Συγγραφέας:Αγγελοπούλου, Άννα
 
Καπλάνογλου, Μαριάνθη
 
Κατρινάκη, Εμμανουέλα
 
Τίτλος:Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:44
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:519
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Ελληνικά παραμύθια-Κατάλογος
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Περίληψη:Στον πέμπτο αυτόν τόμο του Καταλόγου των Ελληνικών Παραμυθιών (βλ. και δημοσιεύματα ΙΑΕΝ αρ. 21, 26, 34 και 41) παρουσιάζεται η επεξεργασία του τελευταίου μέρους των μαγικών παραμυθιών (AT/ATU 300-749), που καλύπτει τους τύπους AT/ATU 560-649 (μαγικά αντικείμενα) και AT/ATU 650-699 (υπερφυσική δύναμη και γνώση).
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.44 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 79-98 από: 522
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/79.gif&w=600&h=915

μαγικό ραβδί ο ήρωας σκοτώνει το δράκο και κάνει καλά την κόρη του βασιλιά, που του επιστρέφει την κούπα και του δίνει την κόρη του γυναίκα.

57.ΛΦ 558, 5-6, περιοχή Γυθείου, «Τα κουκάκια». I: α, α1, β4, β6, γ14 (ψάρι), γ3, δ1, δ2, ε8 (χρυσάφι), ε13 (μαγκούρα), στ3. II: β, β8, δ.

58.ΛΦ 1015, 17-20, Κακόρευμα Πυλίας, «Βουρ κοπανάκο μου». I: α2, β, β3, β4, β9, β12, γ, γ13, δ, δ2, δ3, [ε6 (ντουβαλίθι)], ε8, ε12, στ, στ4. II: α, α6, β, β8, β9, δ.

59.ΛΦ 1707, 1-4, περιοχή Καλαμάτας, άτιτλο. Ι: α, α1, α5, γ1 (όταν παραπονιέται για τη φτώχεια του), γ13, δ1, δ2, δ3, ε2, ε12, στ1, στ3, στ4. II: α, α3, α4, α5, α8, δ.

60.ΛΦ 1770, 9-12, Ερμιόνη, «Το κουκί και το ρεβίθι». I: α, β4, β6, β12, β13, γ, γ14, δ1, δ2, ε3, ε12, στ3 στ6. II: α, α5, δ.

61.ΛΦ 1843, 9-10, Πάτρα, «Ο μαγικός πετεινός». I: α, α1, β, β1, β4, β6, β9, β10, β12, β13, β14, γ, γ4, γ5, γ6, γ8, δ, δ2, δ4, ε4, ε10, στ, στ4. II: β2, β8, β9, δ1.

62.ΣΠ 111, 1-2, περιοχή Μάνης, άτιτλο. Τα βόδια τρώνε τις φακές του γέρου. Η Μοίρα τον αποζημιώνει. I: α, γ14 (Μοίρα), ε3, ε10, ε12.

63.Ταρσούλη, 28-36, Κορώνη, «Η κουκιά». I: α8 (ακαμάτης), β, β3, β4, β9, β 12, β13, β14, γ, γ13, δ, δ2, ε2, ε8, ε12, στ3. II: α, α3, α4, α5, β1,

β8, δ.

64.Φλούδας Γ', 200-201, Βυζίκι, «Του χρυσού η δίψα». Ο φτωχός εύχεται να γίνει πλούσιος για να βοηθά τους φτωχούς. Βρίσκει πορτοφόλι που ανοίγοντάς το βρίσκει και από ένα φλουρί. Ο φτωχός συνεχώς το ανοίγει και βγάζει φλουριά. Ούτε τρώει ούτε κοιμάται. Τον βρίσκουν πεθαμένο από την πείνα.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

65. ΛΑ 1216 (ΣΜ 46), 59-60, Γραμματικό Μεσολογγίου, άτιτλο. I: α, γ14 (ένας άνθρωπος), ε10, ε13 (μαγκούρα). II: β3, β8, δ.

66.ΛΑ 1256 (ΣΜ 86), 91-93, Κατούνα, «Γριά, παιδί και κόπανος». I: α2, β4, β6, β12, γ13, δ, δ2, ε, ε8, ε12, στ3. II: α5, β1, β8, δ.

67.ΛΑ 1256 (ΣΜ 86), 95-97, Κατούνα, «Γραία και παιδί». I: α2, δ, δ2, ε6 (μεσάλι), ε8, ε12.

68.ΛΑ 1273 (ΣΜ 103), 87-88, Θίσβη Θηβών, «Το τραπέζι με πολλά φαγητά». I: α, α1, γ1, γ11 (Χριστό), δ1, δ2, δ3, ε6 (ξύλο), ε13, στ1, στ3. II: β8, δ.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/80.gif&w=600&h=915

69.ΛΑ 1273 (ΣΜ 103), 93-94, Θίσβη Θηβών, «Ο βούρδουλας». Ι: α6, γ16, δ, δ2, δ7, ε1, ε8, ε13, στ1, στ3. II: α, α5, β1, β8, δ.

70.ΛΑ 1273 (ΣΜ 103), 127-128, Θίσβη Θηβών, «Η βούρδουλα». I: α6, γ16, δ, δ2, δ7, ε1, ε8, ε13, στ1, στ3. II: α, α5, β1, β8, δ.

71.ΛΦ 236, 33-34, Θήβα, άτιτλο. Ι: α, α1, α5, γ1, γ11, δ, δ2, δ3, ε1, ε10 (κάνει φαγητά), ε12, στ, στ4, στ6. II: α, α4, α5, δ.

72.ΛΦ 643, 14-17, Ελαία Φωκίδας, άτιτλο. I: α6, γ16, δ7, ε1, ε9, ε12, ε14, στ1, στ2, στ6. II: α5 (ο βασιλιάς, λέγοντας ότι πουλά τάχα μαγικά τραπέζια, ξεγελά τη γριά που το ανταλλάσσει με το δικό της, οι υπηρέτες του βασιλιά αλλάζουν το μαγικό γάιδαρο), δ.

73.ΛΦ 725, 7-8, Ευρυτανία, «Το ραβδί κι ο ξενοδόχος». I: α3, γ15, δ6, ε1, ε9, ε13 (ραβδί), ε14, στ, στ4. II: γ, δ.

74.ΛΦ 1282, 1-6, Ευρυτανία, «Το πάθημα της φιδομάνας». I: α6, γ16 (η γριά), δ, δ7, ε6 (μισάλι), ε9, ε12, στ6, στ, στ4. II: α, α4, α5, α8, β4, β5, β8, δ.

75. ΛΦ 1864, 11-14, Λιβαδειά, «Ένας φτωχός ξυλοκόπος». I: α8 (ξυλοκόπος), γ14 (νεράιδες), ε1, ε11 (χρυσό σκαμνί), στ. II: α, ο βασιλιάς θέλει να το πάρει αλλά κολλά στην καρέκλα, κολλούν όλοι και μόνο αυτός μπορεί να τους ξεκολλήσει [πβ. AT/ATU 571 (Όλοι μαζί κολλημένοι)]. Ο ξυλοκόπος ξεχνιέται και μαρτυρά το μυστικό. Ξαναγίνεται φτωχός.

