Συγγραφέας:Αγγελοπούλου, Άννα
 
Καπλάνογλου, Μαριάνθη
 
Κατρινάκη, Εμμανουέλα
 
Τίτλος:Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:44
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:519
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Ελληνικά παραμύθια-Κατάλογος
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Περίληψη:Στον πέμπτο αυτόν τόμο του Καταλόγου των Ελληνικών Παραμυθιών (βλ. και δημοσιεύματα ΙΑΕΝ αρ. 21, 26, 34 και 41) παρουσιάζεται η επεξεργασία του τελευταίου μέρους των μαγικών παραμυθιών (AT/ATU 300-749), που καλύπτει τους τύπους AT/ATU 560-649 (μαγικά αντικείμενα) και AT/ATU 650-699 (υπερφυσική δύναμη και γνώση).
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.44 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 464-483 από: 522
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/464.gif&w=600&h=915

110. ΛΦ 1108, 3-5, Σολέα, «Ο πλούσιος τζιε ο άρκοντας». Συμφυρμός με AT/ATU 750*. I: α, α3, α7, β4, β6. II: β3, γ, ε. III: α, α1, β, β7, β11.

111. ΛΦ 1159, 19-21, Κυθρέα, «Ο φτωχός τζ ο άρκοντας». Ι: α1, β4, β6. II: β, β3, β7, γ, 83, ε. III: α, α2, β, β5, β7, β11.

112.ΛΦ 1619, 43-47, Ριζοκάρπασο, «Κύριε Κουδούμενε». Συμφυρμός με AT/ATU 750*. Ι: α2 (δυο γυναίκες), α3, α7, β4, β5. II: α, β, β2 (σαράντα ένας), β3, β7, γ7, δ, ε. III: α, α1, α3, β1, β2, β3, β7, β11, γ, γ1. IV: α, α2, β, β3, γ3, γ5, γ6, γ10, γ12.

113. ΛΦ 1879, 5-7, Άνω Αρόδοι Πάφου, «Τα δυο αδέρφια. Ο πλούσιος και ο φτωχός». Συμφυρμός με AT/ATU 750*. I: α, α3, α7, β4, β6. II: β, β2 (2), β4, β7, γ, ε, ε2. III: α, α1, β, β5, β7, τον σκοτώνουν, γ, γ1.

ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑ

114.Taibbi - Caracausi, 10-17, Rocca Forte, «Άνιφτα πόρτα». I: α, α3, ο πλούσιος βλέποντας παχιά τα χοιρίδια που έδωσε στα παιδιά του φτωχού αδελφού τα παίρνει πίσω. II: β, β2 (12), β4, γ, δ2. III: α, β1, β3, β7, β9, γ1, γ2, γ4. IV: α, β.

ΑΔΗΛΟΥ ΤΟΠΟΥ

115. Αέριος, 60-66, «Τα σαράντα τουλούμια». Συμφυρμός με AT/ATU 750*. I: α2 (δύο αδελφές), α3, α7. II: β, β4, γ, ε. III: β, β7, β9, γ1, γ2, γ4. IV: α, β, β1, γ1, γ5, γ10.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ AT 676 / ATU 954

Το Άνοιξε σουσάμι, ίνα. ευρύτατα διαδεδομένο στην Ανατολική Μεσόγειο παραμύθι, διαδόθηκε σε όλη σχεδόν την Ευρώπη μέσα από τις λαϊκές εκδόσεις της αραβικής ιστορίας του Αλί Μπαμπά (από τις Χίλιες και Μία Νύχτες) από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα1.

Ο Αλί Μπαμπά, ένας φτωχός ξυλοκόπος, παρακολουθεί μια μέρα σαράντα κλέφτες να μπαίνουν στη σπηλιά με τους θησαυρούς τους λέγοντας μια μαγική φράση (άνοιξε σουσάμι), με την οποία ανοίγει το βουνό. Αφού έχουν φύγει, ο

1. I. Boite - G. Polivka, ό.π., τ. 3, σ. 137.

Σελ. 464
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/465.gif&w=600&h=915

Αλί Μπαμπά μπαίνει μέσα στη σπηλιά και παίρνει λεφτά. Στο σπίτι του μετρά κρυφά τα λεφτά με το μέτρο που έχει δανειστεί από τον πλούσιο αδελφό του. Ωστόσο η γυναίκα του πλούσιου αδελφού έχει προετοιμάσει το δοχείο με τέτοιο τρόπο ώστε ένα νόμισμα κολλά μέσα. Έτσι ο πλούσιος αδελφός μαθαίνει για το θησαυρό και βάζοντας τον Αλί Μπαμπά να του αποκαλύψει τη μαγική φράση, μπαίνει με τη σειρά του στη σπηλιά. Όταν όμως θελήσει να βγει, έχει ξεχάσει τη μαγική φράση και παγιδεύεται μέσα. Οι κλέφτες τον ανακαλύπτουν και τον σκοτώνουν. Αργότερα ο Αλί Μπαμπά ανακαλύπτει το νεκρό σώμα του αδελφού του, το παίρνει και το θάβει. Οι κλέφτες ανακαλύπτουν το σπίτι του Αλί Μπαμπά και ο αρχηγός τους μεταμφιεσμένος σε έμπορο τους βάζει μέσα κρυμμένους σε ασκιά για το λάδι. Η έξυπνη υπηρέτρια του Αλί Μπαμπά Μοργιάνα ανακαλύπτει τα σχέδιά τους και σκοτώνει τους κρυμμένους κλέφτες ρίχνοντάς τους καυτό λάδι. Ο αρχηγός τους ξεφεύγει αλλά γυρνά αργότερα με διαφορετική μεταμφίεση. Καθώς αρνείται να αλατίσει το φαγητό του (κάτι που θα τον υποχρέωνε να γίνει φίλος με τον οικοδεσπότη του), η Μοργιάνα ανακαλύπτει την ταυτότητά του και τον σκοτώνει.

Το παραμύθι αυτό περιλαμβάνεται στη γαλλική μετάφραση και προσαρμογή από τον Antoine Galland των Χιλίων και Μίας Νυχτών, μεταξύ 17041717. Ωστόσο δεν προέρχεται από τα αραβικά χειρόγραφα της διάσημης αυτής συλλογής αλλά βασίζεται στην αφήγηση που ο Galland άκουσε από τον Hanna, έναν Χριστιανό (Μαρονίτη) μοναχό από το Αλέπι της Συρίας2. Ο Galland είχε σημειώσει στο ημερολόγιο του μια περίληψη του παραμυθιού, έκτασης έξι σελίδων και τα κατοπινά χρόνια εργάστηκε πάνω στις αρχικές σημειώσεις του δημιουργώντας ένα παραμύθι τριάντα έξι σελίδων που το εισήγαγε στην έκδοση των Χιλίων και Μιας Νυχτών μαζί με άλλα παραμύθια από τον Hanna. Ξαναγράφοντας τα παραμύθια αυτά ο Galland αξιοποίησε τις δικές του γνώσεις και τις εμπειρίες του από την παραμονή του στην Ανατολή, ιδιαίτερα στην Κωνσταντινούπολη, καθώς στόχο είχε να εισαγάγει τους αναγνώστες του μέσω των παραμυθιών στον αραβο-ισλαμικό πολιτισμό, δημιουργώντας μέσα από αναφορές σε συνήθειες και έθιμα μια εξωτική, αν και στερεότυπη, εικόνα της Ανατολής3.

Η σύγκριση πάντως της αρχικής περίληψης της αφήγησης του Hanna και του κειμένου που τελικά δημοσιεύτηκε δείχνει ότι ο Galland ακολουθεί την πλοκή που του έδωσε ο αφηγητής του παραλείποντας όμως ορισμένες λεπτομέρειες.

2. Για την προέλευση γενικότερα των παραμυθιών των Χιλίων και Μιας Νυχτών, την προέλευση των χειρογράφων και τις μεταφράσεις βλ. το κλασικό βιβλίο του Ν. Elisséeff, Thèmes et motifs des Mille et Une Nuits, Essai de classification, Institut français de Damas, Beyrouth 1949.

3. Sylvette Larzul, «Further Considerations on Gallland's Mille et une Nuits: A Study of the Tales Told by Hanna», Marvels and Tales 18, 2004, a. 258-273.

