δουλειά της ενοποίησης ορθογραφίας και στίξης14 καθώς κι οι τυπογραφικές διορθώσεις έγιναν από την Εμμανουέλα Κατρινάκη. Τον συντονισμό και τη γενική επίβλεψη ανέλαβε και στον τόμο αυτόν η Άννα Αγγελοπούλου.

Η μελέτη αυτή εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ιστορικού Αρχείου της Ελληνικής Νεολαίας της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς, φιλοξενούμενου προγράμματος στο Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, του Εθνικού Ιδύματος Ερευνών (ΚΝΕ-ΕΙΕ), στο διάστημα από τον Ιανουάριο του 2000 έως το τέλος του 2004.

Η συμπαράσταση των μελών της Επιτροπής του ΙΑΕΝ, και ιδιαίτερα του κ. Τριαντάφυλλου Σκλαβενίτη, που γνωρίσαμε σε κάθε μας βήμα, σε κάθε δυσκολία, από την αρχική ιδέα έως την υλοποίηση της πρότασης, με την έκδοση κάθε καινούριου τόμου, από την έναρξη της πρώτης φάσης των μελετών της πρώτης συντακτικής ομάδας (Αγγελοπούλου - Μπρούσκου) έως τη σημερινή έκδοση της νέας ομάδας (Αγγελοπούλου - Καπλάνογλου - Κατρινάκη) -κι ας ξανατονίσουμε ότι πρόκειται για δεκαεννέα συναπτά έτη- το ενδιαφέρον αυτό ξεπερνά κατά πολύ την απλή οφειλή αγαστής συνεργασίας. Πιστεύουμε ολόψυχα ότι η ολοένα αυξανόμενη αναγνώριση της ιστορικής αξίας του Καταλόγου Παραμυθιών, που θα αποδόσουμε μεταφρασμένον σύντομα και στη διεθνή κοινότητα, θα δικαιώσει τελικά την εξαιρετική τους υποστήριξη.

Ο καθηγητής Μιχάλης Μερακλής υπήρξε πάντοτε q πρώτος καθοδηγητής

14. Σε όλα τα κείμενα ενοποιήθηκε η ορθογραφία με βάση της αρχές της Νεοελληνικής Γραμματικής του Μανόλη Τριανταφυλλίδη (ανατ. 1996). Στις παραλλαγές που παρατίθενται in extenso, όποτε υπάρχει μεγάλη απόκκλιση από την Κοινή Νεοελληνική, όποτε υπάρχουν δηλ. τύποι διαλέκτων ή ιδιολέκτων, διατηρήθηκε η ορθογραφία της πρώτης έκδοσης της εκάστοτε παραλλαγής από τον συλλέκτη. Στους καταλόγους παραλλαγών, μετά τη βραχυγραφημένη αρχειονομική ή βιβλιογραφική παραπομπή, αναγράφονται οι αριθμοί σελίδων στις οποίες ανευρίσκεται, ή / και ο αριθμός με τον οποίο εμφανίζεται η παραλλαγή στην εν λόγω συλλογή (στην περίπτωση αυτή, του αριθμού προηγείται η συντομογραφία αρ.) Ακολουθεί ο τόπος προέλευσης και ο τίτλος.

Στις βιβλιογραφικές παραπομπές που αφορούν τα περιοδικά, πριν από τον αριθμό σελίδων ή παραλλαγής, αναγράφεται, αμέσως μετά τον τίτλο τους, ο αριθμός τόμου ή τεύχους και το έτος έκδοσης. Τέλος, αν μια παραλλαγή απαντάται σε διάφορες πηγές, αυτές δηλώνονται σε παρένθεση πριν από τον τόπο προέλευσης της παραλλαγής.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/19.gif&w=600&h=915

αυτής της έκδοσης. Τον ευχαριστούμε ιδιαίτερα και στον τέταρτο αυτόν τόμο, για την εμπιστοσύνη του και τις συμβουλές του, σε μια δύσκολη μάλιστα ιστορική στιγμή για τη λαογραφική έρευνα, μετά την απώλεια του αείμνηστου πρόεδρου της Λαογραφικής Εταιρείας, Δημήτριου Λουκάτου, που πάντα κρατούσε ανοιχτό για μας το Αρχείο του Λαογραφικού Φροντιστηρίου.

Από την Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία, πέρα από τον Πρόεδρο της Μιχάλη Μερακλή, ευχαριστούμε εγκάρδια και την κυρία Εύα Δαραδήμου, που τόσο πρόθυμα μας βοήθησε κάθε φορά που είχαμε ν' αντιπαραβάλουμε παραλλαγές με τα δελτία του Μέγα.

Από το Κέντρο της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών (ΚΕΕΑ) θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε ολόθερμα τη διευθύντριά του, κυρία Αικατερίνη Καμηλάκη-Πολυμέρου, που μας επέτρεψε να δουλέψουμε στο αρχείο του Κέντρου, να συμβουλευτούμε τα απαραίτητα για τις αντιπαραβολές με τα δελτία του Μέγα χειρόγραφα αλλά και για τη φιλική συναδελφική διάθεση, με την οποία πάντοτε μας υποδέχτηκε.