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ - ΠΟΝΤΟΣ - ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ α. Μικρά Ασία

76.ΚΜΣ, 1-9, Κρώμνη 39, «Ο γέρος και το στάρι». I: α, β6 (σιτάρι), μεγάλη βροχή καταστρέφει τη σοδειά, β12, γ6, γ7, γ8 (και οι τρεις καλοί), γ14 (τρία παλικάρια πάνω στο δέντρο), δ, δ2, δ4, ε2, ε10, ε13 (ραβδί). II: α, α5, β, β8, δ.

β. Πόντος

77.Αρχείον Πόντου ΙΖ', 1952, 179-183, Κοτύωρα, άτιτλο. Η αρχή όπως AT/ATU 460Β (Η αναζήτηση της Τύχης), βλ. παρ. αρ. 35. I: α4, γ14 (η μάνα του Ήλιου), δ1, δ2, ε, στ, ε12. II: την παίρνει ο βασιλιάς, δ.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/81.gif&w=600&h=915

γ. Καππαδοκία

78.ΚΜΣ, ΚΠ 356, 4329-4340, Φάρασα, «Ο Γιαλούς». Η αρχή όπως AT/ATU 311 (Της κάτω γης ο αφέντης), βλ. παρ. αρ. 116. (Ο Γιαλούς αρπάζει ένα κορίτσι από τον πατέρα του και το φέρνει στη σπηλιά του. Με την επιμονή της γυναίκας του ο πατέρας έρχεται στη σπηλιά), γ14 (Γιαλούς), δ, δ2, ε1, ε9, ε15, ε16, στ3, στ7. II: β3 (ο γιος του ιδιοκτήτη του χαμάμ), β8, δ. Ξαναπηγαίνει στη σπηλιά και η κόρη του τον ακολουθεί. Ο Γιαλούς που έρχεται να την πάρει, πέφτει σε καζάνι με βραστό νερό.

79.Dawkins, MG in AM, 375-379, Ουλαγάτς, άτιτλο. I: α7, γ17, δ8, ε6 (πιάτο), ε9, ε13 (τοπούζι), ε16, στ, στ5, στ6. II: β3 (στον ιδιοκτήτη του χαμάμ), β4, β5, β8, δ.

80.Dawkins, MG in AM, 545 -549, Φάρασα, άτιτλο. Ι: α8 (φτωχοί γονείς με ένα παιδί), γ14 (ο δάσκαλος του παιδιού τους), δ, δ2, ε1, ε9, ε15, ε16, στ, στ4. II: α, α4, α6, β3 (βοσκό), β8, δ.

81. Dawkins, MG in AM, 561-565, Φάρασα, άτιτλο. I: α7 (η γριά τάζει τη θυγατέρα της στο δράκο που της πήρε στο δάσος το σχοινί), γ17 (φαγιά και άλλα δώρα).

ΚΥΠΡΟΣ

82.ΛΦ 67, 1-7, Πάχνα Λεμεσού, «Τα τρία αέρκια». Ι: α3, γ15, δ6, ε1, ε9, ε13 (μαγκούρα), στ. II: γ, δ.

83. ΛΦ 459, 1-5, «Το κελαρούϊν». I: α2 (γιος της γριάς φαλακρός και τεμπέλης), γ14 (πέρδικα που έχει σώσει), ε3, παντρεύεται την αρχοντοπούλα.

84.ΛΦ 500, 1-3, Πάφος, «Τα μαεμένα φασούλια». Ι: α2, β11, β12, β13, γ, γ12, δ1, δ2, δ9, δ10 (της γριάς που τον κρύβει), ε8, ε11 (κάσα με χρυσές λίρες), ο δράκος τον κυνηγά αλλά πέφτει από τη φασολιά και σκοτώνεται.

85.ΛΦ 634, 79-85, «Η φασολιά τζαι ο δράκος». Ι: α2, β11, β12, γ, γ12, δ2, δ9, δ10 (της γυναίκας του δράκου που τον κρύβει), ε8, ε11 (σακούλι με χρήματα, τύμπανο που όταν το αρπάζει ειδοποιεί το δράκο που τον κυνηγά, ο ήρωας κόβει τη φασολιά και ο δράκος πέφτει και σκοτώνεται.

86.ΛΦ 995, 1-3, «Τα παιδκιά του φτωχού». Ι: α3, γ15, δ6, ε1, ε9, ε13 (ματσούκι), στ, στ4. II: γ, δ.

88.Κληρίδης I, 42-44, Δάλι, «Το σερομυλούιν». I: α, α1, β (η γυναίκα του), β2, β4, β6 (ο ήρωας), β12, β13, β14, γ, γ6, γ7, γ8, γ14 (το χειμώνα και το καλοκαίρι), δ4, ε6 (μύλο), ε7. II: α (έρχεται μόνος του), α4, ανταλλάσει το μαγικό αντικείμενο με ένα γάιδαρο, που βγάζει πρόσκαιρα χρυσά αλλά σύντομα σταματάει. Ο μύλος αντί για φαγητά βγάζει αράπηδες που

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/82.gif&w=600&h=915

δέρνουν το βασιλιά. Η γριά ανεβαίνει στην κουκιά, βρίσκει το χειμώνα και το καλοκαίρι να μαλώνουν και τους κατηγορεί και τους δυο. Δέχεται σακούλα με φίδια που την πνίγουν [πβ. AT *480 (Οι δυο γριές και οι δώδεκα μήνες)]. Ο γέρος παίρνει πίσω το χερομυλάκι από το βασιλιά.

89. Κληρίδης I, 44-45, Λυσόν Πάφου, άτιτλο. Ι: α, α1, β, β1, β4, β7, β9, β12, β13, γ, γ4, γ6, γ7, γ9, δ, δ2, ε3, ε7, ε10, ε13 (βερκούν), στ7.

87. Κληρίδης III, 10-12, Δάλι, «Ο Βουρπανάκος». I: α2 (τριπίμαχος), β12 (κουκιά), β13, γ, γ12, δ, δ2, δ3, ε2, ε8 (κανονικά αυγά), ε13 (σεπαρνούιν), στ, στ4. II: α1, α4, α5, α8, β1 (πάει να φτιάξει παπούτσια για τον εαυτό του), β7 (ο τσαγκάρης το έχει ακούσει), β8, δ.

90. Κυπριακά Γράμματα 14, 1949, 316-317 (Κυπριακαί Σπουδαί 23, 1959, 42-44). «Ο σιειμώνας τζαι το καλοτζαίρι» . I: α, α1, β, β2, β4, β6, β12, β13, β14, γ (χειμώνα και καλοκαίρι), γ6, γ7, γ8, δ4, ε6 (χερόμυλο), στ. II: Ο βασιλιάς ανταλλάσσει το χερόμυλο με ένα γαϊδούρι που βγάζει χρυσά αλλά το επιστρέφει όταν θέλοντας να το δοκιμάσει βγαίνουν από μέσα μαύροι και τον δέρνουν. Η συν. όπως AT *480: η γριά ανεβαίνει με τη σειρά της στην κουκιά και όταν ο χειμώνας και το καλοκαίρι τη ρωτούν ποιος είναι ο καλύτερος, τους κατηγοράει και τους δυο. Της δίνουν σακούλα με φίδια που την πνίγουν.

ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑ

91.Taibbi-Caracausi, 398-402, Bova, «Τα σάκκη ντιαντεμμένα». Για τον καλό λόγο που είπε ο γαϊδουριάρης στις νεράιδες που χορεύανε στ' αλώνι, του δίνουν το χάρισμα το σακί του με το αλεύρι να μην αδειάζει ποτέ. Πρέπει όμως να κρατήσει το μυστικό απ' όλους. Η γυναίκα του επιμένει να το μάθει. Το σακί αδειάζει.

ΑΔΗΛΟΥ ΤΟΠΟΥ

92.Γεώργιος, 36-37, «Το ανδρόγυνον που δεν έκαμνε παιδιά». I: α6, δ7, ε4, ε8 (φλουριά), ε12, ε16, στ1, στ6. II: (α5), β, β8, δ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ AT/ATU 563

Το παραμύθι Το τραπέζι, ο γάιδαρος και η μαγκούρα ( The Table, the Α .ν.ν and the Stick, AT 563) αποτελεί έναν από τους πιο διαδεδομένους στην Ευρώπη και στην Ασία παραμυθιακούς τύπους. Συναντάται στην Αφρική και μεταφέρθηκε στη Β. και Ν. Αμερική.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/83.gif&w=600&h=915

Ένας φτωχός άνδρας και η γυναίκα του δεν έχουν καθόλου φαΐ εκτός από ένα φασόλι (το βρίσκουν ή τους το δίνουν ως ελεημοσύνη) το οποίο φυτεύουν αντί να το φάνε. Φυτρώνει ένα ψηλό δέντρο στο οποίο ο ήρωας σκαρφαλώνει δυο διαδοχικές φορές και φθάνει σε έναν ανώτερο κόσμο' εκεί συναντά μια υπερφυσική μορφή που τον λυπάται για τη φτώχεια του και του δίνει κάθε φορά από ένα αντικείμενο που παρέχει τροφή' όταν του τα κλέβουν ανεβαίνει και μια τρίτη φορά και δέχεται μια μαγκούρα που δέρνει, με την οποία υποχρεώνει τους κλέφτες να του επιστρέψουν τα δύο πρώτα αντικείμενα.

Αυτά τα δημοφιλή και στην ελληνική παράδοση παραμύθια, τα οποία λέγονται και σε πιο πρόσφατα χρόνια, εξίσου από άνδρες και από γυναίκες, παρουσιάζουν μιαν αξιοθαύμαστη σταθερότητα στην παραμυθιακή δομή τους, τη διάταξη των επεισοδίων και των επιμέρους στοιχείων τους. Βασικές διαφοροποιήσεις συναντούμε μόνο στο εισαγωγικό επεισόδιο ως προς τον τρόπο απόκτησης (ή ανεύρεσης) του μαγικού αντικειμένου. Η συνηθέστερη εισαγωγή εμφανίζει ένα πάμφτωχο γέρικο ζευγάρι. Φυτεύουν ένα κουκί (φασόλι) ή αυτό τους πέφτει κατά λάθος στο πηγάδι και φυτρώνει ένα δέντρο που φτάνει έως τον ουρανό [όπως στον AT 1960D (The Great Vegetable), με αγώνα ψευδολογίας]. Σκαρφαλώνοντας έως την κορφή ο γέρος συναντά στον ουρανό τους δωρητές (ήλιο και φεγγάρι που μαλώνουν, τους αγγέλους, ένα δράκο, έναν αράπη), που του χαρίζουν το μαγικό αντικείμενο. Τα μαγικά αντικείμενα είναι συνήθως τρία: ένα τσουκάλι (τραπεζομάντιλο, πετσέτα) που βγάζει φαγητά, μια κότα με τα χρυσά αυγά (πετεινός ή γάιδαρος που κάνει λίρες), ένα μπαστουνάκι που δέρνει και σπανιότερα κάποιο άλλο αντικείμενο. Αυτά όμως μπορούν να αποκτηθούν και με άλλους τρόπους, όχι στον ουρανό αλλά στη γη: ένας γέρος εγκαταλειμμένος από τα παιδιά του, δέχεται ως χάρισμα το μαγικό αντικείμενο, ένα άτεκνο ζευγάρι μετά από την άστοχη ευχή του αποκτά για παιδί ένα φίδι που μεγαλώνοντας φεύγει' όταν οι δυο γέροι του ζητούν βοήθεια, αυτό τους προμηθεύει το μαγικό αντικείμενο. Σε άλλες περιπτώσεις η εμφάνιση του δωρητή γίνεται με τη γνωστή μαγική επίκληση του ονόματος του «Ώχου μου». Άλλοτε η εισαγωγή αφορά μια φτωχή οικογένεια που ο άντρας φεύγει σε αναζήτηση δουλειάς.

Το μοτίβο ενός γιγάντιου δέντρου που φθάνει σε έναν ανώτερο κόσμο υπάρχει σε μύθους και παραμύθια. Η Iona και ο Peter Opie αναφέρονται στα βιβλικά προηγούμενα του Πύργου της Βαβέλ και της Σκάλας του Ιακώβ ως παραδείγματα ανόδου σε ένα ουράνιο βασίλειο. Αναφέρουν επίσης το δέντρο Yggdrasil των Νορβηγικών μύθων και το Bo-tree (Bodhi tree) του Βούδα. Άλλες αναφορές κατατάσσονται στο μοτίβο Α652, Worldtree στον Motif-Index του Stith Thompson1. Στους μύθους η εικόνα του γιγάντιου δέντρου που φθάνει

1. S. Thompson, The Motif- Index of Folk Literature, 6 vols., Indiana UP, Bloomington 1955-58.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/84.gif&w=600&h=915

νει από έναν κόσμο σε έναν άλλο, τονίζει εξίσου το διαχωρισμό και την δυνατότητα επικοινωνίας μεταξύ των κόσμων2. Αναφορές του μοτίβου F54, Tree to upper world προέρχονται από την Ευρώπη, Ασία, Αφρική και τα νησιά του Ειρηνικού. Ο Α. Aarne που μελέτησε τον AT 5633 θεωρεί ότι η εισαγωγή με το μοτίβο της κουκιάς που φθάνει έως τον ουρανό δεν είναι χαρακτηριστική του παραμυθιακού τύπου AT 563, καθώς απαντάται και σε άλλους τύπους. Στον παραμυθιακό τύπο AT 468 ( The Princess of the Sky - Tree), που απαντάται στην ουγγρική παράδοση και σε περιοχές γειτονικές στην Ουγγαρία, ο ήρωας σκαρφαλώνει σε ένα δέντρο, που φθάνει ως τον ουρανό για να σώσει μια κλεμμένη πριγκίπισσα. Το επεισόδιο του σκαρφαλώματος πάνω στο δέντρο θεωρείται από τους Ούγγρους ερευνητές ως προερχόμενο από την πρωτο-ουγγρική σαμανιστική πίστη και πρακτική4. Άλλος παραμυθιακός τύπος που περιγράφει το ανέβασμα στον ουρανό από ένα φυτό είναι ο AT/ATU 804Α (The Beanstalk to Heaven).