Σελ. 465
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/466.gif&w=600&h=915

Με αυτόν τον τρόπο ο Αλί Μπαμπά έγινε αναπόσπαστο κομμάτι των Χιλίων και Μίας Νυχτών παρόλο που συγγραφέας του ήταν ο ίδιος ο Galland. Ενώ οι πρώτες ευρωπαϊκές μεταφράσεις των Χιλίων και Μίας Νυχτών απευθύνονταν σε ένα ενήλικο κοινό, οι μεταγενέστερες εκδόσεις προσαρμόζονταν περισσότερο προς την παιδική ηλικία. Το παραμύθι είχε τόση επιτυχία που, εκτός από τις άπειρες επαναδιηγήσεις και διασκευές του, προσαρμόστηκε επιπλέον στην όπερα, στο σινεμά και σε άλλες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης ενώ πέρασε και στην πιο πεζή καθημερινότητα μέσα από αλυσίδες εστιατορίων.

Ήδη ο Polivka απέδειξε ότι υπάρχουν ομάδες παραλλαγών ανεξάρτητες από το παραμύθι του Galland. Διαπιστώνει ότι πιθανόν από νωρίς, δίπλα στο κείμενο του Galland να υπήρξε μια άλλη ιστορία όπου, αντί του μοτίβου του ανοίγματος της πόρτας με μία μαγική φράση, υπήρχε ένα άλλο επεισόδιο: οι ληστές αφήνουν πίσω τους ένα φρουρό και ο πλεονέχτης αδερφός, κάνοντας λάθος στο μέτρημα, μπαίνει στη σπηλιά όπου βρίσκει το θάνατο. Ο Polivka αναφέρει παραλλαγές αυτής της εκδοχής στην Ελλάδα, τη Σικελία, τη Βόρεια Ουγγαρία, στους Λευκορώσους, τους Σλοβάκους και τους Γερμανούς4.

Το παραμύθι του Αλί Μπαμπά δημιουργείται από το συνδυασμό των παραμυθιακών τύπων AT 676 και AT 954. Ο Α. Chraibi θεωρεί ότι το παραμύθι AT 676, που αποτελεί το πρώτο μέρος της ιστορίας, ανήκει σε ένα παλαιό και καλά καθιερωμένο στην αραβική αφηγηματική παράδοση πλαίσιο που σχετίζεται με τον παραμυθιακό τύπο AT 613 (Truth and Falsehood). To δεύτερο μέρος, που αναπτύσσει την αντιπαράθεση της έξυπνης υπηρέτριας και των προηγούμενων ιδιοκτητών του θησαυρού, είναι μια ιστορία κλεφτών παρόμοια με αυτήν του έξυπνου κλέφτη και του φαραώ Ραμψίνητου (AT 950, Rhampsinitus). Τα δύο αυτά μέρη συνδέονται κάτω από ένα κοινό θέμα: γνωρίζοντας ένα μυστικό, ο ένας αδερφός πλουτίζει και ο άλλος σκοτώνεται. Αυτός ο συνδυασμός ανεβάζει και το ηθικό επίπεδο μιας όχι και τόσο ηθικής ιστορίας ληστειών και φόνων και δικαιολογεί την αμοραλιστική συμπεριφορά του ήρωα (αφού κλέβει δράκους ή άλλους κλέφτες) ενώ ο πλεονέχτης πλούσιος αδελφός του τιμωρείται5.

Το εύρημα των δράκων για να μπουν στο σπίτι του ήρωα και να τον εκδικηθούν είναι επίσης ένα παλαιό μοτίβο γνωστό στη φαραωνική λογοτεχνία, συχνά συνδεδεμένο με την αντιπαράθεση δύο στρατών για την κατάκτηση μιας πόλης. Πολλά στοιχεία λοιπόν του παραμυθιού του Αλί Μπαμπά είναι παλαιά και σχετίζονται με τη φαραωνική Αίγυπτο.

Το παραμύθι εμφανίζεται με εντυπωσιακή συχνότητα στην ελληνική παράδοση, όπου οι παραλλαγές του AT 676 ενώνονται σχεδόν πάντα με τον AT

4. Kurt Ranke, «Ali Baba und die vierzig Räuber», Enzyklopädie des Märchens, Band 1, 1977, σ. 302-311.

5. Aboubakr Chraibi, «Galland's 'Ali Baba' and Other Arabic Versions», Marvels and Tales 18, 2004, a. 159-171.

Σελ. 466
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/467.gif&w=600&h=915

954. Παρά τις ομοιότητες ανάμεσα στις ελληνικές παραλλαγές και το παραμύθι του Αλί Μπαμπά, η ελληνική διαμόρφωση της ιστορίας φαίνεται να επηρεάστηκε περισσότερο από τους προφορικούς διαύλους επικοινωνίας με την Ανατολή (π.χ. με την τουρκική προφορική παράδοση) παρά από τις έντυπες μεταφράσεις του παραμυθιού στο χώρο των λαϊκών και παιδικών εκδόσεων.

Το μοτίβο D 1552.2: Mountain opens to magic formula έχει βουδιστική προέλευση. Ο Eberhard (Typ n. 170) αναφέρει ότι το βρίσκει στους Κινέζους και ο Thompson στον Ειρηνικό. Με το παραμύθι AT/ATU 676 διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο. Ο Dawkins αναφέρει του γνώμη του F. W. Hasluck σύμφωνα με την οποία το σουσαμόλαδο έχει χρησιμοποιηθεί για το λάδωμα των οπών της κλειδαριάς και επομένως έχει διατηρήσει τη μαγική σημασία του. Σύμφωνα με επιστολή αναγνώστη στο άρθρο του Αλί Μπαμπά στην BrockhausEnzyklopädie, το σουσαμόλαδο έχει χρησιμοποιηθεί σαν υπακτικό μέσο. Και τις δυο πάντως θεωρίες αντικρούει η μεγάλη αξία του σουσαμόλαδου και η χρήση του στις προσφορές θυσιών6.

Η μαγική φράση «άνοιξε σουσάμι» από την ιστορία του Αλί-Μπαμπά δεν υπάρχει ωστόσο στα ελληνικά παραμύθια καθώς σε μεγάλο αριθμό παραλλαγών, όχι μόνο απ' όσα περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο αλλά και αυτών που έχουν καταγραφεί σε πιο πρόσφατα χρόνια, φαίνεται να επικρατεί η φράση «άνοιξε κουδουμουντού» ή κάποια παρόμοια. Οι λαϊκοί παραμυθάδες λησμονώντας ή μη γνωρίζοντας τη σημασία της λέξης που χρησιμοποιούν, κάτι που άλλωστε ενίσχυε τη μαγική της διάσταση, δημιουργούσαν πολλά φθαρμένα και συχνά ακαταλαβίστικα παράγωγά της κατά τη μεταφορά της από στόμα σε στόμα.

Η μαγική φράση των ελληνικών παραμυθιών ανάγεται στη λέξη κοδίμεντο που προέρχεται από το λατινικό condimento7. Η λέξη χρησιμοποιείται στη βυζαντινή εποχή, όπου κονδιμέντο θεωρούνταν το καρίκευμα που νοστίμευε το φαγητό, και εμφανίζεται και στη βυζαντινή Διήγηση του Πωρικολόγου (από τον 13ου αιώνα). Στα Άταχτα ο Κοραής δίνει τη λέξη κουδουμέντο ως την ονομασία του πετροσέλινου, δηλαδή του μαϊντανού.

Ωστόσο η μαγική φράση των ελληνικών παραμυθιών δεν είναι άσχετη με το παραμύθι από τις Χίλιες και Μία Νύχτες. Το κοδίμεντο, όπως και το σουσάμι, είναι ένα φυτό. Το σουσάμι είναι ένα φυτό από το οποίο παράγεται λάδι, το οποίο χρησιμοποιείται μεταξύ άλλων, για το λάδωμα κλειδαριών. Επομένως είχε τη δύναμη να ανοίγει μαγικές πόρτες και να επιτρέπει την είσοδο σε σπηλιές και βουνά. Αντίστοιχες ιδιότητες έχουν στις παραδόσεις των λαών και άλλα φυτά, όπως το σιδερόχορτο, που στην ελληνική παράδοση, άνοιγε σιδερένιες

6. Ranke, ό.π., σ. 307.

7. Μαριάνθη Καπλάνογλου, Παραμύθι και αφήγηση στην Ελλάδα: μια παλιά τέχνη σε μια νέα εποχή, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2002, σ. 224-226.

