Συγγραφέας:Αγγελοπούλου, Άννα
 
Καπλάνογλου, Μαριάνθη
 
Κατρινάκη, Εμμανουέλα
 
Τίτλος:Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:44
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:519
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Ελληνικά παραμύθια-Κατάλογος
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Περίληψη:Στον πέμπτο αυτόν τόμο του Καταλόγου των Ελληνικών Παραμυθιών (βλ. και δημοσιεύματα ΙΑΕΝ αρ. 21, 26, 34 και 41) παρουσιάζεται η επεξεργασία του τελευταίου μέρους των μαγικών παραμυθιών (AT/ATU 300-749), που καλύπτει τους τύπους AT/ATU 560-649 (μαγικά αντικείμενα) και AT/ATU 650-699 (υπερφυσική δύναμη και γνώση).
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.44 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 478-497 από: 522
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/478.gif&w=600&h=915

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ

7. Λαογραφία ΙΑ', 1934-1937, 525-526, Λυκούδι Ζακύνθου, «Ο άξιος αδρεφός». Συμφυρμός με AT/ATU 300. I: α, α1, β, β1, β2, γ, γ3, γ4. II: α, α1, α2, β, β1, γ1 (τον στέλνουν να φέρει γιατρικό για την αδερφή, το μήλο που το φυλάνε σαράντα δράκοντες), β3, β4, β5 (και τρώνει τους σαράντα δράκοντες). III (χωρίς το επεισόδιο του ψεύτικου σωτήρα).

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

8. ΛΦ 1620, 53-57, «Ο Ασελάνης, ο Καπλάνης και το ορφανό». Συμφυρμός με AT/ATU 300. Η παραλλαγή που δημοσιεύουμε εδώ.

9. ΣΠ 44, 102-111, Κυπαρισσία, άτιτλο. Παραλλαγμένο. Αντί δράκου λάμια. Συμφυρμός με AT/ATU 300. Ι: α, α1, β, β1, γ6 (Φίντος, Αλεπουζάνης, Κούτα). II: η αδερφή άπιστη, γιατί φοβάται τη λάμια, β1, β3, β4, β5. III.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

10. ΛΑ 590, 2, Άγραφα Ευρυτανίας, «Τ' αρκδόπλου, του λκόπλου κι τ' αλπόπλου». I: α, α1, α3 (ο πατέρας τους παντρεύει τ' αγόρια του με τα κορίτσια του, και τα δυο φεύγουν γιατί δεν θέλουν να παντρευτούν μεταξύ τους), β, β3 (αρκούδα, λύκαινα, αλεπού), β4, β5. II: β (τον στέλνει να φέρει αλεύρι από τον μύλο της λάμιας), β1, β2 (σε μια ραχούλα), β3, β4, β5 (ο δράκος χάνεται), γ. IV: α, α1, α2, α5 (φαρμακωμένο καρφί), β, β1, β2 (το καρφί). Η αρχή και το τέλος έμμετρα.

11. ΛΑ 590, 11, Αμπρακιά-Κοσκινάς Τριχωνίας, «Ασλάνς, καπλάνς και παρδαλό κουτάβ». Συμφυρμός με AT 300. I: β, β1, β3, γ, γ1, γ2, γ6 (παρδαλό κουτάβι). II: β, β1, β3, β4, β5, β6 (και την αδερφή). III.

12. ΛΑ 590, 12, Κεφαλόβρυσο Τριχωνίας, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 300. I: β, β1, β3. II: β, β1, β3, β4, β5, β6, γ1 (τυφλώνει την αδερφή του). III. IV: α, α1, α2 (στη μύτη του), α4, β, β1, β2, γ, γ2.

13. ΛΦ 798, 6-9, Λειβαδιά, «Τα δυο ορφανά αδέρφια». Ι: α, α1, β, β1, β2. II: α, α1, α2, β, β1, γ1 (τον στέλνουν να φέρει τα πορτοκάλια των τριών δράκων), β2 (οι τρεις δράκοι), β3, β4, β5, β6 (τους τρεις δράκους), γ1 (τον στέλνουν να φέρει το αθάνατο νερό - τα καταφέρνει με τη βοήθεια μιας γριάς). IV: γ (και το δράκο), γ2.

Σελ. 478
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/479.gif&w=600&h=915

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ

14. ΣΠ 94, 12-15, Σμύρνη, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 300. I: α, α1, α2, α3 (γιατί ο πατέρας θέλει να παντρέψει το κορίτσι με έναν κακό βασιλιά), β, β3 (αρκούδα, μαϊμού, λιοντάρι). II: α, β, β1 (μαθαίνοντας ότι η δύναμή του βρίσκεται σε τρεις χρυσές τρίχες του κεφαλιού του), β3, β4, β5, γ1 (ο δράκος του χαρίζει αλοιφή που γιατρεύει κάθε πληγή). III. IV: τον σκοτώνει ο αράπης, αλλά τον ανασταίνει η μαϊμού.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΥΣ ΤΥΠΟΥΣ AT/ATU 590 και AT/ATU 315

Ο κύκλος των παραμυθιών με θέμα την άπιστη μάνα ή αδερφή, που προσπαθεί με τον εραστή της (συνήθως ένα δράκο) να εξοντώσουν τον ήρωα, παρουσιάζει αρκετές κατατακτικές δυσκολίες. Τα κοινά τους σημεία είναι τόσα, ώστε ήδη ο St. Thompson θέτει το ερώτημα αν πρόκειται πράγματι για ξεχωριστά παραμύθια ή για παραλλαγές της ίδιας αφήγησης1. Ο συχνός συμφυρμός της Άπιστης αδερφής με το παραμύθι του Δρακοντοκτόνου περιπλέκει τα πράγματα, ενώ πρόβλημα δημιουργεί το ότι δύο τόσο κοντινοί ως προς το θέμα και το περιεχόμενο τύποι είναι καταταγμένοι σε διαφορετικές ομάδες με βάση αμφισβητούμενα κριτήρια: στον διεθνή Κατάλογο AT, δηλαδή, το παραμύθι της Άπιστης αδερφής (AT 315) κατατάσσεται στην ομάδα υπερφυσικοί ανταγωνιστές (με τη σημείωση: see analysis under Type AT 590) ενώ το παραμύθι της Άπιστης μάνας (AT 590) στην ομάδα μαγικά αντικείμενα.

Ας σημειώσουμε καταρχάς ότι αν υπερφυσικός ανταγωνιστής θεωρείται ο δράκος -εραστής της αδερφής του ήρωα στον τύπο AT 315, το ίδιο πρόσωπο είναι και στον AT 590, με τη διαφορά ότι εδώ είναι εραστής της μάνας. Όσο για το μαγικό αντικείμενο (μια ζώνη), που χαρίζει υπερφυσική δύναμη στον ήρωα, δεν είναι ένα σταθερό στοιχείο. Στις ελληνικές παραλλαγές του AT 590 είναι συνηθέστερο η δύναμη του ήρωα να βρίσκεται σε τρεις τρίχες των μαλλιών του (μοτίβο που θυμίζει την ιστορία του Σαμψών). Όσο για το κριτήριο του ποιο συγγενικό πρόσωπο θέλει να εξοντώσει τον ήρωα, δεν είναι από μόνο του αρκετό για τη δημιουργία ξεχωριστών τύπων: ξέρουμε ότι η εναλλαγή μητέρας/αδερφής (ή και η αντικατάσταση τους από άλλο θηλυκό πρόσωπο) παρατηρείται συχνά στα παραμύθια, κάτι που ισχύει και για τις ελληνικές παραλλαγές του AT 590, όπου τα δύο πρόσωπα εναλλάσσονται χωρίς να επηρεάζεται η δομή του τύπου.