Η δημοφιλέστερη νεότερη εκδοχή του γιγάντιου δέντρου παρουσιάζεται στο παραμύθι Ο Τζακ και η φασολιά, ίνα. από τα πιο γνωστά παραμύθια της αγγλικής γλώσσας. Πρόκειται για ένα λαϊκό παραμύθι που από το 1809 κυκλοφορούσε και ως δημοφιλές λαϊκό βιβλίο, ενώ στη συνέχεια διασκευάστηκε σε παιδικά βιβλία, ανθολογίες, κινηματογραφικά και θεατρικά έργα. Από κάποιο αγγλικό παιδικό ή λαϊκό βιβλίο φαίνεται ότι επηρεάστηκαν και οι δύο μόνο παραλλαγές στο ελληνικό corpus που φαίνεται να ακολουθούν την πλοκή του παραμυθιού Ο Τζακ και η φασολιά (και οι δύο παραλλαγές από την Κύπρο).

Η εισαγωγή του δέντρου που φθάνει ως τον ουρανό απαντάται στους παραμυθιακούς τύπους AT/ATU 563 και AT/ATU 555 από διάφορα μέρη της Ευρώπης, ιδιαίτερα τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ελλάδα, το Βέλγιο, την Καταλονία, και σπανιότερα στις σλαβικές χώρες.

Όπως φαίνεται και από τον παραμυθιακό τύπο AT/ATU 555 (The Fisherman and his Wife), αυτό το μοτίβο ταιριάζει σε ένα παραμύθι όπου ο πάμφτωχος ήρωας πηγαίνει να παραπονεθεί για τη φτώχεια του στον ίδιο τον Θεό5.

Ο σπόρος απ' τον οποίο φυτρώνει το γιγάντιο δέντρο στις ελληνικές παραλλαγές είναι συνήθως ένα κουκί και σπανιότερα ένα φασόλι. Στην ελληνική λαϊκή παράδοση τόσο τα κουκιά όσο και τα φασόλια αποτελούν το φαγητό των φτωχών, μαρτυρούν τη φτώχεια ενός νοικοκυριού. Σε ένα σκυριανό παραμύθι6

2. Ch. Goldberg, «The Composition of 'Jack and the Beanstalk'», Marvels and Tales 15, 2001, a. 11-26.

3. A. Aarne, «Die Zaubergaben. Eine vergleichende Märchenuntersuchung», Journal de la Société finno-ougrienne 27, α. 1-96.

4. Dégh Linda, Hungarian Folktales: The Art of Zsuzsanna Palk, Garland, New York 1995, 121.

5. Goldberg, ό. π., 2001, σ. 17.

6. Ν. Πέρδικα, Σκύρος. Μνημεία του λόγου του λαού, τ. II, Αθήνα 1943, σ. 158.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/85.gif&w=600&h=915

μια νύφη βασανίζεται από την πεθερά της που δεν την αφήνει να φάει' πεθαίνοντας από την πείνα δεν έχει άλλο φαγητό από ωμά κουκιά. Τρώγοντάς τα βρωμάει το στόμα της και ο άντρας της δεν την πλησιάζει.

Στις ελληνικές παραλλαγές του AT/ATU 563 οι αφηγητές τονίζουν εμφατικά, όπως είδαμε στα εισαγωγικά επεισόδια, τη φτώχεια των ηρώων που είναι τις περισσότερες φορές γέροι, ανήμποροι και πεινασμένοι. Ορισμένες φορές αναζητούν βοήθεια σε μια θρησκευτική μορφή, τον Θεό ή έναν άγγελο, άλλοτε στο φίδι, το παιδί που απόκτησαν μετά από την άστοχη ευχή τους. Η επιμονή στο στοιχείο της φτώχειας των ηρώων επανέρχεται και στη συνέχεια του παραμυθιού, όπου η κλοπή του μαγικού αντικειμένου δεν γίνεται συνήθως από κάποιο πρόσωπο εξίσου φτωχό με τον αρχικό κάτοχο, αλλά από κάποιον πλούσιο και πλεονέχτη (το βασιλιά του τόπου).

Το επεισόδιο της ανταλλαγής της αγελάδας για λίγα φασόλια που συναντάμε σε ορισμένες ελληνικές παραλλαγές, υπάρχει και στο παραμύθι Ο Τζακ και η φασολιά. Ένας άνθρωπος ανταλλάσσει την αγελάδα του με κάτι που φανερά έχει μικρότερη αξία και στον παραμυθιακό τύπο AT/ATU 1415 (Lucky Hans), όπου έχουμε διαδοχικές τέτοιες ανταλλαγές. Σε ένα άλλο, σύνηθες στην ευρωπαϊκή παράδοση, εισαγωγικό επεισόδιο, ο φτωχός ανεβαίνει στον ουρανό για να παραπονεθεί στον άνεμο που του κατέστρεψε τη σοδειά' το επεισόδιο αυτό απαντάται σπάνια και με υπαινικτικό μάλλον τρόπο στις ελληνικές παραλλαγές.

Στις ελληνικές παραλλαγές ένα από τα μαγικά αντικείμενα, που συνήθως αποκτά ο ήρωας, είναι η όρνιθα με τα χρυσά αυγά (ή ένας πετεινός που κάνει λίρες). Το θέμα του πουλιού με τα χρυσά αυγά φαίνεται, ότι αποτελεί νεότερη εκδοχή του μοτίβου της κατανάλωσης του πουλιού, που έχουμε σε άλλα παραμύθια [πχ. AT/ATU 567 (Το μαγικό πουλί)], όπου η όρνιθα καταναλώνεται από τους ήρωες, που με αυτόν τον τρόπο αποκτούν μαγικές ιδιότητες ή πλούτη), μοτίβο που αντικαθρεφτίζει την αρχέγονη συνήθεια των τοτεμικών γευμάτων, που γίνονταν για να μεταλάβουν τα μέλη της φυλής τις θαυμαστές ιδιότητες του τοτέμ7.

Στις παραλλαγές του AT/ATU 563 το μαγικό αντικείμενο παράγει μόνο του ό,τι ζητήσει ο κάτοχος του, σε αντίθεση με τα μαγικά αντικείμενα του AT/ATU 560 (Το μαγικό δαχτυλίδι), AT/ATU 561 (Το μαγικό κεράκι / Αλαντίν) και AT/ATU 562 (Το μαγικό κασελάκι), απ' όπου εμφανίζεται ένα μαγικό ον που πραγματοποιεί τις επιθυμίες του ήρωα. Ωστόσο αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι απόλυτος και σε ορισμένες περιπτώσεις το μαγικό αντικείμενο του AT/ATU 563 μπορεί επίσης να κρύβει μέσα του έναν μαγικό υπηρέτη.

