Συγγραφέας:Αγγελοπούλου, Άννα
 
Καπλάνογλου, Μαριάνθη
 
Κατρινάκη, Εμμανουέλα
 
Τίτλος:Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 500-559
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:41
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:511
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Ελληνικά παραμύθια-Κατάλογος
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό αποτελεί τον τέταρτο κατά σειράν τόμο του Καταλόγου των Ελληνικών Παραμυθιών (βλ. εδώ τα δημοσιεύματα αρ. 21, 26, 34). Ο Κατάλογος των Ελληνικών Παραμυθιών αποτελεί μια σύγχρονη επεξεργασία της πρώτης ανέκδοτης και πολύτιμης καταλογογράφησης του ελληνικού παραμυθιού από τον Γεώργιο Α. Μέγα. Ο εθνικός αυτός Κατάλογος, έρχεται να προσθέσει μια νέα όψη των πραγμάτων, ίσως και να απειλήσει τη στατική αντίληψη της κατάταξης. Συχνά οι τοπικές αφηγήσεις περιγράφονται με τον όρο «αποκλίσεις» σε σχέση με την περιγραφή του κάθε παραμυθιακού τύπου στον Διεθνή Κατάλογο. Ωστόσο, το σύγχρονο ενδιαφέρον μπορεί να είναι πολύ πιο δυναμικό: το αντικείμενο της έρευνας είναι η μελέτη των ασυνείδητων μηχανισμών, που υποβαστάζουν τους μετασχηματισμούς των παραμυθιών, καθώς αυτά κυκλοφορούν από γλώσσα σε γλώσσα, από περιοχή σε περιοχή. Οι μετασχηματισμοί δεν συμβαίνουν ερήμην των δρώντων προσώπων, που είναι οι χρήστες των παραμυθιών, αυτών που διηγούνται κι αυτών που ακούνε. Οι χρήστες είναι βεβαίως φορείς ενός πολιτισμού. Τα παραμύθια γίνονται αντιληπτά μέσα από δεδομένους μυθικούς και συμβολικούς κώδικες και, προκειμένου να επιχωριάσουν, υποβάλλονται αναλόγως σε ασυνείδητους μετασχηματισμούς σε διάφορα επίπεδα της δομής τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 11.9 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 229-248 από: 514
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/229.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT *884D

Ο βασιλιάς με τα τρία αγόρια και ο βασιλιάς με τα τρία κορίτσια

AT: Δεν συμπεριλαμβάνεται Ο κυρ-Βοριάς

Ήτανε δυο βασιλιάδες, δυο αδέρφια, και τα δυο ηπαντρευτήκανε κ' ήταν το παλάτι πολλές κάμαρες κ' ήπηρε ο ένας το μισό κι ο άλλος το άλλο μισό. Η ταράτσες τωνε ήτανε ένα" ο πρώτος ήτονε σαν πιο μεγάλος (πιο μεγάλο βασίλειο) και είχε στην ταράτσα του δυο καρέγλες, μιαν ασημένια και μια μαλαματένια. Το λοιπός όντας είχε χαρά ο μεγάλος βασιλέας ηκάθουντα στη μαλαματένια κι όντας ήτανε κακοδιάθετος ηκάθιζε στην ασημένια. Μα ήκαμε ο πρώτος 9 κόρες, ο δεύτερος 9 γιους. Ηβγαίνανε κάθε πρωί στην ταράτσα, ο δεύτερος ηζήλευγε του πρώτου. Το λοιπός ηβγαίνανε στην ταράτσα κάθε πρωί κι ηπαίρνανε τον καφέ τωνε, ας πούμε' ύστερα ήθελε να πειράξει ο μικρός το μεγάλο, μα ο βασιλέας που χε τση 9 κόρες είχε κάθε μια στην καμαρήν τση, την μικρή μικρή ηγάπα καλά και ήτανε η ωραία και, όντας ήθελε να βγη ο βασιλέας στον περίπατο, ήθελε να 'ρθει και να φέρει κάτιν τις τση μικράς του κόρης.

Το λοιπός έναν πρωί ηβγήκε στην ταράτσα και ήκατσε στη μαλαματένια καρέγλα" ηβγήκε ο αδερφός του κ' εκείνος στην ταράτσα" ως τον είδε, του ζήλευγε. Πώς να κάνει να τον εψυχράνει που τανε κ' εκείνος χαρούμενος, του λέει: «Καλημέρα αδερφέ με τ'ς εννιά σου σκρόφες». Λέοντας τώρα αυτός με την καλημέρα να του πει τση 9 κόρες σκρόφες, ησηκώθηκε κ' ήκατσε στην ασημένια καρέγλα. Τώρα αυτός ήμεινε ως εκειδά το πράμα. Βγαίνει την άλλη μέρα πικραμένος, αυτός του λέει το ίδιο. Η κόρην του τώρα, που ηπάψανε κείνα που τση πήανε, τονέ παρακάλιε α τση πει ίντα 'χε. Δεν τση λεε. Τρεις πορναριές ανεβαίνει και του λέει πάλι αυτόν το λόγο. Εκεί η κόρη του λέει: «Πατέρα θα μου πεις;» Τον εβίασε, τον έζωσε καλά, ώστε που τσι το πε. Λέει: «Κόρη μου, τι να σου πω" ο θείος σου έχει τώρα τρεις φορές που με λέει καλημέρα αδερφέ με τσι τρεις σου σκρόφες». Λέει: «Αλή, πατέρα μου, και δε ξέρεις να του πεις: καλημέρα αδερφέ με τ'ς εννιά σου κάπροι». Λέει: «Καλά το λες, κόρη μου»' βγαίνει τότες στην ταράτσα, λέει κι ένας κι άλλος, ηπικράθηκε αυτός, μα πράμα.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/230.gif&w=600&h=915

Την άλλη το πρωί βγαίνει ο μικρός βασιλέας και του λέει: «Εμέν' αν είναι κάπροι, είναι αρκετοί να μου φέρουνε το αθάνατο νερό' και τον έστειλα κιόλα τον ένα μου γιο τον καλύτερο να πάει να μου το φέρει. Μα στείλε και συ τση σκρόφες σου». Τότες ήτανε πάλι στη μαλαματένια καθισμένος, ησηκώθηκε και ήκατσε στην ασημένια. Ο βασιλέας πάει κάτω, τονε πιάνει η κόρη του: «Πατέρα, θα μου πεις τι έχεις και πικραίνεσαι πάλι». Με βία μεγάλη τση το λέει, «έγνοια σου πατέρα μου». Τονε δωρίζει και τση κάνει δυο τρεις φορεσές αντρίκια φορέματα και λέει του πατέραν τση, λέει: «Να δούμε πατέρα μου, ποιος θα το φέρει εκείνος ή εγώ». Ο πατέρας τση δεν την έφηνε γιατί εφοβούντανε. Σηκώνεται, παίρνει ένα άλογο καλό, το σπαθάκι τση, την ευχή των γονιών τση και φεύγει.

Ηπήαινε, ηπήαινε στο μέρος που είναι το αθάνατο νερό' στο μισοδρόμι ήτανε ένας ποταμός. Εκεί οπού ηπήε στον ποταμό η νέα αυτή, θωρεί ένα νέο κι ηξάγλιε τον ποταμό με μια καρυδόκουπα να λιέψει για να περάσει την πέρα πάντα. Ηχαιρέτησε η νέα αυτόνε. Λέει: «Τι κάνεις αυτού», τση πε, λέει: «Καλά το κάνεις». Βγάν' αυτή μια σαΐτα, τη χτυπά στον ποταμό, γίνεται στεριά και πάει την πέρα πάντα. Λέει: «Δε με περνάς κι εμένα»' λέει: «Ως ηπέρασα 'γω, πέρασε και συ»' φεύγει αυτή, τον αφήνει κειδά. Ηπήαινε, ηπήαινε, πάει σε μια χώρα οπού ήτναε ο κυρ Βοριάς που είχε τ' αθάνατο νερό. Σ' αυτή τη χώρα δεν ήτανε παρά ένα παλάτι μοναχά, πάει σ' αυτό το παλάτι' βρίσκει μια νοικοκυρά: «Ώρα καλή, νοικοκυρά». «Καλώς όρισες, παιδί μου, τι θέλεις;» Λέει: «Ο βασιλέας ο πατέρας μου είναι στα ολοίσθια και ήρθα να μου δώσετε το αθάνατο νερό». «Παιδί μου εγώ δεν μπορώ να σου το βάλω, γιατί έχω ένα γιο, τονέ λένε Κύρ Βοριά. Το λοιπός είνε στο κυνήϊ και θα περιμένεις νάρθει να σου το δώσει». Του δώνει μιαν μπατσά και τονέ κάνει μιαν κούπα και τονέ θέχτει σ' ένα τραπέζι. Έρχεται ο Κύρ Βοριάς, του χε στρωμένο τραπέζι αρκετά φαγητά κ' ήκατσε και κ' ήφαε' ύστερα ηπήε η μάνα του και τονέ χάδευγε: «Ω γιε μου, να δεις κανένα βασιληόπουλο θα το πειράξεις, θα του κάμεις πράμα;» «Μα τη δύναμή μου, μητέρα, δεν το πειράζω». Τονέ φανερώνει' λέει: «Μωρέ τι θέλεις εσύ;» λέει: «Εγώ μαι το τάδε βασιληόπουλο κ' ήρθα να μου δώσεις τ' αθάνατο νερό». «Ε και βασιληόπουλο! Να σου το δώσω' μα να σταθείς εδώ που σαι από μακρυό τόπο να ξεκουραστείς». Το λοιπός σταματά αυτός. Την άλλη μέρα λέει τση μητέρας του: «Ξέρεις», λέει, «μητέρα, που τούτος ο νέος είναι γυναίκα;» «Μωρέ γιε μου σαν εσένα είναι». Λέει: «Ποτέ μητέρα, νέα είναι». «Έπαρέ τον γιε μου στο περιβόλι κι αν κόψει φιόρο είναι κοπέλα, αν δεν κόψει, είναι σαν εσένα».

