Συγγραφέας:Αγγελοπούλου, Άννα
 
Καπλάνογλου, Μαριάνθη
 
Κατρινάκη, Εμμανουέλα
 
Τίτλος:Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:44
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:519
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Ελληνικά παραμύθια-Κατάλογος
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Περίληψη:Στον πέμπτο αυτόν τόμο του Καταλόγου των Ελληνικών Παραμυθιών (βλ. και δημοσιεύματα ΙΑΕΝ αρ. 21, 26, 34 και 41) παρουσιάζεται η επεξεργασία του τελευταίου μέρους των μαγικών παραμυθιών (AT/ATU 300-749), που καλύπτει τους τύπους AT/ATU 560-649 (μαγικά αντικείμενα) και AT/ATU 650-699 (υπερφυσική δύναμη και γνώση).
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.44 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 1-20 από: 522
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/1.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/2.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/3.gif&w=600&h=915

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ-5

ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΩΝ ΤΥΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ AT 560-699

Σελ. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/4.gif&w=600&h=915

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ I. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

Κατάλογος Ελληνικών Παραμυθιών Εποπτεία Επεξεργασίας: Άννα Αγγελοπούλου

Ο ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ Αχαρνών 417, Τ.Θ. 1048, 111 43 Αθήνα Τηλ. 210.25 99.485, Fax 210.25 99 302

ISBN 978-960-7138-38-5

Σελ. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/5.gif&w=600&h=915

ΓΕΩΡΓΙΟΥ Α. ΜΕΓΑ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ - 5

ΑΝΝΑ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ - ΜΑΡΙΑΝΘΗ ΚΑΠΛΑΝΟΓΛΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑ ΚΑΤΡΙΝΑΚΗ

ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΩΝ ΤΥΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ AT 560-699

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

-----------------------------------44-------------------------------------

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.I.E.

ΑΘΗΝΑ 2007

Σελ. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/6.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/7.gif&w=600&h=915

Στους συντρόφους μας, τους μαγικούς μας βοηθούς

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/8.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/9.gif&w=600&h=915

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Με τον πέμπτο τόμο του Καταλόγου μας παρουσιάζουμε την επεξεργασία του τελευταίου μέρους των μαγικών παραμυθιών (AT/ATU 300-749), που καλύπτει τους τύπους AT/ATU 560-649 (μαγικά αντικείμενα) και AT/ATU 650699 (υπερφυσική δύναμη και γνώση).

Πολλά από τα παραμύθια που εξετάζουμε και κυρίως οι τύποι AT/ATU 560-569, προβάλλουν ως κύριο λόγο της επιτυχίας των ηρώων τους την απόκτηση κάποιου μαγικού αντικειμένου. Όσο το έχει στην κατοχή του ο πρωταγωνιστής, όλες του οι επιθυμίες πραγματοποιούνται, ενώ μόλις το χάσει καταστρέφεται, χάνει το θρόνο του, τη γυναίκα του, τα πάντα. Τα αντικείμενα είναι συνήθως φανταστικά, παραβαίνουν τους νόμους της φύσης και φέρνουν το επιθυμητό αποτέλεσμα στη ζωή του ήρωα με την ελάχιστη προσπάθεια. Το μαγικό δαχτυλίδι που κάνει θαύματα, το λυχνάρι του Αλαντίν, η κουκιά που φτάνει στον ουρανό, ο μαγικός μύλος που έκανε τη θάλασσα αρμυρή, το πουγκί που βγάζει ασταμάτητα φλουριά, η μαγική φλογέρα, το τραπεζομάντιλο που γεμίζει φαγητά, ένα χαλί που σε μεταφέρει όπου θέλεις. Σχηματίζεται έτσι μια πρώτη ομάδα μαγικών αντικειμένων που καθιστούν τον ήρωα άτρωτο κι ακαταμάχητο, πραγματοποιώντας μια αρχέγονη φαντασίωση παιδικής παντοδυναμίας. Συχνά έχουν θετική αλλά και αρνητική επίδραση επάνω του, όπως για παράδειγμα τα μαύρα σύκα που, όταν τα τρώει, του φυτρώνουν κέρατα, ενώ όταν τρώει τα άσπρα, του πέφτουν τα κέρατα. Σ' αυτόν τον κύκλο λειτουργούν τα μάγια αλλά και το αντίδοτο στα μάγια, το θαύμα υπάρχει αλλά και τα πάντα καταστρέφονται όταν πάψει να λειτουργεί. Μ' αυτόν τον τρόπο συνειδητοποιεί ο ήρωας την τέλεια αδυναμία του, όταν πρέπει να στηριχθεί μόνο στις δικές του δυνάμεις και προσπαθεί πάσει θυσία να επανακτήσει το χαμένο του θησαυρό. Μέσα από τη διαδικασία αυτή ο ήρωας ενηλικιώνεται.

