Συγγραφέας:Αγγελοπούλου, Άννα
 
Καπλάνογλου, Μαριάνθη
 
Κατρινάκη, Εμμανουέλα
 
Τίτλος:Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:44
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:519
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Ελληνικά παραμύθια-Κατάλογος
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Περίληψη:Στον πέμπτο αυτόν τόμο του Καταλόγου των Ελληνικών Παραμυθιών (βλ. και δημοσιεύματα ΙΑΕΝ αρ. 21, 26, 34 και 41) παρουσιάζεται η επεξεργασία του τελευταίου μέρους των μαγικών παραμυθιών (AT/ATU 300-749), που καλύπτει τους τύπους AT/ATU 560-649 (μαγικά αντικείμενα) και AT/ATU 650-699 (υπερφυσική δύναμη και γνώση).
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.44 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 17-36 από: 522
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/17.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 560

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/18.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/19.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 560

Το μαγικό δαχτυλίδι

AT: The Magic Ring

ATU: The Magic Ring

Delarue - Tenèze: L' anneau magique

Grimm no 104 a: Die treuen Tiere

Basile IV, 1 : La prêta de lo gallo

Eberhard-Boratav no 58, 173V_

Το φίδι, το σκυλί κι η γάτα

Ήταν μια φτωχή γυναίκα κι είχ' ένα παιδί και δεν είχαν ψωμί να φάν'. Τότες το παιδί παίρνει και φορτώνει ασφάκες" και πήγε και τσ' πούλησε και πήρε δυο παράδες. Και καθώς γύριζε, ηύρε κάτι παιδιά, που σκότωναν ένα φίδι, και τους λέει: «Νάτε έναν παρά και μην το σκοτώνετε! Τους έδωκε τον παρά και δεν το σκότωσαν τα παιδιά και το φίδι τον εκυνήγησε. Και καθώς στο σπίτι του, είπε της μάνας του όσα έκαμε. Κι η μάνα του τον εμάλωσε και του είπε: «Εγώ σε στέλνω να πάρεις παράδες, να φάμε, και συ μου φέρνεις φίδια!» Κι αυτός τσ' είπε: «Ας είναι, μάνα, κάτι θα μας 'φελέσει κι αυτό».

Το παιδί πήρε πάλι ασφάκες και τις πούλησε, και καθώς γύριζε, ηύρε κάτι παιδιά, που σκότωναν ένα σκυλί, και τους είπε: «Νάτε έναν παρά και μην το σκοτώνετε!» Πήραν τα παιδιά τον παρά κι αφήκαν το σκυλί. Τότες αυτό τον εκυνήγησε πάλι. Το παιδί πήγε στη μάνα του και τσ' είπ' όσα έκαμε. Και πάλι τον εμάλωσ' η μάνα του, καθώς και πρώτα. Πήρε πάλι ασφάκες και τις πούλησε κι όντας γύριζε, ηύρε κάτι παιδιά, που σκότωναν μια γάτα, και τους είπε: «Μην την σκοτώνετε, να σας δώκω έναν παρά!» Και τους έδωσε τον παρά, κι άφηκαν τη γάτα. Και καθώς πήγε στο σπίτι του, είπε της μάνας του πάλι όσα έκαμε, κι αυτή τον εμάλωσε και του είπε: «Εγώ σε στέλνω να πάρεις παράδες, να φάμε ψωμί, και συ φέρνεις σκυλιά και γάτες και φίδια!» Τότες αυτός τσ' είπε: «Ας είναι, μάνα, κάτι θα μας 'φελέσουν κι αυτά!»

Υστερα το φίδι του είπε: «Να με πας στη μάνα μου και στον πατέρα μου και να μην πάρεις μήτε γρόσια μήτε φλουριά, μοναχά μια βούλα να χαλέψεις, οπ' έχει ο πατέρας μου στο χέρι του, κι απ' αυτή θα ιδείς μεγάλο καλό». Τότες αυτός πήγε το φίδι στον πατέρα του και το φίδι είπε του πατέρα του: «Τούτος μ' εγλίτωσ' από το θάνατο». Κι ο πατέρας του φιδιού είπε σ' αυτόν τον άνθρωπο

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/20.gif&w=600&h=915

πο: «Τι θέλεις να σου δώκω για αυτό το καλό, που ήκαμες του παιδιού μου;» Τότες το παιδί είπε στον πατέρα του φιδιού: «Ούτε γρόσια θέλω, ούτε φλουριά, μοναχά τη βούλα θέλω, οπ' έχεις στο χέρι σου». Τότες είπ' ο πατέρας του φιδιού στο παιδί: «Αυτό που μου χάλεψες είναι πολύ μεγάλο, και δε μπορώ να σου το δώκω». Τώρα το φίδι έκαμε πως κυνηγάει το παιδί κι είπε στον πατέρα του: «Επειδής δε θέλεις να δώκεις τη βούλα σ' αυτόν, που μ' εγλίτωσε από το θάνατο, εγώ πάνω πίσω σ' αυτόν, γιατί σ' αυτόν χρωστώ τη ζωή μου». Τότες ο πατέρας του έδωκε τη βούλα στο παιδί και του είπε: «Όντας χρειαστείς τίποτα, να ζήφεις τη βούλα, και θα έρχετ' ένας αράπης, και να τον προστάζεις ό,τι θέλεις να σου κάνει και θα σου το κάνει. Τότες έφυγε το παιδί και πήγε στο σπίτι του. Και του είπ' η μάνα του: «Τι θα φάμε, μάτια μου;» Κι αυτός τσ' είπε: «Σύρε μέσα στην άρκλα και βρίσκεις ψωμί». Τότες η μάνα του του είπε: «Παιδί μου, εγώ ξέρω πως η άρκλα δεν έχει ψωμί και συ μου λες να πάνω να βρω ψωμί». Αυτό τσ' είπε: «Σύρε που σου λέγω εγώ και βρίσκεις». Κι όσο να πάει αυτή στην άρκλα, έζηψε τη βούλα, κι ήρθ' ο αράπης, και του είπε: «Τι ορίζεις, αφέντη;» Το παιδί του είπε: «Θέλω να γιομίσεις την άρκλα ψωμί». Κι όσο να πάει η μάνα του στην άρκλα, την ηύρε γιομάτη ψωμί, και πήρε κι έφαγε. Κι έτσι λοιπόν απερνούσαν μ' αυτήν τη βούλα καλά.

Μια φορά είπε το παιδί της μάνας του: «Μάνα, να πας στο βασιλιά και να του πεις να μου δώσει τη θυγατέρα του γυναίκα». Η μάνα του του είπε: «Σε τι αράδα είμεστ' εμείς, μάτια μου, και να μας δώσ' ο βασιλιάς τη θυγατέρα του;» Και κείνος της είπε: «Να πας χωρίς άλλο!» Κίνησε κι αυτή η καημένη να πάει στο βασιλιά. Καθώς 'μβήκε μέσα, είπε του βασιλιά: «Το παιδί μου θέλει να πάρει τη θυγατέρα σου γυναίκα». Τότες τσ' είπ' ο βασιλιάς: «Του τη δίνω, αν είν' άξιο να φκιάκ' ένα παλάτι μεγαλύτερ' απ' το δικό μου». Η γριά σκώθηκε και πήγε στο παιδί της και του είπε όσα τσ' είπ' ο βασιλιάς. Και κείνην τη νύχτα έζηψε τη βούλα κι ίσια φανερώθηκ' ο αράπης και του είπε: «Τι ορίζεις, αφέντη;» Και κείνος του είπε: «Να φκιάκεις ένα σαράγι μεγαλύτερο απ' του βασιλιά». Κι ευτύς ευρέθηκε σ' ένα μεγάλο παλάτι. Τότες έστειλε πάλι τη μάνα του στο βασιλιά και του είπε: «Το παιδί, το σαράγι που το παράγγελες, το 'φκιάσε». Ο βασιλιάς τσ' είπε: «Αν είναι άξιο να φκιάσει τη στράτα απ' το παλάτι του ως το δικό μου με φλουρί, έτσι παίρνει τη θυγατέρα μου γυναίκα».