Τονέ παίρνει, πάνε στο περιβόλι' όντας ηκαταίβαινε στο περιβόλι, λέει από μοναχή τση: «Έλα η ευχή τ' αφέντη μου και τση μάνας μου, να μη με φανερώσεις». Πάνε στο περιβόλι, δεν κόβγει πράμα. Λέει: «Δεν κόβγεις κανένα φιόρι;» Λέει: «Το φιόρια είναι για τση κοπέλες, όχι για μας». Πάει απάνω: «Γιε μου, τι έκαμες!» Λέει: «Τίποτα». «Μωρέ σαν εσένα είναι!» Λέει: «Πο-

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/231.gif&w=600&h=915

Ποτέ». Του λέει την άλλη ημέρα: «Πάρ' τηνε κι αμέτι στο μαγαζί και είναι το μισό γυναικωτά φορέματα, το μισό αντρίκια, και πρωτοδεί το γυναικωτά, είναι κοπέλα' α δε, είναι σαν εσένα». Το πρωί του λέει: «Πάμε, φίλε μου, στο μαγαζί μου να δεις τι πράμα είναι». Αυτή στο δρόμο λέει τρεις φορές: «Έλα η ευχή τση μάνας μου και τ' αφέντη μου και μη με φανερώσεις». Αυτή πε πως το ξερε κι ότι πήανε στο μαγαζί, τη μαθιάν τση στα αντρίκια φορέματα' αυτός ηβαρήστησε οπού δεν ηγύριζε καθόλου να δει τα γυναικωτά και του κάνει: «Φίλε μου, δε βλέπεις ετούτα οπού είναι ωραία;» «Αυτά είναι για τση νέες, για μας δεν είναι». Πάνε στο σπίτι πικραμένος. Τον αρωτά η μάνα του, λέει: «Τίποτα, μητέρα μου». Την άλλη πάλι. «Μα, μητέρα, ποτέ. Νέα είναι, παρά να μου τη φανερώσεις». Λέει: «Άλλο δεν είναι γιε μου» - σ' έναν κρεβάτι πέφταν κ' οι δυο (ο νέος με το Κυρ Βοριά) μα ήβαζε στου Κυρ Βοριά τη πάντα φιόρια - «το λοιπός, παιδί μου, να βάλω κι αυτηνού, να στρώσω όλο το κρεβάτι φιόρια κι ανή μαραθούνε είναι νέα». Γιατί αυτηνού το πρωί ήτανε πιο δροσερά από τη μάνα του. Το λοιπός αυτός αφού πήε να πέσει, βλέπει τα φιόρια, λέει: «Έλα η ευχή τ' αφέντη μου και τση μάνας μου, να μη με φανερώσεις!» Και πέφτει και κοιμάται, το πρωί σηκώνουνται, ίντα να δεις! Πιο δροσερά εκεινής παρά εκεινού. Λέει: «Παιδί μου σαν εσένα είναι». Λέει: «Όχι μητέρα μου». Και ηβίαζε αυτός να του δώκουνε το αθάνατο νερό να φύει. Λέει: «Γιε μου, άλλο δεν είναι παρά ν' αναίβητε επάνω στην ταράτσα που ήτανε τόσο ψηλά και ήβλεπε όλαις τση χώρες αποκάτω και αν είναι γιε μου κι είναι κοπέλα, θα φανερωθεί, για θα την κόψει αίμα τση μισές σκάλες». Τηνέ παίρνει: «Έλα», λέει, «φίλε μου να δεις τση χώρες να παρηγορηθείς που σπουτάζεις να φύεις». Και καθώς πάει αυτή και θεωρεί εκείνο όλο το μόντε τση σκάλες, λέει τρεις φορές: «Έλα η ευχή τ' αφέντη μου και τση μάνας μου, να μη με φανερώσεις!» Αναβαίνει εκείνη μπροστά πιο καλά παρά κείνονε, στση μισές σκάλες την έκοψε αίμα, η ευχή των γονιών τση ηγείνηκε σκυλάκι και το 'φαε και ήκαμε αυτόνε και δεν είδε τίποτες. Ηπήε η μάνα κ' ήφερε την τσοκολάτα να πιούνε. Λέει: «Τι έκαμες γιε μου;» Λέει: «Τίποτα». Αυτή είδε τα παλάτια τση χώρες και ηδιασκέδασε' ηκατεβήκανε τσι σκάλες, το ίδιο πράμα' αυτός δεν είδε. Κατεβαίνει, λέει: «Γιε μου τώρα πια ηποφασιστηκες». Τότε λέει ο Κυρ Βοριάς: «Μητέρα μου, εγώ θα πάω στο κυνήι κι α σε βιάσει, βάλ' του το αθάνατο νερό να φύει να μην τον εδώ 'γω». Φεύγει αυτός, πάει στο κυνήϊ. Λέει: «Να μου βάλεις το αθάνατο νερό». Πάει αυτή να το βάλει, ώστε να 'ρθει αυτή να φέρει το αθάνατο νερό, πιάνει αυτή χαρτί και μπένα και γράφει: «Με την τιμή μου ήρθα, με την τιμή μου φεύγω, φάσκελά του και του Κυρ Βοριά που ηπέφταμε μαζί και δε με κατάλαβε». Στα μαξελάρια που ηκοιμούντανε που ηκούμπα στην πόρτα τση σιτοκάμαρας ηκόλλησε το χαρτί, απέκειο του φέρνουνε το αθάνατο νερό, χαιρετίσματα και φεύγει.

Ηπήαινε ηπήαινε, στο μισοδρόμι βρίσκει ακόμη κειδά του θείουν τση το γιο στον ποταμό' ρίχτει τη σαΐττα, γίνεται στεριά, περνά την πέρα πάντα. «Α»,

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/232.gif&w=600&h=915

λέει, «φίλε μου, δεν βλέπεις πως τελειώνω, να μου βοηθήσεις να περάσω». Λέει: «Όπως επέρασα γω πέρασε και συ». Ας αφήκωμε αυτόνε.

Πάει αυτή στο σπίτι, δίνει του πατέρα τση το αθάνατο νερό. Λέει: «Πατέρα μου, ως ήφυα ήρθα και ιδού που σου το 'φερα και να πεις του θείου μου να στείλει να πάρει τον γιον του, γιατί δε θα τονέ προφτάξει, θα τελειώσει». Τότες πα, λεν του βασιλιά, στέλλει στρατέμματα και τονέ φέρνουνε σηκωτά" τότες ο βασιλιάς είχε την κόρη του μη στάξ' ο θιος και βρέξει, όσα τση κανε, την είχε στη καμαρήν τση κι ηκάθουντα. Κι είχε τα παράθυρα ανοιχτά, γιατί 'τανε καλοκαίρι. Ας αφήκωμε τώρα αυτή κ' ας πιάσωμε τον Κυρ Βοριά. Ήρθε γλήγορα από το κυνήγι, λέει του η μάναν, του λέει: «Γιε μου ήφυε, γιατί με βίασε». Λέει: «καλά ήκαμε». Αυτός έμεινε ξεγνοιασμένος, λέει: «Καλά ήκαμε κι ήφυε και δεν τον είδα». Το βράδυ σαν επήε κι ήπεσε στο κρεβάτι κι ήβαλε το τραπέζιν του με το βιβλίον του και με τα φώτα κοντά του να διαβάσει είδε στον τοίχο αυτό το χαρτί" ως καθώς το βλέπει τα παρατά όλα, παίρνει το χαρτί και το διαβάζει, φωνάζει τση μητέρα του: «Μητέρα έλα να δεις». Πέφτει αυτό άχου βάχου αρρωστίζει. Μα είχε μέσα στην κάμαρα που ήταν αυτός άρρωστος, είχε τον περιστεριώνα κ' είχε δυο ζευγάρια περιστέρια. Το ένα ζευγάρι το τάιζε, το άλλο τοχε νηστικό, ότι ήθελε να μείνει. Ο Κυρ Βοριάς ήρθε στα ολοίσθια, τότες μια μέρα τα περιστέρια, ήκουσε ο Κυρ Βοριάς κι ηλέανε, λέει: «Μπρε εμάς μας εταΐζει η κερά μας μα εσάς όχι». Λέει: «Μα έχετε να κάμετε και δρόμο». Ήκουσ' αυτός το λόγο, ηπαρηγορήθη.

Αφού ηπεράσανε μέρες και δεν είδε πράμα, ηρρώστησε πιο καλά. Τότες πάει η μάνα του και πιάνει τα περιστέρια και τωνέ λέει: «Όπως εσείς να σας ταίζω μ' ατίμητη πέτρα, και τ' άλλα δυο που είχε νηστικά μαργαριτάρι, και να πάτε να μου φέρετε του τάδε βασιλέα την κόρη». Το λοιπός τα ταΐζει, τα ποτίζει, τα ραίνει -αυτή ήτανε σα μάϊσσα- τους τα 'καμε ωραία περιστέρια και τωνέ δίνει το δρόμο τωνε' και ο κυρ Βοριάς τα ολοίσθια. Πάνε αυτά" ήτανε καλοκαίρι κι είχε τα παράθυρα ανοιχτά η βασίλισσα κι ηκάθουντα μοναχή και ο θρόνος τση' τότες ηπήαν τα περιστέρια κι ηκάτσανε στα παραθύριαν τση' και είδε τα περιστέρια ήβγαλε την καμαριέραν τση και ήμεινε μοναχή στην κάμαράν τση, τα περιστέρια ολόχρυσα, ωραία. Αυτή λέει: «Μερωμένα είναι να τ' αφήκω να μπούνε μέσα», και πήανε κοντάν τση, ανεβαίνουνε απάνων τση, ώστε οπού ξερνούνε και την αποκοιμίζουνε. Αφού την κοιμίσανε, την σηκώσανε στα φτεράν τωνε και όξω από τα παράθυρα και μια και δυο το δρόμον τωνε πάνε στου Κυρ Βοριά το σπίτι. Τηνέ θέχτουνε τσαδά κοιμισμένη στην κάμαρα. Και πάει η μάνα και την ραίνει και την ποτίζει και ξυπνά. Τότες φωνάζει του Κυρ Βοριά και έρχεται και τηνέ βλέπει. Ως την έδε, από τη χαρά του ηπρίστηκε και ηγίνηκε σα μιαν είλουρα. Τότες ήπεσε κατά γης και ηκυλιούντανε. Τότες σπαράρει και σκα και βγαίνει από μέσα ένα βασιληόπουλο, φρίξε ήλιε, και αγκαλιάζεται τη βασίλισσα και τση λέει ότι εγώ ήμουνα του βασιλέα παιδί και η μοίρα μου είχε τσιδά, α δε βρεθεί καμιά να με αγαπήσει, να 'μαι

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/233.gif&w=600&h=915

άγριος. Ητοιμάσανε το γάμο και ηβοληθήκανε και περάσανε ζωή ευτυχισμένη.