Σελ. 467
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/468.gif&w=600&h=915

ρένιες πύλες υπόγειων οικοδομημάτων που έκρυβαν θησαυρούς ή το τετράφυλλο τριφύλλι. Κοινή λοιπόν βάση και στις δύο περιπτώσεις είναι η ιδέα ότι ένα μαγικό φυτό ανοίγει τις πόρτες που οδηγούν σε θησαυρούς.

Η ηθική διάσταση της ιστορίας παραμένει μετέωρη και φαίνεται ότι οι λαϊκοί αφηγητές αναζήτησαν λύσεις αντλώντας μοτίβα από την ελληνική αφηγηματική παράδοση. Γι' αυτόν το λόγο προκύπτει και ο συνηθισμένος συμφυρμός με ένα παραμύθι πασπαρτού της ελληνικής παράδοσης, το AT 750 F* (The Old Man's Blessing), ή με επεισόδια και μοτίβα που τονίζουν τη δυστυχία του ήρωα αλλά και τη σκληρότητα του αδελφού του: ορισμένοι αφηγητές αναπτύσσουν το εισαγωγικό επεισόδιο με τον πλούσιο που διώχνει τον φτωχό αδελφό του, που ήρθε να ζητήσει λίγο φαΐ, ή τον στέλνει με ένα ψωριασμένο αρνί στο διάβολο (όπως στις εισαγωγές του AT 480C*, Ο καλός και ο κακός αδερφός και AT/ATU 565, Ο μαγικός μύλος). Τα μοτίβα αυτά αναπτύσσονται με επάρκεια σε νεότερη καταγραφή που δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο: ο φτωχός αδερφός δεν είχε σιτάρι για να φτιάξουν λαμπρόπιτες και τις φτιάχνουν με κριθάρι, με αποτέλεσμα τα κουλούρια να γίνουν σκούρα, μαύρα. Πηγαίνει στον αδερφό του που είναι πλούσιος τσέλιγκας να ζητήσει ένα αρνί για το Πάσχα και αυτός του λέει: «Πάρε ένα αρνί και πήγαινε στο διάβολο».

Την προσπάθεια ηθικής αποκατάστασης του ήρωα δείχνει και το τέλος ορισμένων παλαιότερων και νεότερων παραλλαγών, όπου ο ήρωας μοιράζει τα νεοαποκτημένα πλούτη του στους φτωχούς συγχωριανούς του.

Το παραμύθι του Αλί Μπαμπά μας εισάγει στο ευρύτερο ζήτημα της υποδοχής των Χιλίων και Μίας Νυχτών στην Ελλάδα. Πρώτο σταθμό αποτελεί η έκδοση το 1757-1762 του Αραβικού Μυθολογικού στη Βενετία και της Νέας Χαλιμάς στη Βιέννη (1791-1794) από τον Πολυζώη Λαμπανιτζιώτη, που είναι απόδοση μέρους της γαλλικής μετάφρασης του Galland μέσω μιας από τις ιταλικές μεταφράσεις (από την απόδοση του Λαμπανιτζιώτη απουσιάζει ο Αλί Μπαμπά). Εκτός από τις επανεκδόσεις και κάθε λογής διασκευές, που γνώρισε η μετάφραση αυτή ως τις αρχές του 20ου αιώνα, ενδεικτικό της τεράστιας απήχησής της είναι το γεγονός ότι, σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, οι περισσότερες σχετικές ελληνικές αναφορές δεν χρησιμοποιούν την καθιερωμένη διεθνώς ονομασία Χίλιες και Μία Νύχτες, αλλά μιλούν για τη Χαλιμά, ονομασία που πρώτος εισήγαγε ο Λαμπανιτζιώτης8.

8. Γιώργος Κεχαγιόγλου, «Χίλιες και Μία Νύχτες: σταθμοί στις τύχες του έργου και η μετάφραση του Κώστα Τρικογλίδη», Διαβάζω 33, Ιούλιος 1980, σ. 42-59. Κεχαγιόγλου Γιώργος (επιμ.), Τα παραμύθια της Χαλιμάς (Αραβικόν Μυθολογικόν και Νέα Χαλιμά), τ. 4, Ερμής, Αθήνα 1988-1994. Κεχαγιόγλου Γιώργος, Πεζογραφική Ανθολογία. Αφηγηματικός γραπτός νεοελληνικός λόγος, τ. 2 (1. Από το τέλος του Βυζαντίου ως τη Γαλλική Επανάσταση, 2. Από τη Γαλλική Επανάσταση ως τη δημιουργία του ελληνικού κράτους),

Σελ. 468
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/469.gif&w=600&h=915

Ποσοτικές μετρήσεις δείχνουν πάντως ότι οι ελληνικές μεταφράσεις των Νυχτών δεν συνέβαλαν ιδιαιτέρως στην εισαγωγή αυτών των παραμυθιών στην ελληνική προφορική παράδοση9. Από την άλλη όμως αναλογίες ανάμεσα στα δύο αφηγηματικά σώματα υπάρχουν και προσαρμοσμένες παραλλαγές μοτίβων, θεμάτων και παραμυθιακών πλοκών από τις Νύχτες κυκλοφορούν στην ελληνική προφορική παράδοση.

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης - Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], Θεσσαλονίκη 2001.

9. Μ. Papachristophorou, «The Arabian Nights in Greece. A Comparative Survey of Greek Oral Tradition», Fabula 45, 2004, σ. 311-329.

Σελ. 469
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/470.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 470
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/471.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 315 ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT *316 Α

Σελ. 471
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/472.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 472
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/473.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 315

Η άπιστη αδερφή

AT: The faithless Sister

ATU: The faithless Sister

Delarue-Tenèze: La soeur infidèle_

Ο Ασελάνης, ο Καπλάνης και το Ορφανό

Μια φορά κι ένα καιρό ήτανε δύο αδέρφια, και ήσαντε πολύ φτωχά. Και μια μέρα λέει ο αδερφός της αδερφής του: «Θα φύγουμε από δω». Φύγανε και πήγανε σε ένα μέρος μακρινό. Εκεί βρήκανε ένα σπίτι που είχε όλα τα καλά. Φάγανε καλά και κοιμηθήκανε. Το πρωί πήρε το ντουφέκι του ο αδερφός και πήγε για κυνήγι. Εκεί που κυνηγούσε βρήκε μια σκύλα, που την ελέγανε Ασελάνα, και γεννούσε. «Μη με σκοτώσεις, γιε μου, και θα σου δώσω το καλύτερο κουτάβι μου». Την άφησε, γέννησε αυτή και πήρε το καλύτερο κουτάβι.

Προχώρησε πιο πέρα και βρήκε άλλη σκύλα, που τη λέγανε Καπλάνα, και κυνηγούσε, κι εκείνη τη στιγμή γεννούσε και του λέει: «Κυνηγέ μου, μη με σκοτώσεις και θα σου δώσω το καλύτερο κουτάβι μου». Κάθισε ο κυνηγός και πήρε και αυτό το κουτάβι. Προχώρησε πιο πέρα και βρήκε μια άλλη σκύλα που τη λέγανε Ορφανή και γεννούσε κι αυτή και του λέει: «Μη με σκοτώσεις, κυνηγέ μου, και θα σου δώσω το καλύτερο κουτάβι μου». Κάθισε, πήρε κι αυτό και τα πήγε σπίτι του. Και το πρώτο το έβγαλε Ασελάνη, το δεύτερο Καπλάνη και το τρίτο Ορφανό.

Κάθε μέρα πήγαινε αυτός για κυνήγι και τα κουτάβια τ' άφηνε στο σπίτι. Την τρίτη μέρα λέει η αδερφή του: «Ας κατέβω στο κατώι, να δω γιατί είναι κλειστό». Κατέβηκε κάτω και ξεκλείδωσε και βλέπει ένα θηρίο δεμένο με αλυσίδα. Μόλις το είδε αυτή, φοβήθηκε και έκαμε να φύγει. Τότε αυτό της λέει: «Μη φοβάσαι, έλα να με λύσεις». Του λέει: «Έχω σκυλιά και θα σε ξεσκίσουν». Και αυτό της λέει: «Πες τους ότι σου έπεσε το δαχτυλίδι στο πηγάδι, να μπουν να στο βγάλουν». Όπως τους είπε τα σκυλιά εκάμανε και βρέθηκαν στο πηγάδι. Τότε αυτή τρέχει και λύνει το θεριό, που είχε μορφή ανθρώπου και γαϊδάρου, αλλά δεν ήτανε ούτε άνθρωπος, ούτε γάιδαρος, και αυτό παίρνει μια πλάκα και τη βάνει πάνω στο πηγάδι και έκλεισε μέσα τα σκυλιά. «Τώρα θα πάω να φάω τον αδερφό σου», της είπε, «και μετά θα σε κάνω γυναίκα μου».