Τότες η γριά πήγε στο παιδί της και του είπ' όλα αυτά και το παιδί φώναξε τον αράπη και του είπε να φκιάσει το δρόμο όλο με φλουρί. Το πρωί σκώθηκε το παιδί και τον ηύρε φλουρένιο, καθώς επρόσταξ' ο βασιλιάς. Πήγε πάλι η μάνα του στο βασιλιά και του είπε: «Το παιδί μου έκαμε όλα όσα το πρόσταξες». Τότες ο βασιλιάς τσ' είπε να 'τοιμαστεί για το γάμο. Η θυγατέρα του χάρηκε και περικάλεσε τον πατέρα της να τσ' δώσει κι έναν αράπη, να τον στέλνει όπου θέλει. Κι ο πατέρας της τσ' έδωκε. Όντας έκαμαν το γάμο, πήρ' ο γαμβρός τη νύφη, κι έζησαν πολύν καιρό καλά. Υστερα η βασλοπούλα αγάπησε τον αράπη, και τη νύχτα καθώς κοιμόνταν με τον άνδρα της, του πήρε τη

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/21.gif&w=600&h=915

βούλα, κι έφυγε με τον αράπη" και πήγαν στη θάλασσα κι έφκιακαν ένα παλάτι με τη βούλα και ζούσαν μαζί κει κοντά στη θάλασσα. Σαν έφυγ' η βασλοπούλα με τον αράπη, πήγ' η γάτα και σγουτρίβονταν και μιαούριζε και του έλεγε: «Τι έχεις, αφέντη;» «Τι να 'χω, γάτα μου;» της λέει, «τούτο και τούτο έπαθα" τη νύχτα που κοιμόμουν, μου πήρε τη βούλα ο αράπης και τη γυναίκα κι έφυγε». «Τσώπα, αφέντη», του λέει η γάτα, «εγώ θα σου τη φέρω' δώσ' μου το σκυλί, να το καβαλικέψω, και να πάνω να πάρω τη βούλα». Τότες της δίνει το σκυλί, το καβαλικεύει η γάτα και περνάει τη θάλασσα. Κι εκεί που πήγαινε στο δρόμο, βρίσκ' ένα ποντίκι και του λέει: «Αν θέλεις να σου γλιτώσω τη ζωή, να χώσεις την ουρά σου μέσα στη μύτη του αράπη, όντας κοιμάται». Το ποντίκι την έχωσε και τότες ο αράπης φταρμίστηκε και πέφτει η βούλα, που την είχε κρυμμένη στη γλώσσα του. Την αρπάζ' η γάτα και καβαλικεύει το σκυλί. Κι εκεί που έπλεαν στη θάλασσα, λέει το σκυλί της γάτας: «Έτσι να ζήσεις, γάτα, στέκα να δω κι εγώ ψίχα τη βούλα!» «Τι να ιδείς, μωρέ;» Και καθώς πήρε το σκυλί τη βούλα, του πέφτει στη θάλασσα και την αρπάζει ένα ψάρι κι έγινε χιλιοπλούμπιστο. Τότες η γάτα λέει του σκυλιού: «Τι μου 'καμες, λέλε μου! Πώς να πάνω στον αφέντη μου δίχως βούλα; Έλα τώρα, να σε καβαλικέψω!» Και το καβαλίκεψε πάλι και πήγε κει που ήταν αραγμένα τα καράβια. Και σ' εκείνο το καράβι, που κόνεψαν, ο καραβοκύρης είχε πιάσει το ίδιο ψάρι. Η γάτα εσγουτρίβονταν και μιαούριζε πάλι, κι ο καραβοκύρης είπε: «Μωρέ, τι καλή γάτα που μας ήρθε' βράδυ θα πάνω στο σπίτι, να φκιάσω τούτο το ψάρι, και θα της ρίξω τ' άντερα, να τα φάει».

Εκεί που καθάριζε το ψάρι και τσ' έριχνε τ'άντερα, πέφτ' η βούλα και την αρπάζ5 η γάτα" καβαλικεύει το σκυλί, και πάει στον αφεντικό της. Σαν πήγ' η γάτα κι είδε τον αφεντικό της χολιασμένο, μιαούριζε «μάου, μάου». Κι ο αφέντης σαν την είδε: «Την έφερες, μωρ' γάτα», της λέει, «τη βούλα;» «Την έφερα, αφέντη», του λέει, «μόνε να σκοτώσεις το σκυλί, γιατί την έριξε στη θάλασσα κι έπαθα τόσα κακά, όσο να την εύρω πάλι», και του διηγήθηκε όλα όσα έπαθε. Τότε αυτός πήρε το τουφέκι να το σκοτώσει, μόν' η γάτα πάλι τον εμπόδισε και του είπε: «Άφσε το τώρα, γιατ' εφάγαμε τόσον καιρό μαζί ψωμί. Και τότες αυτός το άφησε. Υστερα πήρε τη βούλα και την έζηψε, κι έρχεται ο αράπης και του λέει: «Τι προστάζεις, αφέντη;» «Τώρα να φέρεις το σαράγι, που 'ναι στη θάλασσα, εδώ», του λέει. Αμέσως ο αράπης το έφερε. Το παιδί 'μβήκε μέσα, βρίσκει τον αράπη, που κοιμόνταν με τη βασλοπούλα, και τον σκότωσε. Υστερα πήρε τη γυναίκα του κι έζησαν όλη τη ζωή τους καλά.

Jean Pio, Νεοελληνικά παραμύθια (Contes populaires grecs), Copenhague 1879, Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών 1966, σ. 26-30. Παραλλαγή από το Καπέσοβο.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/22.gif&w=600&h=915

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ

I: Η απόκτηση των μαγικών αντικειμένων

α: Ο γιος μιας φτωχιάς γυναίκας (γριάς) ' α1 : ένα τεμπέλικο παιδί (Σταχτοπούτης)' α2: άλλος" α3: πηγαίνει' α4: στέλνεται (με το ζόρι) από τη μητέρα του' α5: στο σχολείο' α6: να μαζέψει ξύλα και να τα πουλήσει' α7: σε άλλη εργασία' α8: να αγοράσει ψωμί (τρόφιμα, άλλο)' α9: σε άλλη δραστηριότητα.