Σε μια διαφοροποιημένη ανάπτυξη της πλοκής, όπως εμφανίζεται στον διεθνή

7. Μ. Γ. Μερακλής, «Σχόλια» στο: Μουσαίου Μπουγιούκου Καλλιόπη, Παραμύθια του Λιβισιού και της Μάκρης, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1976, σ. 263.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/86.gif&w=600&h=915

θνή Κατάλογο, ήρωες είναι τρία αδέρφια που ξενιτεύονται για να μαθητεύσουν αντίστοιχα σε τρία αφεντικά που τους προμηθεύουν τα μαγικά αντικείμενα. Τα δύο πρώτα μαγικά αντικείμενα χάνονται στο δρόμο της επιστροφής, όταν ο ιδιοκτήτης ενός ξενοδοχείου τα κλέβει από τα μεγαλύτερα αδέρφια" ο τρίτος αδερφός καταφέρνει να τα πάρει πίσω χρησιμοποιώντας το μαγικό αντικείμενο που δέρνει. Η πλοκή αυτή απαντάται σπανιότερα στο ελληνικό παραμυθιακό corpus.

Ας επισημάνουμε το φαινόμενο των ορθολογιστικών αντικαταστάσεων των παλαιότερων παραμυθιακών μοτίβων: ο βασιλιάς γίνεται δήμαρχος ή κάποιο άλλο πρόσωπο - φορέας τοπικής εξουσίας. Στη θέση του δεύτερου κλέφτη εμφανίζονται μικροεπαγγελματίες ή τεχνίτες της παραδοσιακής τοπικής κοινωνίας (τσαγκάρης, ράφτης, χρυσικός, μυλωνάς, χαμαμτζής, μαραγκός, γανωτής), στοιχείο που ενισχύει το ρεαλισμό της αφήγησης.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/87.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 565

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/88.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/89.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 565

Ο μαγικός μύλος

AT: The Magic Mill

ATU: The Magic Mill

Delarue - Tenèze: Le Moulin Magique

Grimm no 103: Der süsse Brei

Άτιτλο

Μια φουρά κι έναν κιρό ήταν δυο αδέρφια, του ένα πολύ πλούσιο, τ' άλλο πολύ φτουχό κι με μεγάλη φαμιλιά. Κόντευε Πάσχα κι η φτουχός δεν είχε λεφτά να πάρ' ούτε ψουμί στα πιδιά τ'. Ξημέρωσι Μεγάλου Σάββατου κι σηκώνετ' η φτουχός κι πηγαίν' στ' αδερφού τ' τον πλούσιο να του δώσ' τίποτι να κάνουν Πάσχα τα πιδιά τ'. Η πλούσιος κάθουνταν ιπάνου στου παλάτι τ' κι αγνάντευε, όταν ίδι τουν αδερφό τ' ν' άρχιτι. Αμέσως διατάζ5 το φύλακα να μη δεχτεί τουν άνθρουπον που έρχιτι κι να ειδοποιήσ' κι τους άλλους φύλακες που φ'λάν τσι πόρτες.

Φτάνει ου φτουχός κι ρωτάει του φύλακα αν είναι μέσα ου αφέντης. «Ου αφέντς δεν είναι μέσα κι άϊντι στου καλό». Αλλ' η φτουχός, επειδή είδε από μακριά τουν αδερφό τ', επιμέν' να μπει μέσα. Οι φύλακες όμως σύμφουνα με τη διαταγή που 'χαν πάρ', τουν ημπόδιζαν κι έγινε φασαρία. Θυμών' η πλούσιος κι διατάζ' να του δώσν' ένα αρνάκι κι να πάει στου διάβουλου.

Η φτουχός τ' άκουσι αυτά που είπι η αδερφός τ' κι πήρι τ' αρνάκι κι έφυγε. Σπίτι τ' δεν πήγι που τον περίμενι η ιναίκα τ' κι τα πιδιά τ' αλλά τράβηξι στην ερμιά. Πήγε, πήγε, πήγε πουλύ μακριά, κουράστηκι κι έκατσι να ξεκουραστεί λιγάκι κάτου από ένα πλατάνι. Εκεί που έκατσι ήταν κι ένας άλλους διαβάτ'ς που του λέει: «Πού πας με τ' αρνάκι στου χέρ';» «Μου του 'δωσι η αδερφός μ'», λέει, «να του δώσου στου διάβουλου». Κι η διαβάτ'ς του απαντάει: «Άσ' του 'δωνάς κι πάρι αυτή τη βέργα κι ό,τι τη διατάϊζ' θα στου κάνι στη στιγμή».

Κι η φτουχός άφησε τ' αρνί κι πήρι τη βέργα κι γύρσιν στου σπίτι τ' με χέρια άδεια κι με μια ξηρή βέργα μόνου. Μόλις τουν είδι η ιναίκα τ', άρχισε να φουνάζ: «Πού ήσν' τέτοια μέρα κι μας άφκες δίχως ψουμί; Τι είν' αυτή η βέργα που κρατάς; Συμφουρά που μι βρήκι! Χαζάθκ' φαίνιτ' η άντρας μ'!» «Σώπα ιναίκα μ' κι μη κλαις κι φουνάϊζ', γιατί αυτή η βέργα που γλέπς, ό,τι τη

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/90.gif&w=600&h=915

πεις θα στου φέρ' σου λεπτό». Κι αμέσους διατάζω «Θέλω φαγιά, θέλω ψητά, θέλω κρασιά, αυγά κι τούρτις κι γλυκά». Ήρθαν στη στιγμή φαγιά, κρασιά κι στουλίστικι τραπέζι πλούσια κι καλά. Έπειτα λέει: «Θέλω φορέματα για την ιναίκα μ' κι τα πιδιά μ' κι τα πιο ακριβά στουλίδια κι του σπίτι μ' να γίνει παλάτι». Κι έγινι αμέσους κι κόντεψαν να τρελαθούν απ' τη χαρά τς. Τότε άρχισαν να χτυπούν οι καμπάνες για το Χριστός Ανέστη. Αμέσους ντύθηκαν κι στολίστηκαν κι πήγαν στην εκκλησιά.

Η αδερφός η πλούσιος στέκουνταν αντίκρυ στην πρώτη θέση. Μόλις γύρισε κι τους είδι ταράχτηκι κι κλωνίστικι στα πόδια τ', γιατί η φτουχός κι η φαμιλιά τ' ήταν καλύτερα ντυμένοι απ' αυτόν. Η πλούσιος δεν μπορούσι να σταθεί απ' την ουργή ντ'. Οι φτουχός κι η ιναίκα τ' κι τα πιδιά τ' ύστερα απ' του Χριστός Ανέστη γύρισαν να φύγν' αλλά τους δτάνι η πλούσιος κι τους λέει: «Καλά, ισείς πού τα βρήκατ' ετούτα τα καλά; Έρχουμι στου σπίτς σας να σας ιδώ».