Μια δεύτερη ομάδα αποτελούν τα παραμύθια Ο βοσκός των λαγών (AT/ATU 570), Όλοι μαζί κολλημένοι (AT/ATU 571), Ο χορός στ αγκάθια (AT/ATU 592), όπου οι ήρωες χρησιμοποιούν μαγικά αντικείμενα που αλλάζουν υποχρεωτικά τη συμπεριφορά των ανθρώπων και υποχρεώνουν τους πάντες να υποταχθούν στη θαυμάσια δύναμη τους. Έτσι ανατρέπουν τα δεδομένα της χαμηλής κοινωνικής τους προέλευσης και αντιστρέφουν τους όρους του πεπρωμένου τους, αναγκάζοντας τους ισχυρούς να υπακούσουν στις πλέον ανομολόγητες επιθυμίες τους.

Η τρίτη τέλος ομάδα αφορά την υπερφυσική δύναμη και γνώση. Ιστορίες όπως Τα δώρα του Αγίου (AT/ATU 611), Τα φύλλα που ανασταίνουν

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/10.gif&w=600&h=915

(AT/ATU 612), Οι δυο ταξιδιώτες [(Ο Θεός θέλει καλοσύνες ή κακοσύνες;) AT/ATU 613], Οι επιτήδειοι αδερφοί (AT/ATU 653), Οι τρεις σοφοί αδερφοί, Το ξεστρατισμένο ζώο και τα έξυπνα συμπεράσματα (AT/ATU 655 / AT 655 Α), Ο θετός γιος του δράκου και η Πεντάμορφη (ΑΤ*667), Η γλώσσα των ζώων (AT/ATU 670), Ο Σταχτογιάννης (AT/ATU 675), αφηγούνται περιπέτειες ανθρώπων που έχουν ή αποκτούν μαγικές ιδιότητες και χαρίσματα που τους εξομοιώνουν με υπερφυσικά όντα. Έτσι κατορθώνουν να πραγματοποιούν αδύνατα ζητήματα αλλά και τις βαθύτερές τους επιθυμίες κοινωνικής ή και σεξουαλικής επιτυχίας. Στα παραμύθια αυτά συμπεριλαμβάνονται διηγήσεις δομημένες με τέτοιο τρόπο, ώστε να επιβεβαιώνουν στο τέλος τον κανόνα «οι καλοί ανταμείβονται και οι κακοί τιμωρούνται»1.

Παρόλο που σε γενικές γραμμές ακολουθήσαμε την κατάταξη του Γεωργίου Μέγα, χρειάστηκε να διαφοροποιήσουμε ορισμένους τύπους που, με τα υπάρχοντα δεδομένα, δημιουργούσαν προβλήματα στην κατάταξη. Η ερευνητική μας προσπάθεια κατέληξε σε ορισμένα πορίσματα για έναν αριθμό παραμυθιών, στα οποία δόθηκαν νέοι αριθμοί τύπων και υποτύπων. Οι νέες κατατάξεις ακολουθούν τις πιο πρόσφατες μελέτες για το παραμύθι είτε των δικών μας ερευνών είτε ξένων μελετών, που γνωρίσαμε από τη διεθνή βιβλιογραφία είτε, τέλος, προτείνονται βάσει της τρίτης αναθεώρησης του διεθνούς Καταλόγου AT από τον καθηγητή Hans-Jörg Uther, που κυκλοφόρησε πρόσφατα2. Στο τρίτομο έργο του (που εδώ αναφέρεται ως ATU), ο συγγραφέας προτείνει κάποιες συγκεντρώσεις υποτύπων σ' έναν ενιαίο παραμυθιακό τύπο και καταργεί γενικά πολλές αποσχίδες παραμυθιών, που θεωρεί περιττές νοηματικά. Εμείς λάβαμε υπόψη μας κάθε νέα του κατάταξη, τη συζητήσαμε και αποφασίσαμε είτε να την υιοθετήσουμε είτε να κρατήσουμε την προηγούμενη τυπολογία, του διεθνούς Καταλόγου Aarne-Thompson (AT). Επομένως στην αγγλική μετάφραση του Καταλόγου μας θα αναφέρονται πλάι σε κάθε παραμυθιακό τύπο AT και ο τύπος ATU συστηματικά, ούτως ώστε το έργο μας να μπορεί να χρησιμοποιηθεί και από τη νέα γενιά των ερευνητών.

Οι κυριότερες προτάσεις κατάταξης του παρόντος τόμου είναι οι εξής:

- Τύποι AT/ATU 567, AT/ATU 567 A, AT/ATU 567 + AT/ATU 567 A.

Στην ελληνική παράδοση παρατηρούνται ορισμένες διαφορές των σχετικών αφηγήσεων από την αντίστοιχη περιγραφή στους δύο διεθνείς καταλόγους AT και ATU και ίσως γι' αυτό ο Γ. Μέγας φαίνεται πως προβληματίστηκε σχετικά με την ορθότερη κατάταξή τους.

1. Bremond Claude, «Les bons récompenses et les méchants punis. Morphologie du conte merveilleux français», στο Claude Chabrol, Sémiotique narrative et textuelle, Larousse, Paris 1973, o. 96-121.

2. Hans-Jörg Uther, The Types of International Folktales, A Classification and Bibliography, FF Communications No 284, Helsinki 2004.