Σελ. 473
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/474.gif&w=600&h=915

Και το θεριό, καθώς ερχότανε ο αδερφός της, πήγε να τον φάει. Αυτός, μόλις το είδε από μακριά, ανέβηκε πάνω σε μια λεύκα και άρχισε να φωνάζει τα σκυλιά: «Ασελάνη, Καπλάνη και Ορφανό!», φρυ, φρυ, σφύριζε και ξαναφώναζε: «Ασελάνη, Καπλάνη και Ορφανό!». Τα κουτάβια τ' άκουγαν και ζουρλιστήκανε μες στο πηγάδι, κάπως έκανε το ορφανό κουτάβι και σηκώνει λίγο την πλάκα και βγάζει το κεφάλι του έξω από την πλάκα και της δίνει μια και την πέταξε, τρέξανε γρήγορα που τους φώναζε ο αφεντικός τους, έφτασαν κοντά και ξέσκισαν το θεριό και γλίτωσαν το αφεντικό τους. «Γιατί αργήσατε;» τους είπε ο κυνηγός. «Μας είπε η αδερφή σου πως της έπεσε το δαχτυλίδι στο πηγάδι και μας είπε να το βγάλουμε», του είπαν. Βγάνει τα παρασήκωτα και τα πήγε στο σπίτι του και λέει στην αδερφή του: «Βάλε ένα τηγάνι με λάδι να τα τηγανίσουμε», αλλά εκείνος, καθώς το λάδι έκαιγε, της το 'ριξε στα μάτια και τη στράβωσε.

Ο αδερφός της πήρε τα σκυλιά και έφυγε μακριά. Προχώρησε, προχώρησε και πάει σε μια βρύση κι έκατσε με τα σκυλιά, να πιουν νερό και να ξεκουραστούν. Εκεί ήτανε ένα θεριό που έτρωγε ένα κορίτσι τη μέρα, για να αφήνει να παίρνουν νερό. Τώρα ήτανε η σειρά της βασιλοπούλας. Ήρθε η βασιλοπούλα κλαμένη και, μόλις τον είδε, τρόμαξε και του είπε: «Φύγε, ξένε, δεν ξέρεις πως εδώ κάθεται ένα θεριό και δεν μας αφήνει να πάρουμε νερό, αν δεν φάει ένα κορίτσι την ημέρα; Σήμερα είναι η σειρά μου, φύγε, ξένε». Αυτός όμως δεν το κουνούσε και της λέει: «Μη φοβάσαι και έλα να με ψειρίσεις». Πήγε αυτή και τον ψείριζε και καθώς τον ψείριζε άκουσαν ένα μουγκρητό και αμέσως φάνηκε να έρχεται το φοβερό θεριό καταπάνω τους. «Σταμάτα λοιπόν να κλαις», λέει στη βασιλοπούλα ο κυνηγός κι αμέσως πήρε το ντουφέκι του και φώναξε τα σκυλιά του. Τα δάκρυά της, καθώς τον ψείριζε, είχαν πέσει στα μάγουλά του και τον έκαιγαν.

Τραυμάτισε το θεριό και τα σκυλιά ορμήσανε και το κομματιάσανε. Αυτή ευχαρίστησε τον κυνηγό, γέμισε τη στάμνα της και πήγε στο παλάτι. Τότε χαρές που είχανε, μόλις την είδανε και γύρισε πίσω! Της είπαν, πώς γλίτωσε; Και τους διηγήθηκε την ιστορία της. Ότι συνάντησε έναν κυνηγό και τον ψείρισε και αυτός με τα σκυλιά του κομματιάσανε το θεριό. Τότε ο βασιλιάς λέει: «Όταν δεις το σωτήρα σου και σωτήρα μας, θα τον γνωρίσεις;» «Ναι», λέει η βασιλοπούλα. Τότε ο βασιλιάς διέταξε να έρθουν όλοι οι κάτοικοι της περιοχής και όλου του τόπου, με τα σκυλιά τους και τα γατιά τους.

Ο κυνηγός δεν είχε φύγει μακριά, αλλά είχε πάει σε μια γριά. Η γριά πήγε από το εξοχικό της, το μετόχι της, στο παλάτι, όπως είχε διατάξει ο βασιλιάς. Εκεί που έτρωγαν, ο βασιλιάς είδε τη γριά να κρύβει μια φέτα ψωμί και ένα μεγάλο μεζέ, πάει κοντά της και τη ρωτάει: «Γερόντισσα, γιατί πήρες τη φέτα το ψωμί και το κρέας;» Και αυτή του λέει: «Έχω ένα γατάκι στο σπίτι μου». «Να πας να το φέρεις, γερόντισσα», της λέει ο βασιλιάς και της δίνει και δύο υπηρέτες του να τη συνοδέψουνε και να φέρουνε το γατάκι. Αλλά όταν

Σελ. 474
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/475.gif&w=600&h=915

πήγαν, είδαν άνθρωπο στο σπίτι και τον πήρανε μαζί με τα σκυλιά και πήγανε μπροστά στη βασιλοπούλα. Αυτή τον αναγνώρισε και λέει στον πατέρα της: «Αυτός είναι ο σωτήρας μου, πατέρα». Και όλοι τότε, όσοι ήτανε μαζεμένοι, φώναζαν: «Ο σωτήρας μας, ο σωτήρας μας!» Τότε ο βασιλιάς λέει: «Παιδιά, είναι άξιος για την κόρη μου». Και έτσι έδωκε τη βασιλοπούλα και έκαναν τους γάμους τους.

Η αδερφή του τότε μισόστραβη τα έκιοσε (τελείωσε) όλα όσα ήσαντε στο σπίτι και βγήκε και διακόνευε. Πήγε και στο παλάτι του βασιλιά, που 'χε ο βασιλιάς χαρές και πάντρευε την κόρη του, κάποια στιγμή όμως δεν της έδιναν σημασία και βρέθηκε κοντά στο γαμπρό, το σωτήρα της βασιλοπούλας, και είδε πως ήτανε ο αδερφός της, τον γνώρισε και τον αγκάλιασε και τον χάιδευε και του λέει: «Έλα να σε ψειρίσω». Και κει που ψείριζε, του έβαλε πεθαμένου κόκαλο και αμέσως πέθανε αυτός. Τον κήδεψαν με χρυσή κάσα. Τα σκυλιά τα είχαν βάλει σε ένα δωμάτιο και τα είχανε κλειδώσει.

Στις τρεις μέρες κάπως έκαμε το ορφανό κουτάβι και ανοίγει την πόρτα του δωματίου και πήγανε στο μνήμα του αφεντικού τους και ξέχωσαν το σώμα του και το ορφανό κουτάβι έβαλε το πόδι του στο αυτί του και έβγαλε το κόκαλο απ' του πεθαμένου το σώμα και κείνος σηκώθηκε, υγιής και καλός. Πήρε τα σκυλιά του και πήγε στο κυνήγι. Όταν τον είδε ο βασιλιάς τα 'χασε. Τότε ο κυνηγός του είπε με τη σειρά πώς έγιναν τα πράγματα. Ο βασιλιάς αμέσως διέταξε και έπιασαν την αδερφή του κυνηγού, άναψαν φωτιά και τη σούβλισαν και έζησαν έπειτα καλά κι εμείς καλύτερα.

ΛΦ 1620, 53-57. Παραλλαγή που κατέγραψε ο Κων/νος Τασσόπουλος, στα Καλύβια Ηλείας. Αφηγήτρια η Κωνστάντω Κοτσίρη, ετών 61.

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ

I. Αδερφός και αδερφή

α: Ο ήρωας" α1: ζει με την αδερφή του" α2: εγκαταλείπεται, μαζί με την αδερφή του, από τον πατέρα τους" α3: άλλο.

β: Τον ήρωα συνοδεύουν και προστατεύουν πιστά ζώα" β1: σκυλιά" β2: που τα αντάλλαξε με τα πρόβατά του" β3: άγρια ζώα του δάσους" β4: που του χαρίζουν τα μικρά τους' β5: από ευγνωμοσύνη που τα τάισε' β6: επειδή τους έσωσε τη ζωή' β7: άλλο.