Παρνασσός 7, 1885, 555-559, Θήρα.

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ

I. Η μικρότερη κόρη βοηθός του πατέρα της

α: Δυο βασιλιάδες" α1: αδέρφια" α2: έχουν ο ένας 3 (5, 6, 7, 9, 12) γιους, ο άλλος 3 (5,6,7,9, 12) κόρες' α3: ο πρώτος χαιρετά προσβλητικά το δεύτερο επειδή έχει μόνο κορίτσια κι εκείνος στενοχωριέται' α4: οι μεγαλύτερες κόρες, αντί να τον βοηθήσουν, νομίζουν ότι στενοχωριέται επειδή δεν τους βρίσκει γαμπρό' α5: αντίθετα, η μικρότερη τον συμβουλεύει να απαντήσει με ανάλογο προσβλητικό χαιρετισμό' α6: να προτείνει στον αντίπαλο βασιλιά ένα στοίχημα' α7: οι δυο βασιλιάδες βάζουν στοίχημα' α8: να στείλουν τα παιδιά τους σε ξένο τόπο' α9: για να φέρουν ένα μαγικό πράγμα' α10: το αθάνατο νερό" α11: ένα μαγικό πουλί ή (και) ένα μαγικό φρούτο' α12: άλλο' α13: η μικρότερη κόρη αναλαμβάνει να το φέρει πρωτύτερα από το γιο του άλλου βασιλιά για να αποδείξει ότι τα κορίτσια έχουν μεγαλύτερη αξία από τ' αγόρια' α14: ένα κορίτσι γυρεύει το αθάνατο νερό για τον άρρωστο πατέρα.

β: Ο βασιλιάς με τα αγόρια βάζει στο βασιλιά με τα κορίτσια αδύνατα ζητήματα που τα εκτελεί η μικρότερή του κόρη (όπως στο 875Β, The Clever Girl and the King) ' β1 : να παρασκευάσει ή να φέρει κάτι που να είναι και να μην είναι (αλεύρι που αλεύρι να είναι και να μην είναι, νερό να είναι και να μην είναι, γάλα να είναι και να μην είναι, κρασί που κρασί, να είναι και να μην είναι κλπ.)' β2: άλλο' β3: ίδιο με το α8-α12.

II. Το ταξίδι και η άφιξη στον ξένο τόπο

α: Η ηρωίδα μεταμφιέζεται σε αγόρι και αναχωρεί' α1: με το άλογό της' α2: με το σκυλάκι της' α3: έχοντας την ευχή του πατέρα της' α4: περνά τον ποταμό' α5: κάποιο άλλο φυσικό εμπόδιο' α6: με μαγικό τρόπο' α7: ενώ ο γιος του άλλου βασιλιά προσπαθεί να αδειάσει το ποτάμι' α8: με το καρυδότσουφλο' α9: το κουταλάκι του γλυκού' α10: άλλο' α11: ασχολείται με κάποια άχρηστη εργασία.

β: Η ηρωίδα συναντά στο δρόμο της πρόσωπα ή πράγματα, τους προσφέρει βοήθεια ή φέρεται ευγενικά και δέχεται τη συμβουλές τους.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/234.gif&w=600&h=915

γ: Η ηρωίδα φθάνει στο σπίτι του νέου που έχει στην κατοχή του το πράγμα που αναζητά" γ1: αυτός είναι ένα βασιλόπουλο" γ2: γιος μιας δράκισσας (μάγισσας)' γ3: ο οποίος την υποπτεύεται πως δεν είναι αγόρι" γ4: και την υποβάλλει σε δοκιμασίες' γ5: ακολουθώντας τη συμβουλή της μάνας του' γ6: η ίδια η μάνα του δοκιμάζει την ηρωίδα.

III. Οι δοκιμασίες του φύλου

α: Η ηρωίδα δοκιμάζεται στα αγωνίσματα' α1: στο πήδημα' α2: στο τρέξιμο' α3: άλλο.

β: Η ηρωίδα πρέπει να ανέβει μια σκάλα' β1: αν στάξει αίμα είναι γυναίκα ' β2: τη βοηθάει το σκυλάκι της που γλείφει τις στάλες αίμα.

γ: Στην αγορά (στο δωμάτιο)' γ1: αν θα διαλέξει γυναικεία πράγματα ή αντρικά' γ2: διαλέγει τα ανδρικά.

δ: Στον καλαμιώνα.

ε: Στο περιβόλι, αν θα διαλέξει τα όξινα ή τα γλυκά φρούτα.

στ: Στον ύπνο, αν τα χορτάρια (λουλούδια, σκεπάσματα) θα είναι το πρωί δροσερά, είναι άντρας αλλιώς είναι γυναίκα' στί: το σκυλάκι κατουρά στα χόρτα και έτσι το πρωί τα βρίσκουν δροσερά.

ζ: Άλλες δοκιμασίες.

η: Η ηρωίδα πρέπει να πάει με το νέο στο μπάνιο' η1: να πάει στο δάσος για να διασκεδάσουν, η2: άλλο.

θ: Στη διάρκεια των δοκιμασιών η ηρωίδα έχει σύμβουλο το σκυλί της.

IV. Η αρπαγή του μαγικού πράγματος και η μαγική επαναφορά

α: Κατά την εκτέλεση της τελευταίας δοκιμασίας' α1: η ηρωίδα ξεγελά το νέο' α2: ή (και) τη μάνα του' α3: λέγοντας πως τάχα ξέχασε κάτι στο σπίτι και πάει να το φέρει' α4: αρπάζει το μαγικό αντικείμενο για το οποίο έχει έρθει και ξεφεύγει' α5: το παίρνει από τη μάνα λέγοντας πως τάχα το ζήτησε ο γιος της, δείχνοντάς της για απόδειξη ένα προσωπικό του αντικείμενο' α6: της δίνουν το μαγικό αντικείμενο' α7: φεύγοντας φωνάζει την αλήθεια για το φύλο της' α8: αφήνει περιγελαστική γραφή.

β: Στην επιστροφή βρίσκει το γιο του αντίπαλου βασιλιά να εξακολουθεί την άχρηστη προσπάθειά του' β1: φθάνει στον τόπο της με το αντικείμενο της αναζήτησης κι έτσι ο πατέρας της κερδίζει το στοίχημα' β2: ο πατέρας με τους γιους μένει ντροπιασμένος' β3: παραδέχεται την εξυπνάδα της και την κάνει νύφη του' β4: σκάει από το κακό του (πεθαίνει)' β5: με το αθάνατο νερό η ηρωίδα γιατρεύει τον άρρωστο πατέρα της.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/235.gif&w=600&h=915

γ: Η μάγισσα (η δράκισσα)' γ1: μεταμορφωμένη σε γριά' γ2: το βασιλόπουλο (ή ο γιος της δράκισσας)' γ3: μεταμφιεσμένος σε πραματευτή' γ4 κάποιο τρίτο πρόσωπο, που εκείνοι στέλνουν' γ5: πουλούν στην ηρωίδα' γ6: που την αναγνωρίζουν από το χρυσό (χρυσά) δόντι (δόντια) της' γ7: δύο (τρία, τέσσερα κλπ.) μαγεμένα περιστέρια' γ8: που δεν πρέπει να τα ταΐσει μαζί αλλιώς θα την απαγάγουν αλλά η ηρωίδα (ή οι υπηρέτες της) κάνει αυτό το λάθος' γ9: τα περιστέρια την απάγουν τη νύχτα και τη μεταφέρουν κοιμισμένη στο σπίτι της μάγισσας' γ10: που βάζει στην ηρωίδα αδύνατα ζητήματα. Ο γιος της μάγισσας τη βοηθάει να τα εκτελέσει παρόλο που αυτή αρνείται να του δώσει το φιλί που της ζητά (όπως στο AT 425 VI Α3-Α10)' γ11: η ηρωίδα παντρεύεται το βασιλόπουλο (τον γιο της δράκισσας).

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΗΠΕΙΡΟΣ

1. ΛΑ 1295 (ΣΜ 125), 380-382, Ελαφότοπος Ζαγορίου, «Οι δυο βασιλιάδες». I: α, α2, α3, α5, α7, α8, α10. II: α, α1, α4, α6 (χτυπά με το μαγικό σπαθί που έχει από τον πατέρα της και το ποτάμι σχίζεται στα δυο), α7, α10 (κουβά), γ (ο κυρ-Βοριάς), γ3, γ4, γ5. III: β, γ, γ1, γ2 (σπαθί και ανδρικά ρούχα). IV: α6, α8, γ2, γ7, γ9, γ11.

2. ΛΑ 3018, 163-168, Κουκούλι Ζαγορίων, «Οι δυο συννυφάδες». Ενωμένο με 902*, 1381, 1385*.

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

α. Νησιά Ανατολικού Αιγαίου

3. Argenti-Rose I, 584-588, «Το Χελιτζαηδόνι». Ι: α, α2, α3, α5, α6, α8, α9, α12 (τα φτερά του Χελιτζαηδονιού), α13. II: α, α1, α2 (ενσάρκωση της ευχής του πατέρα της), β (έναν γέρο, του φιλάει το χέρι, τη συμβουλεύει να παρουσιασθεί σαν ξάδελφος Θεόδωρος από την Αλεξάνδρεια, που τον περιμένουν), γ, γ2, γ3, γ4, γ5. III: ε (ξινά και γλυκά μήλα), ζ (ζητά να του τραγουδήσουν γυναίκες), γ, γ1 (δαχτυλίδια, σκουλαρίκια ή όπλα και σπαθιά), γ2, η, θ. IV: α, α1 (την ώρα που τον σαπουνίζει, βάζει το σκυλάκι της να φωνάξει ότι τους κλέβουν τα άλογα), α4, α8, β1, γ4 (σταλμένο από τη μάνα του), γ5, γ7, γ8, γ9, γ11.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/236.gif&w=600&h=915

β. Κρήτη

4. ΛΑ 1338 (ΣΜ 151), 17, Ξενιάκου Πεδιάδος Ηρακλείου, «Η ευχή του γονιού». Ι: α, α2, α7, α8, α10. II: α, α3 (η ευχή γίνεται σκυλάκι και την ακολουθεί), γ, γ1, γ3, γ4, γ5. III: β, β1, β2, γ, γ1, γ2. IV: α6, β1.

5. ΛΦ 1233, 1-2, «Ο Θεόδωρος». I: α1, α2, α3, α5 (η πρώτη κόρη). II: α, α3, γ1, γ3, γ4, γ5. III: δ, α1. IV: α8, γ4 (υπηρέτης), γ5, γ6, γ7, γ9, γ11.