Αποτέλεσμα της αμφιβολίας σχετικά με το τι ανήκει σε κάθε τύπο είναι,

1. St. Thompson, The Folktale, ό. π., σ. 113-115.

Σελ. 479
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/480.gif&w=600&h=915

όπως λέει η Ch. Shojaei-Kawan2, η κατάταξη παρόμοιων παραλλαγών άλλοτε στον AT 315 και άλλοτε στον AT 590 στους διάφορους εθνικούς Καταλόγους. Όπως προκύπτει και από τα δελτία του, ο Γ. Μέγας πρέπει να προβληματίστηκε εξίσου για την κατάταξη των ελληνικών παραλλαγών στους δύο παραπάνω τύπους, αφού ορισμένα δελτία φέρουν διπλό αριθμό κατάταξης, όπου ο πρώτος σβήνεται υπέρ του δεύτερου. Στους δύο αυτούς τύπους ο Γ. Μέγας κατέταξε επίσης έξι αρκετά διαφορετικές αφηγήσεις, με θέμα το ταμένο στο δράκο (διάβολο) παιδί και την άπιστη γυναίκα του3. Η ασαφής αυτή κατάσταση οφείλεται προφανώς στην περιγραφή του τύπου AT 315 στον διεθνή Κατάλογο AT, που περιλαμβάνει το εισαγωγικό μοτίβο του ταξίματος του παιδιού σε δράκο, μοτίβο που δεν πρέπει να ανήκει σε αυτόν τον τύπο4.

Αλλά και κάποια άλλα κριτήρια που προτάθηκαν παλαιότερα για τον διαχωρισμό των τύπων AT 315 και AT 590 δεν βρήκαν σύμφωνους τους μελετητές του παραμυθιού.

Για την G. Massignon χαρακτηριστικό μοτίβο του AT 315 είναι τα πιστά σκυλιά του ήρωα αντί για το θαυμαστό αντικείμενο5. Όμως σε άλλη γαλλική παραλλαγή αυτό το κριτήριο διάκρισης δεν ισχύει6.

Για έναν από τους σημαντικότερους μελετητές, τον Κ. Ranke, χαρακτηριστικά του AT 590 είναι η μαγική κορδέλα που χαρίζει δύναμη (μοτίβο σπάνιο στις ελληνικές παραλλαγές), η τύφλωση αντί του φόνου του ήρωα (στις ελληνικές παραλλαγές συναντάμε και τα δύο, ανεξαρτήτως του ποιο συγγενικό πρόσωπο επιβουλεύεται τον ήρωα) και τέλος η απελευθέρωση της βασιλοπούλας. Στον AT 315 ανήκουν ο συμφυρμός με τον AT 300 (όμως στις παραλλαγές της Καβυλίας είναι συχνός ο συμφυρμός AT 590 + AT 3007) και τα ζώα βοηθοί8.

2. Ch. Shojaei-Kawan, «Schwester. Die treulose Schwester (AT 315)», Enzyklopädie des Märchens, Band 12, 2005, σ. 433-439. Της ίδιας: "Mutter. Die treulose Mutter (AT 590)", Enzyklopädie des Märchens, Band 9, 1999, σ. 1058-1064.

3. Βλ. και ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ στον τύπο AT *316 Α , σ. 490-495. Άλλες πέντε παρόμοιες διηγήσεις φέρουν τον αριθμό AT 590 Α στα δελτία του Μέγα.

4. Βλ. και ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ στον τύπο AT *316 Α, σ. 490-495.

5. G. Massignon, Contes de l'Ouest, Paris 1953, σ. 253. H παραπομπή στο Ch. Shojaei-Kawan, Mutter.., ό. π., σ. 1059.

6. G. Massignon, Contes traditionnel des teileurs du lin du Trégor (Basse Bretagne), Paris 1965, αρ. 22. H παραπομπή στο Ch. Shojaei-Kawan, Mutter..., ό. π., σ. 1062, υποσημείωση αρ. 13.

7. C. Lacoste- Dujardin, Le conte cabyle, La Découverte, Paris 1970, σ. 29-30.

8. Κ. Ranke, Schleswig-holsteinische Volksmärchen. Kiel 1955-1962, I, σ. 184-185. Όσον αφορά τα τρία σκυλιά, ο Ranke υποστηρίζει στη μελέτη του: Κ. Ranke, Die zwei Brüder. Eine Studie zur vergleichenden Märchenforschung, FFC 114, Helsinki 1934, σ. 166169, ότι ανήκουν οργανικά στο παραμύθι του Δρακοντοκτόνου (AT 300), έχουν συνήθως χαρακτηριστικά ονόματα (Brich Eisen und Stahl, Beis eisen und Stahl, Geschwind wie der

Σελ. 480
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/481.gif&w=600&h=915

Τέλος ο W. Schert θεωρεί τον τύπο AT 315 αποτέλεσμα του συμφυρμού μεταξύ AT 300 και AT 5909.

Οι νεότερες συγκριτικές έρευνες έχουν ξεκαθαρίσει πάντως αρκετά το θέμα. Έτσι, για την Ch. Shojaei Kawan οι προαναφερθείσες διαφορές είναι τοπικές, και δεν φαίνεται να ισχύουν σε διεθνές επίπεδο. Καταλήγει ότι οι τύποι AT 315 και AT 590 δεν πρέπει να διαχωρίζονται και μας δίνει τις αντίστοιχες συνθετικές παραλλαγές τους, όπως προκύπτουν από κείμενα από όλο τον κόσμο:

Η άπιστη μητέρα (AT 590)

«Ένας γιος ταξιδεύει με τη μητέρα του. Στην πορεία βρίσκει ένα αντικείμενο που του χαρίζει υπερφυσική δύναμη (ή η δύναμή του βρίσκεται στα μαλλιά του). Φτάνουν στο σπίτι ληστών (γιγάντων, άλλων) και ο γιος τους σκοτώνει όλους εκτός από έναν. Γιος και μάνα μένουν στο σπίτι των ληστών, η μάνα και ο ληστής γίνονται εραστές και προσπαθούν να εξοντώσουν τον ήρωα. Η μητέρα του προσποιείται την άρρωστη και του ζητά να της φέρει μαγικό γιατρικό (συνήθως μήλα από τον κήπο άγριων όντων, το αθάνατο νερό, γάλα άγριων ζώων). Ο γιος τα καταφέρνει σε κάθε δοκιμασία κι επιστρέφει, συνοδευόμενος συχνά από τα μικρά των άγριων ζώων (λιονταράκια, αρκουδάκια κλπ). Εντωμεταξύ έχει ελευθερώσει μία βασιλοπούλα, ή συναντά κάποιο άλλο πρόσωπο που τον βοηθά στις δοκιμασίες.

Έχοντας αποτύχει να εξοντώσει τον ήρωα η μητέρα του τον ρωτά που βρίσκεται η δύναμή του, κι όταν το μαθαίνει τον σκοτώνει (ή τον τυφλώνει). Στην πρώτη περίπτωση τον ανασταίνει η γυναίκα που τον βοηθούσε, συχνά με το γιατρικό που ο ίδιος είχε αποκτήσει για τη μητέρα του. Στην περίπτωση που ο ήρωας τυφλώνεται, συνήθως τον βρίσκει και τον γιατρεύει η βασιλοπούλα. Ο ήρωας εκδικείται τη μητέρα του και τον εραστή της και παντρεύεται (τη βασιλοπούλα ή τη γυναίκα-βοηθό) »10.

Στη θέση της άπιστης μάνας μπορεί να εμφανίζεται η αδερφή του ήρωα. Παρατηρούμε ότι οι ελληνικές παραλλαγές της Άπιστης μάνας (AT 590) ανταποκρίνονται πλήρως στο παραπάνω σχήμα. Ας δούμε τώρα ποια μορφή εμφανίζει διεθνώς το παραμύθι της Άπιστης αδερφής (AT 315):

Wind κλπ) και συχνά ο ήρωας τα έχει αποκτήσει ανταλλάσσοντας τα με τα δικά του ζώα (πρόβατα, κατσίκια κλπ). Στο παραμύθι της άπιστης αδερφής/μάνας (βλέπουμε ότι δεν τα διαχωρίζει, δίνοντάς τους τον αριθμό AT 315) τα ζώα-βοηθοί του ήρωα είναι άλλα: λιοντάρια, ελάφια κτλ., δηλαδή άγρια ζώα. Στη συνέχεια ο Κ. Ranke δίνει μια περίληψη του παραμυθιού της Άπιστης αδερφής η οποία ταυτίζεται με τη συνθετική μας παραλλαγή του παραμυθιού της Άπιστης μάνας (AT 590) καθώς και με αυτήν της Ch. Shojaei Kawan, όπως θα δούμε παρακάτω.