γ: Τα ονόματα των ζώων είναι' γ1: Ασλάνης' γ2: Καπλάνης' γ3: Σιδεροκόφτης' γ4: Σκαφτιάς' γ5: Τρυποούνος' γ6: άλλο.

Σελ. 475
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/476.gif&w=600&h=915

II. Η άπιστη αδερφή

α: Τα αδέρφια βρίσκουν την κατοικία των δράκων" α1: τα ζώα του ήρωα τους κατασπαράζουν" α2: εκτός από έναν" α3: ο ίδιος ο ήρωας τους σκοτώνει.

β: Η αδερφή γίνεται ερωμένη του δράκου και αποφασίζουν να εξοντώσουν τον ήρωα" β1: δένουν (φυλακίζουν) τα ζώα του' β2: καθώς ο δράκος κυνηγά τον ήρωα εκείνος ανεβαίνει σε ένα δέντρο' β3: (με τη φλογέρα του) καλεί τα πιστά του ζώα' β4: που ελευθερώνονται (σπάνε τα δεσμά τους)' β5: και τρέχουν να τον σώσουν' β6: κατασπαράζουν το δράκο, γ: Ο ήρωας παντρεύεται' γ1: άλλο.

III. Ο δρακοντοκτόνος [πβ. AT/ATU 300 (Ο δρακοντοκτόνος)]

α: Ο ήρωας φεύγει και φτάνει σε μια πολιτεία όπου ένα θηρίο στερεί το νερό από τους ανθρώπους ζητώντας να θυσιαστεί κάποιος. Αυτή τη φορά ο κλήρος έχει πέσει στη βασιλοπούλα κι ο βασιλιάς υπόσχεται να τη δώσει γυναίκα σε όποιον τη γλιτώσει. Ο ήρωας σκοτώνει το θηρίο και του κόβει τις γλώσσες, αλλά εμφανίζεται ψεύτικος σωτήρας στο βασιλιά, διεκδικώντας τη βασιλοπούλα. Γίνεται η αναγνώριση με τις γλώσσες του θηρίου και ο ήρωας παντρεύεται την κόρη.

IV. Ο φόνος και η ανάσταση του ήρωα

α: Η αδερφή του ήρωα μαθαίνει για το γάμο' α1: και τον σκοτώνει' α2: βάζοντας στο κρεβάτι του (στο σώμα του)' α3: δόντι' α4: κόκαλο' α5: άλλο' α6: νεκρού' α7: του νεκρού εραστή της.

β: Θάβουν τον ήρωα, αλλά τον ξεθάβουν τα πιστά του ζώα' β1: τα ζώα ανασταίνουν τον ήρωα" β2: τραβώντας το κόκαλο' β3: ραντίζοντάς τον με αθάνατο νερό' β4: άλλο.

γ: Ο ήρωας τιμωρεί την αδερφή του' γ1: τη σκοτώνει" γ2: την κατασπαράζουν τα ζώα.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

1. ΣΠ 101, 41-42, Πήλιο, άτιτλο. I: α, α1, β, β3 (λύκος, αρκούδα, αλεπού), β6, α3 (ένας άγριος ανθρωποφάγος κλέβει την αδερφή του κι αυτός πάει να τη σώσει). II: β1 (ο κλέφτης), β2, β3, β4, β5, β6. IV: α1, α2, α5 (το σπαθί), β1, β4 (με το αίμα ενός πουλιού).

Σελ. 476
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/477.gif&w=600&h=915

ΘΡΑΚΗ

2. ΛΑ 1490 Α', 73, Σουφλί, άτιτλο. I: α, α2 (μετά από απαίτηση της κακιάς μητριάς), β, β3 (αλεπού, λιοντάρι, τίγρη, λαγουδίνα), β4, β6. II: α (η αδερφή ελευθερώνει έναν παγιδευμένο αράπη, που τρώει τον αδερφό). IV: β1, β3, γ, γ2 (και τον αράπη). II: γ (τη δρακοπούλα), γ1 (εκδικείται τη μητριά του).

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

α. Νησιά Ανατολικού Αιγαίου

3. ΛΦ 222, 13-15, Πολιχνίτος Λέσβου, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 300. Ι: α, α1, β, β1, β2. II: α, α1, α2, β, γ1 (τον στέλνουν σε ένα θηρίο για να τον φάει, αλλά τα σκυλιά του το κατασπαράζουν). III. Στο τέλος συγχωρεί την αδερφή του.

4. Argenti-Rose 1, 483-492, αρ. 18 (Αθανασούλα, 41-49, ΛΑ 590, 3), Καρδάμυλα Χίου, «Ο Τρυποούνος, ο Σιδεροφάς, ο Αστρονόμος». Συμφυρμός με AT/ATU 300. Ι: α, α1, β, β1, β2, γ5, γ6 (Σιδεροφάς, Αστρονόμος). II: α, β (η μάνα του δράκου πείθει την αδερφή του ήρωα να εξοντώσουν τον αδερφό, ώστε να παντρευτεί με το δράκο), γ1 (η δράκισσα κάνει την άρρωστη και του ζητά να της φέρει το αθάνατο νερό που το φυλάει ένας δράκος), β1, β2, β3, β4, β5, β6. III. IV: α, α1, α2, α5 (μαγεμένες καρφίτσες), β1, β3, γ.

β. Κρήτη

5. ΛΑ 2744, 177-183, Αρχάνες, «Τα θερία». Η αρχή όπως AT/ATU 315 Α, βλ. παρ. αρ. 41. Η συν. όπως AT/ATU 315: I: α, α3 (φεύγει με τη μητέρα του για να γλιτώσουν από τη στρίγκλα), β, β3, β4, β7 (επειδή τα βοήθησε να γεννήσουν). II: α (γιος και μάνα), β (η μάνα), β1 (τους βουλώνουν τ'αυτιά), β2, β3, β4, β5, β6, γ1 (εγκαταλείπει τη μητέρα του). Η συν. όπως AT/ATU 300, βλ. παρ. αρ. 66.

6. ΛΦ 453, 7-8, Βρύσες Αποκορώνου, «Ο δράκος και η Πεντάμορφη». Η αρχή όπως AT/ATU 327 Α. I: α, α2 (μετά από απαίτηση της μητριάς), β, β1, β7 (κι ένα κοπάδι πρόβατα και μια φλογέρα, που βγαίνουν από το σκόρδο και το κρεμμύδι που τους έδωσε η μοίρα τους). II: β, β1, β2, β3, β4, β5, β6. IV: α1, α2, α3, α7, γ2.

Σελ. 477
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/478.gif&w=600&h=915

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ

7. Λαογραφία ΙΑ', 1934-1937, 525-526, Λυκούδι Ζακύνθου, «Ο άξιος αδρεφός». Συμφυρμός με AT/ATU 300. I: α, α1, β, β1, β2, γ, γ3, γ4. II: α, α1, α2, β, β1, γ1 (τον στέλνουν να φέρει γιατρικό για την αδερφή, το μήλο που το φυλάνε σαράντα δράκοντες), β3, β4, β5 (και τρώνει τους σαράντα δράκοντες). III (χωρίς το επεισόδιο του ψεύτικου σωτήρα).

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

8. ΛΦ 1620, 53-57, «Ο Ασελάνης, ο Καπλάνης και το ορφανό». Συμφυρμός με AT/ATU 300. Η παραλλαγή που δημοσιεύουμε εδώ.

9. ΣΠ 44, 102-111, Κυπαρισσία, άτιτλο. Παραλλαγμένο. Αντί δράκου λάμια. Συμφυρμός με AT/ATU 300. Ι: α, α1, β, β1, γ6 (Φίντος, Αλεπουζάνης, Κούτα). II: η αδερφή άπιστη, γιατί φοβάται τη λάμια, β1, β3, β4, β5. III.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

10. ΛΑ 590, 2, Άγραφα Ευρυτανίας, «Τ' αρκδόπλου, του λκόπλου κι τ' αλπόπλου». I: α, α1, α3 (ο πατέρας τους παντρεύει τ' αγόρια του με τα κορίτσια του, και τα δυο φεύγουν γιατί δεν θέλουν να παντρευτούν μεταξύ τους), β, β3 (αρκούδα, λύκαινα, αλεπού), β4, β5. II: β (τον στέλνει να φέρει αλεύρι από τον μύλο της λάμιας), β1, β2 (σε μια ραχούλα), β3, β4, β5 (ο δράκος χάνεται), γ. IV: α, α1, α2, α5 (φαρμακωμένο καρφί), β, β1, β2 (το καρφί). Η αρχή και το τέλος έμμετρα.