Μόλις έφτασι εκεί τα έχασι απ' ό,τι έγλεπεν. Στου τόπου της καλύβας του φτουχού ήταν ένα παλάτι καλύτερο απ' του δικό τ'. Μέσα όλα έλαμπαν στου χρυσάφι κι ασήμι. Κι κάτι φαγιά! Αχ τι φαγιά! Τι μυρουδιές του γαργάλιζαν τη μύτ'. Τότε η πλούσιος λέει τ' αδερφού τ': «Θέλω να μου πεις του μυστικό σ'. Πού τα βρήκις όλα αυτά τα αγαθά;» «Καλά», του λέει η φτουχός, «το μυστικό μ' είνι αυτή η βέργα, που ό,τι τη διατάζου του κάν' στη στιγμή». Η πλούσιος αρπάζ' τη βέργα κι φεύγει αμέσως κι πάει κι ναυλών' ένα καράβ' κι παίρνει τη ιναίκα τ', τα πιδιά τ' κι τη βέργα να πάει μακριά να βγάλει λεφτά μακριά απ' του αδερφού τ' που του πήρι τη βέργα.

Στου βαπόρ' χρειάστηκε λίγο αλάτι κι λέει στη βέργα: «Θέλω αλάτι». Αλλά δεν είπι πόσον αλάτι θέλει. Άρχισε λοιπόν να γεμίζει του βαπόρ' αλάτι κι όλο βάρυνε κι άρχιζε να βολιάζει από του βάρους. Η καπετάνιος φώναζε: «Κίνδυνος, χανόμαστε, πνιγόμαστε!» Κι του βαπόρ' όλο βάρυνε, ως που βρήκε τουν πάτου μαζί με τουν πλούσιο και τι φαμιλιά τ'. Η φτουχός τουν έχασι κι μαζί μ' αυτόν έχασι και τη βέργα τ'. Κληρονόμιασε όμους του βιο του πλούσιου αδερφού τ' κι έζησε σαν άρχουντας κι ακόμα αρχοντεύει.

ΛΦ 484, 24-25. Παραλλαγή από τη Σιάτιστα που αφηγήθηκε η Καλλιόπη Τζίρκα, ετών 70.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/91.gif&w=600&h=915

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ

I: Οι ήρωες

α: Δυο αδέρφια" α1: ο ένας πλούσιος και ο άλλος φτωχός" α2: τσέλιγκας και βοσκός' α3: ένας φτωχός άνθρωπος.

β: Ο φτωχός ζητάει βοήθεια από τον πλούσιο' β1: ένα αρνί' β2: λίγο κρέας' β3: για να περάσει με την οικογένειά του τη Λαμπρή' β4: τα Χριστούγεννα

γ: Ο πλούσιος του δίνει ένα αρνί (κρέας) και τον στέλνει στο διάβολο' ο φτωχός φεύγει σε αναζήτησή του' γ1: ο πλούσιος διώχνει τον αδελφό του χωρίς να του δώσει τίποτα.

II: Η απόχτηση του μαγικού αντικειμένου

α: Ένας γέρος' α1: μια γριά' α2: ένας συγγενής του διαβόλου' α3: άλλο πρόσωπο' α4: με το οποίο ο φτωχός μοιράστηκε το φαγητό του' α5: το οποίο ο φτωχός βοήθησε με άλλο τρόπο' α6: τον συμβουλεύει να ζητήσει από το διάβολο (άλλον) ένα συγκεκριμένο αντικείμενο που εκείνος έχει στην κατοχή του, ως αντάλλαγμα για την προσφορά του αρνιού (κρέατος).

β: Ο ήρωας βρίσκει και προσφέρει το αρνί (κρέας)' β1: στο διάβολο' β2: τον αρχιδιάβολο' β3: τους διαβόλους' β4: άλλο' β5: ακολουθώντας τις συμβουλές που του έχουν δώσει ζητά το μαγικό αντικείμενο αντί για τα πλούτη που του προσφέρονται' β6: δέχεται το μαγικό αντικείμενο' β7: ως ανταμοιβή για κάποια άλλη προσφορά ή βοήθεια.

γ: Ο ήρωας αποκτά το μαγικό αντικείμενο από κάποιο άλλο υπερφυσικό ον' γ1: το οποίο βοήθησε' γ2: βρίσκει το μαγικό αντικείμενο τυχαία.

δ: Το μαγικό αντικείμενο είναι' δ1: ένας μύλος' δ2: χειρόμυλος' δ3: πέτρα" δ4: άλλο αντικείμενο' δ5: το οποίο πραγματοποιεί κάθε επιθυμία' δ6: μπαίνει σε λειτουργία με μια συνθηματική φράση και σταματάει με μια ανάλογη μαγική φράση' δ7: που είναι: «άλεσε μύλε, ξάλεσε μύλε»' δ8: άλλη.

ε: Χρησιμοποιώντας το μαγικό αντικείμενο ο φτωχός αποκτά' ε1: φαγητά' ε2: ρούχα' ε3: λεφτά' ε4: παλάτι' ε5: άλλο.

III. «Γιατί η θάλασσα είναι αλμυρή»

α: Ο πλούσιος αδελφός παίρνει το μύλο δίνοντας ως αντάλλαγμα την περιουσία του' α1: τον δανείζεται α2: τον κλέβει" α3: στο ταξίδι ζητάει από το μύλο αλάτι, δεν μπορεί όμως να τον σταματήσει, έτσι το καράβι βουλιάζει από το πολύ αλάτι' από τότε ο μύλος είναι μέσα στη θάλασσα βγάζοντας συνεχώς αλάτι και γι' αυτό η θάλασσα είναι αλμυρή' α4: ο πλούσιος ζητάει φαγητά αλλά δεν μπορεί να τον σταματήσει' α5: μόνο ο φτωχός μπορεί.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/92.gif&w=600&h=915

β: Ο φτωχός ξαναβρίσκει το μαγικό αντικείμενο' β1 στην κοιλιά ενός ψαριού' β2: το μαγικό αντικείμενο επιστρέφεται στον αρχικό του κάτοχο.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΗΠΕΙΡΟΣ

1. ΛΦ 1733, 6-7, Δίλοφο Ζαγορίου, άτιτλο. Η αρχή όπως AT/ATU 947 Α (Bad Luck Cannot be Arrested). Ο ήρωας είναι ένας άτυχος άνθρωπος κι ο τυχερός αδερφός του προσπαθεί να τον βοηθήσει. ΙΙ: γ (την τύχη του), δ1, δ5 (να τον στρίψει). III: Η γυναίκα του πλούσιου κλέβει το μύλο και μόλις τον στρίβει βγάζει νερά που την πνίγουν.

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

2. ΙΛ 789, 293-295, Τρίκερι, άτιτλο. Ι: α, α1, β, γ (χωρίς αρνί). II: α (τον συμβουλεύει να έχει καρβέλια ψωμί), β3 (σε γλιστρά), β7 (τους δίνει ψωμί), δ1, δ5. III: α1, α3, α4, α5.