β: Σώζει (αγοράζει) στο δρόμο' β1: δίνοντας όλα τα χρήματα που είχε κερδίσει (που είχε για να αγοράσει ψωμί κτλ.)' β2: ένα φίδι' β3: μια γάτα' β4: ένα σκύλο' β5: έναν ποντικό' β6: από πρόσωπα (κακόπαιδα) που τα βασάνιζαν' β7: ο ήρωας έχει ένα σκύλο και μια γάτα β8: σώζει το φίδι' β9: από τη φωτιά' β10: από το δοχείο όπου ήταν κλεισμένο [πβ. AT 331 (Ο διάβολος μέσα στο μπουκάλι)]' β11: από άλλο κίνδυνο' β12: το περιμαζεύει" β 13: το φίδι μεγαλώνει τόσο ώστε δε χωράει μέσα στο δοχείο (πιθάρι) που το έχει βάλει, το βάζει διαδοχικά σε μεγαλύτερα δοχεία.

γ: Ακολουθώντας τη συμβουλή του φιδιού, ο ήρωας ζητά και παίρνει, ως αντάλλαγμα για την καλή του πράξη, ένα μαγικό αντικείμενο από' γ1: τον φιδοπατέρα' γ2: τη φιδομάνα' γ3: βασιλιά (αντίστοιχα βασίλισσα) των φιδιών' γ4: που εκείνος (εκείνη) το φυλάει κάτω από τη γλώσσα του (της)' γ5: αλλού' γ6: ο ήρωας αποκτά το μαγικό αντικείμενο με άλλο τρόπο.

δ: Ένα δαχτυλίδι" δ1: μια πέτρα' δ2: μια σφραγίδα (βούλα)' δ3: μια βέργα (βίτσα)' δ4: άλλο' δ5: γλείφοντάς το' δ6: με χτύπημα" δ7: με άλλη ενέργεια" δ8: βγαίνει από μέσα ένα μαγικό ον που πραγματοποιεί κάθε επιθυμία' δ9: ένας αράπης" δ10: σαράντα (σαράντα ένας) δράκοι" δ11: το ίδιο το μαγικό αντικείμενο πραγματοποιεί κάθε επιθυμία.

II: Η πραγματοποίηση των αδύνατων ζητημάτων

α: Χρησιμοποιώντας το μαγικό αντικείμενο ο νέος αποκτά' α1: φαγητά' α2: παλάτι' α3: άλλο.

β: Ο νέος στέλνει τη μητέρα του να ζητήσει για λογαριασμό του την κόρη του βασιλιά σε γάμο' β1: ο βασιλιάς θέτει στον ήρωα αδύνατα ζητήματα, ως προϋπόθεση για να τον παντρέψει με την κόρη του' β2: αλλιώς θα του πάρει το κεφάλι' β3: να χτίσει παλάτι (σπίτι)" β4: να ισοπεδώσει το βουνό που του κρύβει τον ήλιο' β5: να φτιάξει κήπο' β6: να φτιάξει δρόμο στρωμένο με φλουριά' β7: να ξεχωρίσει τους σπόρους" β8: να θρέψει όλη την πόλη (το στρατό)' β9: άλλα αδύνατα ζητήματα.

γ: Με τη βοήθεια του (υπηρέτη του) μαγικού δαχτυλιδιού ο ήρωας λύνει τα ζητήματα που του θέτει ο βασιλιάς' γ1: μέσα σε μια νύχτα' γ2: και παντρεύεται τη βασιλοπούλα.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/23.gif&w=600&h=915

III: Η κλοπή του μαγικού αντικειμένου

α: Η βασιλοπούλα είναι ερωτευμένη με" α1: έναν υπηρέτη' α2: αράπη" α3: άλλον.

β: Το μαγικό αντικείμενο κλέβει η βασιλοπούλα" β1: σταλμένη από τον αράπη (άλλον εραστή)' β2: από τον πατέρα της" β3: το μαγικό αντικείμενο κλέβει ένα άλλο πρόσωπο" β4: ένας Εβραίος (άλλος) αποκτά το μαγικό αντικείμενο ανταλλάσσοντάς το με συνηθισμένα αντικείμενα που δίνει στη γυναίκα του ήρωα" β5: και εύχεται να μεταφερθούν" β6: στη μέση της θάλασσας' β7: σε άλλο μακρινό μέρος' β8: όπου να μεταφερθεί και το παλάτι του ήρωα (ή να χτιστεί νέο παλάτι)' β9: άλλες ευχές.

γ: Ο ήρωας απομένει φτωχός' γ1: ο βασιλιάς απειλεί να τον σκοτώσει' γ2: τον βάζει στη φυλακή' γ3: όπου η γάτα και ο σκύλος του φέρνουν τροφή.

IV. Η επανεύρεση του μαγικού αντικειμένου

α: Ο σκύλος και η γάτα κολυμπούν μέχρι το μακρινό μέρος και ξαναπαίρνουν το μαγικό αντικείμενο με τη βοήθεια ενός ποντικού, που βάζοντας την ουρά του (βουτηγμένη στο λάδι, στο μέλι, στο πιπέρι) στο ρουθούνι του κλέφτη (της βασιλοπούλας), προκαλεί φτάρνισμα, με αποτέλεσμα να του (της) πέσει το αντικείμενο που φύλαγε στο στόμα' α1: η γάτα χαρίζει τη ζωή στον ποντικό-βοηθό που είχε αρπάξει από το γάμο (χορό) των ποντικών.

β: Στο ταξίδι της επιστροφής το μαγικό αντικείμενο τους πέφτει στη θάλασσα" β1: από λάθος του σκύλου που ήθελε να το δει" β2: αλλά το ξαναβρίσκουν στην κοιλιά ενός ψαριού.

γ: Παίρνοντας πίσω το δαχτυλίδι ο ήρωας διατάζει την επαναφορά της γυναίκας και (το ξαναχτίσιμο) του παλατιού" γ1: σκοτώνει τον εραστή (άλλον κλέφτη)' γ2: και την άπιστη γυναίκα του' γ3: το ζευγάρι σκοτώνει ο βασιλιάς' γ4: ο ήρωας παντρεύεται μιαν άλλη κοπέλα.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΗΠΕΙΡΟΣ

1. ΑΦ 1514, 1-3, «Το μαγεμένο φλουρί». Ι: α, β7 (σκύλος και γάτα κλέβουν, όπως στο IV: α, β, β1, β2, το μαγεμένο φλουρί της βασίλισσας που πραγματοποιεί τις επιθυμίες). II: α, α2, γ2. Η βασιλοπούλα παίρνει πίσω το μαγικό αντικείμενο και γυρίζει στο παλάτι της.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/24.gif&w=600&h=915

2. ΛΦ 1749, 4-7, Φιλιάτες, άτιτλο. I: α, α3, α5, β, β1, β2, β3, β4, β6, β13, γ, δ, δ7 (στο νερό), δ11. II: α, α1, α2, α3 (φορεσιά, άλογο), β, γ2. III: α, α2, β, β5, β6, β9 (εύχεται να μεταφερθεί ο άντρας σε καλύβα),γ. IV: α, γ, , γ3, γ4·

3. Hahn 1, 109-114, αρ. 9, Καπέσοβο, «Die drei dankbaren Tiere» (Pio, 2630, Καπέσοβο, «Το φίδι, το σκυλί κι η γάτα»). Η παραλλαγή που δημοσιεύουμε εδώ.