Επίσης, η καταλογογράφηση των παραλλαγών των παραμυθιακών τύπων AT 552 και AT 552Α, που ανήκουν στο Λαογραφικό Αρχείο (ΛΑ) του ΚΕΕΛ, προέρχεται από τη Βάση Δεδομένων των Παραμυθιών του Κέντρου, που συγκροτείται με την επιμέλεια της κυρίας Μαριλένας Παπαχριστοφόρου, ερευνήτριας του ΚΕΕΛ, την οποία και ευχαριστούμε για την ευγενή παραχώρηση των ανέκδοτων στοιχείων του.

Από το Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών (ΙΛ) θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε εγκάρδια τη Διευθύντρια, κυρία Ελευθερία Γιακουμάκη, για τη διάθεση όλου του υλικού προς έρευνα αλλά και για τα δυο παραμύθια του αρχείου του Λεξικού, που ευγενικά παραχώρησε προς δημοσίευση, στην Άννα Αγγελοπούλου την παραλλαγή από τη Μήλο, του παραμυθιού Ο Ρούσσος15 (AT 511Α) και στη Μαριάνθη Καπλάνογλου, την άτιτλη παραλλαγή του Πολυροβιθά (AT 545D*)16 από την Κρήτη. Επίσης ευχαριστούμε κι όλους τους συνεργάτες του Ιστορικού Λεξικού.

Ευχαριστούμε ακόμα το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και ειδικά την υπεύθυνη βιβλιοθήκης κυρία Βαρβάρα Κοντογιάννη.

Τέλος ευχαριστούμε τον καθηγητή Βάλτερ Πούχνερ, που πάντοτε μας διέθετε τα δελτία του Γεωργίου Μέγα και μας συμβούλευε, συμβάλλοντας έτσι ουσιαστικά στην εκπόνηση του Καταλόγου.

Οι προσπάθειές μας, ως Καταλογογράφων, συντελούν στη συναρμολόγηση μιας μαγικής εικόνας, που κατά την έκφραση των αδερφών Γκριμ, αποτελεί τη

15. ΙΑ 847, 121-126 (ΛΑ 2777, 262-267), Μήλος.

16. ΙΑ 850, 64-67, Άνω Αρχάνες Κρήτης, άτιτλο.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/20.gif&w=600&h=915

βαθύτερη ποίηση της φύσης, που η σύνθεσή της υπάρχει ανέκαθεν, χωρίς να οφείλεται σε κάποιο άτομο, σ' έναν συνθέτη:

Τα παραμύθια απορρέουν από το μύθο, είναι κοινά για όλους μας. Αποτελούν τα ίχνη μιας πίστης που χάνεται ανά τους αιώνες (...)

Ο μύθος αυτός μοιάζει με τα ελάχιστα θραύσματα ενός πολύτιμου λίθου που θρυματίσθηκε, τα οποία έχουν σκορπίσει στο έδαφος, έχουν σκεπασθεί με χόρτα και λουλούδια, και μόνον μια ματιά πιο διεισδυτική από τις άλλες, μπορεί να ανακαλύψει. Το νόημά τους έχει χαθεί εδώ και καιρό, αλλά το νιώθουμε ακόμα. Αυτό το νόημα δίνει ζωή στο περιεχόμενο του παραμυθιού και ικανοποιεί ταυτόχρονα την έλξη μας προς το μαγικό στοιχείο. Αυτά τα ελάχιστα θραύσματα δεν αποτελούν απλό παιχνίδι μιας φαντασίας, χωρίς περιεχόμενο. Όσο πιο πολύ προχωρούμε στα βάθη του παρελθόντος, τόσο βλέπουμε ολοένα να τρανεύει ο μύθος, που προφανώς αποτελούσε την ενιαία ουσία της πλέον πανάρχαιας ποίησης11.

Αυτόν τον θρυμματισμένο μύθο επιδιώκουν -με πενιχρά μέσα- να συναρτήσουν οι τοπικοί, εθνικοί και διεθνείς Κατάλογοι της παγκόσμιας προφορικής λογοτεχνίας.

A.A., Μ.Κ., Ε.Κ.

Αθήνα, Δεκέμβριος 2004.

17. Wilhem Grimm, από τον πρόλογο του στη πρώτη έκδοση των Παραμυθιών του 1856.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/21.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT 500

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/22.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/23.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT 500

Ο Στούπας

AT: The Name of the Helper, Tom Tit, Tot (To όνομα του βοηθού, Τομ Τιτ Τοτ)

Delarue-Tenèze: Le nom de l'aide (Το όνομα του βοηθού) Grimm, no55: Rumpelstilzchen (αμετάφραστο)_

Η Τυχερή

Μια φορά κι έναν καιρό είθε να 'ναι μια μάνα και είχε δυο θεγατέρες. Το λοιπόν η μια από δαύτες όση ομορφιά είχε, τόσο ήτουνα οκνή. Η άλλη ήτουνα άσκημη και προκομένη. Μια χρονιά λοιπό τσοι παραμονάδες του Χριστού εζυμώσανε χριστοψώματα, όπως ούλοι οι Χριστιανοί, και σ' ευτούνο το σπίτι. Και κείνο μόλις εψηθήκανε, επήγε κρυφά η όμορφη, που ήτανα γουλόζα, και τα 'φαε. Πάει η κακομοίρα η μάνα τση να βγάλει την κουλούρα, να την κόψουνε, και δεν ηύρηκε τίποτα. Που αρχίνησε να τραβομαλλιέται, τα 'βανε με τη θυγατέρα τση, που εχάλαε ο κόσμος. Φαρμάκι και αγκλεούρι τση το έβγαλε.