6. ΛΦ 1398, 6-8, Βάμος Αποκόρωνα, «Το αθάνατο νερό». I: α1 (αδελφός αδελφή), α2, α3, α6, α8, α10. II: α (Θόδωρος), α4, α10 (δεν μπορεί να περάσει), β, γ, γ1, γ3. IV: α6, γ10 (όπως στο AT 425 VI A3, j, m, A4, b), γ11.

7. ΛΦ 1398, 12-14, Αποκόρωνας Κρήτης, «Οι 9 κόρες και οι 9 γιοι». I: α1, α2, α3, α5, α10, α13. II: α, α3, γ, γ1, γ3, γ4, γ5 (νταντά του). III: γ1 (τουφέκια ή φορέματα), γ2, β, β1, β2 (η Τύχη της γίνεται σκύλος), η. IV: α, α1 (τον γεμίζει σαπουνάδες), α4, γ2, γ3 (με τη συμβουλή της νταντάς του), γ5 (της πουλά χρυσό πάπλωμα και την παίρνει), γ6, γ11.

8.ΛΦ 1482, 3-5, Καστέλλι Κισάμου, άτιτλο. I: α, α2, α3, α6, α8, α9, α12 (το νερό το κρουσταλλάτο, φάρμακο για τα μάτια τους), α13. II: α, α2 (ενσάρκωση της ευχής του πατέρα της), α4, α7, α10 (στο παπούτσι του), γ, γ3, γ4, γ5. III: α2. IV: α6, α8, γ, γ5, γ7, γ9.

9. ΣΑ I, 302-311, Άγιος Στέφανος Σητείας, «Η Σουργιά». Ι: α1, α2, α3, α5, β, β1 (νερό και νερό να μην είναι, ο ιδρώτας των εργατών, αλεύρι και αλεύρι να μην είναι, σκόνη από σάπια ξύλα), β3 (το μήλο το δροσάτο, το νερό το κρουσταλάτο). II: α (Θοδωρής), γ, γ2 (μάγισσας Σουργιάς). III: β, β1, β2, στ, η. IV: α2, α5, α8, γ2, γ5, γ6, γ7, γ9, γ11.

10. ΣΑ II, 87-94, Ιεράπετρα, «Το μήλο το μηλώντας, το νερό το κρουσταλλώντας». I: α1, α2, α3, α5. III: δ, η. IV: α4, γ4, γ5, γ7, γ8, γ11 (όταν τα ταίζει μαζί παρουσιάζεται το βασιλόπουλο).

11. ΣΠ 105 (ΛΑ 635), 7-8, Αμάρι, «Ο Σκυλοβορέας». Ι: α, α2, α3, α5 (η μεγαλύτερη κόρη), α6, α8, α9, α12 (το μήλο το δροσάτο και το νερό το κρουσταλλάτο). II: α, α4, α6 (σπάει το καρύδι και το αμύγδαλο που έχει από τους γονείς της και βγαίνουν άλογο και σκυλάκι), α7, α8, γ (Σκυλοβορέας), γ3, γ4. III: β, β2 (γλείφει τα μάγουλα της για να μην κοκκινίσουν), γ1 (άρματα ή κοσμήματα), γ2. IV: α6, β, β1, β2, γ2, γ7, γ8, γ9, γ11.

12. Λιουδάκη, 25 παραμύθια, 87-94, αρ. 5, άτιτλο. I: α, α1, α2, α12 (το μήλο το μηλώντας το νερό το κρουσταλλώντας).

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/237.gif&w=600&h=915

γ. Κυκλάδες

13. ΙΛ 561 (συλλογή Διαλεχτής Ζευγώλη-Γλέζου), 63-74, Απείρανθος Νάξου, «Το μήλο το λαλódo, το νερό το κρουσταλόdο». Ι: α, α2, α3, α6, α8, α9, α12 (Το μήλο το λαλódo, το νερό το κρoυσταλódo). II: α (Θόδωρος), α2, α5 (στέρνα), α6 (λέει στο σκυλάκι της να ρουφήξει το νερό), α11 (προσπαθούν να γεμίσουν τη στέρνα με πέτρες για να την περάσουν), γ (Γιάννη Αφρομηλάρη), γ3, γ4, γ5. III: γ, γ1, γ2, η. IV: α, α1 (να μπει πρώτος στο νερό), α2, α5, α8, β, β1, β2.

14. ΛΑ 2342, 162-169, Μύλοι Μελάνων Νάξου, άτιτλο. I: β, β1, β3 (να φέρουν το χαρτί το καλαμάρι και το τίμι τ' αλογάρι). II: α, α3 (η ευχή του πατέρα γίνεται σκυλάκι που τη βοηθάει), β, γ, γ2 (γιος της μάγισσας Χατζη-Βγαγγελινού), γ3, γ4, γ5. III: β, β1, β2. IV: α1, α3 (προσφέρεται να φέρει την πετσέτα που ξέχασαν στο σπίτι), α4, γ4 (μια άλλη γριά μάγισσα), γ5, γ6, γ7, γ8, γ9, γ10, γ11.

15. Ανέκδοτη συλλογή Διαλεχτής Ζευγώλη-Γλέζου, Τετρ. Α', 63-98, Νάξος, (δυο καταγραφές από την ίδια παραμυθού το 1935 και 1954 με μικρές διαφορές), άτιτλο. 7: α1, α7, α8, α9, α12 (το μήλο το λαρώdα, το νερό το κρoυσταλλώdα), α13. II: α (Θοδωρής), α5 (πέλαγος με βάρκα), γ, γ3, γ4. III: γ, γ1, γ2, β, β1, β2, η (στο λουτρό). IV: α, α1, α4, γ11.

16. Ανέκδοτη συλλογή Διαλεχτής Ζευγώλη-Γλέζου, Τετρ. Γ', 77-88, Νάξος, «Το μήλο το λαλάτο, το νερό το κρυσταλλάτο». Ι: α, α7, α8, α9, α12 (Το μήλο το λαλάτο, το νερό το κρυσταλλάτο). II: α, α2, α4, α6 (το σκυλάκι ρουφά το ποτάμι), α7, α10 ( κουβά), γ, γ1. IV: α4, γ7, γ8, γ9.

17. ΛΦ 150, 1-6, Χείμαρρος Νάξου, «Ο κυρίτζης Γιωργάκης». I: α14. II: α, β (από το άλογό της παίρνει τρεις τρίχες), γ, γ2, γ6. IV: γ10, [όπως AT 425 A3 j, m (φαγητό μαγειρεμένο και αμαγείρευτο), 4 (να μαγειρέψει το μισό να το κατεβάσει και μετά να βάλει το αμαγείρευτο), 4b, j, 6c (τα ντούμπανα, τα ζούμπανα), c, j, g (σκουπίζει τη σκάλα από την κοπριά)]. III: ζ (ποιος θα φέρει το περισσότερο κυνήγι). IV: α, α1, α2, α5 (τάχα για το γιο της που λαβώθηκε), γ, γ5, γ7, γ8, γ9, γ10 (με το φιλί), γ11.

18. Παρνασσός 7, 1883, 555-559, Θήρα, «Ο κυρ-Βοριάς». I: α, α1, α2, α3, α5, α7, α9, α10, α13. II: α, α1, α3, α4, α6 (ρίχνει βέλος στο ποτάμι που στεγνώνει), α7, α8, γ, γ2, γ3, γ4, γ5. III: ε (αν κόψει το φιόρο είναι κορίτσι), γ, γ1, γ2, στ, β, β1, β2 (ενσαρκωμένη η ευχή του πατέρα), θ1. IV: α5, α8, β, β1, γ (μάγισσα), γ5, γ7, γ8, γ9, γ11.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/238.gif&w=600&h=915

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ

19. ΛΑ 1210 (ΣΜ 40), 151-153, Κραναία, Αργοστόλι Κεφαλληνίας, «Το αηδόνι, το αηδόνι». I: α1, α2, α3, α5, α6, α8, α9, α12 (το αηδόνι το αηδόνι και το πάσο χελιδόνι και το αηδόνι το δροσάτο το νερό το κρουσταλάτο), α13. II: α, α1, α10 (δεν μπορεί να περάσει τον ποταμό και γυρνά πίσω), γ, γ1, γ3. IV: α1, α3, α4, α8, β4, γ2, γ11.

20. ΛΦ 1386, 6-10, Ζάκυνθος, «Οι 3 φοράδες και τα 3 άλογα». I: α, α2, α3, α5, β (όπως στο 875Β), β1, β2 (κορίτσια ατσίμπητα, αφίλητα και γκαστρωμένα), β3. II: α, α3, α4, α6, α7, α8, γ, γ3, γ4, γ5. III: γ1 (τουφέκια ή χρυσαφικά), γ2, θ. IV: α1, α2, α4, α8, β3.

21. Λαογραφία ΙΑ', 1934-1937, 459-461 (αρ. 15), Βολίμες Ζακύνθου, «Η βασιλοπούλα Παχουλένια». I: α, α2, α3, α4, α5, β, β1, β3 (τον παπαγάλο της ευτυχίας). II: α, α1, α4, α7, α9, γ, γ1. IV: α4, α8, β, β3.

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

22. ΛΑ 2255, 266-270, Κούτσι Νεμέας, άτιτλο. Ι: α, α2, α3, α5. II: β, β2 (24 γκαστρωμένες κόρες να γεννήσουν την ίδια μέρα). IV: β3.

23. ΛΑ 2934, 135, Μαυρομμάτι Παμίσου, «Η έξυπνη βασιλοπούλα». I: α, α2, α3, α5. IV: β.