4. Hahn 2, Anamerkungen στο παραμύθι αρ. 9 του 1ου τόμου, παραλλαγή 1η, Ζίτσα, άτιτλο. Περιληπτική αναφορά: αντί βούλας, ο νέος παίρνει από το φιδοπατέρα το τσαμ-κουρελένι.

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

5. ΛΦ 620, 1-2, περιοχή Καλαμπάκας, «Το μαγικό μαχαίρι». I: α, α4, α7, β, β2, β6, β13, γ, γ2, δ4 (μαχαίρι), δ6, δ11. II: α, α1.

ΘΡΑΚΗ

6. Θρακικά 17, 1942, 139-141, «Της φιδίνας το δαχτυλίδι». Ι: α, α3, α7, β, β1, β2, β3, β4, β6, γ, γ2, γ4, δ, δ11. II: α, γ2 (παντρεύεται μια γυναίκα). Ill: α., α2, β, β5, β6, β8, γ. IV: α (ο ήρωας καλεί τα ζώα καίγοντας τις τρίχες τους), α1, β, β1, β2.

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

7. ΛΦ 484, 19-21, Σιάτιστα, άτιτλο. I: α2 (ξυλοκόπος), α3, α6, β7, γ6 (το κατέχει), δ2. III: β3 (ο αράπης-φύλακας του δάσους αρπάζει τη βούλα από τον ξυλοκόπο και δεν τον αφήνει να ξανακόψει ξύλα). IV: α, β (στο ποτάμι), β1, β2.

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

α. Νησιά Ανατολικού Αιγαίου

8. Folklore 20, 201-203, Μυτιλήνη, «The ring». I: α, β, β3, β4, γ6 (βρίσκει στο δρόμο), δ, δ8, δ10. II: α, β, β1, β4, β5, β7, γ, γ1, γ2. III: β4, β5, γ. IV: α, β, β1, β2, γ, γ1.

9. Argenti-Rose I, 464-466, Χαλκιός Χίου, «Το μαγικόν καθρεφτάκι». Ένας βασιλιάς κατέχει καθρεφτάκι που γυρνώντας το εμφανίζεται ένας Μαυριτανός

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/25.gif&w=600&h=915

νός που του δίνει ό,τι διατάζει. Κάποιος του το κλέβει αλλά τον πιάνουν και τον πάνε φυλακή. Στην αγορά, στο δρόμο για τη φυλακή, βάζει τους στρατιώτες να του αγοράσουν μια γάτα που βλέπει, για να την έχει συντροφιά στη φυλακή. Στη φυλακή η γάτα τρώει όλα τα ποντίκια. Τα ποντίκια, προκειμένου να πάρουν πίσω τον αρχηγό τους που τον έχει πιάσει η γάτα, στέλνονται να του φέρουν τον καθρέφτη. Τα ποντίκια κλέβουν από το μανάβη πεπόνι και το χρησιμοποιούν ως βάρκα. Κλέβουν τον καθρέφτη αλλά, μαλώνοντας ποιο θα τον κρατήσει, αυτός τους πέφτει στη θάλασσα. Τον ξαναβρίσκουν κι έτσι γλιτώνουν από τη φυλακή τον νέο.

10. Kretschmer, LD, 524-529, «Το αχλουπταρέλι» (Dawkins, MGF, 40-45, Μέγας, Παραμύθια Α', 109-115). I: α1, β, β1, β2, β3, β4, β6, γ, γ1, γ3, γ4, δ, δ6, δ8, δ9. II: α, α1, β, β1, β3, β6, β8. III: α, α2, β, β1, β5, β6, γ. IV: α, α1, β, β1, β2, γ, γ3, γ4.

β. Δωδεκάνησα

11. Dawkins, 45 Stories, 75-83, Αστυπάλαια, «Το τσαγκρουναλτάτσι». I: α, β, β3, β4, β6, γ6 (πηγαίνοντας να μαζέψει ξύλα, το βρίσκει), δ4 (αντικείμενο σαν καρύδι), δ7 (ανοίγοντας το), δ8, δ10. II: β, β1, β2, β3, β5, β9 (να φτιάξει γαλέρα), γ, γ1, γ2. III: β4, β5, β6, γ. IV: α, β, β1, β2, γ, γ1·

γ. Εύβοια - Σποράδες

12.ΙΛ 758, 301-316, Αλόννησος, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 569, βλ. παρ. αρ. 4.

12.ΛΦ 1705, 1-6, Εύβοια, «Η καλοσύνη αμείβεται». I: α, α3, α6, β, β1, β2, β3, β4, β6, γ, γ2, δ, δ6, δ8, δ9 (τρεις). II: α, α1, α2. III: β3 (κατάσκοποι του βασιλιά). IV: α, β, β1, β2, ο νέος παντρεύεται την κόρη του βασιλιά.

13. Hahn 2, Anmerkungen στο παραμύθι αρ. 9 του 1ου τόμου, παραλλαγή 2η, Αγία Άννα Ευβοίας, άτιτλο. Μόνο η εισαγωγή. I: α2 (ένας άνθρωπος), β, β2, β6, γ, γ2, δ4 (παλιόσκουφο, όταν το φορεί δεν φαίνεται, παλιοσακούλα, βάζει μέσα γρόσια και βγαίνουν λίρες, παλιοκαθρέφτη, βλέπει μέσα τη βασιλοπούλα και την ερωτεύεται). Αυτή τον ξεγελά και του τα παίρνει. Γίνεται υπηρέτης σ' έναν παπά και παλεύει με την αγριογουρούνα [πβ. AT/ATU 302 (Η αγριογουρούνα)].

δ. Κρήτη

14. Ζωγράφειος Αγών Β', 1896, 54-55, Ρογδιά, «Ο υιός της γραίας». I: α,

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/26.gif&w=600&h=915

α3, α4, α8, β, β1, β2, β3, β5, β6, γ, γ1, δ3, δ11. II: β, β1, β3, γ, γ2. III: β, β2, β5, β6, β8, γ. IV: α (χωρίς σκύλο), β, β1 (λάθος του ποντικού), β2. Ατελές.

15. Κρητικός Λαός Α', 74-76, «Το δαχτυλιδάκι».

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ

16.ΛΦ 291, 12-15, Κατωμέρι Λευκάδας, «Το τζάμι-κορελάκι». I: α, α3, α5, β, β2, β6, γ6 (το ίδιο το φιδάκι το δίνει), δ4 (τζαμ-κορελάκι), δ7 (με μαγική φράση), δ11. II: α, α1, β (στέλνει τον πατέρα του), β1, β3, β5, γ, γ1, γ2. III: α, α2, β, β9 (ο αράπης εύχεται να θαφτεί ο νέος μέσα στη γη). IV: α (ελλιπές), τα ζώα βγάζουν τον νέο από τη γη, αυτός εύχεται να θαφτούν ο αράπης και η βασιλοπούλα μέσα στον απόπατο.

17. ΛΦ 1147, 5-8, Ζάκυνθος, «Το φτωχόπαιδο και η βασιλοπούλα». I: α, γ6 (κάτω από μια πλάκα μέσα στη γη), δ, δ7 (το τρίβει στα μάτια), δ8, δ9. II: β (ζητά ο ίδιος), β1, β3, γ, γ2. III: β4, β9 (ο παλιατζής ζητάει να γκρεμιστεί το παλάτι), γ (ο βασιλιάς του παίρνει τη βασιλοπούλα), γ1 (τον στέλνει στην εξορία), γ2. IV: α (ελλιπές), χτίζει ξανά το παλάτι και ξαναπαίρνει πίσω τη γυναίκα του.