Οπού εκείνη τη στιγμή ετύχαινε να περνάει το βασιλόπουλο τση χώρας και άκουσε τσοι φωνές. Χτυπάει την πόρτα, λέει: «Πώς κάνετε έτσι;» Η γρία το λοιπό για να μπαλώσει τη θεγατέρα τση: «Ω», λέει, «βασιλέα μου», ετούτη η κοπέλα θα πεθάνει από την πολλή δουλειά. Ένα ζευγάρι σκαρτσούνια την ημέρα φινίρει. Και την ετρωόμουνα να μην κουράζεται. Είναι και τζιλίβα στο φαΐ τση». Τα 'λεγε ανάποδα, που εκατάπινε τα μελαχώνια τση. Το βασιλόπουλο το πίστεψε. «Μωρέ», λέει μέσα του,«ετούτη κάνει για με». Λέει λοιπό στη γρία: «Θέλω», λέει, «τη θεγατέρα σου γυναίκα μου». Λέει: «Ευχαρίστως, βασιλέα μου, ό,τι ορίζεις». Οπού πάλι λέει ο βασιλέας: «Με μια συμφωνία θα ντήνε πάρω όμως. Για ένα χρόνο θα κάτσει κλεισμένη στο παλάτι και κάθε μέρα θα μου πλέκει ένα ζευγάρι σκαρτσούνια κι έπειτα θα είναι ελεύθερη να κάνει ό,τι θέλει». Οπού η κοπέλα χωρίς να πολυσυλλοϊστεί, είπε: «Ναι». Και πραγματικώς την άλλη αυγή, έστελε ο βασιλέας τη βασιλική άμαξα και τηνε πήρε. Τση έστειλε φορέματα, χρυσάφια, βασιλικά πράματα.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/24.gif&w=600&h=915

Μόλις όμως, επάτησε το πόδι στο παλάτι, δίνει αμέσως μια και την έκλεισε την κακομοίρα στην κάμερα. Οπού εκείνη αρχίνησε να κλαίει. «Ω, συφορά, που μ' εύρηκε», έλεγε. Α! Ελησμόνησα να σου πω πως ο βασιλέας είπε πως, α δεν του βγάνει κάθε μέρα το ζευγάρι τα σκαρτσούνια, θα ντηνε σκότωνε.

Εκεί που έκλαιε, πετιέται από το παρεθύρι ένα πραματάκι τότσο, ένα παρλιακό, σα περγαλιό, ο όξω από δω χωρίς άλλο, και τση λέει: «Σώπα, μην κλαις κι εγώ είμαι εδώ για σένανε. Εγώ θα σου πλέκω τα σπαρτσούνια κάθε μέρα, με τη συμφωνία να μου βρεις, άμα που θα φινίρει ο χρόνος, τ' όνομά μου». Εκείνη η κακομοίρα εσυνήρθε. Σου λέει: «Τώρα εγλίτωσα». «Καλά», λέει, «έγνοια σου, θα το 'βρω τ' όνομά σου». Πού να πάει ο νου τση πως θα 'βγαινε η ψυχή τση, για να ντο πει. Ευτός ο όξω από δω κάθε βράδυ τση πήγαινε το ζευγάρι τα σπαρτσούνια έτοιμο τελειωμένο. «Το βρήκες πώς με λένε;» Εκείνη η κακομοίρα του 'λεγε αφαντάστιχα πότε Νίκο, πότε Γεώργη, πότε τίποτα. «Όχι, τση έλεγε εκείνος. Ακόμη δεν το 'βρήκες». Οπού κοντά να τελειώσει ο χρόνος, τση λέει ευτός ο τότσος: «αν δεν το 'βρεις τ' όνομά μου, θα σε φάω». Ω! Η κακομοίρα, έπεσε στα μαύρα πανιά. Βουνό έπεσε και τήνε πλάκωσε.

Οπού και παραμονάδες του Χριστού ο βασιλέας ένα βράδι επήε στην κάμερά τση. «Σώνει», λέει, «κυρά μου. Την είδα την προκομάρα σου. Αύριο θα σε βγάλω από δω μέσα, γιορτάδες που έρχονται, για να είμαστε μαζί». Η κακομοίρα εκείνη τα είχε χαϊμένα. «Όπως ορίζεις, βασιλέα μου», του λέει. Οπού εκεί που εκαθόντανε και ελέγανε πολλά και διάφορα, ο βασιλέας ξανάκακα αρχίνησε κάτι γέλοια! «Γιατί γελάς, βασιλέα μου», τον ερώτησε. «Ω», λέει, «κυρά μου, τώρα που ελέγαμε για το πλέξιμο, να σου πω μια ιστορία, που δε θα σου μείνει άντερο. Την αυγή, που πάω περίπατο στην οξοχή, βλέπω κάθε μέρα οπίσω από το φράχτη ένα πραματάκι τότσο, σαν περγαλιό, ανεραϊδικό πράμα, και όλο πλέκει και λέει: «Με λένε Μπόμπιρα, με λένε Μπάμπαλο, με λένε Μπουέμι! Δε βαστάω άλλο από τα γέλια, που το θυμάμαι». Οπού εκείνη εγίνηκε η καρδία τση περιβόλι. Δεν είπε τίποτα του βασιλέα. Σε λίγο την εχαιρέτησε κι έφυγε. Οπού πετιέται, μόλις έφυγε ο βασιλέας, από το παρεθύρι πάλε το πραγματάκι εκείνο. Λέει: «Ηύρηκες πώς με λένε;» «Αμή τι», λέει, «τόσο κουτή μ' έχεις; Επίτηδες το 'κανα για να περνάει η ώρα, να σε σταυρώνω. Να στο πω τώρα αμέσως πώς σε λένε;» Λέει εκείνο: «Ναι». «Σε λένε Μπόμπιρα, σε λένε Μπάμπαλο, σε λένε Μπουέμι!» Οπού ετότενες, χωρίς να βγάλει μιλιά, εχάθηκε από ομπροστά τση. Ε, και ησύχασε εκείνη. Επαντρεύτηκε το βασιλέα κι εζήσανε εκείνοι καλά κι εμείς καλύτερα. Αλλά θέλω να σου πω τι είναι η τύχη. Σύμφτωση να ιδεί το παρλιακό ο βασιλέας και να τση το πει.