11. ΛΑ 590, 11, Αμπρακιά-Κοσκινάς Τριχωνίας, «Ασλάνς, καπλάνς και παρδαλό κουτάβ». Συμφυρμός με AT 300. I: β, β1, β3, γ, γ1, γ2, γ6 (παρδαλό κουτάβι). II: β, β1, β3, β4, β5, β6 (και την αδερφή). III.

12. ΛΑ 590, 12, Κεφαλόβρυσο Τριχωνίας, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 300. I: β, β1, β3. II: β, β1, β3, β4, β5, β6, γ1 (τυφλώνει την αδερφή του). III. IV: α, α1, α2 (στη μύτη του), α4, β, β1, β2, γ, γ2.

13. ΛΦ 798, 6-9, Λειβαδιά, «Τα δυο ορφανά αδέρφια». Ι: α, α1, β, β1, β2. II: α, α1, α2, β, β1, γ1 (τον στέλνουν να φέρει τα πορτοκάλια των τριών δράκων), β2 (οι τρεις δράκοι), β3, β4, β5, β6 (τους τρεις δράκους), γ1 (τον στέλνουν να φέρει το αθάνατο νερό - τα καταφέρνει με τη βοήθεια μιας γριάς). IV: γ (και το δράκο), γ2.

Σελ. 478
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/479.gif&w=600&h=915

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ

14. ΣΠ 94, 12-15, Σμύρνη, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 300. I: α, α1, α2, α3 (γιατί ο πατέρας θέλει να παντρέψει το κορίτσι με έναν κακό βασιλιά), β, β3 (αρκούδα, μαϊμού, λιοντάρι). II: α, β, β1 (μαθαίνοντας ότι η δύναμή του βρίσκεται σε τρεις χρυσές τρίχες του κεφαλιού του), β3, β4, β5, γ1 (ο δράκος του χαρίζει αλοιφή που γιατρεύει κάθε πληγή). III. IV: τον σκοτώνει ο αράπης, αλλά τον ανασταίνει η μαϊμού.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΥΣ ΤΥΠΟΥΣ AT/ATU 590 και AT/ATU 315

Ο κύκλος των παραμυθιών με θέμα την άπιστη μάνα ή αδερφή, που προσπαθεί με τον εραστή της (συνήθως ένα δράκο) να εξοντώσουν τον ήρωα, παρουσιάζει αρκετές κατατακτικές δυσκολίες. Τα κοινά τους σημεία είναι τόσα, ώστε ήδη ο St. Thompson θέτει το ερώτημα αν πρόκειται πράγματι για ξεχωριστά παραμύθια ή για παραλλαγές της ίδιας αφήγησης1. Ο συχνός συμφυρμός της Άπιστης αδερφής με το παραμύθι του Δρακοντοκτόνου περιπλέκει τα πράγματα, ενώ πρόβλημα δημιουργεί το ότι δύο τόσο κοντινοί ως προς το θέμα και το περιεχόμενο τύποι είναι καταταγμένοι σε διαφορετικές ομάδες με βάση αμφισβητούμενα κριτήρια: στον διεθνή Κατάλογο AT, δηλαδή, το παραμύθι της Άπιστης αδερφής (AT 315) κατατάσσεται στην ομάδα υπερφυσικοί ανταγωνιστές (με τη σημείωση: see analysis under Type AT 590) ενώ το παραμύθι της Άπιστης μάνας (AT 590) στην ομάδα μαγικά αντικείμενα.

Ας σημειώσουμε καταρχάς ότι αν υπερφυσικός ανταγωνιστής θεωρείται ο δράκος -εραστής της αδερφής του ήρωα στον τύπο AT 315, το ίδιο πρόσωπο είναι και στον AT 590, με τη διαφορά ότι εδώ είναι εραστής της μάνας. Όσο για το μαγικό αντικείμενο (μια ζώνη), που χαρίζει υπερφυσική δύναμη στον ήρωα, δεν είναι ένα σταθερό στοιχείο. Στις ελληνικές παραλλαγές του AT 590 είναι συνηθέστερο η δύναμη του ήρωα να βρίσκεται σε τρεις τρίχες των μαλλιών του (μοτίβο που θυμίζει την ιστορία του Σαμψών). Όσο για το κριτήριο του ποιο συγγενικό πρόσωπο θέλει να εξοντώσει τον ήρωα, δεν είναι από μόνο του αρκετό για τη δημιουργία ξεχωριστών τύπων: ξέρουμε ότι η εναλλαγή μητέρας/αδερφής (ή και η αντικατάσταση τους από άλλο θηλυκό πρόσωπο) παρατηρείται συχνά στα παραμύθια, κάτι που ισχύει και για τις ελληνικές παραλλαγές του AT 590, όπου τα δύο πρόσωπα εναλλάσσονται χωρίς να επηρεάζεται η δομή του τύπου.

Αποτέλεσμα της αμφιβολίας σχετικά με το τι ανήκει σε κάθε τύπο είναι,

1. St. Thompson, The Folktale, ό. π., σ. 113-115.

Σελ. 479
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/480.gif&w=600&h=915

όπως λέει η Ch. Shojaei-Kawan2, η κατάταξη παρόμοιων παραλλαγών άλλοτε στον AT 315 και άλλοτε στον AT 590 στους διάφορους εθνικούς Καταλόγους. Όπως προκύπτει και από τα δελτία του, ο Γ. Μέγας πρέπει να προβληματίστηκε εξίσου για την κατάταξη των ελληνικών παραλλαγών στους δύο παραπάνω τύπους, αφού ορισμένα δελτία φέρουν διπλό αριθμό κατάταξης, όπου ο πρώτος σβήνεται υπέρ του δεύτερου. Στους δύο αυτούς τύπους ο Γ. Μέγας κατέταξε επίσης έξι αρκετά διαφορετικές αφηγήσεις, με θέμα το ταμένο στο δράκο (διάβολο) παιδί και την άπιστη γυναίκα του3. Η ασαφής αυτή κατάσταση οφείλεται προφανώς στην περιγραφή του τύπου AT 315 στον διεθνή Κατάλογο AT, που περιλαμβάνει το εισαγωγικό μοτίβο του ταξίματος του παιδιού σε δράκο, μοτίβο που δεν πρέπει να ανήκει σε αυτόν τον τύπο4.

Αλλά και κάποια άλλα κριτήρια που προτάθηκαν παλαιότερα για τον διαχωρισμό των τύπων AT 315 και AT 590 δεν βρήκαν σύμφωνους τους μελετητές του παραμυθιού.

Για την G. Massignon χαρακτηριστικό μοτίβο του AT 315 είναι τα πιστά σκυλιά του ήρωα αντί για το θαυμαστό αντικείμενο5. Όμως σε άλλη γαλλική παραλλαγή αυτό το κριτήριο διάκρισης δεν ισχύει6.

Για έναν από τους σημαντικότερους μελετητές, τον Κ. Ranke, χαρακτηριστικά του AT 590 είναι η μαγική κορδέλα που χαρίζει δύναμη (μοτίβο σπάνιο στις ελληνικές παραλλαγές), η τύφλωση αντί του φόνου του ήρωα (στις ελληνικές παραλλαγές συναντάμε και τα δύο, ανεξαρτήτως του ποιο συγγενικό πρόσωπο επιβουλεύεται τον ήρωα) και τέλος η απελευθέρωση της βασιλοπούλας. Στον AT 315 ανήκουν ο συμφυρμός με τον AT 300 (όμως στις παραλλαγές της Καβυλίας είναι συχνός ο συμφυρμός AT 590 + AT 3007) και τα ζώα βοηθοί8.

2. Ch. Shojaei-Kawan, «Schwester. Die treulose Schwester (AT 315)», Enzyklopädie des Märchens, Band 12, 2005, σ. 433-439. Της ίδιας: "Mutter. Die treulose Mutter (AT 590)", Enzyklopädie des Märchens, Band 9, 1999, σ. 1058-1064.

3. Βλ. και ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ στον τύπο AT *316 Α , σ. 490-495. Άλλες πέντε παρόμοιες διηγήσεις φέρουν τον αριθμό AT 590 Α στα δελτία του Μέγα.

4. Βλ. και ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ στον τύπο AT *316 Α, σ. 490-495.