18.Λαογραφία Γ, 1929, 408-410, Ζάκυνθος, «Κάμε καλό και ρίχ' το στο γιαλό». I: α, α4, α8, β (αγοράζει), β1, β2, β3, β4, β13, γ, γ1, γ5 (δεξί κέρατο), δ, δ7 (με μαγική φράση), δ11. II: β, β1, β3, β5 (τα φρούτα να ωριμάζουν αμέσως), β9 (βιτρίνα με χρυσές καρέκλες για τους διαβάτες), γ, γ2. III: β3 (υπηρέτης), β5, β6, β9 (ο ήρωας στο πηγάδι), γ2. IV: α, β, β1,β2,γ, γ1.

19.Boulanger, 155-165, Κέρκυρα, «La chaine d'or».

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

20.ΛΦ 128, 1-4, Αίγιο, «Το τυχερό δαχτυλίδι». I: α, α7 (να μαζέψει χόρτα), γ6 (το βρίσκει στο δάσος σε λακκούβα με νερό), δ, δ7 (φορώντας το), δ8, δ9. II: α, α2, β, β1, β4, β6, γ, γ2. III: β3 (υπηρέτρια), γ, γ2. IV: α (ελλιπές), β, β2.

21.ΛΦ 400, 39-40, Πελόπι Ηλείας, «Ο σκύλος και η γάτα». I: α, β7, γ (για να μη σκοτώσει το φιδάκι), γ2, δ, δ11. II: α, α1, β1, β3, γ, γ2. III: α, α1, β, β5, β6, γ. IV: α, β, β1, β2, γ, γ1, γ2.

22. ΛΦ 404, 1-4, Πράσινο Γορτυνίας, «Η μαγεμένη χάντρα». I: α, α4, α7 (να πουλήσει έναν κόκορα), β, β1 (δίνει τον κόκορα), β2, β3, β6, γ, γ1, δ4 (χά-

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/27.gif&w=600&h=915

χάντρα), δ11. II: β1, β3, γ, γ2. III: α, α3 (έναν στρατιωτικό), β. IV: περνώντας τη θάλασσα η βασιλοπούλα χάνει τη μαγεμένη χάντρα, β2, γ.

23.ΛΦ 592, 15-55, Καρδαμύλη Μεσσηνίας, «Το μαγικό αυγό». Η αρχή όπως AT/ATU 936* (The Golden Mountain) και AT/ATU 400 (Η νεράιδα). Η συν. όπως AT/ATU 560: Ι: δ4 (μαγικό αυγό), δ6, δ8, δ9. III: β4 (ο κακός θετός γονιός του νέου), β5 (μεταφέρεται μόνος του), β6, γ. IV: α (ελλιπές), β, β2, γ1 (ο νέος διατάζει τον υπηρέτη του αυγού να σκοτώσει τον κλέφτη).

24.ΛΦ 921, 1-4, Βούρβουρα Κυνουρίας, «Η αντίκα». I: α, α9 (γυρίζοντας στα δάση για φωλιές), β7, β12, γ, γ2, γ5 (στην ουρά της), δ, δ5, δ11. II: α, α1, α2, γ2. III: α, α1, α2, β, β5, β7 (σε άλλη πόλη), γ, γ2. IV: α, β1 (η γάτα ζητάει να το δει), β2, γ, γ3, γ4.

25.ΛΦ 1314, 5-8, Αμαλιάδα, «Το καλό παιδί που έγινε βασιλιάς». Ι: α, α3, α6, β, β1, β2, β3, β4, β6, γ, γ2, δ, δ11. II: α, α1, β1, β3, β8, γ, γ2. III: α, α1, β, β5, β6, γ, γ1. IV: α (ατελές), γ.

26.ΛΦ 1421, 1-6, Διαβολίτσι Μεσσηνίας, «Η μαγική αντίκα». I: α, α3, α9 (στο κυνήγι), β7, β8, β11 (το μικρό φίδι από το μεγάλο), γ, γ2, γ5 (στο χέρι της), δ, δ7 (με μαγική φράση), δ11. II: α, α1, β, β1, β3, β6 (στρωμένο βελούδα), γ, γ1. III: β3 (ο μαύρος υπηρέτης που στη συνέχεια γίνεται εραστής), β5, β6, γ. IV: α, β, β1, β2, γ, γ1.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

28. ΛΦ 476, 95-96, Ανάληψη Τριχωνίδας, «Η διαμαντόπετρα». I: α, β (βρίσκει), β2, β3, β5, γ6 (το ίδιο το φιδάκι του το δίνει), δ1 (διαμαντόπετρα), δ11. II: α, α2, γ2. III: β, β3 (αράπης). IV: α (ελλιπές).

29.ΛΦ 1456, 1-8, Υπάτη, άτιτλο. I: α, β (βρίσκει), β3, β4, β8, β9, γ, γ1, γ3, δ2, δ7 (χουχούλισμα), δ11. II: α, α1, β, β1, β3, β6, γ, γ2. III: α, «2, β, β5, β6, γ. IV: α, β, β1, β2, γ, γ1, γ2, γ4.

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ - ΠΟΝΤΟΣ - ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ

α. Μικρά Ασία

30.Μικρασιατικά Χρονικά Δ', 1948, Βουρλά, 255-256, άτιτλο. Ένα παιδί, ακολουθώντας τη συμβουλή της μάνας του, ρίχνει ψωμί στο γιαλό. Το ψάρι που μεγαλώνει τρώγοντάς το, πηγαίνει το παιδί στη μάνα του. I: γ, γ2 (μάνα του ψαριού), γ4, δ, δ11. II: α. III: β4.

β. Πόντος

31.Αρχείον Πόντου 3, 1931, 91-94, Σούρμενα, «Το μαεμένο το δαχτυλίδ'».

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/28.gif&w=600&h=915

I: α, α4, α8 (να αγοράσει πήλινο τσουκάλι από το γιαλό), β, β1 (δίνω δέκα παράδες), β3, β4, β5, β8, β10 (μέσα στο πήλινο τσουκάλι), γ, γ1, δ, δ5, δ8. II: β, β1, β3, β4, γ, γ1, γ2. III: α, α3 (Αρμένη), β, β5 (ζητά να χτιστεί σπίτι), β6, γ. IV: α, α1, β, β2, γ, γ3, γ4.

32. Άκογλου, 401-406, Κοτύωρα, «Το τουλουσουμλούν το δαχτυλίδ'». I: α1, α4, α6, β7, β8, β11 (μέσα από το δέντρο), γ, γ1, γ3, γ4, δ, δ7 (να γυρίσει την πέτρα του δαχτυλιδιού). II: α, α1, α2, β, γ2. III: α, α1, α2, β, β5, β6, β8, γ. IV: α, β, β1, β2, γ, γ3, γ4.