9. Όπως αναφέρεται από την Ch. Shojaei-Kawan, Mutter..., ό.π., σ. 1059

10. Ch. Shojaei-Kawan, Mutter.., ό. π., σ. 1057-1058.

Σελ. 481
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/482.gif&w=600&h=915

Η άπιστη αδερφή (AT 315)

«Ο ήρωας είναι ένας νέος, που έχει τρία σκυλιά (ή άλλα, άγρια ζώα), και που αποκτά στην πορεία μια ζώνη, που του χαρίζει δύναμη (ορισμένες φορές έχει και μια φλογέρα για να καλεί τα ζώα). Εγκαταλείπει την πατρίδα του μαζί με την αδερφή του, συνήθως ακούσια. Η αδερφή του γίνεται ερωμένη ενός δράκου και μαζί προσπαθούν να εξοντώσουν τον νέο. Η αδερφή του προσποιείται την άρρωστη και του ζητά να της φέρει μαγικό γιατρικό (γάλα από άγρια ζώα, το αθάνατο νερό, καρπούς, και τέλος συχνά αλεύρι από έναν μαγικό μύλο). Ενώ τα σκυλιά του ήρωα μένουν δεμένα στον μύλο, ο ήρωας τα καταφέρνει σε κάθε δοκιμασία. Η αδερφή του και ο εραστής προσπαθούν τότε να τον σκοτώσουν, όμως ο ήρωας καλεί τα σκυλιά του που απευλεθερώνονται και τον σώζουν. Το παραμύθι μπορεί να τελειώνει αμέσως μετά με την τιμωρία των εραστών.

Σε πολλές παραλλαγές ωστόσο ο ήρωας χαρίζει τη ζωή στην αδερφή του. Συνήθως ακολουθεί συμφυρμός με το AT 300 (Ο δρακοντοκτόνος) και σπανιότερα με τον AT 303 (Τα δίδυμα) ή με τον AT 314 (Ο κασίδης). Ένα μέρος των παραλλαγών τελειώνει με το γάμο του ήρωα με τη βασιλοπούλα που έχει ελευθερώσει. Σε άλλες η αδερφή του ήρωα τον σκοτώνει, βάζοντας ένα κόκαλο (ή δόντι) του νεκρού εραστή της στο κρεβάτι του. Ο ήρωας πεθαίνει, τον ανασταίνουν τα ζώα του (ή η γυναίκα του) και η αδερφή τιμωρείται με θάνατο»11.

Τις ίδιες αφηγηματικές δομές των δύο τύπων AT 315 και AT 590 υιοθετεί και η αναθεωρημένη έκδοση του διεθνούς Καταλόγου από τον H.-J. Uther12.

Όπως προκύπτει από τη σύγκριση των δύο αφηγηματικών δομών, ο μυθικός πυρήνας αυτών των παραμυθιών είναι ο ίδιος: ένα γυναικείο πρόσωπο, με το οποίο ο ήρωας συνδέεται με δεσμούς αίματος, προσπαθεί να τον εξοντώσει, γιατί πιστεύει ότι απειλείται η σχέση της με τον εραστή της. Θα μιλούσαμε λοιπόν για μια λανθάνουσα βασική προβληματική γύρω από το θέμα της αιμομειξίας13. Εκτός από αυτόν τον βασικό κοινό πυρήνα τα παραμύθια αυτά μοιράζονται εξάλλου πολλά κοινά μοτίβα: η αναζήτηση των διαφόρων μαγικών γιατρικών, η μεγάλη δύναμη του ήρωα, τα ζώα που τον συνοδεύουν είναι τα κυριότερα. Στην πραγματικότητα οι αριθμοί κατάταξης στον AT διατηρούνται ακόμη για χάρη της συννενόησης των μελετητών του παραμυθιού. Δυο τόσο

11. Ch. Shojaei-Kawan, Schwester..., ό.π., 2005, σ. 434.

12. H.-J. Uther, ό.π., σ. 201-202 και σ. 347-348.

13. Σύμφωνα με την Ch. Shojaei Kawan σε ορισμένες παραλλαγές του AT 590 φαίνονται καθαρά οι αιμομεικτικές τάσεις της μητέρας. Πρόκειται για τη γερμανική παραλλαγή του Wolf, Deutsche Hausmärchen, 1851, σ. 145-167 και για τη γαλλική του Sebillot, Contes des marines, 1882, n. 21 (Βλ. Ch. Shojaei Kawan, Mutter.., ό.π., σ. 1061 και υποσημείωση αρ. 43).

Σελ. 482
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/483.gif&w=600&h=915

κοντινές διηγήσεις θα έπρεπε να θεωρηθούν τουλάχιστον υπότυποι ενός κοινού τύπου (αν όχι σαν δύο εκδοχές της ίδιας ιστορίας με παραλλαγές κυρίως στο εισαγωγικό και τελικό επεισόδιο).

Όπως είπαμε, οι περισσότερες ελληνικές παραλλαγές συμπίπτουν με την περίληψη της Ch. Shojaei-Kawan για τον τύπο AT 590, είτε «ανταγωνιστής» του ήρωα είναι η μητέρα του είτε είναι η αδερφή του. Ωστόσο εντοπίζουμε στο αρχείο του Μέγα άλλα δεκατέσσερα κείμενα με παγιωμένη την ακολουθία: η αδερφή και ο εραστής της προσπαθούν να εξοντώσουν τον ήρωα — φυλακίζουν τα σκυλιά του — ο αδερφός καταφεύγει σε δέντρο - τα σκυλιά κατασπαράζουν τον εραστή — συμφυρμός με AT 300 — φόνος του ήρωα από την αδερφή του και ανάσταση από τα ζώα του, που τα διαφοροποιεί από τις παραλλαγές του AT 590. Αυτή η παραμυθιακή δομή απαντά ήδη σε μια παραλλαγή του Δρακοντοκτόνου που παραδίδεται από τον Straparola14, με ορισμένες διαφορές όσον αφορά την αρχή της ιστορίας.

Γι' αυτό διαχωρίσαμε τούτες τις δεκατέσσερις παραλλαγές από τον τύπο AT 590, αναθεωρώντας την άποψη που είχαμε εκφράσει σε προηγούμενο τόμο ότι όλες οι παραλλαγές της Άπιστης αδερφής πρέπει να ενσωματωθούν στο παραμύθι της Άπιστης μάνας,15 δίνοντάς τους τον αριθμό AT 315 και συμπεριλαμβάνοντας σε αυτές, εκτός από τις περισσότερες που ο Μέγας είχε κατατάξει ως AT 31516, και τέσσερις παραλλαγές που στα δελτία του φέρουν τον αριθμό AT 59017.

Όσον αφορά τον τελευταίο τύπο, είναι και ο πιο διαδεδομένος στην Ελλάδα με εκατόν δέκα παραλλαγές, οι μισές περίπου από τις οποίες συμφύρονται με το παραμύθι της Στρίγκλας18. Ο συμφυρμός αυτός είναι γνωστός επίσης στη Βουλγαρία19.

14 G. F. Straparola, Tredecipiacevoli notti, Venezia 1550, 1553, X. 3. Περίληψη του κειμένου στα γερμανικά στο Κ. Ranke, Die zwei Broder, ό.π., σ. 36-38.

15. Αγγελοπούλου-Μπρούσκου, τύπος AT 315 Α, τ. 3, τχ Α', σ. 309.

16. Εξαίρεση αποτελούν οι παραλλαγές αρ. 81, 82, 83, 93, 94 και 95 που συμπεριλάβαμε στον τύπο AT 590 (βλ. παραπάνω, σ. 231 και σ. 233 αντίστοιχα) και οι παραλλαγές αρ. 11, 12 και 13 του τύπου AT *316 Α, βλ. παρακάτω, σ. 489.

17. Τις παραλλαγές αρ. 5, 10, 11 και 12, βλ. παραπάνω, σ.

18. Όπως έδειξε η νεότερη έρευνά μας η Στρίγκλα δεν είναι γνωστή μόνο στην Ελλάδα, αλλά έχει ευρύτερη διάδοση στα Βαλκάνια, την Τουρκία, την Αρμενία, την Εγγύς Ανατολή, την Κορέα, την Ιαπωνία και αλλού (βλ. Μ. Katrinaki, «Schwester. Die menschenfressende Schwester (AaTh 315 A)», Enzyklopädie des Märchens, Band 12, 2005, σ. 428-431.

19. Daskalova - Dobreva - Koceva - Miceva, Typenverzeichnis der bulgarischen Volksmärchen, FFC 257, Academia Scientarun Fennica, Helsinki 1995.