5. G. Massignon, Contes de l'Ouest, Paris 1953, σ. 253. H παραπομπή στο Ch. Shojaei-Kawan, Mutter.., ό. π., σ. 1059.

6. G. Massignon, Contes traditionnel des teileurs du lin du Trégor (Basse Bretagne), Paris 1965, αρ. 22. H παραπομπή στο Ch. Shojaei-Kawan, Mutter..., ό. π., σ. 1062, υποσημείωση αρ. 13.

7. C. Lacoste- Dujardin, Le conte cabyle, La Découverte, Paris 1970, σ. 29-30.

8. Κ. Ranke, Schleswig-holsteinische Volksmärchen. Kiel 1955-1962, I, σ. 184-185. Όσον αφορά τα τρία σκυλιά, ο Ranke υποστηρίζει στη μελέτη του: Κ. Ranke, Die zwei Brüder. Eine Studie zur vergleichenden Märchenforschung, FFC 114, Helsinki 1934, σ. 166169, ότι ανήκουν οργανικά στο παραμύθι του Δρακοντοκτόνου (AT 300), έχουν συνήθως χαρακτηριστικά ονόματα (Brich Eisen und Stahl, Beis eisen und Stahl, Geschwind wie der

Σελ. 480
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/481.gif&w=600&h=915

Τέλος ο W. Schert θεωρεί τον τύπο AT 315 αποτέλεσμα του συμφυρμού μεταξύ AT 300 και AT 5909.

Οι νεότερες συγκριτικές έρευνες έχουν ξεκαθαρίσει πάντως αρκετά το θέμα. Έτσι, για την Ch. Shojaei Kawan οι προαναφερθείσες διαφορές είναι τοπικές, και δεν φαίνεται να ισχύουν σε διεθνές επίπεδο. Καταλήγει ότι οι τύποι AT 315 και AT 590 δεν πρέπει να διαχωρίζονται και μας δίνει τις αντίστοιχες συνθετικές παραλλαγές τους, όπως προκύπτουν από κείμενα από όλο τον κόσμο:

Η άπιστη μητέρα (AT 590)

«Ένας γιος ταξιδεύει με τη μητέρα του. Στην πορεία βρίσκει ένα αντικείμενο που του χαρίζει υπερφυσική δύναμη (ή η δύναμή του βρίσκεται στα μαλλιά του). Φτάνουν στο σπίτι ληστών (γιγάντων, άλλων) και ο γιος τους σκοτώνει όλους εκτός από έναν. Γιος και μάνα μένουν στο σπίτι των ληστών, η μάνα και ο ληστής γίνονται εραστές και προσπαθούν να εξοντώσουν τον ήρωα. Η μητέρα του προσποιείται την άρρωστη και του ζητά να της φέρει μαγικό γιατρικό (συνήθως μήλα από τον κήπο άγριων όντων, το αθάνατο νερό, γάλα άγριων ζώων). Ο γιος τα καταφέρνει σε κάθε δοκιμασία κι επιστρέφει, συνοδευόμενος συχνά από τα μικρά των άγριων ζώων (λιονταράκια, αρκουδάκια κλπ). Εντωμεταξύ έχει ελευθερώσει μία βασιλοπούλα, ή συναντά κάποιο άλλο πρόσωπο που τον βοηθά στις δοκιμασίες.

Έχοντας αποτύχει να εξοντώσει τον ήρωα η μητέρα του τον ρωτά που βρίσκεται η δύναμή του, κι όταν το μαθαίνει τον σκοτώνει (ή τον τυφλώνει). Στην πρώτη περίπτωση τον ανασταίνει η γυναίκα που τον βοηθούσε, συχνά με το γιατρικό που ο ίδιος είχε αποκτήσει για τη μητέρα του. Στην περίπτωση που ο ήρωας τυφλώνεται, συνήθως τον βρίσκει και τον γιατρεύει η βασιλοπούλα. Ο ήρωας εκδικείται τη μητέρα του και τον εραστή της και παντρεύεται (τη βασιλοπούλα ή τη γυναίκα-βοηθό) »10.

Στη θέση της άπιστης μάνας μπορεί να εμφανίζεται η αδερφή του ήρωα. Παρατηρούμε ότι οι ελληνικές παραλλαγές της Άπιστης μάνας (AT 590) ανταποκρίνονται πλήρως στο παραπάνω σχήμα. Ας δούμε τώρα ποια μορφή εμφανίζει διεθνώς το παραμύθι της Άπιστης αδερφής (AT 315):

Wind κλπ) και συχνά ο ήρωας τα έχει αποκτήσει ανταλλάσσοντας τα με τα δικά του ζώα (πρόβατα, κατσίκια κλπ). Στο παραμύθι της άπιστης αδερφής/μάνας (βλέπουμε ότι δεν τα διαχωρίζει, δίνοντάς τους τον αριθμό AT 315) τα ζώα-βοηθοί του ήρωα είναι άλλα: λιοντάρια, ελάφια κτλ., δηλαδή άγρια ζώα. Στη συνέχεια ο Κ. Ranke δίνει μια περίληψη του παραμυθιού της Άπιστης αδερφής η οποία ταυτίζεται με τη συνθετική μας παραλλαγή του παραμυθιού της Άπιστης μάνας (AT 590) καθώς και με αυτήν της Ch. Shojaei Kawan, όπως θα δούμε παρακάτω.

9. Όπως αναφέρεται από την Ch. Shojaei-Kawan, Mutter..., ό.π., σ. 1059

10. Ch. Shojaei-Kawan, Mutter.., ό. π., σ. 1057-1058.

Σελ. 481
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/482.gif&w=600&h=915

Η άπιστη αδερφή (AT 315)

«Ο ήρωας είναι ένας νέος, που έχει τρία σκυλιά (ή άλλα, άγρια ζώα), και που αποκτά στην πορεία μια ζώνη, που του χαρίζει δύναμη (ορισμένες φορές έχει και μια φλογέρα για να καλεί τα ζώα). Εγκαταλείπει την πατρίδα του μαζί με την αδερφή του, συνήθως ακούσια. Η αδερφή του γίνεται ερωμένη ενός δράκου και μαζί προσπαθούν να εξοντώσουν τον νέο. Η αδερφή του προσποιείται την άρρωστη και του ζητά να της φέρει μαγικό γιατρικό (γάλα από άγρια ζώα, το αθάνατο νερό, καρπούς, και τέλος συχνά αλεύρι από έναν μαγικό μύλο). Ενώ τα σκυλιά του ήρωα μένουν δεμένα στον μύλο, ο ήρωας τα καταφέρνει σε κάθε δοκιμασία. Η αδερφή του και ο εραστής προσπαθούν τότε να τον σκοτώσουν, όμως ο ήρωας καλεί τα σκυλιά του που απευλεθερώνονται και τον σώζουν. Το παραμύθι μπορεί να τελειώνει αμέσως μετά με την τιμωρία των εραστών.

Σε πολλές παραλλαγές ωστόσο ο ήρωας χαρίζει τη ζωή στην αδερφή του. Συνήθως ακολουθεί συμφυρμός με το AT 300 (Ο δρακοντοκτόνος) και σπανιότερα με τον AT 303 (Τα δίδυμα) ή με τον AT 314 (Ο κασίδης). Ένα μέρος των παραλλαγών τελειώνει με το γάμο του ήρωα με τη βασιλοπούλα που έχει ελευθερώσει. Σε άλλες η αδερφή του ήρωα τον σκοτώνει, βάζοντας ένα κόκαλο (ή δόντι) του νεκρού εραστή της στο κρεβάτι του. Ο ήρωας πεθαίνει, τον ανασταίνουν τα ζώα του (ή η γυναίκα του) και η αδερφή τιμωρείται με θάνατο»11.

Τις ίδιες αφηγηματικές δομές των δύο τύπων AT 315 και AT 590 υιοθετεί και η αναθεωρημένη έκδοση του διεθνούς Καταλόγου από τον H.-J. Uther12.