Λαογραφία ΙΑ', 1934-1937, αρ. 49, σ. 518-520. Από τη Χαρίκλεια Πόνηδου, χρονών 42, αγράμματη, από το Γερακαρίο Ζακύνθου.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/25.gif&w=600&h=915

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ

I. Η ακαμάτρα κόρη, το φαΐ και το γνέσιμο

α: Μια κόρη (δυό αδερφές)' α1: πολύ τεμπέλα' α2: πολύ λαίμαργη και τρώει' α3: δίνει στο ζητιάνο (άλλο)' α4: το φαΐ (εννιά ψάρια, μερίδες κρέας, άλλο)' α5: που ζητιάνεψε' α6: που της εμπιστεύθηκε' α7: η μάνα (μητριά) της, που φωνάζει' α8: «και τα εννιά;» (ή και τα πέντε, κλπ., δηλαδή: έφαγες και τα εννιά κομάτια κρέας)' α9: άλλο.

β: Περνώντας ο βασιλιάς (άλλο) κατά τύχη ακούει τις φωνές και ρωτάει τι συμβαίνει' β1 : η μάνα λέει ψέματα στο βασιλόπουλο πως η κόρη της δουλεύει πολύ' β2: πως έγνεσε τόσα αδράχτια νήμα σε μια μέρα' β4: άλλο' β5: κι ο βασιλιάς (άλλο) τη ζητά σε γάμο (την παντρεύεται) ως προκομμένη.

II. Η αδύνατη δοκιμασία

α: Ο γαμπρός της ζητά' α1: να γνέσει μια τεράστια ποσότητα σε ελάχιστο χρόνο' α2: να κλώσει στουπιά' α3: να δουλέψει σε σαράντα μέρες τρία καράβια λινάρι' α4: άλλο' α5: για να την παντρευτεί' α6: αλλιώς θα της κόψει το κεφάλι.

III. Το στοίχημα με το δαιμονικό βοηθό

α: Στην κόρη παρουσιάζεται' α1: ο δαίμονας' α2: με τη μορφή παπά' α3: ποντικός' α4: διαβολάκι' α5: μικρό ανάποδο πραγματάκι, που πετιέται από το παράθυρο' α6: μια γριά' α7: άλλο.

β: και υπόσχεται να εκτελέσει το έργο της' β1: αν η ηρωίδα βρει το όνομά του (της)' β2: διαφορετικά θα κρατήσει το ύφασμα' β3: θα τη φάει (άλλο)' β4: θα την κάνει εκείνος γυναίκα του.

IV. Ο δαιμονικός βοηθός χάνει το στοίχημα

α: Η κόρη ξεχνάει το όνομα του μετά από κάποιο διάστημα' α1: βλέπει να πλησιάζει η προθεσμία' α2: τυχαία το βασιλόπουλο' α3: ο αδερφός της' α4: το τσοπανόπουλο (άλλο)' α5: η ίδια' α6: πατώντας στο χώμα' α7: κρυφακούει που τον φωνάζουν οι άλλοι διάβολοι' α8: τον (την) ακούει να το λέει' α9: της το μεταφέρει (ουν)' α10: άλλο.

β: Στο άκουσμα του ονόματος του' β1: Τιν Τον' β2: Μπουκαλόγερος' β3: Παπατούμπας' β4: Φαουστουπής' β5: Στούπας' β6: Ντριζόκωλη' β7: άλλο' β8: σκάει β9: χάνεται.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/26.gif&w=600&h=915

V. Γάμος κι απαλλαγή από το γνέσιμο

α: Ο βασιλιάς (άλλο) παντρεύεται την κόρη.

β: Ο δαίμονας (άλλο) συμβουλεύει τη βασίλισσα και βάζει στο στρώμα της καρύδια (άλλο) ' β1: και όταν πάνε να ξαπλώσουν, το στρώμα της τρίζει" β2: η βασίλισσα παραπονιέται πως τρίζουν τα κόκκαλά της από την πολλή κούραση.