Σελ. 483
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/484.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 484
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/485.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ *ΑΤ 316 Α (Περιλαμβάνει παραλλαγές που ο Γ. Μέγας είχε κατατάξει ως AT 315, AT 590 και AT 590 A)

Το ταμένο παιδί και η άπιστη γυναίκα

AT: Δεν περιλαμβάνεται ATU: Δεν περιλαμβάνεται.

Eberhardt- Boratav no 149_

Μια μάνα που δεν είχε παιδιά

Μια φορά και ένα καιρό ήταν μια μάνα. Δεν είχε η καημένη παιδιά. Παρακαλούσε το Θεό, αλλά δεν της έδινε παιδιά. Μια μέρα έρχεται ένας δράκος στο σπίτι της και της λέγει: «Εγώ θα παρακαλεθώ στο Θεό να σου δώσει ένα παιδί και άμα γίνει δεκατριών ετών θα έλθω να το φάω». Και η γυναίκα τότε εδέχτηκε.

Έγινε το παιδί δεκατριών ετών και πήγαινε στο σχολείο. Ο δράκος πήγε στο σχολείο και το βάρισε το παιδί μια δυνατή ξυλιά και του είπε: «Να πεις της μάνας σου το τάμα που μου έταξε». Και τότε το παιδί πήγε στο σπίτι και είπε στη μάνα του, αυτό κι αυτό. Υστερα είπε το παιδί: «Μάνα, εγώ θα φύγω. Να μου δώσεις πολλά χρήματα και να φύγω». Είχε όμως ένα κυπαρίσσι, κι είπε στη μάνα του: «Μάνα, άμα ξεραθεί αυτό το κυπαρίσσι, θα πεθάνω». Και το παιδί ξεκίνησε να φύγει.

Προχώρησε, προχώρησε, έφτασε σε ένα ποτάμι. Εκεί δεν μπορούσε να περάσει και τότε πήγε σε ένα σπίτι και εκεί ήταν μια γριούλα και της είπε: «Να μου δώσεις έναν άλσο (αλυσίδα), να περάσω το ποτάμι». Και του έδωσε και επέρασε το ποτάμι. Έφτασε σε ένα χωριό και εκεί παντρεύτηκε και πήρε μια βασιλοπούλα και είχε και κάτι μεγάλα λιοντάρια. Πήρε τα λιονταράκια του το παιδί και πήγε για κυνήγι.

Ο δράκος, που δεν έβλεπε το παιδί στο σχολείο, πήγε στη μάνα του και το εζήτησε. «Τώρα...», λέγει η μάνα του, «το παιδί μου έφυγε. Ούτε ξέρουμε πού βρίσκεται». Ο δράκος ύστερα εμύρισε τον ντοριό και ξεκίνησε να βρει το παιδί. Δρόμο παίρνει, δρόμο αφήνει, φτάνει στο σπίτι που ήταν η γριούλα. «Δε μου λες, γριούλα, μήπως είδες ένα παιδί;» και της εζήτησε και έναν άλσο για να περάσει το ποτάμι. Η γριούλα είπε: «Δεν έχω».

Σελ. 485
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/486.gif&w=600&h=915

Η γυναίκα τώρα του παιδιού ήρθε στο ποτάμι να πλύνει και της είπε: «Μην πέρασε κανένα παιδί από δω;» Και του είπε: «Πέρασε». «Δεν πας στο σπίτι σου, μπα και βρεις κανέναν άλσο να μου φέρεις, να περάσω το ποτάμι;» Και πήγε στο σπίτι και τον ηύρε και τον πήγε στο δράκο και πέρασε και πήγαν μαζί στο σπίτι. Το παιδί, όπως είπαμε, ήταν για κυνήγι. Και της είπε ο δράκος: «Θα με βάλεις από κάτω από τη γάστρα άμα έλθει ο άντρας σου». Έτσι και έκαμε. Όταν έφτασαν τα λιονταράκια με τον κυνηγό, ο δράκος ήταν κάτω από τη γάστρα. Τα λιονταράκια μυρίστηκαν και είπαν: «Θα μας φάει το αφεντικό μας αυτός που ήλθε εδώ μέσα». Το αφεντικό κάτι κατάλαβε και δεν έφυγε από τα λιονταράκια. Την άλλη μέρα είπε ο δράκος στη γυναίκα: «Θα με βάλεις από κάτω από το κρεβάτι, για να βγω εύκολα να τον φάω». Αλλά πάλι τα λιονταράκια μυρίστηκαν και φύλαγαν τον αφέντη τους.

Την άλλη μέρα γινόταν ένα πανηγύρι στο διπλανό χωριό και η γυναίκα είπε στο παιδί: «Κλείσε τα λιονταράκια στο κατώι και πάμε να φύγομε». Μπροστά όμως βγήκε ο δράκος και ήθελε να τον φάει. «Στάσου», είπε το παιδί, «ν' ανέβω επάνω σ' αυτό το δέντρο να προσευχηθώ και ύστερα να με φας». Ανέβηκε επάνω σε ένα πολύ ψηλό δέντρο το παιδί και φώναξε τρεις φορές με όλη του τη δύναμη: «Ασλάνη, Καπλάνη και Πονηρό σπάστε την πόρτα κι ελάτε, γιατί κινδυνεύω». Τα λιονταράκια άκουσαν τη φωνή του αφέντη τους και έτρωγαν τα σίδερα. Έτρεξαν τόσο πολύ, που έφτασαν κουρασμένα. Μόλις τα είδε το παιδί, πέταξε από τη χαρά του. «Τι θέλεις, αφεντικό;» είπαν. «Πιάστε τους αυτούς και κομμάτια να τους κάνετε!» Και τους έπιασαν και τους δύο και τους έφαγαν. Και έμεινε το παιδί και πήγε στη μάνα του και έζησαν καλά

ΛΦ 590, 15-18. Παραλλαγή που συνέλεξε ο Ε. Κατσιγιαννόπουλος, το 1958 στο Πουρνάρι Δομοκού. Αφηγητής ένας πενηντάχρονος άντρας.

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ

I. Το ταμένο παιδί

α: Μια άκληρη γυναίκα (ζευγάρι) αποκτά τελικά γιο' α1: με τη βοήθεια ενός δαιμονικού όντος" α2: δράκου (αράπη)' α3: του διαβόλου' α4: που της δίνει να φάει ένα μήλο και μ' αυτόν τον τρόπο η γυναίκα μένει έγκυος' α5: με τη συμφωνία να παραδώσει στο δράκο (διάβολο) το παιδί, όταν φτάσει σε ορισμένη ηλικία' α6: για να το φάει.

β: Το παιδί τάσσεται στο διάβολο (δράκο κλπ) από τον πατέρα του, που, καθώς έλειπε πολλά χρόνια, δεν γνωρίζει ότι έχει γιο' β1: άλλο.

Σελ. 486
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/487.gif&w=600&h=915

II. Η φυγή του ήρωα, οι δράκισσες και τα ζώα βοηθοί

α: Όταν φτάνει ο καθορισμένος χρόνος, ο ήρωας μαθαίνει για τη συμφωνία της μάνας του (των γονιών του) με το δράκο (διάβολο)' α1: και φεύγει για να γλιτώσει' α2: αφήνοντας σημάδια ζωής στους δικούς του.

β: Στο δρόμο ο ήρωας συναντά και βοηθά κάποιο (α) πρόσωπο (α)' β1: τρεις (δύο) δράκισσες (αδερφές), διαδοχικά' β2: που είναι οι αδερφές του δράκου (του αράπη)' β3: άλλο πρόσωπο' β4: της μιας της κόβει τα τσίνορα, που ήταν τόσο μακριά ώστε την εμπόδιζαν να δει' β5: την άλλη τη βοηθά να φουρνίσει ψωμί' β6: κι οι δράκισσες του ανταποδίδουν την καλοσύνη" β7: δίνοντάς του σκυλιά (λιοντάρια)- συνοδούς για να τον προστατεύουν' β8: ένα μαγικό αντικείμενο (μια πίτα, μια φλογέρα, άλλο)' β9: άλλο.

γ: Ο ήρωας φτάνει σε μια μακρινή πολιτεία' γ1: περνώντας μια θάλασσα (ένα ποτάμι)" γ2: ρίχνοντας μέσα στη θάλασσα το μαγικό αντικείμενο που του έδωσε η δράκισσα (άλλο πρόσωπο), με το οποίο ανοίγεται δρόμος' γ3: άλλο. δ: Ο ήρωας παντρεύεται' δ1: άλλο.