24. ΛΦ 1476, 5-8, Λακωνία, «Τα όργανα, τα τούμπανα». I: α1, α2, α3, α5, α7 α8, α9, α12 (τα όργανα, τα τούμπανα), α13. II: α, α10 (ο γιος γυρίζει πίσω), β, γ, γ2, γ4. III: γ1, γ2, η. IV: α1, α5, α8, β1.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

25. ΛΑ 1175, 97-100, Λαμία, άτιτλο. Ι: α1, α2, α3, α4, α5, α7, α8, α9, α12 (ατίμητη πέτρα). II: α (Θόδωρος), α2, α3, α7, α8, γ, γ1, γ3, γ4, γ5. III: στ, στ1, η. IV: α, α1 (τον ξεγελά να κολυμπήσει πρώτος), α4, α7, β1, β2.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΥΣ ΤΥΠΟΥΣ AT 514, AT *884C, AT *884D

To θέμα της μεταμφίεσης και της αλλαγής του φύλου εμφανίζεται συχνά σε παραμύθια και παραδόσεις από την Ινδία έως την Ιρλανδία και από τη Βόρειο

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/239.gif&w=600&h=915

Αμερική έως την Ωκεανία, όπως φαίνεται στο Motif Index of Folk Literature του Stith Thompson. Όπως αναφέρει η Catherine Velay-Vallantin, το θέμα της μεταμόρφωσης ή μεταμφίεσης μιας γυναίκας σε άνδρα επιτρέπει μια προσέγγιση της κοινωνικής κατασκευής των ρόλων των δύο φύλων. Η συμβολική ανατροπή αυτών των ρόλων, αν και προσωρινά επιτρέπει στις ηρωίδες αυτών των παραδόσεων να ξεφύγουν από την ανδρική καταπίεση και να δείξουν την αξία τους, τελικά επιβεβαιώνει την αντίληψη για την κατώτερη φύση της γυναίκας που, για να αναδειχθεί, πρέπει να αποκτήσει γενναιότητα και ανδρεία. Ωστόσο αυτό που κάνει τις σχετικές διηγήσεις ακόμα πιο διφορούμενες είναι το ότι μοιάζουν να υπονοούν, μέσα από τα κατορθώματα της μεταμφιεσμένης ηρωίδας, ότι είναι ακριβώς αυτός ο συνδυασμός γυναικείων και ανδρικών αξιών που χρησιμεύουν ως μέσο κατάκτησης δύναμης και εξουσίας1.

Στο πλαίσιο αυτών των παραδόσεων, το θέμα της κόρης που στρατεύεται ως άνδρας στη θέση του γέροντα πατέρα της (ή του αδελφού) απαντά ως αυτοτελής διήγηση στον διεθνή κατάλογο παραμυθιακών τύπων των AarneThompson με τους αριθμούς 514 για την αλλαγή του φύλου της ηρωίδας και 884 με κύριο θέμα τις δοκιμές που υφίσταται η ηρωίδα, για να δουν αν είναι άνδρας ή γυναίκα (με τους υπότυπους AT 884Α, AT 884Β, AT 884Α* και AT 884Β*).

Στον AT 514 η κόρη-στρατιώτης αναγκάζεται να παντρευτεί την κόρη του βασιλιά και, επειδή δεν αγγίζει τη νύφη της, αναθέτουν αδύνατα ζητήματα. Στο τελευταίο από αυτά πρέπει να φέρει από κάποιο υπερφυσικό ον κάποιο μαγικό αντικείμενο. Κατορθώνει να το κλέψει και να ξεφύγει και τότε το υπερφυσικό ον την καταριέται «αν είναι άνδρας να γίνει γυναίκα και αν είναι γυναίκα να γίνει άνδρας». Με την αλλαγή του φύλου της παντρεύεται πραγματικά τη βασιλοπούλα.

Στον AT 884 ένα βασιλόπουλο εγκαταλείπει τη μνηστή του για να παντρευτεί μια άλλη που του επέλεξε ο πατέρας του. Η πρώτη μνηστή μεταμφιεσμένη σε άνδρα μπαίνει στην υπηρεσία του βασιλόπουλου, όπου τη δοκιμάζουν αν είναι άνδρας ή γυναίκα. Τελικά το βασιλόπουλο παντρεύεται την πρώτη αρραβωνιαστικιά του.

Στον AT 884Α ένα κορίτσι μεταμφιεσμένο σε αγόρι εκτελεί κάποια υπηρεσία στο παλάτι ενός βασιλιά. Η βασίλισσα τον προσεγγίζει ερωτικά αλλά αποκρούεται και τότε το συκοφαντεί. Το φύλο του κοριτσιού αποκαλύπτεται τη στιγμή της εκτέλεσης.

Στον AT 884Β (από τη Σικελία) ένα κορίτσι μεταμφιέζεται ως άνδρας και αποδεικνύεται καλός στρατιώτης. Γεννά ένα παιδί από έναν εραστή.

Οι υπότυποι AT 884Α* και Β* απαντούν μεμονωμένα, τσεχικός ο πρώτος, ρωσικός ο δεύτερος.

1. Catherine Velay-Vallantin, L' histoire des contes, Fayard, Paris 1992, σ. 245-299.

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/240.gif&w=600&h=915

Η ιστορία του κοριτσιού-στρατιώτη είναι ευρύτατα διαδεδομένη στη Νοτιονατολική Ευρώπη. Ο Γεώργιος Μέγας2 θεωρεί ότι τα ελληνικά παράλληλα του τύπου 884 παρουσιάζουν αρκετή ιδιομορφία ώστε να συγκροτούν ελληνικό οικότυπο που τον χωρίζει σε δύο υπότυπους: τον *884C και τον *884D. Με βάση αυτήν την προσθήκη διακρίνει τρεις διαφορετικές πλοκές της ιστορίας:

Α) Το κορίτσι ως στρατιώτης στη θέση του γέροντα πατέρα (*884C). Πρόκειται για την ιστορία ενός κοριτσιού που προσφέρεται να πάει στον πόλεμο στη θέση του γέροντα πατέρα της. Το βασιλόπουλο, που τη συντροφεύει, υποπτεύεται το φύλο της και ακολουθώντας τις συμβουλές της μητέρας του την υποβάλει σε δοκιμασίες, συνήθως τρεις, για να δει αν είναι αγόρι ή κορίτσι: α) τη βάζει να διαλέξει κοσμήματα ή όπλα, β) κοιμούνται στο χορτάρι, αν είναι κορίτσι το χορτάρι πρέπει να είναι το πρωί μαραμένο, γ) κάνουν μπάνιο μαζί. Η ηρωίδα συνήθως δέχεται βοήθεια από το σκυλάκι της, που είναι η ενσάρκωση της ευχής του πατέρα της. Ξεπερνά τις δοκιμασίες χωρίς να αποκαλυφθεί και ξεφεύγει αφήνοντας πίσω της περιγελαστική γραφή. Το βασιλόπουλο την αναζητά μεταμφιεσμένο σε ζητιάνο, τη βρίσκει και την απάγει φέρνοντάς τη στο σπίτι του. Η κόρη από ντροπή απομένει βουβή. Το βασιλόπουλο προετοιμάζεται να παντρευτεί μια άλλη κοπέλα. Στα στεφανώματα η νύφη, που δεν μπορεί να μείνει σιωπηλή, φωνάζει στη βουβή που κρατά τα κεριά «κάηκε βουβή το χέρι σου!». Η ηρωίδα απαντά και το βασιλόπουλο αφήνει τη νύφη και παντρεύεται την πρώτη του αγάπη.

Στο πλαίσιο του υπότυπου *884C ο Γ. Μέγας εξετάζει ως μια ξεχωριστή κατηγορία μια ομάδα παραμυθιών από την Κύπρο και τα νησιά του Αιγαίου που συμφύρονται με τον τύπο 425Α. Οι παραλλαγές αυτές έχουν τη συνηθισμένη εισαγωγή με το κορίτσι που πηγαίνει στον πόλεμο στη θέση του γέροντα πατέρα της. Περιλαμβάνουν επίσης τις δοκιμασίες του φύλου. Ο συμφυρμός με το AT 425Α προκύπτει από το γεγονός ότι η μάνα του νέου είναι εδώ μια μάγισσα ή ανθρωποφάγα δράκισσα, που υποβάλλει όχι μόνο δοκιμασίες αλλά και αδύνατα ζητήματα στη μεταμφιεσμένη ηρωίδα: τη στέλνει να φέρει διάφορα αντικείμενα από άλλα υπερφυσικά όντα κλπ.

Ας σημειώσουμε ότι ο συμφυρμός αυτός μπορεί να πάρει και άλλες πιο εξασθενημένες, θα λέγαμε, μορφές, σε μια σειρά από παραμύθια, όπου πάλι στην ηρωίδα ανατίθενται αδύνατα ζητήματα, όχι αυτή τη φορά από κάποιο υπερφυσικό ον αλλά από τους γονείς του νέου που είναι ανθρώπινα όντα.

Β) Ο βασιλιάς με τα τρία αγόρια και ο βασιλιάς με τα τρία κορίτσια (*884D). Δυο βασιλιάδες ο ένας με 3 (7, 9) γιους και ο άλλος με 3 (7, 9) κόρες διαφωνούν για την αξία των παιδιών τους και βάζουν στοίχημα ποιο από

2. Γ. Α. Μέγας, «Σημειώσεις εις τους φαρασιώτικους μύθους και το παραμύθι», Λαογραφία ΙΘ', 1960-1961, σ. 260-263 και του ιδίου, «Σημειώσεις εις τα Κυπριακά παραμύθια της συλλογής Ν. Κονομή», Λαογραφία Κ', 1962, σ. 438-445.

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/241.gif&w=600&h=915

τα δυο, το νεότερο αγόρι ή το νεότερο κορίτσι θα φέρει από μακριά το αθάνατο νερό ή κάποιο άλλο μαγικό αντικείμενο. Το αγόρι μένει πίσω προσπαθώντας ανόητα να αδειάσει το νερό του ποταμού με ένα καρυδότσουφλο για να περάσει απέναντι. Το κορίτσι, ντυμένο άνδρας, φθάνει στο σπίτι του βασιλόπουλου που κατέχει το αντικείμενο που αναζητά. Αυτός υποπτεύεται το φύλο της και την υποβάλει σε δοκιμασίες από τις οποίες ξεφεύγει. Τελικά η ηρωίδα κλέβει το αντικείμενο και ξεφεύγει. Ο νέος την αναζητά, την απάγει με μαγικό τρόπο χάρη στην τέχνη της μάγισσας μάνας του και την παντρεύεται.