γ: Ο βασιλιάς δεν την αφήνει να ξαναδουλέψει (συμφυρμός με το ΑΤ501, όπου βλέπε ανάλυση), γ1: της λέει ότι εφεξής θα είναι κυρά με δούλες.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΗΠΕΙΡΟΣ

1. ΑΦ 1584, 7-8, Επαρχία Άρτας, «Πώς μια φτωχιά κοπέλα έγινε βασιλοπούλα». I: α, α1, α2 (την κουλούρα που έφτιαξε), α4, α6, β, β1, β2 (τριάντα δεκάρια μαλιά λανάρισε), β4. II: α, α4 (30 δεκάρια μαλιά ως αύριο), α5. III: α, α7 (ο αρχηγός των σαταναρέων), β, β1, β3. IV: α1, α5, α7, β, β7 («ο σγρουμπός και κουτσός καλόγερος»). V: α, β (τσόφλια καρυδιών), β1, β2, γ.

ΘΡΑΚΗ

2. ΛΑ 2569, 54-56, «Η Ντριζόκωλη». I: α, α1, α2, α4 (εννιά κομμάτια κρέας), α6, α7, α8, β, β1, β3 (εννιά οκάδες λινάρι) β4. II: α, α3. III: α, α6, β, β1, β2. IV: α1, α4, α7, β7 (Ντριζόκωλη). V: α, β (τσόφλια αυγών), β1, β2, γ.

3. Θρακικά 2, 1929, 155-157, Σωζόπολις, «Η Ντριζόκωλη». I: α, α1, α2, α4 (εννιά κομάτια κρέας), α6, α7, α8, β, β1, β3 (εννιά οκάδες λινάρι), β4. II: α, α3. III: α, α6, β, β1, β2. IV: α1, α4, α7, β7 (Ντριζόκωλη). V: α, β (τσόφλια αυγών), β1, β2,γ.

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

4. ΛΑ 1326 (ΣΜ 129),3-5, Γιαννιτσά, «Η πίττα». Ι: α, α3 (μοιράζει στα ζώα και στα παιδιά), α4, α6, α7. II: α, α2 (και να σκουπίσει το μαγαζί

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/27.gif&w=600&h=915

ζί). III: α7 (ένα κάρο, η κόρη δίνει για γνέσιμο τα στουπιά). IV: α1, α5, α6, α10 (ακούει Ξανθοστούπης), β9. V : β1, β2, γ, γ1.

ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ

5. ΛΑ 1346, 426-428 (ΛΑ 500, 1), Τήνος, «Η τεμπέλα κόρη». I: α, α1, α9 (ζητά ψωμί από τη μάνα της), β, β1, β3 (ότι ζητά μαλλί για γνέσιμο), β4. II: α, α4 (να γνέσει ένα καΐκι μαλλί). III: α, α7 (Αράπης), β, β1, β3. IV: α1, α9 (η μάνα της τυχαία ακούει ομιλίες), β, β5, β9. V: α, β1, β2, γ.

Δωδεκάνησα

6. Βρόντη Β', 100-101, Ρόδος, «Ο Φαουστουπής» και Klaar, Christos, 7982. I: α, α3, α4 (τέσσερα ποδαράκια αρνίστικα), α6, α7, α9 («και τα τέσσερα;»), β, β1, β3 (τέσσερα αδράχτια). II: α, α1, α5. III: α, α7 (ο όξω 'που δω, ο Φαουστουπής), β, β 1, β3. IV: α1, α10 (μια φωνή ακούγεται από τον αλαφάντη του σπιτιού της: «Κλώσε, κλώσε, Φαουστουπή, που θα φάεις την κοπέλα»), β, β7 (Φαουστουπής φεύγει κατασκασμένος). V: α, γ, γ1.

ΝΗΣΙΑ ΙΟΝΙΟΥ

7. Λαογραφία ΙΑ', 1934-1937, αρ. 49, 518-520, Ζάκυνθος, «Η Τυχερή». Παραλλαγή που δημοσιεύουμε εδώ.

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

8. ΛΑ 1279 (ΣΜ 109), 29-30, Γύθειο, άτιτλο. I: α, α1, α4, α6, α7, β, β1, β3 (δώδεκα ζευγάρια κάλτσες την ημέρα), β4. II: α, α4 (να κάνει το ίδιο), α5. III: α, α3 (που είναι ο διάβολος), β, β1. IV: α1, α8, β7 (Τομ, Τιτ, Τοτ), β9.

9. ΛΦ δ8, 1-2, Λογγά Πυλίας, «Τα εννιά ψάρια». I: α, α2, α4 (εννιά ψάρια) α5, α7, α8, β, β1, β3 (9 αδράχτια μπαμπάκι). II: α, α4 (να κάνει το ίδιο), α5, α6. III: α, α7 (γέρος), β, β1. IV: α1, α4 (ένα κοριτσάκι), α8 (ενώ φωνάζει τα πετούμενα, να φέρουν μπαμπάκι), α9, β, β7 (μπουκαλόγερος), β9.

10. ΛΦ 368, 13-14, Τάλαντες Μονεμβασίας, άτιτλο. I: α, α2, α5, α6, α9

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/28.gif&w=600&h=915

(«Όλα μωρή; Όλα;»), β, β1, β2, β3 (είκοσι οκάδες μαλλιά έγνεσε σε μια βδομάδα), β4. II: α, α4 (να φτιάξει μαλλί), α6. III: α, α7 (άνθρωπος), β, β1, β3. IV: α1, α3, α7, α8, β, β5, β8.