Όπως προκύπτει από τη σύγκριση των δύο αφηγηματικών δομών, ο μυθικός πυρήνας αυτών των παραμυθιών είναι ο ίδιος: ένα γυναικείο πρόσωπο, με το οποίο ο ήρωας συνδέεται με δεσμούς αίματος, προσπαθεί να τον εξοντώσει, γιατί πιστεύει ότι απειλείται η σχέση της με τον εραστή της. Θα μιλούσαμε λοιπόν για μια λανθάνουσα βασική προβληματική γύρω από το θέμα της αιμομειξίας13. Εκτός από αυτόν τον βασικό κοινό πυρήνα τα παραμύθια αυτά μοιράζονται εξάλλου πολλά κοινά μοτίβα: η αναζήτηση των διαφόρων μαγικών γιατρικών, η μεγάλη δύναμη του ήρωα, τα ζώα που τον συνοδεύουν είναι τα κυριότερα. Στην πραγματικότητα οι αριθμοί κατάταξης στον AT διατηρούνται ακόμη για χάρη της συννενόησης των μελετητών του παραμυθιού. Δυο τόσο

11. Ch. Shojaei-Kawan, Schwester..., ό.π., 2005, σ. 434.

12. H.-J. Uther, ό.π., σ. 201-202 και σ. 347-348.

13. Σύμφωνα με την Ch. Shojaei Kawan σε ορισμένες παραλλαγές του AT 590 φαίνονται καθαρά οι αιμομεικτικές τάσεις της μητέρας. Πρόκειται για τη γερμανική παραλλαγή του Wolf, Deutsche Hausmärchen, 1851, σ. 145-167 και για τη γαλλική του Sebillot, Contes des marines, 1882, n. 21 (Βλ. Ch. Shojaei Kawan, Mutter.., ό.π., σ. 1061 και υποσημείωση αρ. 43).

Σελ. 482
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/483.gif&w=600&h=915

κοντινές διηγήσεις θα έπρεπε να θεωρηθούν τουλάχιστον υπότυποι ενός κοινού τύπου (αν όχι σαν δύο εκδοχές της ίδιας ιστορίας με παραλλαγές κυρίως στο εισαγωγικό και τελικό επεισόδιο).

Όπως είπαμε, οι περισσότερες ελληνικές παραλλαγές συμπίπτουν με την περίληψη της Ch. Shojaei-Kawan για τον τύπο AT 590, είτε «ανταγωνιστής» του ήρωα είναι η μητέρα του είτε είναι η αδερφή του. Ωστόσο εντοπίζουμε στο αρχείο του Μέγα άλλα δεκατέσσερα κείμενα με παγιωμένη την ακολουθία: η αδερφή και ο εραστής της προσπαθούν να εξοντώσουν τον ήρωα — φυλακίζουν τα σκυλιά του — ο αδερφός καταφεύγει σε δέντρο - τα σκυλιά κατασπαράζουν τον εραστή — συμφυρμός με AT 300 — φόνος του ήρωα από την αδερφή του και ανάσταση από τα ζώα του, που τα διαφοροποιεί από τις παραλλαγές του AT 590. Αυτή η παραμυθιακή δομή απαντά ήδη σε μια παραλλαγή του Δρακοντοκτόνου που παραδίδεται από τον Straparola14, με ορισμένες διαφορές όσον αφορά την αρχή της ιστορίας.

Γι' αυτό διαχωρίσαμε τούτες τις δεκατέσσερις παραλλαγές από τον τύπο AT 590, αναθεωρώντας την άποψη που είχαμε εκφράσει σε προηγούμενο τόμο ότι όλες οι παραλλαγές της Άπιστης αδερφής πρέπει να ενσωματωθούν στο παραμύθι της Άπιστης μάνας,15 δίνοντάς τους τον αριθμό AT 315 και συμπεριλαμβάνοντας σε αυτές, εκτός από τις περισσότερες που ο Μέγας είχε κατατάξει ως AT 31516, και τέσσερις παραλλαγές που στα δελτία του φέρουν τον αριθμό AT 59017.

Όσον αφορά τον τελευταίο τύπο, είναι και ο πιο διαδεδομένος στην Ελλάδα με εκατόν δέκα παραλλαγές, οι μισές περίπου από τις οποίες συμφύρονται με το παραμύθι της Στρίγκλας18. Ο συμφυρμός αυτός είναι γνωστός επίσης στη Βουλγαρία19.

14 G. F. Straparola, Tredecipiacevoli notti, Venezia 1550, 1553, X. 3. Περίληψη του κειμένου στα γερμανικά στο Κ. Ranke, Die zwei Broder, ό.π., σ. 36-38.

15. Αγγελοπούλου-Μπρούσκου, τύπος AT 315 Α, τ. 3, τχ Α', σ. 309.

16. Εξαίρεση αποτελούν οι παραλλαγές αρ. 81, 82, 83, 93, 94 και 95 που συμπεριλάβαμε στον τύπο AT 590 (βλ. παραπάνω, σ. 231 και σ. 233 αντίστοιχα) και οι παραλλαγές αρ. 11, 12 και 13 του τύπου AT *316 Α, βλ. παρακάτω, σ. 489.

17. Τις παραλλαγές αρ. 5, 10, 11 και 12, βλ. παραπάνω, σ.

18. Όπως έδειξε η νεότερη έρευνά μας η Στρίγκλα δεν είναι γνωστή μόνο στην Ελλάδα, αλλά έχει ευρύτερη διάδοση στα Βαλκάνια, την Τουρκία, την Αρμενία, την Εγγύς Ανατολή, την Κορέα, την Ιαπωνία και αλλού (βλ. Μ. Katrinaki, «Schwester. Die menschenfressende Schwester (AaTh 315 A)», Enzyklopädie des Märchens, Band 12, 2005, σ. 428-431.

19. Daskalova - Dobreva - Koceva - Miceva, Typenverzeichnis der bulgarischen Volksmärchen, FFC 257, Academia Scientarun Fennica, Helsinki 1995.

Σελ. 483
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 464
    

    110. ΛΦ 1108, 3-5, Σολέα, «Ο πλούσιος τζιε ο άρκοντας». Συμφυρμός με AT/ATU 750*. I: α, α3, α7, β4, β6. II: β3, γ, ε. III: α, α1, β, β7, β11.

    111. ΛΦ 1159, 19-21, Κυθρέα, «Ο φτωχός τζ ο άρκοντας». Ι: α1, β4, β6. II: β, β3, β7, γ, 83, ε. III: α, α2, β, β5, β7, β11.

    112.ΛΦ 1619, 43-47, Ριζοκάρπασο, «Κύριε Κουδούμενε». Συμφυρμός με AT/ATU 750*. Ι: α2 (δυο γυναίκες), α3, α7, β4, β5. II: α, β, β2 (σαράντα ένας), β3, β7, γ7, δ, ε. III: α, α1, α3, β1, β2, β3, β7, β11, γ, γ1. IV: α, α2, β, β3, γ3, γ5, γ6, γ10, γ12.

    113. ΛΦ 1879, 5-7, Άνω Αρόδοι Πάφου, «Τα δυο αδέρφια. Ο πλούσιος και ο φτωχός». Συμφυρμός με AT/ATU 750*. I: α, α3, α7, β4, β6. II: β, β2 (2), β4, β7, γ, ε, ε2. III: α, α1, β, β5, β7, τον σκοτώνουν, γ, γ1.

    ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑ

    114.Taibbi - Caracausi, 10-17, Rocca Forte, «Άνιφτα πόρτα». I: α, α3, ο πλούσιος βλέποντας παχιά τα χοιρίδια που έδωσε στα παιδιά του φτωχού αδελφού τα παίρνει πίσω. II: β, β2 (12), β4, γ, δ2. III: α, β1, β3, β7, β9, γ1, γ2, γ4. IV: α, β.

    ΑΔΗΛΟΥ ΤΟΠΟΥ

    115. Αέριος, 60-66, «Τα σαράντα τουλούμια». Συμφυρμός με AT/ATU 750*. I: α2 (δύο αδελφές), α3, α7. II: β, β4, γ, ε. III: β, β7, β9, γ1, γ2, γ4. IV: α, β, β1, γ1, γ5, γ10.

    ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ AT 676 / ATU 954

    Το Άνοιξε σουσάμι, ίνα. ευρύτατα διαδεδομένο στην Ανατολική Μεσόγειο παραμύθι, διαδόθηκε σε όλη σχεδόν την Ευρώπη μέσα από τις λαϊκές εκδόσεις της αραβικής ιστορίας του Αλί Μπαμπά (από τις Χίλιες και Μία Νύχτες) από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα1.

    Ο Αλί Μπαμπά, ένας φτωχός ξυλοκόπος, παρακολουθεί μια μέρα σαράντα κλέφτες να μπαίνουν στη σπηλιά με τους θησαυρούς τους λέγοντας μια μαγική φράση (άνοιξε σουσάμι), με την οποία ανοίγει το βουνό. Αφού έχουν φύγει, ο

    1. I. Boite - G. Polivka, ό.π., τ. 3, σ. 137.