Γ) Το κορίτσι που γίνεται αγόρι (514). Εδώ έχουμε δύο βασικά εισαγωγικά επεισόδια. Στο πρώτο, ένας πατέρας με τρεις κόρες καλείται να πάει στο στρατό και κάθε μια από τις κόρες προσφέρεται να πάει στη θέση του. Οι δυο μεγαλύτερες αποτυχαίνουν όμως στη δοκιμασία του θάρρους που τους επιβάλει ο πατέρας τους. Μόνο η μικρότερη τα καταφέρνει και ντυμένη αγόρι πηγαίνει στον πόλεμο με τη συνοδεία του αλόγου της. Στη δεύτερη περίπτωση, μια βασίλισσα γεννά για πολλοστή φορά κορίτσι και από το φόβο του βασιλιά το ανατρέφει σαν αγόρι. Η μεταμφιεσμένη ηρωίδα αναχωρεί από το σπίτι της, κάνει διάφορα κατορθώματα και ένας άλλος βασιλιάς την παντρεύει με την κόρη του. Επειδή δεν αγγίζει τη νύφη της αναθέτουν αδύνατα ζητήματα. Στο τελευταίο από αυτά πρέπει να φέρει από κάποιο υπερφυσικό ον ένα μαγικό αντικείμενο. Κατορθώνει να το κλέψει και να ξεφύγει και τότε το υπερφυσικό ον την καταριέται «αν είναι άνδρας να γίνει γυναίκα και αν είναι γυναίκα να γίνει άνδρας». Με την αλλαγή του φύλου της ολοκληρώνει το γάμο της.

Συγκρίνοντας τις παραλλαγές του 514 με εκείνες του *884D, ο Γ. Μέγας επισημαίνει τη θέση που έχει το μαγικό στοιχείο σε αυτές: η λύση της περιπέτειας στο 514 επέρχεται με την αλλαγή του φύλου της ηρωίδας από την κατάρα του δαιμονικού όντος που του άρπαξε το θησαυρό, ενώ στο *884D με τη μαγική επαναφορά της ηρωίδας στον πύργο του βασιλόπουλου, χάρη στην τέχνη της μάγισσας μάνας του. Ακριβώς αυτή η ιδιότητα της μάνας του ήρωα που είναι μια μάγισσα ή ανθρωποφάγα δράκισσα, οδηγεί σε ένα συμφυρμό με τον AT 425Α3. Γι' αυτόν τον λόγο ο Γ. Μέγας θεωρεί ότι και οι παραλλαγές του AT *884D, με τη μορφή βέβαια που απαντούν στην Ελλάδα, θα έπρεπε να καταταγούν στα μαγικά παραμύθια και μάλιστα υπό τον τύπο 514.

Ακολουθώντας την παραπάνω πρόταση θα προσέθετα ότι, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, το ίδιο ισχύει και για την κατάταξη των παραλλαγών του *884C που, κατά τη γνώμη μου, επίσης θα έπρεπε να συνεξετάζονται με τις παραλλαγές του τύπου 514 και *884D. Οι παραλλαγές του *884C μοιάζουν αφενός με εκείνες του 514 ως προς το εισαγωγικό επεισόδιο του κοριτσιού, που

3. G. Α. Megas, Das Märchen von Amor und Psyche in der griechischen Volksuberlieferung, Πραγματείαι της Ακαδημίας Αθηνών, τ. 30, Αθήναι 1971, σ. 125.

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/242.gif&w=600&h=915

στρατεύεται ως άνδρας στη θέση του γέροντα πατέρα της και παίρνει μέρος στον πόλεμο, κάνοντας διάφορα κατορθώματα. Το μαγικό στοιχείο στις παραλλαγές του *884C διακρίνεται κυρίως στους συμφυρμούς τους με τον AT 425Α είτε σε μια πιο καθαρή μορφή (κυρίως σε μια ομάδα παραμυθιών από την Κύπρο και τα νησιά του Αιγαίου, όπου τα αδύνατα ζητήματα επιβάλλει η μάγισσα ή δράκισσα μάνα του βασιλόπουλου) είτε σε μια πιο εξασθενημένη (όπου τα αδύνατα ζητήματα επιβάλλει μια βασίλισσα, η μάνα του νέου).

Αφετέρου οι παραλλαγές του *884C μοιάζουν με τις παραλλαγές του *884D ως προς τις δοκιμασίες του φύλου, που υπαγορεύονται στην ηρωίδα ενώ η μαγική επαναφορά της ηρωίδας στον πύργο του βασιλόπουλου στις παραλλαγές του *884D αντιστοιχεί στο μοτίβο της μαγικής -ορισμένες φορές- αρπαγής της ηρωίδας στις παραλλαγές του *884C. Εκτός από τα κύρια αυτά σημεία, τα παραμύθια με κεντρικό θέμα το κορίτσι-στρατιώτης παρουσιάζουν βασικές ομοιότητες σε επιμέρους σημεία της πλοκής, όπως για παράδειγμα είναι το όνομα της ηρωίδας.

Η προέλευση του συμφυρμού της ιστορίας του κοριτσιού-στρατιώτη με τον 425Α εξηγείται από τον J.-O. Swahn στη μελέτη του για την εξάπλωση του 425Α ως εξής: αναφέρει ότι στη Σλαβονική, όπως την αποκαλεί, περιοχή, η παράδοση του υποτύπου 425Α αναπτύχθηκε με ένα μοναδικό τρόπο μέσα από τη σύνδεση με το μοτίβο του κοριτσιού-στρατιώτη. Ο Swahn μελέτησε σλαβονικές, αλβανικές και αρουμανικές παραλλαγές του παραμυθιού και συμπέρανε ότι η βαλκανική-ρωσική παράδοση του κοριτσιού-στρατιώτη επηρεάστηκε από τον AT 425Α. Σύμφωνα με τον Swahn, αυτός ο συμφυρμός εμφανίστηκε στα Βαλκάνια σε μια σχετικά μεταγενέστερη εποχή και από εκεί μεταφέρθηκε στη Ρωσική παράδοση4. Ο Swahn, που δεν γνώριζε την ευρεία διάδοση της ιστορίας του κοριτσιού-στρατιώτη και τους συμφυρμούς της με τον 425Α στην Ελλάδα, θεώρησε λοιπόν αυτόν τον συμφυρμό ως χαρακτηριστικό της σλαβονικής παράδοσης. Αντίθετα, ο Γ. Μέγας δείχνει ότι ο συμφυρμός αυτός εμφανίζεται μόνο σε τρεις ρωσικές και σε δύο αρουμανικές (από την Πίνδο) παραλλαγές και όχι στις σλαβονικές και τις αλβανικές, που αναφέρονται από τον Swahn. Ο Γ. Μέγας μέσα από τη μελέτη των ελληνικών παραλλαγών του 425Α όπου η ιστορία του κοριτσιού-στρατιώτη χρησιμεύει ως εισαγωγή, συμπεραίνει ότι αυτός ο συμφυρμός εμφανίστηκε στην Ελλάδα όπου και οι δύο υπότυποι *884C και *884D, είτε ανεξάρτητα, είτε σε συμφυρμό με τον 425Α είναι συνηθισμένοι5.

Μελετώντας το θέμα του κοριτσιού-στρατιώτη στην ελληνική αφηγηματική

4. J.-O. Swahn, The tale of Cupid and Psyche (Aarne-Thompson 425 und 428), CWK GJeerup, Lund, 1955, σ. 270.

5. G. A. Megas, Das Märchen von Amor..., ό.π., σ. 123-128.

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/243.gif&w=600&h=915

παράδοση6 έδειξα ότι οι ελληνικές παραλλαγές του παραμυθιού στις ποικίλες μορφές τους διαμορφώνονται επίσης μέσα από το συνδυασμό δύο αντιφατικών, εκ πρώτης όψεως, θεμάτων: αφενός υπάρχει το θέμα του γυναικείου ηρωισμού, που προβάλλεται μέσα από το ιδιότυπο σχήμα της γυναικείας ανδρείας, της αφομοίωσης και κατοχής δηλαδή από τη γυναίκα καθαρά ανδρικών αξιών, όπως είναι η πολεμική ικανότητα. Αφετέρου έχουμε μια τυπική ιστορία ερωτικής μύησης, μέσα από τις περιπέτειες ενός ζευγαριού, που τελικά παντρεύεται και ζει ευτυχισμένο.

Η ανδρεία, ως γυναικεία αρετή, απαντάται σε διαφορετικές αφηγηματικές παραδόσεις από το βυζαντινό έπος του Διγενή Ακριτη στα ακριτικά και κλέφτικα τραγούδια και στα παραμύθια της προφορικής παράδοσης. Η μορφή της κόρης-πολεμιστή υπάρχει στο βυζαντινό έπος του Διγενή Ακριτη στο πρόσωπο της Μαξιμούς, που αντιμετώπισε το Διγενή αλλά νικήθηκε από αυτόν, χάνοντας έτσι την ανδρεία της. Η παράδοση της Μαξιμούς δεν ανήκει στον κόσμο του έπους, που περιγράφει την κοινωνική και στρατιωτική ζωή των ακριτών στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία αλλά μεταφέρει θέματα της ύστερης αρχαιότητας σε συνδυασμό με την τοπική μικρασιατική παράδοση του αρχαίου -πιθανώς προομηρικού— μύθου των αμαζόνων. Οι μύθοι αυτοί ενσωματώθηκαν στην ιστορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και διαδόθηκαν στην Εγγύς Ανατολή. Υπάρχουν επίσης στη Μεταβυζαντινή εποχή, στη λογοτεχνία της Κρητικής Αναγέννησης.

Αυτές οι αμαζόνες δεν κρύβουν το φύλο τους, ακόμα κι αν φορούν ανδρική πανοπλία. Ωστόσο, στη βυζαντινή παράδοση, το μοτίβο της μεταμφίεσης της γυναίκας σε άνδρα δε λείπει. Απαντάται όμως στη μορφή της γυναίκας, που μεταμφιέζεται σε ασκητή ή της γυναίκας που ζει στην έρημο, γνωστό στη βυζαντινή αγιογραφία από τον 5ο έως τον 9ο αιώνα7.

Στην ύστερη Βυζαντινή και την Οθωμανική περίοδο η παράδοση του κοριτσιού-στρατιώτη τροφοδοτείται από την ιστορική πραγματικότητα. Έτσι το θέμα της γυναίκας που μεταμφιέζεται σε στρατιώτη απαντάται στα ακριτικά δημοτικά τραγούδια με το γενικό τίτλο «Η κόρη και ο Σαρακηνός». Απαντάται επίσης στα κλέφτικα τραγούδια για την «Κόρη-κλέφτη» που συνδέονται ακόμα και με θρυλικές φιγούρες γυναικών που σύμφωνα με την παράδοση, στην προεπαναστατική περίοδο, εντάχθηκαν σε κλέφτικες ομάδες ντυμένες ως άνδρες. Στα τραγούδια αυτά το φύλο της ηρωίδας αποκαλύπτεται όταν ένας από τους άνδρες συντρόφους της βλέπει το στήθος της που ξεσκεπάζεται σε ένα αγώνισμα, από υπερβολική ανδρεία, μοτίβο που το ξαναβρίσκουμε στις παραλλαγές

6. Marianthi Kaplanoglou, «The girl as soldier: a history of the Greek narrative traditions», Archivio Anthropologic!) Mediterraneo II, 1999, σ. 145-154.