γ. Καππαδοκία

33.ΚΜΣ, Φάκελος Καππαδοκία αρ. 357, 4722-4744, Φάρασα, «Το κουτατζόκκο». Συμφυρμός με AT/ATU 569. Η αρχή όπως AT/ATU 560: I: α2 (κασιδιάρης), β, β2, β3, β4, β11 (από τα παιδιά που τα βασάνιζαν), γ, γ2, δ4 (προβειά που γεμίζει φαγιά). Η συν. όπως AT/ATU 569, βλ. παρ. αρ. 9. Η συν. όπως AT/ATU 560: β9 (να περάσει το ποτάμι μπροστά απ' το παλάτι), II: β1, β4, β9 (να νικήσει τον εχθρικό στρατό), γ, III: α, α2, β, β9 (να μπουν όλα στη θέση τους), γ2 (τον ρίχνει σε πηγάδι) IV: α, γ, γ1, (και παντρεύεται η βασιλοπούλα).

34. ΛΦ 370, 1-21, Φάρασα, «Κέλογλαν και η δαχτυλίδα». Ι: α (κασίδης), α3, α9 (να βρει την τύχη του), β, β2, β7, γ, γ1, γ3, γ5, δ, δ5, δ11. II: α, α1, β1, β3, β9 (τα ζητήματα της βασιλοπούλας: μια κληματαριά στη μια άκρη να βγάζει λουλούδια, στη μέση σταφύλια και στην άλλη άκρη να ξεραίνεται, μαγικό κουτί με αράπη και αραπάκια που να χορεύουν), γ, γ1, γ2. III: α, α2, β, β1, β5, β7 (στο χωριό των ποντικών), β8, γ, γ2, γ3. IV: α, β, β1, β2, γ, γ3 (σκοτώνει μόνο τον αράπη).

35. Dawkins, MG in AM, 328-331, Φερτέκ, άτιτλο. I: α, β7, γ6 (το βρίσκει σε ερείπια), δ, δ5, δ8 (ένας δερβίσης). II: α, α1, β, β1, β3, γ, γ2. III: β (της το δίνει ο νέος), β5 (να μεταφερθεί μόνη της), β7, β8. IV: α, β, β1, β2, γ (ζητά την επαναφορά των σπιτιών).

ΚΥΠΡΟΣ

36.ΛΦ 67, 1-12, Πάφος, «Το λιγνούιν». Συμφυρμός με AT/ATU 561, βλ. παρ. αρ. 18.

37.Λαογραφία  Κ', 1962, 355-361, Άσια Μεσαρά, «Το συλλίν τζαι το καττίν». I: α, α4, α7 (να πουλήσει το νήμα που έγνεσε η μάνα του), β, β1 (δίνει το νήμα), β2, β3, β4, β6, β13, γ, γ1, γ4, δ1, δ5, δ11. II: α, α1, α2, β, β1, β3, γ, γ2. III: α, α2, β, γ. IV: α, β, β1, β2, γ, γ3, γ4.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/29.gif&w=600&h=915

ΑΔΗΛΟΥ ΤΟΠΟΥ

38.Das Ausland, 1832, 242, άτιτλο. I: α2 (φτωχός ξυλοκόπος), β8, β11 (πεθαίνει της πείνας), γ, γ2, γ3, δ. IV: β (του πέφτει στο ποτάμι), β2.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ AT/ATU 560

Το παραμύθι αυτό παρουσιάζει μεγάλη διάδοση, από την Ινδία ως τα Βαλκάνια και τη Ρωσία. Στα σχόλια του στη συλλογή παραμυθιών του Dawkins Modern Greek in Asia Minor, o W. R. Halliday θεωρεί αποδεδειγμένη την άποψη του Cosquin, ότι πατρίδα και του παραμυθιού αυτού είναι η Ινδία, απ' όπου διαδόθηκε βορειοανατολικά προς την Κορέα και δυτικά προς την Ευρώπη ακολουθώντας δυο διαφορετικές γραμμές μετανάστευσης και αφηγηματικής εξέλιξης. Οι παραλλαγές της δυτικής παράδοσης, όπως την ονομάζει, παρουσιάζουν βέβαια μεταξύ τους κάποιες διαφορές. Τα ζώα και ο τρόπος με τον οποίον ο ήρωας τα αποκτά διαφέρουν και, ενώ η διάσωση του μαγικού αντικειμένου υπάρχει πάντα, σε ορισμένες παραλλαγές το επεισόδιο της πτώσης του στη θάλασσα και η ακόλουθη επανεύρεσή του απουσιάζουν1. Ο Stith Thompson2 επισημαίνει ότι η ιστορία είναι πολύ πιο συνηθισμένη στην Ανατολική απ' ό,τι στη Δυτική Ευρώπη. Μεταφέροντας και την άποψη του Aarne, συμπεραίνει ότι το παραμύθι δημιουργήθηκε στην Ασία, πιθανότατα στην Ινδία, και από εκεί μετακινήθηκε στην Ευρώπη. Είχε για τα καλά εγκατασταθεί εκεί πριν από τον 17ο αιώνα, οπότε και το άκουσε ο Basile στην Ιταλία και διηγείται την ιστορία στο Pentamerone.

Μολονότι ο τύπος διήγησης των ευγνωμόνων ζώων δεν μπορεί να ανιχνευθεί πριν από τον 14ο αιώνα, το μοτίβο αυτό ανευρίσκεται ήδη στις αρχαίες πηγές3. Ο Α. Marx έχει συγκεντρώσει εκατοντάδες αρχαιοελληνικές διηγήσεις όπου διάφορα ζώα ανταποδίδουν την ανθρώπινη καλοσύνη βοηθώντας με τη σειρά τους τους ανθρώπους4. Ο W. Clouston έχει εντοπίσει το μοτίβο των ευγνωμόνων ζώων σε παλαιά κείμενα της Μέσης και Άπω Ανατολής (Jatakas, Pancatantra κ.ά.)5

Το παραμύθι αυτό εμφανίζεται σταθερά στο ρεπερτόριο των Ελλήνων αφηγητών

1. R. Μ. Dawkins, Modern Greek in Asia Minor, Cambridge 1916, σ. 264.

2. S.Thompson, The Folktale, ό. π., σ. 70-71.

3. Lindahl Carl, "Dankbare (hilfreiche) Tiere", Enzyklopädie des Märchens, Band 3, 1981, σ. 287- 299.

4. A. Marx, Griechische Märchen von dankbaren Tiere, Stuttgart 1889.

5. W. A. Clouston, Popular Tales and Fictions, Edinburgh 1886.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/30.gif&w=600&h=915

τών, όπως μαρτυρεί η συχνή παρουσία του στις δημοσιευμένες συλλογές λαϊκών παραμυθιών του 19ου αιώνα (von Hahn, Pio, Ζωγράφειος Αγών κ.ά). Το αφηγηματικό σχήμα των ελληνικών λαϊκών παραλλαγών ακολουθεί, σε γενικές γραμμές, τη διεθνή κατάταξη. Η διάσωση των ευγνωμόνων ζώων δεν απαντάται σε όλες τις παραλλαγές ή, όπου απαντάται, μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές. Ο ήρωας μπορεί να σώσει τα ζώα από ανθρώπους που τα βασανίζουν ή από κάποια άλλα ζώα ή απλώς να τα συναντήσει. Πιο συνηθισμένη εισαγωγή των ελληνικών λαϊκών παραμυθιών του τύπου AT/ATU 560 αποτελεί η διάσωση των ζώων από ανθρώπους, κυρίως παιδιά, που τα βασανίζουν. Σπανιότερα, ως αρχή του AT/ATU 560 έχουμε τα εισαγωγικά επεισόδια του AT/ATU 331 (Ο διάβολος μέσα στο μπουκάλι) και AT/ATU 155 (Ένας άνθρωπος σώζει ένα φίδι από τη φωτιά). Ο AT/ATU 560 είναι δυνατό να συμφείρεται με τον AT/ATU 561 (Το μαγικό κεράκι / Αλαντίν) και AT/ATU 569 (Το μαγικό ραβδί).