11. ΛΦ 1620, 21-23, Χάβαρι, Ηλείας, «Ο Παπατούμπας. I: α (δυο αδερφές με μητριά), α1 (δυο καρβέλια κι έναν κόκορα), α5, β, β1, β2, β3 (η μια κόρη ύφανε τρία βηλάρια πανί περισσότερο από την άλλη), β4. II: α, α4. III: α, α1, α2, β, β1, β3 (θα της πάρει το κεφάλι και θα τη φάει). IV: α1, α4 (ένας υπηρέτης της τον παραφυλάει), α8 («Υφάνετε, πουλάκια μου, σιδερώστε, καλή γυναίκα έχει να φάει ο Παταπούμπας»), β, β3, β9. V: β1, β2, γ.

12. ΛΦ 1788, 15-19, Πυλία, «Η Τυχερή κόρη». Ι: α, α2 (δεν είναι σαφές), α4 (τη μία από τις 3 πίτες), α5, α7, β, β1, β3 (ένα τσουβάλι μαλλί), β4. II: α, α4 (σε σαράντα μέρες ένα δωμάτιο μαλλί), α6. III: α, α7 (νεράιδα), β, β1. IV: α1, α4 (ένας γέρος ξυλοκόπος), α8 (την ακούει) «ξαίνετε! γνέθετε! υφαίνετε!, πού ξέρει η βασίλισσα, Σταρθάκι τ' όνομά μας», α9, β, β7: «Σταρθάκι», β8. V: β1, β2, γ. Συμφυρμός με τον AT *514D, βλ. παρ. αρ. 22. III: α, α2, α5 (τη μία από τις 3 πίτες), α9, α11, α13, γ1, γ4, γ5, γ6, γ7, γ8, γ12, γ13. IV: α, α2, α3, α5, α7, α12, β1, β5, β6, β9.

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ

13. ΚΜΣ, Γκιούλ Μπαξέ, 5, 1-7, Τρίγλεια Δαρδανελίων, «Τιν Τον». I: α, α2, α4 (7 ψωμιά), α5, α7, β, β1, β2, β3 (πλέκει επτά ζευγάρια κάλτσες τη μέρα). II: α, α4 (σε σαράντα μέρες, επτά ζευγάρια τη μέρα). IΙΙ: α, α4, β, β1, β4. IV: α1, α2, α8, α9, β, β1, β8. V: α, γ.

Βλ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ των τύπων AT 500 και AT 501 στις σ. 38-40.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/29.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT 501

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/30.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/31.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT 501

Η Χερού, η Χειλού κι η Δοντού Οι τρεις κλώστρες

AT: The Three Old Women Helpers (Οι τρεις γριές βοηθοί) Delarue-Tenèze: Les trois fileuses (Οι τρεις κλώστρες ) Grimm : no 14: Die drei Spinnerinnen (Οι τρεις κλώστρες) Basile IV, 4, Le sette cotenelle (Οι εφτά τζιερόσκεπες)_

Και τα πέντε-πέντε-πέντε

Μια φορά ήτανε μια γριά και είχε μία κόρη, που ήτανε φαγάνα και τεμπέλα. Η γριά πήγαινε και ξενοδούλευε και ξενόπλενε κι ήφερνε το βράδι φαΐ και ητρώανε.

Ένα Σάββατο η μάνα ηγόρασε πέντε ψωμιά, τα πήγε σπίτι κι ήφυε για τη δουλειά της. Η κόρη, που ήτανε στο σπίτι, τα τρώει και τα πέντε.

Ο βασιλέας σ' αυτό το μέρος είχενε πολλά ντράβαλα κι ήλεγεν ότι κανένας άνθρωπος δεν ήτανε ευχαριστημένος. Κάτι θα 'χει ο καθένας. Ο βασιλέας βγήκε μια νύχτα και περπατούσε απ' όξω από τα σπίτια, να δει αν όλοι έχουνε βάσανα ή μόνο αυτός έχει το δικό του. Σαν πέρασε από το σπίτι της γριάς, ήτανε μόλις γύρισεν η γριά από το ξενοδούλεμα και βρήκε την κόρη της, που είχε φάει τα πέντε ψωμιά. «Και τα πέντε-πέντε-πέντε;» τη ρωτούσε. «Και τα πέντε-πέντε-πέντε», της λέει.

Ο βασιλέας στάθηκε κι άκουε το «πέντε-πέντε», που το λέανε ολοένα, μάνα και κόρη, κάνοντας ταραχή μεγάλη. Σε λίγο, χτυπάει την πόρτα, για να δει τι συμβαίνει. «Καλησπέρα σας», τους λέει, «Tt τρέχει, τι φωνάζετε;» Η γριά, έξυπνη γριά, του λέει: «Ήφηκα την κόρη μου μονάχη κι από την προκοπή της ήνεσε πέντε αδράχτια νέμμα». «Πέντε αδράχτια ήνεσεν; Αν ήνεσεν πέντε αδράχτια, εγώ θα την πάρω γυναίκα», της λέει. «Βασιλιά, φτωχοί είμαστε, όχι όμως και να μου κουράζεται έτσι πολύ. Γι' αυτό κάναμε τον καυγά». Λέει τότε ο βασιλέας ότι θα στείλει τόσες οκάδες μπαμπάκι, για να το νέσουν και να το υφάνουν πανί. Το ήθελε να ντύσει το στρατό. Πρέπει όμως, στις τόσες του μηνός, να το έχουν γινομένο πανί. «Μπράβο», λέει η γριά «θα είναι έτοιμο».