3. ΛΑ 1267 (ΣΜ 97), 147-149, Λάρισα, άτιτλο. I: α, α1. II: α1 (δυο γριές τον συμβουλεύουν), γ (τη μοίρα του, την οποία αρπάζει από τα μαλλιά), δ1, δ5. III: α2, α3.

4. ΛΦ 1308, 1-2, Καλαμπάκα, άτιτλο. I: α, α1, β, β1, β3, γ. II: α2, α6, β, β1, β5, δ4 (δυο πέτρες), δ5, ε, ε1, ε2. III: α, α3.

5. ΣΠ 68, 29-31, Βόλος, άτιτλο.

ΘΡΑΚΗ

6. ΛΦ 1327, 22-24, «Ο μύλος». Η αρχή όπως AT/ATU 947 Α (ο πλούσιος αδερφός βοηθά τον φτωχό αλλά αυτός είναι πολύ άτυχος και τελικά ξεκινά να βρει την τύχη του). II: I: α, α1, ο πλούσιος βοηθά τον φτωχό αλλά αυτός είναι πολύ άτυχος και τελικά ξεκινά να βρει την τύχη του. II: γ (την τύχη του), δ2, δ5 (φαγητά), ε, ε1. III: α (παρακινημένος από τη γυναίκα του), α3.

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

7. ΛΑ 1238 (ΣΜ 68), 17, Πολύγυρος Χαλκιδικής, «Ο μύλος». I: α, α1, γ. II: β, β1, β6, δ1, δ5. III: α3.

8. ΛΑ 1249 (ΣΜ 79), 43-44, Δράμα, άτιτλο. Ι: α, α1. II: β1, β6, δ4 (μηχάνημα), δ5, ε, ε1, ε2, ε4. III: στα χέρια του πλούσιου αδελφού δεν δουλεύει.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/93.gif&w=600&h=915

9.ΛΑ 2897, 216-217, περιοχή Νιγρίτας, άτιτλο. Ι: α, α1, β, β1, β4, γ. II: α, α6, β4 (περίεργους ανθρώπους), β5, δ1, δ5, ε, ε3. III: α1, α3.

10.ΛΦ 484, 24-25, Σιάτιστα, άτιτλο. Ι: α, α1, γ. II: γ, δ4 (βέργα), δ5, ε, ε1, ε2, ε3, ε4. III: α2, α3.

11.Μηλιόπουλος, Ο κότσυφας, 47-49, Ανασελίτσα — Βόιο, «Γιατί του νιρό τσ' θάλασσας είνι αρμυρό». Ι: α3. II: δ, δ1, ε, ε1, ε3. III: α3.

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

α. Νησιά Ανατολικού Αιγαίου

12.ΛΑ 25, 34-38, Λέσβος, «Του μλέλ'» (Μέγας, Παραμύθια Α', 75-78, «Ο μύλος). I: α, α1, α2, β, β1, β3, γ (στου δαιμόνου τη μάνα). II: β, β3, β6, δ1, δ5 (άμα τον γυρίζεις), ε, ε1, ε2, ε3, πάνε στην εκκλησία. III: α, α3, β2.

13.Ζωγράφειος Αγών Β', 1896, 21-22, Λέσβος, άτιτλο. I: α, α1, β (παρακινημένος από τη γυναίκα του), β2 (τις απόκριες), γ. II: α3 (διάβολος), α6, β, β2, β5, δ1, δ5, δ6, ε, ε1, ε2, ε3, ε5 (σπίτι). III: α1, α3, β, β1.

14.Georgeakis - Pineau, 50-56, Λέσβος, «Les deux frères». I: α, α1, β3, γ. II: β, β2, β6, δ1, δ6, δ7. III: α, α3 (βγάζει χρήματα αντί για αλάτι), β.

β. Δωδεκάνησα

15.ΙΛ 724, 252-266, Τήλος, άτιτλο. Ι: α, α1, β, β1, β3, γ. II: β1, β6, δ1, δ5, ε, ε1, ε2. III: α1, α3, β.

γ. Εύβοια - Σποράδες

16.ΛΦ 1643, 4-5, Μέση Βεροίας, «Ο χρυσός μύλος». Ι: α, α1, β, β2, β4, ο πλούσιος του δίνει. II: α, α4, α6, β, β4 (νάνους), β6, δ1, δ5 (φέρνει φαγητά), δ6, η γυναίκα του καλεί όλους σε τραπέζι, βάζουν σε λειτουργία το μύλο. III: α1, α4, α5, β.

δ. Κρήτη

17.ΛΑ 2956, 163-168, περιοχή Ρεθύμνου, άτιτλο. I: α, α1, β, β1, β3, γ. II: α2, α6, β5, δ1, δ5, ε, ε1, ε3, ε5 (σπίτι). III: α1, α3.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/94.gif&w=600&h=915

18.ΛΦ 1639, 27-30, «Ο μαγικός χειρόμυλος και η αρμύρα της θάλασσας». Ι: α, α1, β, β4, γ. II: α, α6, β, β2, β5, δ2, δ5, δ6 (τη μαγική φράση του τη μαθαίνει ο γέρος), ε, ε1, ε2, ε5 (χτίζουν σπίτι, μοιράζουν στους φτωχούς). III: α, α3.

19.ΛΦ 932, 19-22, Λούτρα Ρεθύμνου, άτιτλο. Η αρχή όπως AT/ATU *480 (Οι δυο γριές και οι δώδεκα μήνες), βλ. παρ. αρ. 24. Η συν. όπως AT/ATU 565: I: α, α1. II: δ, δ2, δ5, δ6, ε, ε1, ε2, ε3. III: α, α3, β.

20.ΛΦ 1792, 2-3, Ρέθυμνο, άτιτλο. I: α, α1, γ. II: α6, δ2, δ5 (με κούνημα), ε, ε1, ε3.

21.ΛΦ 1882, 1-3, Απεσωκάρι Ηρακλείου, άτιτλο. I: α, α1, β, β2, β3, γ. II: α3 (μια μαυροφόρα γυναίκα), α6, β, β1, β5, δ, δ1, δ5, δ6 (τη μαγική φράση του τη μαθαίνει ο διάολος), ε, ε1, ε2. III: α1 (του τον δίνει ο φτωχός), α3.

22.Ζωγράφειος Αγών Β', 1896, 70-71, Ρογδιά, «Τιμωρία ενός φιλαργύρου». I: α, α1, β (στέλνεται από τη γυναίκα του), γ. II: α3 (η μοίρα του), α6, β, β2, β5, δ2, δ4 (και μια βίτσα), δ5 (με μια βιτσιά βγάζει ό,τι θέλεις του το λέει η μοίρα του), ε, ε3. Μέλι στον πάτο του καφιζιού. III: α. Ο πλούσιος ζητά λίρες, του βγάζει παπούτσια, εμφανίζεται δαίμονας, του λέει: «Εδώ ήθελα να σε φέρω» [πβ. AT *821C (Ο διάβολος (ο χάροντας) που χάλασε σαράντα ζευγάρια παπούτσια).