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/11.gif&w=600&h=915

Τα παραμύθια αυτά έχουν κοινό θέμα τη βρώση ενός μαγικού πουλιού από έναν νέο ή από τρία αδέρφια και τα επακόλουθα της. Φαίνεται πως ο Μέγας αρχικά είχε κατατάξει τις ελληνικές παραλλαγές των παραμυθιών αυτών ως AT 567, προσθέτοντας αργότερα και κάποια δελτία με τον αριθμό AT 567 Α, χωρίς να είναι ξεκάθαρο τι διαφοροποιεί τα τελευταία από τις πρώτες. Εδώ διακρίναμε δύο ομάδες παραλλαγών με βάση το αν περιέχουν ή όχι το επεισόδιο της κλέφτρας βασιλοπούλας. Στην πρώτη περίπτωση τους δώσαμε τον αριθμό AT 567 Α (αφού έχουμε τρία αδέρφια να πρωταγωνιστούν, όπως στον αντίστοιχο τύπο του διεθνούς Καταλόγου), ενώ στη δεύτερη μιλάμε για συμφυρμό των τύπων AT 567 και AT 567 Α, καθώς ο AT 567 δεν απαντά αυτόνομος στην ελληνική παράδοση.

- Τύποι AT/ATU 571 και AT/ATU 571 Β: συμπτύσσονται σ' έναν ενιαίο τύπο, τον AT/ATU 571.

Οι τύποι AT/ATU 571 και AT/ATU 571 Β παρουσιάζονται συχνά σε συμφυρμό. Στην Ελλάδα, ο τύπος AT/ATU 571 Β αριθμεί μόνο δύο παραλλαγές που δεν παρουσιάζουν σαφή διαφοροποίηση από τον τύπο AT/ATU 571. Συνεπώς τους ενοποιήσαμε.

- Τύπος AT/ATU 572*: αναφέρεται αυτόνομα με δύο μόνο παραλλαγές. Στον κατάλογο ATU δίδεται μια διαφορετική περιγραφή του τύπου. Οι δύο ωστόσο ελληνικές παραλλαγές που ο Μέγας κατέταξε ως AT 572* είναι παραπλήσιες.

- Τύπος AT 591*: μεταφέρεται στις νουβέλες.

Στα μαγικά παραμύθια, ως ελληνικό οικότυπο με αριθμό AT 591*, κατατάσσει ο Γ. Μέγας μια ομάδα δεκαέξι παραμυθιών (κυρίως από τα νησιά του Αιγαίου, τα μικρασιατικά παράλια και την ανατολική Θράκη) που περιέχουν την αναζήτηση ενός άγνωστου μαγικού άνδρα, θεματολογία που παραπέμπει στον κύκλο των παραμυθιών της αναζήτησης του μαγικού συζύγου (AT/ATU 425). Ωστόσο υπάρχουν και πολλά στοιχεία που απομακρύνουν το παραμύθι μας από αυτόν τον κύκλο των παραμυθιών και γενικότερα από το μαγικό παραμύθι: η εισαγωγή του παραμυθιού προσεγγίζει τα ρεαλιστικά παραμύθια (νουβέλες) : η ηρωίδα είναι μια βασίλισσα που άδικα θεωρείται από τον άνδρα της ως άπιστη και την κακομεταχειρίζεται" μαθαίνοντας από μιαν άλλη γυναίκα για έναν άλλο βασιλιά, το αναφέρει στον άνδρα της και αυτός φεύγει σε αναζήτηση του. Δεν έχουμε δηλαδή το γάμο και την απώλεια του μαγικού συζύγου όπως συμβαίνει στον κύκλο των παραμυθιών του AT/ATU 425 αλλά την εξαρχής αναζήτησή του από έναν συγγενή της (τον άντρα της). Εξάλλου τα μαγικά στοιχεία του παραμυθιού είναι μάλλον περιορισμένα και συγκεντρώνονται στο πρόσωπο του δεύτερου βασιλιά όπου εμφανίζονται με υπαινικτικό τρόπο: στο όνομά του (Εφτάσκεπος, Κριθαρίτης, Χρυσοπράσινος αετός, βασιλιάς Αλέξανδρος), στη μαγική ομορφιά του, στη δύναμη του να μεταμορφώνει (έχει μεταμορφώσει τη δική του άπιστη γυναίκα σε φοράδα ή γουρούνα που

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/12.gif&w=600&h=915

όμως την περιποιείται), στα μαγικά αντικείμενα που στέλνει ως δώρο στην αθώα βασίλισσα για να τη μεταφέρουν κοντά του (διαμαντένια καρφίτσα, μαγικά περιστέρια, ταμπακέρα, βραχιόλια, φιόρο διαμαντένιο, χαλί κτλ.). Αν στα παραπάνω προσθέσουμε μια σειρά από δευτερεύουσες παραμυθιακές πλοκές (το θέμα της φτωχιάς που αναζητά μια γυναίκα που δεν έχει πίκρες, για να της ράψει ένα πουκάμισο, το θέμα του μαύρου εραστή, που η ομορφιά του παρομοιάζεται με τα μαύρα σταφύλια σε άσπρο πιάτο), το παραμύθι μας συνθέτει στοιχεία από διαφορετικά παραμυθιακά είδη (μαγικό παραμύθι, νουβέλα, θρησκευτικό παραμύθι) που τόσο θεματικά όσο και ως προς τη γεωγραφική τους διάδοση υποδεικνύουν μια ανατολική προέλευση. Τα παραμύθια αυτά θα μελετήσουμε σε επόμενο τόμο.