Φεύγει ο βασιλέας κι αρχίζει η γριά να μοιράζει το μπαμπάκι σε μπόλικα

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/32.gif&w=600&h=915

σπίτια, άλλα το γνέθανε κι άλλα το φαίνανε. Της κόρης της είχενε ένα σακκούλι γεμάτο σούγλι, δεμένο στο λαιμό της κι ηρούφανε, που και που ήγνεθε καμιά κλωστή. Στις τόσες μέρες το πανί ήτανε έτοιμο και το μηνύσανε στο βασιλιά. Ο βασιλιάς τότε πήρενε την κόρη γυναίκα του.

Προτού βλοήσουνε, η γριά είπενε και της φέρανε πολλά καρύδια κι ηράψενε ένα στρώμα και, στρώνοντας το νυφικό κρεβάτι, έβανε αυτό κάτω-κάτω. Σαν μετά το γάμο ήρθεν η ώρα το ζευγάρι να κοιμηθεί, η κόρη έκανε να γυρίσει στο κρεβάτι και τα καρύδια κάνανε «κρουρ...κρουρ...κρουρ...». Ο βασιλέας ρωτάει: «Τι πράματα είν' αυτά;» Αυτή του λέει:

«Νέσε-νέσε, 'φανε-'φανε, δες τα κοκκαλάκια μου πώς πάνε!» Τότες ο βασιλέας σηκώθηκε από το κρεβάτι και πήρε πολυθρόνες μαλακές, της πήρε δούλες και υπηρέτες και την 'περετήσανε σαν βασίλισσα στο παλάτι.

Μήτε 'γώ ήμουνα κει, μήτε να το πιστέψεις. Αλλά δίκιο έχουνε σα λένε: «Οπου ακαμάτα και λωλή, έχει την τύχη την καλή».

Ανδριακό Ημερολόγιο Ε', 1930, σ. 131-132.

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ

I. Η ακαμάτρα κόρη, το φαΐ και το γνέσιμο

α: Μια κόρη (δυο αδερφές)' α1: πολύ τεμπέλα" α2: πολύ λαίμαργη και τρώει' α3: δίνει στο ζητιάνο (άλλο)" α4: το φαΐ (εννιά ψάρια, 9 μερίδες κρέας, άλλο)" α5: που ζητιάνεψε' α6: που της εμπιστεύθηκε' α7: η μάνα(μητριά) της, που τη μαλώνει, φωνάζοντας' α8: «και τα εννιά;» (ή «και τα πέντε-πέντε», κλπ., δηλαδή: έφαγες και τα εννιά κομμάτια κρέας; )' α9: άλλο.

β: περνώντας ο βασιλιάς (άλλο) κατά τύχη ακούει τις φωνές και ρωτάει τι συμβαίνει' β1: η μάνα (άλλο) λέει ψέματα στο βασιλόπουλο (άλλο) πως η ηρωίδα δουλεύει πολύ' β2: πως έγνεσε τόσα αδράχτια νήμα σε μια μέρα' β4: άλλο' β5: κι ο βασιλιάς (άλλο) τη ζητά σε γάμο (την παντρεύεται) ως προκομμένη.

II. Η αδύνατη δοκιμασία

α: Ο γαμπρός(άλλο) της ζητά' α1: να γνέσει μια τεράστια ποσότητα σε ελάχιστο χρόνο' α2: να κλώσει στουπιά' α3: να δουλέψει σε σαράντα μέρες τρία καράβια λινάρι' α4: άλλο' α5: για να την παντρευτεί' α6: αλλιώς θα της κόψει το κεφάλι' α7: άλλο πρόσωπο θέτει τις δοκιμασίες.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/33.gif&w=600&h=915

III. Οι δύσμορφες κλώστρες βοηθοί

α: Στις δοκιμασίες βοηθούν την κόρη' α1: μια γριά(άλλο)' α2: τρεις γριές' α3: (που είναι) η (οι) μοίρα(-ες) της' α4: άσχημες και δύσμορφες, η μία έχει τεράστιο χέρι (άλλο), για να στρίβει την κλωστή, η άλλη τεράστια χείλια, για να τη σαλιώνει (άλλο) κι η τρίτη, μεγάλα δόντια για να την κόβει (άλλο) ' α5: άλλα πρόσωπα' α6: που κάνει(-ουν) τις δουλειές στην ώρα τους' α7: συμβουλεύουν(-ει) την κόρη να ρίξει το μαλλί (άλλο) μέσα στο φούρνο α8: κι από κει βγαίνει έτοιμο" α9: άλλο' α10: ανοίγει από περιέργεια το φούρνο πρόωρα και το μαλλί καίγεται.

β: η κόρη γνέθει η ίδια" β1: ξαπλωμένη έξω από το σπίτι' β2: τρώγοντας ταυτόχρονα (για να μη χάνει χρόνο)" β3: τη βλέπει το βασιλόπουλο (άλλο), που είχε(-αν) χρόνια να γελάσει(-σουν), και βάζει(-ουν) τα γέλια" β4: την ανταμείβει(-ουν) γι' αυτό' β5 : διατάζοντας να της γνέσουν το μαλλί" β6 : της το γνέθουν οι ίδιες οι Μοίρες.