Στη λαϊκή πίστη τα φίδια θεωρούνται συχνά φύλακες θησαυρών. Το φίδι θεωρείται επίσης το στοιχειό του σπιτιού, το οποίο οι άνθρωποι καλωσορίζουν τοποθετώντας τροφή στο σημείο απ' το οποίο πρόκειται να βγει, γιατί ενσαρκώνει την καλή τύχη του σπιτιού. Το να σκοτώνεις ένα τέτοιο πλάσμα είναι σαν να σκοτώνεις την τύχη της οικογένειας στερώντας το νοικοκυριό από τον φύλακά του. Η δοξασία αυτή υπήρχε ήδη στην αρχαιότητα και ο ερχομός του χριστιανισμού, που θεωρούσε το φίδι ως κάτι διαβολικό, δεν εξάλειψε τις παλιές δοξασίες. Ο Γεώργιος Μέγας θεωρεί ότι «ο ιερός όφις ήτο ο οικουρός ήρως, τιμώμενος πιθανώς υπό την επίκλησιν του αγαθού δαίμονος, όστις συνεταυτίζετο προς τον οικουρόν όφιν»6. Παραθέτει την άποψη του Νικόλαου Πολίτη ότι «η σημερινή πίστις περί στοιχειού του σπιτιού επιφαινομένου υπό μορφήν όφεως συνάπτεται προς αρχαίας ελληνικάς δοξασίας περί του οικουρού όφεως και της ενσαρκώσεως εις όφιν του αφηρωισθέντος νεκρού».

Μια παράδοση, η οποία παρουσιάζει αξιοσημείωτη ομοιότητα με το επεισόδιο του βασιλιά των φιδιών που κρατάει το μαγικό αντικείμενο κρυμμένο κάτω απ' τη γλώσσα του αναφέρει ο Νικόλαος Πολίτης σχετικά με τον ιοβόλον όφιν της Κύπρου: «κατά τας δοξασίας των Κυπρίων, ο όφις ούτος κοιμάται τακτικώς και ο ύπνος ευλογεί τα βλέφαρά του, ώστε λέγεται μετά θετικότητος, ότι εάν τις τολμήση διά ράβδου να κτυπήση αίφνης τον λαιμόν του κοιμωμένου, πηδά εκ του στόματος του πέτρα, η της κουφής καλουμένη, ήτις έχει ιαματικάς ενεργείας και παρά τω λαώ μάλιστα δοξάζεται και ως θαυματουργός. Όθεν προέκυφαν μύθοι διάφοροι ένεκεν της πέτρας ταύτης της κουφής φαινομένης καθ' όλον τον μύθον (;) και μεταποιούσης την γην εις χρυσόν και τους λίθους εις αδάμαντας, καθιστώσης τας στείρας μητέρας τέκνων και δια

6. Γ. Α. Μέγας, Συστηματική Λαογραφία (Πανεπιστημιακές παραδόσεις), σ. 158.

7. Ν. Πολίτης, «Ζωολογία μυθολογική του καθ' ημάς λαού. Φανταστικά θηρία», Ημερολόγιον της Ανατολής, Κωνσταντινούπολις 1884, σ. 199-202.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/31.gif&w=600&h=915

της ελαχίστης συγκοινωνίας της γλώσσης μετ' αυτής, δυναμένης να καταστηση τον άνθρωπον λαίμαργον, ώστε να φάγη πρόβατα και βόας ολοκλήρους εις ολίγον διάστημα χρόνου»1.

Τα φίδια απαντώνται επίσης στους μύθους και τα παραμύθια. Η ιστορία του χωρικού που γίνεται πλούσιος δίνοντας γάλα σ' ένα φίδι υπάρχει ήδη στους αισώπειους μύθους, αλλά είναι επίσης γνωστή και στη νεοελληνική παράδοση. Πρόκειται για τον τύπο AT 285 D (Άνθρωπος και φίδι: το φίδι αρνείται να συμφιλιωθεί)8. Άλλοτε ο περιπλανώμενος ήρωας του παραμυθιού συναντά ένα άσπρο και ένα μαύρο φίδι να παλεύουν και μερικές φορές, σαν αποτέλεσμα αυτής της συνάντησης μαθαίνει, όπως ο Πολύιδος, το μυστικό του θεραπευτικού χόρτου που ξαναφέρνει τους πεθαμένους στη ζωή.

Το θέμα της κακομεταχείρισης των ζώων, ιδιαίτερα των μικρών, απαντάται όχι μόνο στην προφορική αλλά και στη γραπτή λογοτεχνία. Θίγεται ήδη στην περίοδο του νεοελληνικού Διαφωτισμού: στα δημοφιλή εγχειρίδια, που περιείχαν οδηγίες για ευτυχισμένο β10, απαντώνται και οι πρώτες συμβουλές για επίδειξη ευσπλαχνίας προς τα ζώα. Το κοινωνικό πρόβλημα της κακομεταχείρισης των ζώων από τα παιδιά εισάγεται στη νεοελληνική παιδική λογοτεχνία, ιδιαίτερα από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, ακολουθώντας τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά πρότυπα. Σε πλήθος από διηγήματα της εποχής μικρά αγόρια και κορίτσια περνούν τον καιρό τους κόβοντας τα φτερά πουλιών, καταστρέφοντας φωλιές και βασανίζοντας σκυλάκια και γατάκια. Οι μαρτυρίες της εποχής σχολιάζουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων προς τα ζώα ως ζήτημα ύψιστης ηθικής τάξεως, συμπληρώνοντας την έννοια της «φιλανθρωπίας» με την καινούρια έννοια της «φιλοζωίας».

8. Γ. Α. Μέγας, Το ελληνικό παραμύθι, Αναλυτικός Κατάλογος τύπων και παραλλαγών κατά το σύστημα Aarne-Thompson (FFC 184). Τεύχος Πρώτον. Μύθοι Ζώων. Ακαδημία Αθηνών, Δημοσιεύματα του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, αρ. 14, Αθήνα 1978, σ. 109.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/32.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/33.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 561

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/34.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/35.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 561

Το μαγικό χεράκι /Αλαντίν

AT: Aladdin ATU: Aladdin

Delarue-Tenèze: Aladin, ou, La lampe merveilleuse

EB no 97, no 180_

Το σαμαντανάκι*

Άκλωστη κλωστή κλωσμένη, στην ανέμην περασμένη, δώσ' της κλότζον να γυρίσει παραμύθιν ν'αρχινίσει.

Αρχή του παραμυθιού, καλησπέρα σας.