7. Év. Patlagean, L' histoire de la femme deguisée en moine et Γ evolution de la sainteté féminine à Byzance, Studi Medievali, XVII, 1976, σ. 598-623.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/244.gif&w=600&h=915

λαγές του *884C. Το θέμα του κοριτσιού-στρατιώτη συνδυάζεται σε μια σειρά από δημοτικά τραγούδια των νησιών του Αιγαίου με το θέμα της «Κόρης-Ταξιδεύτριας» αλλά και του κύκλου τραγουδιών με τον τίτλο «Ρωμιοπούλα με φρεγάδα, την κυνηγά του ρήγα ο γιος». Στα τραγούδια αυτά μια βασιλοπούλα ντύνεται αντρίκια, αρματώνει φρεγάτα και φεύγει να πολεμήσει έναν εχθρό βασιλιά στη θέση του πατέρα της. Υπάρχουν οι δοκιμασίες του φύλου, που με επιτυχία ξεπερνά η ηρωίδα, που ξεφεύγοντας αποκαλύπτει την πραγματική της ταυτότητα. Το βασιλόπουλο την παρακαλεί να το πάρει μαζί της και επιστρέφουν στη χώρα του πατέρα της.

Η μελέτη της γεωγραφικής εξάπλωσης των παραμυθιών αυτών δείχνει ότι οι διαφορετικοί τύποι και υπότυποι δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένοι στις ελληνικές περιοχές. Τείνουν μάλλον να αντικαθιστούν ο ένας τον άλλο αντί να συνυπάρχουν. Ακόμα και αν οι παραλλαγές του AT *884C είναι περισσότερες από τις παραλλαγές των άλλων υποτύπων συγκεντρώνονται σε ορισμένες γεωγραφικές περιοχές, όπου μάλιστα η σύνδεση αυτού του θέματος με άλλα μοιάζει να απουσιάζει.

Η ευρεία διάδοση του υπότυπου *884C στη βόρεια και κεντρική Ελλάδα συσχετίζεται με το γεγονός ότι σε αυτές τις περιοχές το παραμύθι αντιστοιχεί σε τοπικές παραδόσεις για ορισμένες ιστορικές ή θρυλικές μορφές του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Έτσι το ιδεολογικό μήνυμα του παραμυθιού μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο σε σχέση με τις κοινωνικές συνθήκες στις οποίες ζούσαν οι ομάδες που το δημιούργησαν. Οι περιοχές αυτές, που κατοικούνταν από αγροτικούς και ημινομαδικούς κτηνοτροφικούς πληθυσμούς, βρίσκονταν έξω από τα σύνορα του ελληνικού κράτους, που δημιουργήθηκε μετά την Ελληνική Επανάσταση, στη διάρκεια της δεκαετίας του 1830 και ενσωματώθηκαν σταδιακά έως την εποχή των Βαλκανικών πολέμων. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, αυτές οι περιοχές αποτελούσαν το πεδίο των συγκρούσεων μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, των βαλκανικών λαών μεταξύ τους αλλά και των τοπικών κοινωνιών προς το νέο κεντρικό κράτος. Αυτοί οι ανταγωνισμοί, που διήρκησαν σχεδόν έναν αιώνα, φέρνοντας σημαντικές δημογραφικές και κοινωνικο-πολιτικές αλλαγές δημιούργησαν τις κατάλληλες συνθήκες για τη δράση ένοπλων ομάδων με ποικίλη προέλευση, χαρακτηριστικά και εξέλιξη. Το φαινόμενο της κοινωνικής ληστείας θεωρούνταν από το κεντρικό κράτος ως έγκλημα μέσα στα σύνορά του αλλά μπορούσε ενδεχομένως να χρησιμοποιηθεί για την εξυπηρέτηση εθνικών στόχων, αν οι ληστές δραστηριοποιούνταν έξω από αυτό.

Αυτές οι ομάδες περιλάμβαναν και γυναίκες, των οποίων η δράση περιγράφεται σε αντίστοιχα αφηγηματικά τραγούδια. Αυτές οι γυναίκες, εξαιτίας της ομοιότητάς τους με τα κορίτσια-στρατιώτες των παραμυθιών, τροφοδοτούσαν τη φαντασία των λαϊκών αφηγητών σε αυτές τις περιοχές που ήταν εξοικειωμένοι με παρόμοιες ιστορίες, επιτρέποντας έτσι τις ανταλλαγές ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία.

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/245.gif&w=600&h=915

Οι αντικρουόμενες απόψεις για τον γυναικείο ηρωισμό σε σχέση με την κοινωνική θέση του ληστή αντιπροσωπεύονται με χαρακτηριστικό τρόπο στην ιστορία της Περιστέρας Κράκα από τη Σιάτιστα (περ. 1855-60), η οποία το 1878, ντυμένη σαν άντρας, κατατάχτηκε στο σώμα του αδελφού της Γούλα Κράκα και μετά το θάνατο του αδελφού της έγινε καπετάνιος, γνωστή σαν καπετάν-Σπανοβαγγέλης. Παρέμεινε σε αυτή τη θέση ακόμα και μετά την αποκάλυψη της πραγματικής της ταυτότητας. Παντρεύτηκε έναν από τους συντρόφους της και το 1882 πήγε στο ελληνικό κράτος, όπου ο άντρας της συνελήφθη ως ληστής. Σύμφωνα με την παράδοση, η Περιστέρα πήρε μέρος μπροστά στο βασιλιά σε αγώνα σκοποβολής, νίκησε στο σημάδι τους αξιωματικούς του βασιλιά, κερδίζοντας έτσι αμνηστία για τον άντρα της. Η ιστορία της την περιγράφει κυνηγημένη εξίσου από τους Τούρκους αλλά και τις ελληνικές αρχές, ακόμα κι αν έγινε αξιοθέατο στη βασιλική αυλή, ενέπνευσε όμως τον θαυμασμό των ανθρώπων της τοπικής κοινωνίας της και ο θρύλος της διαδόθηκε στην προφορική παράδοση, κυρίως ως δημοτικό τραγούδι. Γυναίκες μεταμφιεσμένες αναφέρεται ότι πήραν μέρος ακόμα και στο Μακεδονικό Αγώνα (19041908) έως και τους Βαλκανικούς πολέμους.

Νεότερες παραδόσεις αναφέρονται στον γυναικείο ηρωισμό μεταθέτοντάς τον όμως πολύ παλιά, στους αρχαίους χρόνους. Παραδόσεις από το Ρουμλούκι, τα Φάρσαλα, τους Σοφάδες και τον Βελβενδό εξηγούν το σχήμα του γυναικείου κεφαλόδεσμου, που μοιάζει με περικεφαλαία στις περιοχές αυτές ως εξής: πρόκειται για προνόμιο το οποίο έδωσε ο Μέγας Αλέξανδρος στις γυναίκες επειδή σε μια μάχη που δείλιασαν οι άντρες τους, αυτές νίκησαν τον εχθρό8.

Στη Βόρεια και κεντρική Ελλάδα, λοιπόν, το παραμύθι βασίζεται στο ιστορικό γεγονός και διατηρείται εξαιτίας του. Εδώ το θέμα του κοριτσιού στρατιώτη και των δοκιμασιών του φύλου επικρατούν και η ιστορία εμφανίζεται περισσότερο ρεαλιστική. Ακόμα και όταν υπάρχει ένα μαγικό στοιχείο, όπως τα αδύνατα ζητήματα, αυτά δεν υπαγορεύονται από ένα υπερφυσικό ον αλλά από τους ανθρώπινους γονείς του ήρωα.

Αντίθετα, στα νησιά του Αιγαίου, στην Κύπρο και στους Έλληνες της Μικράς Ασίας, το θέμα του κοριτσιού-στρατιώτη ενώνεται με πολλά μαγικά στοιχεία (παρουσία υπερφυσικών όντων, αδύνατα ζητήματα, μαγική αλλαγή του φύλου). Από το συμφυρμό του *884C με τον παραμυθιακό τύπο 425Α η ιστορία απομακρύνεται από την πραγματικότητα και επενδύεται με περισσότερα μαγικά στοιχεία. Στα νησιά του Αιγαίου το θέμα του κοριτσιού-στρατιώτη δεν προκαλεί τόσο το ενδιαφέρον των τοπικών αφηγητών. Προτιμούν αντίθετα πολλά μαγικά στοιχεία, όπως αυτό της μάγισσας ή δράκισσας μάνας του νέου, που απουσιάζουν από τις παραλλαγές της ηπειρωτικής Ελλάδας. Είναι πιθανό

8. Ν. Πολίτης, Παραδόσεις, σ. 640 κε., Λαογραφία Ε', 1915-1916, σ. 206, Λαογραφία ΣΤ', 1917-1918, σ. 464.

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/246.gif&w=600&h=915

η μορφή του κοριτσιού-στρατιώτη να γινόταν σταδιακά κάτι το αταίριαστο στις νησιωτικές κοινωνίες του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Αν και παραμένει στην αφηγηματική παράδοση των νησιών, επενδύεται με μαγικά στοιχεία, που μετατρέπουν το κορίτσι-στρατιώτη σε ένα μεταμφιεσμένο κορίτσι σε αναζήτηση ενός συζύγου.

Η μεταμφίεση ενός κοριτσιού σε άνδρα θεωρείται μια συνηθισμένη πρακτική για ένα κορίτσι που θέλει να διατηρήσει την τιμή της ή την τιμή των συγγενών της. Επιτρέπει στην ηρωίδα να αρνηθεί τους προκαθορισμένους κανόνες της ερωτικής επικοινωνίας και να ξεφύγει προσωρινά από την θέση υποταγής στην οποία βρίσκεται. Από την άλλη, όμως, επιβεβαιώνει και ταυτόχρονα αναπαράγει τον κανόνα του αυστηρού διαχωρισμού και της ιεράρχησης των ρόλων των δύο φύλων.