IV. Γάμος κι απαλλαγή από το γνέσιμο

α: Ο βασιλιάς (άλλο) παντρεύεται την κόρη' α1: οι (η) γριές(-ά) βοηθοί (-ός) είναι καλεσμένες (-η) στο γαμήλιο δείπνο' α2: όταν τις (την) βλέπει ο βασιλιάς, τρομάζει από την ασχήμια τους (της)' α3: μαθαίνει ότι παραμορφώθηκαν(-κε) από το κλώσιμο' α4 : άλλο.

β: δασκαλεμένη από τις κλώστρες (άλλο), η κόρη βάζει κάτω από το στρώμα καρύδια (άλλο)' β1: κι όταν πάνε να ξαπλώσουν, το στρώμα της τρίζει' β2: παραπονιέται στον άντρα της πως τρίζουν τα κόκκαλά της από την κούραση' β3: άλλο τέχνασμα.

γ: ο σύζυγος της απαγορεύει να ξαναδουλέψει' γ1: τη διώχνει γιατί βρίσκει τα νήματα καμένα.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΘΡΑΚΗ

1. ΛΑ 501, 2, Αίνος, «Της πράτριας η θυγατέρα βασίλισσα». I: α, α1, α2, α4, α7, α8, β, β1, β2, β4. II: α, α1, α5 (40 γυναίκες που της στέλνει η μοίρα της), α6. III: α, β, β1, β2, γ. IV: α, β, β1, β2, γ (η Μοίρα τους καλεί στο σπίτι της και βλέπουν πως γράφει τις μοίρες του κόσμου).

Σελ. 33
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 500-559
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 14
    

    προέρχεται από τον Ν. Γ. Πολίτη10. Μέσα στις ενότητες των περιοχών, η κατάταξη γίνεται ως εξής: αρχεία (αλφαβητικά κατ' αύξοντα αριθμό χειρογράφου) , περιοδικά (αλφαβητικά), βιβλία (αλφαβητικά κατά συγγραφέα).

    Η παρουσίαση κάθε παραμυθιακού τύπου συμπληρώνεται με Σημειώσεις σχετικά με την εξάπλωσή του, την παρουσία του στην έντεχνη λογοτεχνία και στην έρευνα, αλλά κυρίως σχετικά με τις ιδιαιτερότητες του στην ελληνική παράδοση. Στις Σημειώσεις περιλαμβάνονται κι οι βιβλιογραφικές αναφορές που θα προσανατολίσουν τον ενδιαφερόμενο αναγνώστη προς μία ειδικότερη ερευνητική κατεύθυνση.

    Στην πρόταση επεξεργασίας μας περιλαμβάνουμε για την ώρα όλο το λεγόμενο μαγικό παραμύθι (AT 300-749). Χάρη στην υποστήριξη του ΙΑΕΝ, με χαρά παρουσιάζουμε σήμερα τον τέταρτο τόμο, που καλύπτει τους τύπους AT 500-559 (Υπερφυσικοί βοηθοί) και προετοιμαζόμαστε για την έκδοση των υπολοίπων τόμων.

    Θεματολογικά το μαγικό παραμύθι χωρίζεται από τους AT στις εξής κατηγορίες:

    1. 300-399-Υπερφυσικοί αντίπαλοι

    2. 400-459-Υπερφυσικοί σύζυγοι κι άλλοι συγγενείς

    3. 460-499-Υπερφυσικά ζητήματα

    4. 500-559-Υπερφυσικοί βοηθοί

    5. 560-649-Μαγικά αντικείμενα

    6. 650-699-Υπερφυσική δύναμη και γνώση.

    Ο εθνικός αυτός Κατάλογος, έρχεται να προσθέσει μια νέα όψη των πραγμάτων, ίσως και να απειλήσει τη στατική αντίληψη της κατάταξης. Συχνά οι τοπικές αφηγήσεις περιγράφονται με τον όρο «αποκλίσεις» σε σχέση με την περιγραφή του κάθε παραμυθιακού τύπου στον Διεθνή Κατάλογο. Ωστόσο το σύγχρονο ενδιαφέρον μπορεί να είναι πολύ πιο δυναμικό: το αντικείμενο της έρευνας είναι η μελέτη των ασυνείδητων μηχανισμών, που υποβαστάζουν τους μετασχηματισμούς των παραμυθιών, καθώς αυτά κυκλοφορούν από γλώσσα σε γλώσσα, από περιοχή σε περιοχή. Έχουμε πάντα κατά νου ότι οι μετασχηματισμοί δεν συμβαίνουν ερήμην των δρώντων προσώπων, που είναι οι χρήστες των παραμυθιών, αυτοί που διηγούνται κι αυτοί που ακούνε. Οι χρήστες είναι βεβαίως φορείς ενός πολιτισμού. Τα παραμύθια γίνονται αντιληπτά μέσα από δεδομένους μυθικούς και συμβολικούς κώδικες και, προκειμένου να επιχωριάσουν, υποβάλλονται αναλόγως σε ασυνείδητους μετασχηματισμούς σε διάφορα επίπεδα της δομής τους. Η αναφορά στον Διεθνή Κατάλογο δίνει τη δυ-

    10. Γ. Α. Μέγα, ό.π., XXIV-XXXIII, όπου φαίνεται ότι ακολουθεί τον χάρτη πριν από τη Συνθήκη της Λωζάνης. Δίνουμε στο τέλος του τόμου τον πίνακα αντιστοίχισης των ελληνικών τοπωνυμίων με τα σημερινά τουρκικά και βουλγαρικά.