III. Η άπιστη γυναίκα

α: Στον καθορισμένο χρόνο ο δράκος ζητά το παιδί και ξεκινά να το βρει' α1: πείθει τη γυναίκα του ήρωα να τον βοηθήσει να περάσει το ποτάμι.

β: Ενώ ο ήρωας λείπει (στο κυνήγι), η γυναίκα του κρύβει το δράκο μέσα στο σπίτι' β1: στο φούρνο (σε ένα λάκκο)' β2: κάτω από το κρεβάτι' β3: όμως τον αντιλαμβάνονται τα ζώα, που προστατεύουν τον ήρωα, κι έτσι ο δράκος δεν μπορεί να βγει να τον σκοτώσει' β4: και να τον φάει.

γ: Ο δράκος πείθει τη γυναίκα να βγάλει τον ήρωα από το σπίτι και να κλειδαμπαρώσει τα ζώα του' γ1: κυνηγά τον ήρωα' γ2: που ανεβαίνει σε ένα δέντρο" γ3: φωνάζει τα ζώα του' γ4: που σπάνε τις αλυσίδες τους και τρέχουν να τον σώσουν' γ5: κατασπαράζουν το δράκο' γ6: και την άπιστη γυναίκα, δ: Ο ήρωας επιστρέφει στο πατρικό του' δ1: άλλο.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΗΠΕΙΡΟΣ

1. Hahn 1, 79- 85, αρ. 4 (Kretschmer, NM, 60), Βίτσα, «Der eiserne Derwisch und der Prinz mit den drei Zwiebäcken». I: α, α1 (ενός δερβίση), α4, α5, α6. II: α, α1, β, β3 (μια λάμια), β5, β9 (η λάμια τον κρύ-

Σελ. 487
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/488.gif&w=600&h=915

κρύβει από τρεις δράκους, οι οποίοι τρώνε από το ψωμί που έφτιαξε και αφήνουν τον ήρωα), β3 (οι τρεις δράκοι), β7 (του δίνουν παξιμάδια, που τα πετάει στο πηγάδι κι από μέσα βγαίνουν τα λιοντάρια), γ, γ1, γ3 (η βασιλοπούλα τον βλέπει και χτυπά τη θάλασσα για να ανοίξει δρόμος), δ. III: α, α1, β, β1, β3, β4, γ, γ1, γ2, γ3, γ4 (πηδούν τον τοίχο), γ5, γ6, δ1 (παντρεύεται μια άλλη κοπέλα).

2. Hahn 2, Anmerkungen στο παραμύθι αρ. 4 του πρώτου τόμου, παραλλαγή 1η, Ζίτσα, άτιτλο. Ι: α, α1 (ενός ζητιάνου), α4, β. II: α, α1, β, β1, β9 (τον κρύβουν από το δράκο, που τον κυνηγά), β7 (του δίνουν παξιμάδια, που όταν τα ρίχνει στο πηγάδι μεταμορφώνονται σε λιοντάρι, τίγρη, σκύλο), δ (την ερωμένη του δράκου). III: β, β1, β3, γ, γ1, γ2, γ3, γ4, γ5, γ6.

3. Hahn 2, Anmerkungen στο παραμύθι αρ. 4 του πρώτου τόμου, παραλλαγή 2η, Κάτω Σουδενά, άτιτλο. Ι: α, α1 (λυκανθρώπου), α5, α6. II: α, α1, β, β1, β6, β7 (παξιμάδια, που γίνονται σκυλιά), β8 (αλυσίδα), γ, γ1, γ2, δ. III: α, α1, γ, γ1, γ2, γ3, γ4, γ5, δ.

4. Hahn 2, Anmerkungen στο παραμύθι αρ. 5 του πρώτου τόμου, παραλλαγή 1η, Κουκούλι, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 316. Η αρχή όπως AT *316 Α: I: μια έγκυος γυναίκα υπόσχεται να δώσει το γιο της στο διάβολο μόλις γίνει δώδεκα χρονών, με αντάλλαγμα τη βοήθεια του διαβόλου στο κόψιμο των ξύλων. II: α, α1 (ο ήρωας παίρνει μαζί του τα σκυλιά του και στο δρόμο τα ανταλλάσσει με ένα αλεπουδάκι κι ένα λυκάκι), δ1 (φτάνει στον πύργο μιας γριάς και της ζητά να τον προστατέψει, αλλά εκείνη δένει τα σκυλιά του). III: α, γ1, γ3, γ4 (πεθαίνει κι η γριά). Η συν. όπως AT/ATU 316. II: α, α4 (δράκου), α2, α3, α7, α8 (τα ζώα του δίνουν το χάρισμα να μεταμορφώνεται σε αυτά), β, β1, β6 (της φέρνει το αθάνατο νερό), γ1. III: α (ο διάβολος), α3 (καθώς πλησιάζει σε μια πηγή), β (η γυναίκα του ήρωα δίνει τα ζώα στο διάβολο), γ1.

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ α. Νησιά Ανατολικού Αιγαίου

5. Pernot, Ét. ling. III, 237-245, αρ. 28, Πυργί Χίου, «L'enfant promis au Maure». Ι: β, β1 (για να γλιτώσει ο ίδιος από τον αράπη που θέλει να τον φάει). II: α, α1, β, β1, β4, β5, β6, β7, β8 (μαγικό χαλί), δ1 (με το μαγικό χαλί ανεβαίνει στον πύργο της βασιλοπούλας), δ. III: α, α1 (να του ρίξει το χαλί για να ανέβει), γ, γ1, γ3, γ5, δ, δ1 (και παντρεύεται μια καλή κοπέλα).

Σελ. 488
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/489.gif&w=600&h=915

β. Κυκλάδες

6. ΛΑ 1388, 247-250 (Αδ. Αδαμαντίου, Τηνιακά, ΛΑ 315, 1), άτιτλο. I: β. ΙΙ: α, α1, β, β1, β2, β6, β7, β8 (έναν ντορβά), γ, γ1, γ2, δ. III: α, α1, Υ, γ1, γ3, γ4, γ5, γ6, δ.

7. ΛΑ 1396, 135-140 (Αδ. Αδαμαντίου, Τηνιακά, ΛΑ 315, 2), άτιτλο. Ι: β. II: α, α1, β, β1, β2, β6, β7, β8 (έναν ντορβά), γ, γ1, γ2, δ. III: α, α1, β, β1 (κασέλα), β3 (εδώ το χφ. διακόπτεται).

8. Παρνασσός Ζ', 1883, 551-559 (Καφαντάρης Α', 227-232, αρ. 36), Θήρα, «Ο σιδερόλυκας». Ι: α, α5 (στο σιδερόλυκα), α6. II: α, α1, β, β1, β4, β5, β6, β7, γ1, γ3 (βάζει τις πίτες πάνω στο κεφάλι του), δ. III: α, α1, β, β1, β2, β3, β4, γ, γ1, γ3, γ4, γ5, γ6, δ.

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

9. ΛΦ 84, 2-5, άτιτλο. Ι: α, α1, α3 (μεταμφιεσμένος σε γέρο), α4, α5. II: α, α1, α2, β, β1, β6, β8 (αλυσίδα), γ, γ1, γ2, γ3 (ταΐζει τρία σκυλιά που τα λένε Πικαστή -αυτός που καταλαβαίνει- Φρικαστή - αυτός που καταλαβαίνει από μακριά - Μπουνταλά -θεριό- και αυτά τον ακολουθούν), δ. III: α, α1, β, β3, γ, γ1, γ2, γ3, γ4, γ5, γ6, δ, δ1 (και ξαναπαντρεύεται).

10. ΛΦ 915, 1-4, Μεγαλόπολη, άτιτλο. I: α, α1, α3, α5. II: α, α1, β, β3 (τρεις νεράιδες), β8 (κορδέλα), γ, γ1, γ2, δ, δ1 (έχει και τρία σκυλιά, τον Ακουστή, τον Μυριστή και τον Τεμπέλη). III: α, α1, γ (να τους βουλώσει τα αυτιά), γ1, γ3, γ4, δ.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

11. ΛΑ 590, 13, Κεφαλόβρυσο Τριχωνίας, άτιτλο. I: α, α1, α3, α5. II: α, α1, β, β3 (καλόγερο), β8 (φλογέρα), β9 (στο δρόμο αποκτά τρία λιοντάρια, τον Ανηκουστή, τον Φουγκραστή και τον Μπουνταλά), γ, γ1, γ2 (παίζοντας τη φλογέρα σηκώνεται ένα γεφύρι), δ. III: α, α1, γ, γ1, γ3, γ4, γ5.