- Τύπος AT/ATU 594*: καθώς αριθμεί μία παραλλαγή, αλλά δεν έχει καμία σχέση με την περιγραφή του αντίστοιχου τύπου στον ATU, δεν τον εντάξαμε στον παρόντα τόμο.

- Τύποι AT/ATU 611, AT *611 A, AT 611 Β: προτείνεται να καταταγούν στον κύκλο του Ευγνώμονα νεκρού, ως AT 507 D (Τα δώρα του Αγίου).

Καταρχάς ενοποιήσαμε τους τύπους AT/ATU 611, AT *611 και AT 611 Β σ' έναν ενιαίο τύπο, τον AT611 (Τα δώρα του Αϊ-Νικόλα), που αποτελεί ουσιαστικά μια υπο-ομάδα του παραμυθιακού τύπου AT 507 C (Η κόρη με τα φίδια). Ο Μέγας κατατάσσει εξάλλου ορισμένες παραλλαγές της ιστορίας του Αϊ-Νικόλα στον τύπο AT 507 C κι ορισμένες στον παρόντα AT 611, χωρίς να φαίνεται ξεκάθαρα το γιατί. Βέβαια, συχνά τα θέματα των δύο τύπων είναι συναφή. Προτείνουμε κατά συνέπεια να υπάρξει ενοποίηση, δηλαδή να συμπεριληφθούν οι σαράντα τρεις παραλλαγές του AT 611 στον κύκλο του Ευγνώμονα νεκρού, δημιουργώντας ένα νέο υπότυπο, τον AT 507 D.

- Τύποι AT/ATU 612, AT 612 Α: ενοποιήθηκαν ως AT612.

Στις ελληνικές παραλλαγές δεν υφίσταται διάκριση μεταξύ AT/ATU 612, AT 612* και AT 612 Α, οπότε ενώσαμε τους τύπους. Ο Μέγας φαίνεται να θεωρεί ότι μόνον ο τύπος AT 612 Α συνδυάζει το μοτίβο των φιδιών με το επεισόδιο της άπιστης γυναίκας. Ωστόσο ο Κατάλογος AT αναφέρει συνδυασμένα τα δύο επεισόδια και στους δύο τύπους. Αλλά και στον Κατάλογο ATU υπάρχει η απλούστευση που κάναμε, δηλαδή οι δύο τύποι είναι ενωμένοι στον ενιαίο τύπο ATU 612.

- Τύποι AT 650, AT/ATU 650 A, AT/ATU 650 Β: οι δύο πρώτοι ενοποιήθηκαν ως AT 650 Α και ο τύπος AT/ATU 650 Β προσαρτήθηκε στον τύπο AT 301 Β.

Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν παρά μόνο πέντε καταγραφές του παραμυθιακού τύπου ΑΤ650 και επτά του τύπου AT/ATU 650 Α, που είναι πλατιά διαδομένος στην Ευρώπη, ειδικά στις σκανδιναβικές και βαλτικές χώρες3. Το θέμα

3. St.Thompson, The Folktale, σ. 85-86 και σ. 279.

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/13.gif&w=600&h=915

του αντρειωμένου ήρωα με την ηράκλεια δύναμη και το πλήθος των άθλων καλύπτεται στην Ελλάδα από άλλες αφηγήσεις, όπως τα παραμύθια του Δακρυγιάννη και του Αρκουδογιάννη, που ανήκουν στον τύπο AT 301 Β με τον οποίο παρατηρούνται συμφυρμοί.

Ο Γ. Μέγας είχε διατηρήσει τρεις υπότυπους. Εμείς ενώσαμε τους δύο πρώτους (AT 650 και AT/ATU 650 Α) διότι δεν παρουσιάζουν κάποια ουσιαστική διαφοροποίηση.

Όσον αφορά τον τύπο AT/ATU 650 Β (The Quest for a Strong Compagnon) είναι ουσιαστικά ανύπαρκτος στην Ελλάδα με τη μορφή που παρουσιάζεται στη διεθνή ταξινόμηση (AT και ATU). Το επεισόδιο των πανίσχυρων συντρόφων υπάρχει στις ελληνικές παραλλαγές αλλά δεν αποτελεί αυτόνομο παραμυθιακό τύπο. Διαπιστώνουμε ότι ο Μέγας καταχώρισε εδώ αφηγήσεις που χαρακτηριστικά ανήκουν στο μύθο του Αρκουδογιάννη / Δακρυγιάννη (AT 301 Β) όπου και τις εντάσσουμε, διπλασιάζοντας κατά συνέπεια τον αριθμό των είκοσι οκτώ παραλλαγών που δίδεται στον αντίστοιχο τόμο του Καταλόγου4 μας.

—Τύποι AT/ATU 653 και AT/ATU 653 Α (Οι επιτήδειοι αδερφοί)·, ενοποιήθηκαν σ' έναν ενιαίο τύπο ως AT 653.

—Τύπος AT *675 Α: η μοναδική παραλλαγή αυτού του τύπου ενσωματώθηκε στον τύπο AT 652.