Μια φοράν κι έναν καιρόν, τη συντροφιά μου να χαρώ, ηθέλησεν να έχει μια φτωχή γυναίκα χήρα. Αυτή η γυναίκα δεν είχεν άλλο τίποτις παρά μόνον ένα παιδάκι μικρό στο σχολείον. Η κακομοιριασμένη εξενοδούλευγεν πότε κάρσες, πότε υποκάμισα κι έβγαλεν το ψωμίν της κι εζούσεν με το παιδάκιν της. Η κακή της η τύχη, έπεσεν κι αρρώστησεν. Αν είχεν καένα φλουράκι στο κομπόδεμάν της, εχάλασέν το, επούλησεν ό,τ' κι αν είχε στους γιατρούς και στα γιατρικά και γιατρειά δεν είδεν. Τι να κάμει η καημένη; Είχεν έναν γείτοναν καφετζή. Στειλίσκει* το παιδάκιν της, φωνάζει του εις το σπίτιν της και λέει τον: «Χρυσέ μου γείτονα, πολύν καλόν να δεις, τ' Αβραάμη τα καλά να κάμεις, εμείς πεθαινήσκουμεν από την πείναν, εγώ είμαι άρρωστη, δεν ημπορώ πια να δουλέψω, έπαρ' το παιδάκι μου στον καφενέ σου να δουλεύγει, όσον να βγάλουμεν το ψωμίν μας». Ο καφετζής ήταν πτωχός, μα ήταν λυπητάρης, επήρεν το παιδάκιν εις τον καφενέν, να δουλεύγει για 'ναν κομμάτι ψωμί. Το παιδίν καλόν κι έξυπνο ν, άμα ήμπεν εις τον καφενέ, θωρεί τους τοίχους μαυρισμένους, τους δίσκους σκουριασμένους, τους κεσβενέδες και τα ποτήρια λερωμένα, το πάτωμα ασκούπιστον, αι καρέκλες κατασκονισμένες. Ευτύς πιάνει σκουπά καλά καλά, καθαρίζει τους τοίχους από τις αναφανταριές* και τις καπνιές, πλυνίσκει τους κεσβενέδες και τα ποτήρια, ξεσκονίζει τις καρέκλες και γυαλίζει τους νεργελέδες και τους δίσκους, που έβλεπες τα μούτρα σου μέσα, σαν σε καθρέφτη. Έβλεπαν οι άνθρωποι την πάστραν του καφενέ κι έτρεχαν.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/36.gif&w=600&h=915

Εκεί που 'πιανεν πρώτα πέντε γρόσα, τώρα έπιανεν δεκαπέντε, είκοσι. Μέραν με την ημέραν επολλαίνισκαν οι μουστερήδες*. Μονάχον το καημένον το παιδίν έφερνεν βόλταν τον καφενέν. Τότες έβγαλέν τον ο καφετζής μισθόν εκατόν γρόσα τον μήναν. Εγίνην η μάνα του καλά κι επερνούσαν μια χαρά.

Μιαν ημέραν εκειδά το βραδινόν επήγεν εις τον καφενέν ένας ντερβίσης με μια γενειάδαν άσπρην σαν το παμπάκιν, εχτύπησεν εις το τραπέζιν. Ευτύς το παιδάκιν (ας πούμε πως το 'λεγαν Κωστάκιν), ευτύς το Κωστάκι σβέλτον, ήρτεν ομπρός του. «Τι αγαπάς, κύριε;» λέει. «Έναν καφέν κι έναν νεργελέν» λέει ο ντερβίσης. Ευτύς το Κωστάκι πιάνει τον πια καλόν και τον πια καθαρόν νεργελέν, πλυνίσκει τον τουμπεκίν και φέρνει τον εις τον ντερβίσην, ύστερα τον καφέν. Σαν εφουμάρισεν ο ντερβίσης κι ήπιεν και τον καφέν του, πιάνει έναν μαχμουτιέ* χρυσόν κι αφήνει τον κάτω από το πιατάκιν του καφέ και σηκώνεται και φεύγει χωρίς να προφτάσει το Κωστάκιν να τον δώσει τα ρέστα. Ηύρεν το Κωστάκιν τον μαχμουτιέ, επήγεν τον εις τ' αφεντικόν του, και τον είπεν πως ο ντερβίσης έφυγε χωρίς να πάρει τα ρέστα. Την άλλην ημέραν την ίδιαν ώραν επήγε πάλε ο ντερβίσης, εζήτησεν τον καφέν και τον νεργιλέν και σαν εφουμάρισεν, πιάνει πάλε έναν μαχμουτιέ χρουσόν, αφήνει τον κάτω από το πιατάκι του καφέ και φεύγει. Το Κωστάκιν εκείνην την ώραν έκαμνεν καφέδες και δεν επρόφτασε πάλε τον ντερβίσην. Επήγεν τον μαχμουτιέν εις τ' αφεντικόν του. Την άλλην ημέραν να σου πάλιν κι έρχεται ο ντερβίσης, διατάσσει έναν καφέν και έναν νεργελέν. Σαν επήγεν τον νεργελέν το Κωστάκι, λέει στον ντερβίσην: «Κύριέ μου, έχεις δύο φορές που αφήνεις από έναν μαχμουτιέ χρουσόν. Να πω στ' αφεντικό μου να σε δώσει τα ρέστα». «Όχι», λέει ο ντερβίσης, «δεν θέλω τίποτις. Μόνον εγώ θέλω εσέναν να σε πάρω κοντά μου να σε κάμω άρχονταν και, αν θέλεις να έρτεις μαζί μου, άφησ' τον καφενέν και πάμεν από τώρα στα παλάτια μου». «Πώς ημπορώ», λέει το Κωστάκι, «να κάμω μιαν τέτοιαν δουλειάν χωρίς τη διαταγή της μητέρας μου; Να της το πω, κι αν μ' αφήνει, μετά χαράς». «Αύριον», λέει ο ντερβίσης, «να με φέρεις χαμπάρι». Το βράδυν επήγεν το Κωστάκι στην μητέραν του, είπεν όσα τον είπεν ο ντερβίσης. «Άνοιξε», λέει του, «Κωστάκι μου, τα μάτια σου κι αυτός είναιν Τούρκος». «Μη φοβάσαι», λέει, «μητέρα μου, γιατί εγώ δεν είμαι απ' εκείνα τα παιδιά που θα με γελάσει». «Τότες», λέει η μητέρα του, «άτε γιε μου στην ευχή μου και στην ευχήν του Χριστού και της Παναγίας». Την άλλην ημέραν επήεν το Κωστάκιν εις τον καφενέν, είπεν εις τ' αφεντικόν του να βρει άλλο παιδί, γιατί αυτός θα φύγει. Το ίδιο βράδυν ήρτεν πάλε ο ντερβίσης, εφουμάρισεν τον νεργελέν του, ήπιεν τον καφέν του, κι εσηκώθη κι έφυγε μαζί με το Κωστάκι. Πάσιν, πάσιν, μιαν ημέρα, δυο μέραις, πού κιτέρ, ταχά κιτέρ, επεράσασι βουνά, λαγκάδια, έρχουνται έναν κάμπο μεγάλον, ίσαμ' εκεί που φτάνει το μάτι σου. Στην μέσην του κάμπου ήταν ένας πύργος αθεόρατος, μονόπετρος, χωρίς πόρτες και χωρίς παναθύρια. Αυτός ο πύργος ήταν στη μέση 'νούς περιβολιού σαν κάστρο. «Αν μπορείς», λέει ο ντερβίσης, «να σαρτάρεις μέσ'

Σελ. 36
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 17
    

    ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 560