12. ΛΑ 590, 14, Κεφαλόβρυσο Τριχωνίας, άτιτλο. I: α, α1, α3, α5. II: α, α1, γ, γ1, γ3 (βρίσκει στην άκρη της θάλασσας μια αλυσίδα που γράφει: «ρίξε με στη θάλασσα και θα περάσεις). III: α, α1, γ, γ1, γ3, γ4, γ5.

13. ΛΦ 590, 15-18, Πουρνάρι Φθιώτιδας, «Μια μάνα που δεν είχε παιδιά». Η παραλλαγή που δημοσιεύουμε εδώ.

Σελ. 489
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/490.gif&w=600&h=915

ΚΥΠΡΟΣ

14. ΛΦ 335, 21-28, Αμμόχωστος, «Οι δράκοι». I: α, α1, α2, α4, α5, α6. II: α, α1, β, β3 (τρεις δράκοι), β7, β8 (πίτα), γ, γ1, γ2, δ1 (μένει με έναν γέρο και την κόρη του). III: α (ρίχνει πίτα στη θάλασσα και περνά), β, β1, β2, β3, β4, γ, γ1, γ2 (σε τρία δέντρα, διαδοχικά), γ3, γ4, γ5, γ6, δ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ AT *316 Α

Το παραμύθι του Ταμένου παιδιού και της άπιστης γυναίκας αφηγείται την ιστορία ενός αγοριού, που ξεφεύγει από το δράκο/διάβολο στον οποίο τον έχουν τάξει οι γονείς του με τη βοήθεια τριών δρακισσών και τριών πιστών σκυλιών. Οι δράκισσες τον βοηθούν να περάσει ένα υδάτινο όριο, φράγμα ανάμεσα σε δύο κόσμους. Μη μπορώντας να περάσει αυτό το όριο, ο δράκος ζητά τη βοήθεια της γυναίκας του ήρωα, η οποία αποδεικνύεται άπιστη. Τον ήρωα σώζουν τελικά τα πιστά σκυλιά του κατασπαράζοντας το (ανθρωποφάγο) ον που τον καταδιώκει.

Η διήγηση αυτή, με σποραδικές καταγραφές από ολόκληρο σχεδόν τον ελλαδικό χώρο και την Κύπρο, παρουσιάζει μία αρκετά σταθερή δομή τριών επεισοδίων, και είναι επίσης διαδεδομένη στη Βουλγαρία και στην Τουρκία. Ωστόσο δεν περιλαμβάνεται ούτε στο διεθνή Κατάλογο AT, ούτε στη νέα αναθεωρημένη έκδοσή του από τον H.-J. Uther (ATU), λόγω της ασάφειας σχετικά με την κατάταξή της και της ανυπαρξίας σχετικής συγκριτικής έρευνας. Για παράδειγμα, οι, παρόμοιες με τις ελληνικές, βουλγάρικες αφηγήσεις εμφανίζονται στο βουλγάρικο Κατάλογο ως βουλγάρικος οικότυπος (*ΑΤ 315 Α*), ενώ ο Γ. Μέγας δεν κατέληξε σε μία συγκεκριμένη κατάταξη, διστάζοντας ανάμεσα στους τύπους AT 315, AT 590 και AT 590 Α, για λόγους που θα δούμε στη συνέχεια. Τα προβλήματα στην κατάταξη του παραμυθιού αυτού ξεκινούν από μία, καθώς φαίνεται, μη ανταποκρινόμενη στο εμπειρικό υλικό περιγραφή του τύπου AT 315 (Η άπιστη αδερφή) στις εκδόσεις του διεθνούς Καταλόγου από το 1961 ως το 1981. Ας τη θυμίσουμε:

"The children promised to the water-spirit. The maiden wife of the waterspirit (devil). At his advise she feigns sickness and sends her brother for a remedy (or like). Imprisoned animals break loose and save the boy. [See analysis under Type 590. Frequent as introduction to Type 300].

Η περίληψη αυτή περιέχει, εκτός από το βασικό θέμα της άπιστης αδερφής που προσπαθεί με τον εραστή της να εξοντώσει τον αδερφό της στέλνοντάς τον να της φέρει μαγικά γιατρικά, το εισαγωγικό μοτίβο του ταξίματος του παιδιού

Σελ. 490
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/491.gif&w=600&h=915

ού σε ένα στοιχειό του νερού. Προφανώς γι' αυτόν το λόγο ο Μέγας έκρινε ότι το παραμύθι του Ταμένου παιδιού... ίσως πρέπει να καταταχθεί ως AT 315. Όμως, οι παραλλαγές της Άπιστης αδερφής που καταλογογραφούνται στη συνέχεια από τον AT δεν φαίνεται να ανταποκρίνονται ακριβώς στην περιληπτική περιγραφή του συγκεκριμένου τύπου. Ορισμένες από αυτές (τουρκικές20, ουκρανικές, ρωσικές, ρουμανικές) φέρουν σε παρένθεση τον αριθμό AT 315 Α, που σημαίνει ότι είναι παραλλαγές της Στρίγκλαf. Άλλες δεν περιέχουν το μοτίβο του ταξίματος του παιδιού (πχ. οι γαλλικές22, η καταλανική παραλλαγή του Amades23 και οι γερμανικές του Ranke24), ενώ ο τούρκικος τύπος AT 149 δεν είναι παραλλαγή της Άπιστης αδερφής, αλλά του παραμυθιού που μελετάμε εδώ.

Φαίνεται λοιπόν πως το περιεχόμενο των διεθνών παραλλαγών AT 315 που περιλαμβάνονται στις εκδόσεις του διεθνούς Καταλόγου από το 1961 έως το 1981 διαφέρει από την περίληψή τους τουλάχιστον ως προς το εισαγωγικό επεισόδιο. Γι' αυτόν το λόγο προφανώς η έκδοση ATU του 2004 αλλάζει την περιγραφή του τύπου, αφαιρώντας το επεισόδιο του ταξίματος του παιδιού στο στοιχειό του νερού.

Λόγω της δύσκολης πρόσβασης σε πολλές από τις αναφερόμενες στον AT παραλλαγές, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν κάποιες μοιάζουν με τις ελληνικές του παραμυθιού του Ταμένου παιδιού και της άπιστης γυναίκας του. Αυτό που γνωρίζουμε, όπως ήδη αναφέραμε, είναι ότι ο τούρκικος τύπος ΕΒ 149 είναι παρόμοιος κι ότι το παραμύθι είναι επίσης γνωστό στη Βουλγαρία (*ΑΤ 315 Α*)25.

Όσον αφορά τις ελληνικές παραλλαγές, Ο Γ. Μέγας φαίνεται πως δίσταζε για μια οριστική κατάταξή τους, ενσωματώνοντας άλλες από αυτές στον AT 315 (Η άπιστη αδελφή), άλλες στον AT 590 (Η άπιστη μητέρα) και άλλες στον AT 590 Α (Η άπιστη γυναίκα). Ο δισταγμός αυτός οφείλεται εν πρώτοις στη λανθασμένη περιγραφή του τύπου AT 315 στον AT, αλλά και σε ουσιωδέστερους λόγους που έχουν να κάνουν με το περιεχόμενο του παραμυθιού και με την ύπαρξη κοινών στοιχείων ανάμεσα σε όλες αυτές τις αφηγήσεις. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι η κατάταξη στον πρώτο τύπο (AT 315) έγινε λόγω του ει-

20. Eberhardt - Boratav no 148.

21. Βλ. Αγγελοπούλου-Μπρούσκου, τ. 3, τχ. Α', τύπος AT 315 Α, σ. 277-287.

22. P. Delarue - M. L. Tenèze, Le conte populaire français, Maisonneuve et Larose, Paris 2002 (1976-1985), σ. 264-269, τύπος AT 315.

23. C. Oriol - J. M. Pujol, index tipologie de la rondalla catalana, Barcelona 2002, σ. 94, τύπος AT 315 +AT 300.

24. Κ. Ranke, Schleswig-holsteinische Märchen, Volksmärchen, Kiel 1955-1962, 1, σ. 184 και εξής.

25. Επομένως πιθανόν να είναι γνωστό και σε άλλες χώρες της Βαλκανικής χερσονήσου και της Εγγύς Ανατολής.