—Τύποι AT 676 και AT 954: ενοποιήθηκαν ως AT 676.

Στην ελληνική παράδοση οι παραλλαγές του AT 676 ενώνονται σχεδόν πάντα με τον AT 954. Ενοποιήσαμε λοιπόν τους τύπους AT 676 (ένα μαγικό παραμύθι που αποτελεί το πρώτο μέρος της ιστορίας) και AT 954 (μια ιστορία κλεφτών που αποτελεί το δεύτερο μέρος της) σε έναν ενιαίο τύπο, τον AT 676. Στον Κατάλογο ATU οι δύο τύποι είναι επίσης ενωμένοι αλλά στον ενιαίο τύπο ATU 954. Εμείς προκρίναμε την ένταξή τους στον AT 676, καθώς οι Έλληνες παραμυθάδες δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στο πρώτο μέρος της ιστορίας, κυρίως στην αντιπαράθεση του πλούσιου και του φτωχού αδερφού που οδηγεί τον δεύτερο μακριά, σε ένα απομονωμένο μέρος, όπου ανακαλύπτει την είσοδο στο μαγικό θησαυρό.

Τέλος, ο Μέγας είχε ξεκινήσει τη δημιουργία ορισμένων νέων τύπων και οικοτύπων με μία μόνο παραλλαγή, χωρίς ποτέ να περατώσει την κατασκευή τους. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι ο τύπος AT 652 Α του οποίου η μόνη παραλλαγή υπάγεται σαφώς στον τύπο AT/ATU 407 (Η Δάφνη). Εξάλλου στον κατάλογο ATU ο τύπος AT 652 Α υπάγεται στον AT/ATU 407.

Όσον αφορά τους τύπους AT/ATU 560 (Το μαγικό δαχτυλίδι) και AT/

4. Άννα Αγγελοπούλου - Αίγλη Μπρούσκου, Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 300-499, <Γ. Α. Μέγα. Κατάλογος ελληνικών παραμυθιών 3>, ΙΑΕΝ, αρ. 34, ΚΝΕ-ΕΙΕ, Αθήνα 1999, τχ. Α', σ. 67-78.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/14.gif&w=600&h=915

ATU 561 (Το μαγικό κεράκι / Αλαντίν) δεν υπάρχουν τα σχετικά δελτία του Γ. Μέγα. Έτσι προβήκαμε σε μερική αποκατάσταση του αρχείου μετά από βιβλιογραφική5 καθώς και αρχειακή έρευνα στα χειρόγραφα του Λαογραφικού Φροντιστηρίου (ΛΦ). Για τον τύπο AT/ATU 560 εντοπίστηκαν συνολικά τριάντα οκτώ παραλλαγές. Για τον τύπο AT/ATU 561, εντοπίστηκαν δεκαοκτώ παραλλαγές από τις τριάντα τέσσερις που φαίνεται πως περιείχε η δελτιοθήκη του Μέγα6. Οι υπόλοιπες προέρχονται προφανώς από το ΛΑ, το ΙΛ και το ΚΜΣ, όπως και οι υπόλοιποι τύποι του αρχείου Μέγα.

Στο τέλος του τόμου συμπεριλαμβάνεται ένα παράρτημα με τους τύπους AT/ATU 315 (Η άπιστη αδερφή) και *ΑΤ316 Α (Το ταμένο παιδί και η άπιστη γυναίκα), που δεν είχαν περιληφθεί στον τρίτο τόμο του Καταλόγου πλάι στους αντίστοιχους τύπους.

Στον τύπο AT/ATU 315 (Η άπιστη αδερφή) καταχωρίσαμε δεκατέσσερις παραλλαγές, αναθεωρώντας την άποψη που είχαμε εκφράσει σε προηγούμενο τόμο ότι όλες οι ελληνικές παραλλαγές του θα έπρεπε να ενσωματωθούν στο παραμύθι της Απιστης μάνας (AT/ATU 590)7' σε αυτές συμπεριλάβαμε τις περισσότερες από τις παραλλαγές που ο Μέγας είχε κατατάξει ως AT 315 καθώς και τέσσερις παραλλαγές που στα δελτία του φέρουν τον αριθμό AT 590, αφού αναπτύσσουν παρόμοια δομή με τις πρώτες.

Ο τύπος *ΑΤ316 Α (Το ταμένο παιδί και η άπιστη γυναίκα) περιλαμβάνει παραλλαγές που ο Γ. Μέγας είχε κατατάξει ως AT 315, AT 590 και AT 590 Α. Δεν περιλαμβάνεται στους καταλόγους AT και ATU. Ωστόσο, ο τούρκικος τύπος ΕΒ 149 είναι παρόμοιος και το παραμύθι είναι επίσης γνωστό στη Βουλγαρία (*ΑΤ315 Α*)8. Όσον αφορά τις ελληνικές παραλλαγές, ο Γ. Μέγας φαίνεται πως δίσταζε για μια οριστική κατάταξη τους, ενσωματώνοντας άλλες από αυτές στον AT 315, άλλες στον AT 590 (Η άπιστη μητέρα) και άλλες στον AT 590 A/ ATU 318 (Η άπιστη γυναίκα). Ο δισταγμός αυτός οφείλεται εν πρώτοις στην περιγραφή του τύπου AT 315 στον AT, που δεν ανταποκρίνεται με ακρίβεια στο υλικό, αλλά και σε ουσιωδέστερους λόγους που έχουν να κάνουν με το περιεχόμενο του παραμυθιού και με την ύπαρξη κοινών στοιχείων

5. Βλ. κυρίως τα σχόλια του R. Μ Dawkins στο παραμύθι αρ. 39 (Ο Γιαννάκης), του βιβλίου του R. Μ. Dawkins, Forty five Stories from the Dodekanese, Cambridge 1950, σ. 424-426.