Στις ελληνικές παραλλαγές του παραμυθιού για το κορίτσι στρατιώτη συναντώνται δύο αφηγηματικές παραδόσεις: η μεσαιωνική παράδοση της ανδρειωμένης με την παράδοση του παραμυθιού, όπου η ηρωίδα αναζητά τον χαμένο σύζυγο της. Ενώ, όμως, η ανδρειωμένη αποτυχαίνει στην αναμέτρησή της με τους άνδρες, το κορίτσι-στρατιώτης, πετυχαίνει, χάρη στη μεταμφίεσή της, να θριαμβεύσει απέναντι στους αρσενικούς αντιπάλους της, χωρίς να αποκαλύψει το φύλο της. Παρόλα αυτά, η «επιτυχία» της δημιουργεί καινούργια προβλήματα, που παραπέμπουν σε αυτά των ηρωίδων που αναζητούν σύζυγο. Με αυτόν τον τρόπο, μοτίβα από τον παραμυθιακό τύπο AT 425Α και Β (όπως τα αδύνατα ζητήματα που θέτει η μάγισσα, η μαγική μεταφορά ή η αλλαγή του φύλου) προσαρμόζονται σε ένα νέο αφηγηματικό πλαίσιο, που διαπραγματεύεται τον επαναπροσδιορισμό του φύλου και του κοινωνικού ρόλου ενός ατόμου, που συμμετέχει σε μια διπλή ζωή, υιοθετώντας εξίσου τη γυναικεία και την ανδρική ταυτότητα και, επομένως, μην μπορώντας να σχετιστεί ούτε με έναν άνδρα ούτε με μια γυναίκα. Αυτό θα γίνει δυνατό μόνο με την κατάργηση της μιας από τις δυο ταυτότητες, δηλαδή της ανδρικής στους *884C και D και της γυναικείας στο 514.

Τα παραμύθια αυτά, όμως, αντανακλούν και την εξέλιξη των αντιλήψεων για τη γυναικεία φύση και τον γυναικείο ηρωισμό. Οι ανδρειωμένες του Βυζαντινού έπους και των ακριτικών τραγουδιών διαθέτουν υπεράνθρωπη ή μαγική δύναμη, πολεμούν χωρίς να κρύβουν το φύλο τους, δρουν στο περιθώριο της ανθρώπινης κοινωνίας και συνήθως αρνούνται να ενσωματωθούν σε μια κοινωνία, μέσα από έναν κατεξοχήν κοινωνικό θεσμό, τον γάμο. Αντιπροσωπεύουν λοιπόν μια μεσαιωνική αντίληψη του γυναικείου ηρωισμού, που τον τοποθετεί στις παρυφές της πολιτισμένης κοινωνίας, σχεδόν έξω από αυτήν, αντίληψη που εξασθενεί στους νεότερους χρόνους, όπου νέες ιδέες, όχι λιγότερο διαχωριστικές για τους κοινωνικούς ρόλους των δύο φύλων, παίρνουν τη θέση της.

Αντίθετα τα κορίτσια-στρατιώτες, με τη μεταμφίεσή τους, που αποτελεί πια απαραίτητο συμπλήρωμα της πολεμικής τους ικανότητας, επιδιώκουν μια

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/247.gif&w=600&h=915

ενσωμάτωση και όχι μια ρήξη με το κοινωνικό τους περιβάλλον. Γι' αυτό και ως θέμα γνωρίζει μεγάλη ποικιλία χειρισμών στη νεότερη εποχή, κάτι που επιβεβαιώνεται από τη συνάντηση δύο προφορικών παραδόσεων, του παραμυθιού και του θεματικού τραγουδιού, καθώς ένα παραδοσιακό αφηγηματικό σχήμα μπορούσε να επενδύσει την ιστορία ενός συγκεκριμένου προσώπου, διαδικασία που στον ελλαδικό χώρο συνεχίστηκε έως τις αρχές του 20ού αιώνα.

Η μεταμφίεση εμφανίζεται ως ένα βασικό χαρακτηριστικό των ιστοριών αυτών, όπου η ανδρεία της ηρωίδας σχετίζεται με την απόκρυψη της γυναικείας της ταυτότητας, η αποκάλυψή της συνήθως τη φέρνει σε κατάσταση αδυναμίας. Η ίδια η μεταμφίεση γίνεται μια νέα στρατηγική στην ερωτική μύηση της ηρωίδας και στην κατάκτηση ενός εραστή.

Η μυητική διάσταση του παραμυθιού φαίνεται στις δοκιμασίες του φύλου9 αλλά και σε άλλα αφηγηματικά θέματα, όπως είναι η σιωπή της ηρωίδας που παραπέμπει σε αντίστοιχο έθιμο συνδεδεμένο με τις γαμήλιες τελετές10. Οι δοκιμασίες του φύλου δεν αναδεικνύουν απλώς τις αντιθέσεις και τη συμπληρωματικότητα των δύο φύλων αλλά αποκαλύπτουν, μέσα από το συμβολισμό τους, και τα διαφορετικά στάδια της ερωτικής προσέγγισης και των προγαμιαίων ανταλλαγών αλλά και προφυλάξεων.

Το θέμα αυτό δεν απαντάται μόνο στην αφηγηματική παράδοση αλλά και στις τελετουργικές πρακτικές. Έθιμα μεταμφιέσεων είναι γνωστά σε όλα τα Βαλκάνια. Στη Βόρεια Ελλάδα, στη «μέρα της Μπάμπως» που γιορτάζεται στις 2 Ιανουαρίου, οι παντρεμένες γυναίκες μεταμφιέζονται σε άντρες, συχνά οπλισμένους, φορώντας ανδρικά ρούχα και ασκώντας ακόμα και βία στους άνδρες που συναντούν. Τα νέα κορίτσια δεν συμμετέχουν στην τέλεση του εθίμου, που συνδέεται με το γάμο και τη μύηση των παντρεμένων γυναικών στην κοινωνία11.

Τέλος ας αναφέρουμε την παρατήρηση της Ζωής Παπαζήση — που βασίζεται τόσο στο εκδομένο βιβλίο της Παραμύθια των Βλάχων. 96 παραμύθια περιοχής Τρικάλων Θεσσαλίας (Gutenberg, Αθήνα 1996), όσο και στο ανέκδοτο ακόμα υλικό της από τη Μακεδονία — ότι το πιο συχνά απαντώμενο παραμύθι της συλλογής της είναι «το Κορίτσι στο στρατό» (πρόκειται για παραλλαγές του *884C), κάτι που επιβεβαιώνει την ανθεκτικότητα αυτών των παραδόσεων στο χώρο διάδοσης που επισημάναμε.

9. Velay Vallantin, ό.π.

10. Μ. Γ. Μερακλής, «Η σιωπή, τα γέλια και τα κλάματα», Λαογραφικά Ζητήματα, Μπούρας, Αθήνα 1989, σ. 33-58.

11. Γ. Α. Μέγας, «Έθιμα της ημέρας της μαμής», Λαογραφία, 25, 1967, 534-556 και I. Anastassiadou, «Deux cérémonies de travestissement en Thrace: le jour de Babo et les Caloyeri», L'Homme, XVI, avr.-sept. 1976, σ. 69-101.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/62/gif/248.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 248
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 500-559
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 229
    

    ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT *884D

    Ο βασιλιάς με τα τρία αγόρια και ο βασιλιάς με τα τρία κορίτσια

    AT: Δεν συμπεριλαμβάνεται Ο κυρ-Βοριάς

    Ήτανε δυο βασιλιάδες, δυο αδέρφια, και τα δυο ηπαντρευτήκανε κ' ήταν το παλάτι πολλές κάμαρες κ' ήπηρε ο ένας το μισό κι ο άλλος το άλλο μισό. Η ταράτσες τωνε ήτανε ένα" ο πρώτος ήτονε σαν πιο μεγάλος (πιο μεγάλο βασίλειο) και είχε στην ταράτσα του δυο καρέγλες, μιαν ασημένια και μια μαλαματένια. Το λοιπός όντας είχε χαρά ο μεγάλος βασιλέας ηκάθουντα στη μαλαματένια κι όντας ήτανε κακοδιάθετος ηκάθιζε στην ασημένια. Μα ήκαμε ο πρώτος 9 κόρες, ο δεύτερος 9 γιους. Ηβγαίνανε κάθε πρωί στην ταράτσα, ο δεύτερος ηζήλευγε του πρώτου. Το λοιπός ηβγαίνανε στην ταράτσα κάθε πρωί κι ηπαίρνανε τον καφέ τωνε, ας πούμε' ύστερα ήθελε να πειράξει ο μικρός το μεγάλο, μα ο βασιλέας που χε τση 9 κόρες είχε κάθε μια στην καμαρήν τση, την μικρή μικρή ηγάπα καλά και ήτανε η ωραία και, όντας ήθελε να βγη ο βασιλέας στον περίπατο, ήθελε να 'ρθει και να φέρει κάτιν τις τση μικράς του κόρης.

    Το λοιπός έναν πρωί ηβγήκε στην ταράτσα και ήκατσε στη μαλαματένια καρέγλα" ηβγήκε ο αδερφός του κ' εκείνος στην ταράτσα" ως τον είδε, του ζήλευγε. Πώς να κάνει να τον εψυχράνει που τανε κ' εκείνος χαρούμενος, του λέει: «Καλημέρα αδερφέ με τ'ς εννιά σου σκρόφες». Λέοντας τώρα αυτός με την καλημέρα να του πει τση 9 κόρες σκρόφες, ησηκώθηκε κ' ήκατσε στην ασημένια καρέγλα. Τώρα αυτός ήμεινε ως εκειδά το πράμα. Βγαίνει την άλλη μέρα πικραμένος, αυτός του λέει το ίδιο. Η κόρην του τώρα, που ηπάψανε κείνα που τση πήανε, τονέ παρακάλιε α τση πει ίντα 'χε. Δεν τση λεε. Τρεις πορναριές ανεβαίνει και του λέει πάλι αυτόν το λόγο. Εκεί η κόρη του λέει: «Πατέρα θα μου πεις;» Τον εβίασε, τον έζωσε καλά, ώστε που τσι το πε. Λέει: «Κόρη μου, τι να σου πω" ο θείος σου έχει τώρα τρεις φορές που με λέει καλημέρα αδερφέ με τσι τρεις σου σκρόφες». Λέει: «Αλή, πατέρα μου, και δε ξέρεις να του πεις: καλημέρα αδερφέ με τ'ς εννιά σου κάπροι». Λέει: «Καλά το λες, κόρη μου»' βγαίνει τότες στην ταράτσα, λέει κι ένας κι άλλος, ηπικράθηκε αυτός, μα πράμα.