Σελ. 491
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/492.gif&w=600&h=915

εισαγωγικού επεισοδίου και των πιστών ζώων-προστατών του ήρωα. Η κατάταξη στον δεύτερο ίσως οφείλεται στις ομοιότητες των παραμυθιών της Άπιστης αδερφής (AT 315) και της Άπιστης μητέρας (AT 590), ενώ με τον τρίτο τύπο το παραμύθι μας έχει κοινό το θέμα της άπιστης συζύγου (AT 590 A/ATU 31826). Τα κοινά αυτά στοιχεία μεταξύ των διαφόρων τύπων είναι ωστόσο μεμονωμένα και δεν αρκούν για να εντάξουμε το παραμύθι του Ταμένου παιδιού και της άπιστης γυναίκας του σε κάποιον από αυτούς, αφού η ολοκληρωμένη μορφή του διαφέρει σημαντικά και από τους τρεις.

Φαίνεται λοιπόν πως έχουμε έναν καινούριο τύπο, γνωστό ως τώρα τουλάχιστον σε Ελλάδα, Τουρκία και Βουλγαρία, η κατάταξη του οποίου είναι ένα σύνθετο πρόβλημα, ακριβώς επειδή περιέχει επεισόδια γνωστά από άλλα παραμύθια.

Όπως είπαμε ο βουλγάρικος Κατάλογος τον θεωρεί οικότυπο και υπότυπο της Στρίγκλας (AT 315 Α)27, θεωρώντας ως βασικό το επεισόδιο της λύτρωσης του ήρωα από το δαιμονικό ον με τη βοήθεια των σκυλιών του (στο επεισόδιο αυτό ανήκει και το μοτίβο του σκαρφαλώματος του ήρωα πάνω σε ένα δέντρο, μοτίβο που απαντά και στον τύπο AT 315 Α28). Το κοινό αυτό στοιχείο, καθώς και το παρόμοιο, ως ένα σημείο, θέμα (πώς ο ήρωας σώζεται από κάποιο ον που τον απειλεί να τον σκοτώσει ή και να τον φάει), δικαιολογεί εν μέρει την πρόταση κατάταξης του βουλγαρικού Καταλόγου. Υπάρχουν όμως μερικά σημαντικά στοιχεία στο παραμύθι μας που το διαφοροποιούν από τη Στρίγκλα και που φέρνουν κοντά σε έναν άλλο τύπο, τον AT/ATU 316. Τα δύο παραμύθια έχουν σημεία ανάλογα αλλά και «αντιστρόφως» ανάλογα, καθώς φαίνεται από μια προσεχτική ανάγνωση.

AT/ATU 316 Το ταμένο παιδί Το ταμένο παιδί και η άπιστη

26. Η αφήγηση αυτή, όπως περιγράφεται από τον AT και τον ATU, δεν έχει άλλα κοινά σημεία με την ιστορία μας.

27. Βλ. Αγγελοπούλου-Μπρούσκου, ό.π.

28. Το επεισόδιο αυτό απαντά σε διάφορες αφηγήσεις από όλον τον κόσμο, ενώ διαφέρει το ον που κυνηγά τον ήρωα και η σχέση μεταξύ τους. Βλ. W. Bascom, African Folktales in the New World, Indiana University Press, Bloomington & Indianapolis 1992, σ. 155-200. Βλ. και Ch. Goldberg, «Dogs Rescue Master from Tree refuge», στην ιστοσελίδα http://www. findarticles. com/p/articles/mi-qa3732/isl99801/a-n8797478/print

γυναίκα

Ένα άτεκνο ζευγάρι υπόσχεται να δώσει το παιδί που θα γεννηθεί στο ον που τους βοήθησε να το αποκτήσουν,

Ένα άτεκνο ζευγάρι υπόσχεται να δώσει το παιδί που θα γεννηθεί στο ον που τους βοήθησε να το αποκτήσουν,

Σελ. 492
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/493.gif&w=600&h=915

δηλ. σε ένα πλάσμα του νερού (γοργόνα, θηρίο) ή στο διάβολο

Όταν φτάνει ο καθορισμένος

χρόνος, η γοργόνα (θηρίο) ζητά το παιδί

Το παιδί φεύγει

και πρέπει να αποφεύγει τα υδάτινα όρια (θάλασσα, ποτάμι, πηγάδια, κλπ) δηλ. το βασίλειο της γοργόνας

Το παιδί βοηθά ζώα,

που με τη σειρά τους του χαρίζουν

τη δύναμη να μεταμορφώνεται σε

ζώο

Ο ήρωας κάνει κατορθώματα και κερδίζει μια βασιλοπούλα Παντρεύεται

Στην εμφάνιση του στοιχειού η γυναίκα του πιστή τον βοηθά να γλιτώσει τραβώντας τον έξω από το υδάτινο στοιχείο όπου τον παρέσυρε η γοργόνα και τον σώζει Ζουν ευτυχισμένοι

δηλ. σε έναν δράκο ανθρωποφάγο ή στο διάβολο

Όταν φτάνει ο καθορισμένος χρόνος, ο δράκος ζητά το παιδί

Το παιδί φεύγει

και περνά ένα υδάτινο όριο

(θάλασσα, ποτάμι)

που ο δράκος δεν μπορεί να

περάσει

το παιδί βοηθά δράκισσες, που με τη σειρά τους του χαρίζουν ζώα (σκυλιά) και ένα αντικείμενο για να περάσει το ποτάμι

Ο ήρωας παντρεύεται Στην εμφάνιση του στοιχειού η γυναίκα του άπιστη τον προδίδει

βοηθώντας το ον να περάσει το υδάτινο όριο

Τον ήρωα σώζουν τα σκυλιά του γυναίκα και δράκος κατασπαράζο νται από τα σκυλιά

Αν υπάρχουν κοινά σημεία ανάμεσα σε αυτά τα δύο παραμύθια, εντοπίζονται σε ορισμένα μοτίβα, αλλά κυρίως στο περιεχόμενο τους, στις σχέσεις που διαγράφονται ανάμεσα στα πρωταγωνιστικά πρόσωπα του παραμυθιού και στους συμβολισμούς τους. Έχουμε λοιπόν και στις δύο περιπτώσεις ένα παιδί που γεννιέται μετά από συμφωνία των στείρων γονιών του με ένα πλάσμα, στο οποίο το παιδί ουσιαστικά ανήκει, αφού χωρίς την παρέμβαση του δεν θα είχε καν γεννηθεί. Το πλάσμα αυτό είναι απειλητικό, είναι συνδεδεμένο με το νερό (η γοργόνα ή το ψάρι είναι όντα του νερού ενώ, αντίστροφα, ο δράκος / διάβολος δεν μπορεί να περάσει το νερό) και είναι και στα δύο παραμύθια ανθρωποφάγο

Σελ. 493
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/494.gif&w=600&h=915

φάγο -κατά κυριολεξία ή μεταφορικά (ο δράκος αλλά και το νερό απειλούν να καταπιούν τον ήρωα). Ο ήρωας, για να γλιτώσει, πρέπει να απομακρυνθεί από την επικίνδυνη περιοχή, μακριά από τα υδάτινα όρια, και να φτιάξει τη δική του οικογένεια. Η διαφορά είναι ότι στο παραμύθι του Ταμένου παιδιού (AT/ATU 316) κερδίζει τη γυναίκα του αποδεικνύοντας την αξία του, ενώ στο δικό μας παραμύθι απλώς «βρίσκει μια γυναίκα και την παντρεύεται». Έτσι, η σχέση που δεν έχει δημιουργηθεί με κόπο, αποδεικνύεται αδύναμη, η γυναίκα άπιστη κι ο κίνδυνος για τον ήρωα να καταβροχθισθεί από το πλάσμα που επέτρεψε τη γέννησή του ματαιώνοντας την ίδια αυτή γέννηση, επιστρέφει. Το ίδιο και στο παραμύθι του Ταμένου παιδιού (AT/ATU 316), η απειλή από το πλάσμα που επέτρεψε τη γέννηση του ήρωα επιστρέφει κι είναι μια απειλή που συσχετίζεται συμβολικά με τη γέννησή του, καθώς, σύμφωνα με την υπόθεση της Ν. Belmont29, είναι η απειλή (και η γοητεία ταυτόχρονα) της επιστροφής στο στάδιο πριν από τη γέννηση, δηλ. στο υγρό περιβάλλον της μήτρας. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, η πιστή γυναίκα του ήρωα τον βοηθά να ξαναγεννηθεί, ενώ η άπιστη γυναίκα του ταμένου στο δράκο παιδί τον αφήνει αβοήθητο και τιμωρείται.