6. Όπως αναφέρει ο Μ. Μερακλής σχολιάζοντας τα παραμύθια αρ. 16 και αρ. 17 του βιβλίου της Κ. Μουσαίου-Μπουγιούκου, Παραμύθια του Λιβισιού και της Μάκρης, Εκδόσεις Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1976, σ. 262. Τα δύο αυτά παραμύθια, που ανήκουν στον τύπο AT 561, δεν περιλαμβάνονται στο αρχείο Μέγα που σταματά πριν από το 1976.

7. Αγγελοπούλου- Μπρούσκου, ό.π., τύπος AT 315 Α, τ. 3, τχ. Α', σ. 309.

8. Επομένως πιθανόν να είναι γνωστό και σε άλλες χώρες της Βαλκανικής χερσονήσου και της Εγγύς Ανατολής.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/15.gif&w=600&h=915

ανάμεσα σε όλες αυτές τις αφηγήσεις. Φαίνεται πάντως πως έχουμε έναν καινούριο τύπο, γνωστό ως τώρα τουλάχιστον σε Ελλάδα, Τουρκία και Βουλγαρία.

Μια τέτοιου είδους συλλογική δουλειά ενέχει ορισμένους κινδύνους, κυρίως ως προς την ομοιογένεια του συνολικού αποτελέσματος. Έτσι η επιλογή διαφορετικών κατατάξεων και η ανασκευή παραμυθιακών τύπων έγινε από τις συντάκτριες με τη σύμφωνη γνώμη και των τριών. Η ενοποίηση ορθογραφίας και στίξης καθώς κι οι τυπογραφικές διορθώσεις έγιναν και στον παρόντα τόμο από την Εμμανουέλα Κατρινάκη9. Το συντονισμό και την επίβλεψη ανέλαβε όπως και στους προηγούμενους τόμους η Άννα Αγγελοπούλου.

Η μελέτη αυτή εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας της Γενικής Γραμματείας της Νέας Γενιάς, φιλοξενούμενου προγράμματος στο Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών (ΙΝΕ-ΕΙΕ), στο διάστημα από τον Ιανουάριο του 2005 έως τον Ιούνιο του 2007. Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε για μιαν ακόμη φορά τα μέλη της Επιτροπής του ΙΑΕΝ, και ιδιαίτερα τον κ. Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη, που μας συνόδεψε ακούραστα σε κάθε μας βήμα από την έναρξη της πρώτης φάσης έως και την περάτωση του παρόντος τόμου. Ο Κατάλογος των ελληνικών μαγικών παραμυθιών έχει ήδη μεταφραστεί στην αγγλική γλώσσα και πρόκειται σύντομα να αποδοθεί στη διεθνή κοινότητα των μελετητών του παραμυθιού. Πιστεύουμε ότι η ολοένα αυξανόμενη αναγνώριση της αξίας του θα δικαιώσει την υποστήριξη που είχαμε στο έργο μας.

Από την Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία, ευχαριστούμε θερμά τον Πρόεδρο της καθηγητή κύριο Μιχάλη Μερακλή, που μας εμπιστεύθηκε και μας καθοδήγησε πάντοτε με τις συμβουλές του, από την αρχή έως και την εκπόνηση του πέμπτου αυτού τόμου. Ευχαριστούμε επίσης εγκάρδια την κυρία Εύα Δα-

9. Στα κείμενα ενοποιήθηκε η στίξη και η ορθογραφία με βάση τις αρχές της Νεοελληνικής Γραμματικής του Μανόλη Τριανταφυλλίδη (ανατ. 1996) και το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών του ΑΠΘ (1998). Προσπαθήσαμε ωστόσο όσο ήταν δυνατό να διατηρήσουμε την ορθογραφία ορισμένων κειμένων, όταν αυτή αποδίδει με κάποιον τρόπο την ιδιαίτερη προφορά των διαλέκτων. Στους καταλόγους παραλλαγών, μετά τη βραχυγραφημένη αρχειονομική ή βιβλιογραφική παραπομπή, αναφέρεται ο τόμος και το έτος έκδοσης (για τα περιοδικά), οι αριθμοί σελίδων στις οποίες ανευρίσκεται ή / και ο αριθμός με τον οποίο εμφανίζεται η συγκεκριμένη παραλλαγή στην εν λόγω συλλογή (στην περίπτωση αυτή του αριθμού προηγείται η συντομογραφία αρ.) Ακολουθεί ο τόπος προέλευσης και ο τίτλος. Αν μία παραλλαγή απαντάται σε διάφορες πηγές, αυτές δηλώνονται σε παρένθεση πριν από τον τόπο προέλευσης της.