Ίσως λοιπόν τα δύο παραμύθια να μπορούν να θεωρηθούν διαφορετικές αναπτύξεις της ίδιας προβληματικής και ίσως το παραμύθι του Ταμένου παιδιού και της άπιστης γυναίκας του να μπορεί να θεωρηθεί υπότυπος του άλλου, και όχι της Στρίγκλας, ενός παραμυθιού με θέμα την αδερφική φαντασιακή αιμομειξία, παρά τα κοινά τους επεισόδια. Μια τέτοια προσέγγιση θέτει βέβαια ευρύτερα το πρόβλημα των υπότυπων και των κριτηρίων κατάταξης. Μια γενική αρχή πάντως θα ήταν ο συνδυασμός κριτηρίων μορφής και περιεχομένου, ώστε να μην εγκλωβιζόμαστε σε βεβιασμένες κατατάξεις με βάση μεμονωμένα κάθε φορά στοιχεία.

29. Ν. Belmont, Poétique du conte, Gallimard, Paris 1999, σ. 157 κ.ε.

Σελ. 494
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/495.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΙΑΔΟΣΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΩΝ ΤΥΠΩΝ AT 560-699

Τύπος

Παραλλαγές

Τύπος

Παραλλαγές

AT/ATU 560

38

AT/ATU 613

30

AT/ATU 561

18

AT *613 D

3

AT/ATU 562

8

AT *613 E

4

AT/ATU 563

92

AT/ATU 621

53

AT/ATU 565

41

AT 650, AT/ATU 650 A

12

AT/ATU 566

51

AT/ATU 650 Β

27

AT/ATU 567 A

25

AT/ATU 652

2

AT/ATU 567 A

AT/ATU 653

60

+ AT 567

39

AT 654*

1

AT/ATU 569

11

AT 655

4

AT/ATU 570

14

AT 655 A

1

AT/ATU 570 A

21

AT 655 + AT 655 A

7

AT/ATU 571

17

AT *667 A

39

AT/ATU 572*

2

AT *667 Β

5

AT/ATU 575

5

AT/ATU 670

101

AT/ATU 576

7

AT/ATU 671

6

AT/ATU 580

2

AT *672 C

1

AT/ATU 590

107

AT/ATU 675

37

AT/ATU 592

59

AT/ATU 676

115

AT/ATU 611

43

AT/ATU 612

15

AT/ATU 315

14

AT *316 A

14

Σελ. 495
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/496.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 496
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/497.gif&w=600&h=915

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΒΡΑΧΥΓΡΑΦΙΕΣ (η σειρά κατά το λατινικό αλφάβητο)

Υπενθυμίζουμε ότι η βιβλιογραφία αυτή βασίζεται στη δημοσιευμένη από τον Γ. Α. Μέγα βιβλιογραφία στον πρώτο τόμο του Καταλόγου, Μύθοι Ζώων (1978) και ότι περιλαμβάνει μόνο τα έργα που χρησιμοποιήθηκαν ως πηγές για τη συγκρότηση των καταλόγων παραλλαγών των παραμυθιακών τύπων που απαρτίζουν τον παρόντα τόμο, καθώς και τα βασικά έργα αναφοράς.

Λ' ΠΗΓΕΣ ΑΔΗΜΟΣΙΕΥΤΕΣ

ΙΛ: Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών. ΚΜΣ: Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών.

ΛΑ: Λαογραφικό Αρχείο του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας

της Ακαδημίας Αθηνών. ΛΦ: Λαογραφικό Φροντιστήριο του καθηγητού Γ. Α. Μέγα, Αρχείο της

Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας. ΣΛ: Συλλογή Μαρίας Λιουδάκη.

ΣΜ: Συλλογή Μαθητών των ελληνικών σχολείων, αποκείμενη στο ΛΑ

(εγκύκλιος 1938). ΣΠ: Συλλογή Ν. Γ. Πολίτου κατατεθειμένη στο ΛΑ.

Β' ΠΗΓΕΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΕΣ α' Σε περιοδικά

Ανδριακό Ημερολόγιο: Ανδριακόν Ημερολόγιον, τ. Α'-Ε', 1925-1929. Αρχ. Θρ. Θησ. : Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού, διεύθ. Πολύδ. Παπαχριστοδούλου, τ. Α'-ΚΕ', 1934-1948, εν Αθήναις.

Αρχείον Πόντου: Αρχείον Πόντου. Σύγραμμα περιοδικόν εκδιδόμενον υπό της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, τ. Α'- ΚΖ', 1928-1967, εν Αθήναις. Αστήρ Πόντου: Αστήρ του Πόντου, περιοδικόν σύγγραμμα εκδιδόμενον υπό Θ. Γραμματικοπούλου, τ. Α', 1885, εν Τραπεζούντι.

Σελ. 497
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 478
    

    ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ

    7. Λαογραφία ΙΑ', 1934-1937, 525-526, Λυκούδι Ζακύνθου, «Ο άξιος αδρεφός». Συμφυρμός με AT/ATU 300. I: α, α1, β, β1, β2, γ, γ3, γ4. II: α, α1, α2, β, β1, γ1 (τον στέλνουν να φέρει γιατρικό για την αδερφή, το μήλο που το φυλάνε σαράντα δράκοντες), β3, β4, β5 (και τρώνει τους σαράντα δράκοντες). III (χωρίς το επεισόδιο του ψεύτικου σωτήρα).

    ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

    8. ΛΦ 1620, 53-57, «Ο Ασελάνης, ο Καπλάνης και το ορφανό». Συμφυρμός με AT/ATU 300. Η παραλλαγή που δημοσιεύουμε εδώ.

    9. ΣΠ 44, 102-111, Κυπαρισσία, άτιτλο. Παραλλαγμένο. Αντί δράκου λάμια. Συμφυρμός με AT/ATU 300. Ι: α, α1, β, β1, γ6 (Φίντος, Αλεπουζάνης, Κούτα). II: η αδερφή άπιστη, γιατί φοβάται τη λάμια, β1, β3, β4, β5. III.

    ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

    10. ΛΑ 590, 2, Άγραφα Ευρυτανίας, «Τ' αρκδόπλου, του λκόπλου κι τ' αλπόπλου». I: α, α1, α3 (ο πατέρας τους παντρεύει τ' αγόρια του με τα κορίτσια του, και τα δυο φεύγουν γιατί δεν θέλουν να παντρευτούν μεταξύ τους), β, β3 (αρκούδα, λύκαινα, αλεπού), β4, β5. II: β (τον στέλνει να φέρει αλεύρι από τον μύλο της λάμιας), β1, β2 (σε μια ραχούλα), β3, β4, β5 (ο δράκος χάνεται), γ. IV: α, α1, α2, α5 (φαρμακωμένο καρφί), β, β1, β2 (το καρφί). Η αρχή και το τέλος έμμετρα.

    11. ΛΑ 590, 11, Αμπρακιά-Κοσκινάς Τριχωνίας, «Ασλάνς, καπλάνς και παρδαλό κουτάβ». Συμφυρμός με AT 300. I: β, β1, β3, γ, γ1, γ2, γ6 (παρδαλό κουτάβι). II: β, β1, β3, β4, β5, β6 (και την αδερφή). III.

    12. ΛΑ 590, 12, Κεφαλόβρυσο Τριχωνίας, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 300. I: β, β1, β3. II: β, β1, β3, β4, β5, β6, γ1 (τυφλώνει την αδερφή του). III. IV: α, α1, α2 (στη μύτη του), α4, β, β1, β2, γ, γ2.

    13. ΛΦ 798, 6-9, Λειβαδιά, «Τα δυο ορφανά αδέρφια». Ι: α, α1, β, β1, β2. II: α, α1, α2, β, β1, γ1 (τον στέλνουν να φέρει τα πορτοκάλια των τριών δράκων), β2 (οι τρεις δράκοι), β3, β4, β5, β6 (τους τρεις δράκους), γ1 (τον στέλνουν να φέρει το αθάνατο νερό - τα καταφέρνει με τη βοήθεια μιας γριάς). IV: γ (και το δράκο), γ2.