Οι τίτλοι των παραμυθιών που δεν έχουν ακόμα μελετηθεί στο πλαίσιο του ελληνικού Καταλόγου (δηλ. μετά τον τύπο AT/ ATU 749) δίδονται στα αγγλικά, ως έχουν στους δύο διεθνείς Καταλόγους AT και ATU.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/16.gif&w=600&h=915

Δαραδήμου που με την προθυμία της μας διευκόλυνε στην αντιπαραβολή των παραλλαγών του ΑΦ με τα δελτία του Μέγα.

Από το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών (ΚΕΕΛ) θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τη Διευθύντριά του, κυρία Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη, που μας επέτρεψε να δουλέψουμε στο Αρχείο του Κέντρου ώστε να συμβουλευτούμε εκάστοτε διαθέσιμα χειρόγραφα.

Από το Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών (ΙΑ) θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε εγκάρδια τη Διευθύντρια, κυρία Ελευθερία Γιακουμάκη, για τη διάθεση του υλικού προς έρευνα, για την άδεια δημοσίευσης του παραμυθιού Του δράκου ο γιος (AT* 667 Α) και για την ευγενική υποδοχή που πάντοτε μας επιφύλαξε.

Ευχαριστούμε ακόμα το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ) και ειδικά την υπεύθυνη της βιβλιοθήκης, κυρία Βαρβάρα Κοντογιάνη.

Τέλος ευχόμαστε να εκδοθεί σύντομα το σύνολο του Καταλόγου των ελληνικών παραμυθιών, ευχή που —μετά την αποπεράτωση του Καταλόγου των μαγικών παραμυθιών και της αγγλικής μετάφρασης— δεν φαίνεται να είναι ανεδαφική.

A.A., Μ.Κ., Ε.Κ. Αθήνα, Ιούνιος 2007

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/17.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 560

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/18.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/19.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 560

Το μαγικό δαχτυλίδι

AT: The Magic Ring

ATU: The Magic Ring

Delarue - Tenèze: L' anneau magique

Grimm no 104 a: Die treuen Tiere

Basile IV, 1 : La prêta de lo gallo

Eberhard-Boratav no 58, 173V_

Το φίδι, το σκυλί κι η γάτα

Ήταν μια φτωχή γυναίκα κι είχ' ένα παιδί και δεν είχαν ψωμί να φάν'. Τότες το παιδί παίρνει και φορτώνει ασφάκες" και πήγε και τσ' πούλησε και πήρε δυο παράδες. Και καθώς γύριζε, ηύρε κάτι παιδιά, που σκότωναν ένα φίδι, και τους λέει: «Νάτε έναν παρά και μην το σκοτώνετε! Τους έδωκε τον παρά και δεν το σκότωσαν τα παιδιά και το φίδι τον εκυνήγησε. Και καθώς στο σπίτι του, είπε της μάνας του όσα έκαμε. Κι η μάνα του τον εμάλωσε και του είπε: «Εγώ σε στέλνω να πάρεις παράδες, να φάμε, και συ μου φέρνεις φίδια!» Κι αυτός τσ' είπε: «Ας είναι, μάνα, κάτι θα μας 'φελέσει κι αυτό».

Το παιδί πήρε πάλι ασφάκες και τις πούλησε, και καθώς γύριζε, ηύρε κάτι παιδιά, που σκότωναν ένα σκυλί, και τους είπε: «Νάτε έναν παρά και μην το σκοτώνετε!» Πήραν τα παιδιά τον παρά κι αφήκαν το σκυλί. Τότες αυτό τον εκυνήγησε πάλι. Το παιδί πήγε στη μάνα του και τσ' είπ' όσα έκαμε. Και πάλι τον εμάλωσ' η μάνα του, καθώς και πρώτα. Πήρε πάλι ασφάκες και τις πούλησε κι όντας γύριζε, ηύρε κάτι παιδιά, που σκότωναν μια γάτα, και τους είπε: «Μην την σκοτώνετε, να σας δώκω έναν παρά!» Και τους έδωσε τον παρά, κι άφηκαν τη γάτα. Και καθώς πήγε στο σπίτι του, είπε της μάνας του πάλι όσα έκαμε, κι αυτή τον εμάλωσε και του είπε: «Εγώ σε στέλνω να πάρεις παράδες, να φάμε ψωμί, και συ φέρνεις σκυλιά και γάτες και φίδια!» Τότες αυτός τσ' είπε: «Ας είναι, μάνα, κάτι θα μας 'φελέσουν κι αυτά!»

Υστερα το φίδι του είπε: «Να με πας στη μάνα μου και στον πατέρα μου και να μην πάρεις μήτε γρόσια μήτε φλουριά, μοναχά μια βούλα να χαλέψεις, οπ' έχει ο πατέρας μου στο χέρι του, κι απ' αυτή θα ιδείς μεγάλο καλό». Τότες αυτός πήγε το φίδι στον πατέρα του και το φίδι είπε του πατέρα του: «Τούτος μ' εγλίτωσ' από το θάνατο». Κι ο πατέρας του φιδιού είπε σ' αυτόν τον άνθρωπο

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/20.gif&w=600&h=915

πο: «Τι θέλεις να σου δώκω για αυτό το καλό, που ήκαμες του παιδιού μου;» Τότες το παιδί είπε στον πατέρα του φιδιού: «Ούτε γρόσια θέλω, ούτε φλουριά, μοναχά τη βούλα θέλω, οπ' έχεις στο χέρι σου». Τότες είπ' ο πατέρας του φιδιού στο παιδί: «Αυτό που μου χάλεψες είναι πολύ μεγάλο, και δε μπορώ να σου το δώκω». Τώρα το φίδι έκαμε πως κυνηγάει το παιδί κι είπε στον πατέρα του: «Επειδής δε θέλεις να δώκεις τη βούλα σ' αυτόν, που μ' εγλίτωσε από το θάνατο, εγώ πάνω πίσω σ' αυτόν, γιατί σ' αυτόν χρωστώ τη ζωή μου». Τότες ο πατέρας του έδωκε τη βούλα στο παιδί και του είπε: «Όντας χρειαστείς τίποτα, να ζήφεις τη βούλα, και θα έρχετ' ένας αράπης, και να τον προστάζεις ό,τι θέλεις να σου κάνει και θα σου το κάνει. Τότες έφυγε το παιδί και πήγε στο σπίτι του. Και του είπ' η μάνα του: «Τι θα φάμε, μάτια μου;» Κι αυτός τσ' είπε: «Σύρε μέσα στην άρκλα και βρίσκεις ψωμί». Τότες η μάνα του του είπε: «Παιδί μου, εγώ ξέρω πως η άρκλα δεν έχει ψωμί και συ μου λες να πάνω να βρω ψωμί». Αυτό τσ' είπε: «Σύρε που σου λέγω εγώ και βρίσκεις». Κι όσο να πάει αυτή στην άρκλα, έζηψε τη βούλα, κι ήρθ' ο αράπης, και του είπε: «Τι ορίζεις, αφέντη;» Το παιδί του είπε: «Θέλω να γιομίσεις την άρκλα ψωμί». Κι όσο να πάει η μάνα του στην άρκλα, την ηύρε γιομάτη ψωμί, και πήρε κι έφαγε. Κι έτσι λοιπόν απερνούσαν μ' αυτήν τη βούλα καλά.

Μια φορά είπε το παιδί της μάνας του: «Μάνα, να πας στο βασιλιά και να του πεις να μου δώσει τη θυγατέρα του γυναίκα». Η μάνα του του είπε: «Σε τι αράδα είμεστ' εμείς, μάτια μου, και να μας δώσ' ο βασιλιάς τη θυγατέρα του;» Και κείνος της είπε: «Να πας χωρίς άλλο!» Κίνησε κι αυτή η καημένη να πάει στο βασιλιά. Καθώς 'μβήκε μέσα, είπε του βασιλιά: «Το παιδί μου θέλει να πάρει τη θυγατέρα σου γυναίκα». Τότες τσ' είπ' ο βασιλιάς: «Του τη δίνω, αν είν' άξιο να φκιάκ' ένα παλάτι μεγαλύτερ' απ' το δικό μου». Η γριά σκώθηκε και πήγε στο παιδί της και του είπε όσα τσ' είπ' ο βασιλιάς. Και κείνην τη νύχτα έζηψε τη βούλα κι ίσια φανερώθηκ' ο αράπης και του είπε: «Τι ορίζεις, αφέντη;» Και κείνος του είπε: «Να φκιάκεις ένα σαράγι μεγαλύτερο απ' του βασιλιά». Κι ευτύς ευρέθηκε σ' ένα μεγάλο παλάτι. Τότες έστειλε πάλι τη μάνα του στο βασιλιά και του είπε: «Το παιδί, το σαράγι που το παράγγελες, το 'φκιάσε». Ο βασιλιάς τσ' είπε: «Αν είναι άξιο να φκιάσει τη στράτα απ' το παλάτι του ως το δικό μου με φλουρί, έτσι παίρνει τη θυγατέρα μου γυναίκα».

Τότες η γριά πήγε στο παιδί της και του είπ' όλα αυτά και το παιδί φώναξε τον αράπη και του είπε να φκιάσει το δρόμο όλο με φλουρί. Το πρωί σκώθηκε το παιδί και τον ηύρε φλουρένιο, καθώς επρόσταξ' ο βασιλιάς. Πήγε πάλι η μάνα του στο βασιλιά και του είπε: «Το παιδί μου έκαμε όλα όσα το πρόσταξες». Τότες ο βασιλιάς τσ' είπε να 'τοιμαστεί για το γάμο. Η θυγατέρα του χάρηκε και περικάλεσε τον πατέρα της να τσ' δώσει κι έναν αράπη, να τον στέλνει όπου θέλει. Κι ο πατέρας της τσ' έδωκε. Όντας έκαμαν το γάμο, πήρ' ο γαμβρός τη νύφη, κι έζησαν πολύν καιρό καλά. Υστερα η βασλοπούλα αγάπησε τον αράπη, και τη νύχτα καθώς κοιμόνταν με τον άνδρα της, του πήρε τη

Σελ. 20
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 1
    01 - 0002.htm

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