ε. Κυκλάδες

23.ΛΑ 2764, 98-101, Αμοργός, άτιτλο. Ι: α, α1, β3, γ. II: α3 (μικρός διάβολος), α6, β, β1, β5, δ2, δ5. III: α, α3.

24.ΛΑ 565, 4, Απείρανθος Νάξου, «Οι δύο αδερφοί κι ο μύλος». Ι: α, α1. II: α, γ (πιάνει από τα μαλλιά το σκατογένη-κοπέλα που βαστάει μπουζούκι και παίζει), δ, δ1, δ5, δ6, δ8. III: α3.

25.ΛΦ 1401, 21-23, Δαμαριώνας Νάξου, «Ο χερομυλάκος». I: α, α1, β (στέλνεται από τη γυναίκα του), β1 (κατσίκι), β4, γ. II: α (ο Χριστός του δίνει οδηγίες πώς να πάει), α6, β, β3, β5, δ2, δ5, ε, ε1, ε4. III: α, α3, β (βγαίνει στην ακροθαλασσιά).

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ

26.ΛΦ 120, 6-7, Γαλάρο Ζακύνθου, «Ο μαγικός μύλος». I: α, α1. II: α3 (μάγισσα), γ (τρεις άντρες), δ1, δ5, δ6 (στρίβοντας αριστερά σταματάει). III: α4 (το χωριό πνίγεται στο πιλάφι), ο ψαράς πνίγεται (όλα γεμάτα νερό και αλάτι), χάνεται ο μύλος και ο φτωχός μένει όπως πριν.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/95.gif&w=600&h=915

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

27.ΛΑ 1186 (ΣΜ 16), 99-100, Πελόπιο Ηλείας, «Ο πτωχός και ο πλούσιος». I: α, α1, β, β1, β3, γ1. II: γ (γέρο), δ3, δ5 όταν την ανοίγει. III: α (με τη συμβουλή του γέρου στο φτωχό), ο πλούσιος πνίγεται στην τρικυμία, τα αγαθά του μένουν στον φτωχό.

28.ΛΦ 168, 6-8, Κρέσταινα, «Ο μαγικός μύλος». Ι: α, α1, β, β3, γ. II: α3 (οι άλλοι διάβολοι), α6, β, β2, β5, δ1, δ5, δ6 (του το λέει ο αρχιδιάβολος), ε, ε2. Ο φτωχός διηγείται την ιστορία στον αδερφό του. III: α, α3.

29.ΛΦ 353 Α, 9-12, Τρίκορφο Μεσσηνίας, «Η πέτρα που έβγαζε αλάτι». Ι: α, α1, γ (το αρνί το παίρνει μόνος του ο φτωχός). II: α3 (σατανάκο), α6, β, β2, β5, δ3, δ5, δ6 (να τη χτυπάς, σταματάει με στοπ, του το λέει ο σατανάκος), ε, ε2 (για τη Λαμπρή). III: α, α3.

30.ΛΦ 710, 1-3, Πυλία, «Γιατί η θάλασσα είναι αλμυρή». I: α, α1, β, β1, β3, γ. II: α, α6, β, β1, β5, δ1, δ5, δ6 (του τη λέει ο γέρος), ε1, ε2. III: α, α3.

31.ΛΦ 1091, 7-8, Πυλία, «Θάλασσα αλμυρή». Ι: α, α1, β3, γ. II: β, β1, β6, δ2, δ5, δ6, ε, ε2, ε3, ε4. III: α, α3.

32.ΛΦ 1093, 5-7, Μικρά Μαντινεία, άτιτλο. Ι: α, α1, β, γ1. II: α3 (στρατοκόπο), α4, τον συμβουλεύει να φερθεί ευγενικά, β1, β6, δ1, δ5, δ6 (του τη λέει ο διάβολος). III: α2, α3.

33.ΛΦ 1357, 11-13, Αίγιο, «Ο μύλος του Διαβόλου». Ι: α, α1, β, β1, β3, γ. II: α2 (η γυναίκα του), α5 (βοήθησε να ξεγεννήσει), α6, β5, δ1, δ5, δ6, δ7, ε2. III: α, α3.

34.Kretschmer, NM, 216-219, Τρίπολη, «Die Zaubermühle». I: α, α1, β, β1, β3, γ. II: α3, α6, β, β3, β5, δ, δ1, δ5, δ6, ε, ε2, ε3. III: α, α3.

35.Λουλούδια 1, 1948, τχ. 3, 14, Φιλιατρά, άτιτλο. Ι: α, α1, β, β3, γ (χωρίς αρνί). II: α3 (καλόγερος), β1, δ4 (μηχανή), δ5, ε, ε1, ε2, ε3. III: α, α3.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

36.ΛΑ 565, 2, Σπαρτιά Τριχωνίας, «Τα δυο αδέρφγια, ου διάουλους κι ου χειρόμυλους». I: α. II: α1 (Μοίρα), α6, δ, δ2.

37.ΛΑ 565, 3, Μάνδρα Παμφίας, «Οι μύλ' κ' οι διμόν'». II: α3 (δαίμονας), α6, δ, δ1.

38.ΛΦ 1586, 1-3, Ναυπακτία, άτιτλο. I: α, α1, β3, γ. II: α1, α6, β5 (του το δίνουν αμέσως), δ1, δ5, δ6 (του τη λέει η γριά), δ7, ε, ε4. Ο πλούσιος μαθαίνει την αλήθεια από τον αδερφό του. III: α, α3, β, β1.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/96.gif&w=600&h=915

39.Κούτρας, 22-24, Δωρίδα, άτιτλο. Ι: α, α1, γ. II: α3 (νέος, διάβολος τιμωρημένος), α6, β, β1, β5, δ1.

ΚΥΠΡΟΣ

40.ΛΦ 1323, 3-4, «Γιατί η θάλασσα είναι αλμυρή». I: α, α1, β, β1, β3, γ. II: α1 (μάγισσα), β, β1, β6, δ2, δ5. III: α, α3.

41.ΛΦ 1866, 17-19, Νέα Πάφος, άτιτλο. I: α, α1, β, β1, β3, γ. II: α3 (διάβολο), α6, β, β2, β5, δ2, δ5, ε, ε1, ε3. III: α, α3.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ AT/ATU 565

Σε αυτό το παραμύθι ο ήρωας αποκτά έναν μαγικό μύλο που βγάζει φαγητό και μόνο ο ιδιοκτήτης του μπορεί να τον σταματήσει. Κάποιος του κλέβει το μύλο και τον βάζει να βγάλει φαγητό, όμως πρέπει να φωνάξει τον ιδιοκτήτη του σε βοήθεια, όταν δεν καταφέρνει να τον σταματήσει. Το τέλος μπορεί να είναι τραγικό: ένας καπετάνιος κλέβει το μύλο και στη διάρκεια του ταξιδιού του ζητά να βγάλει αλάτι. Δεν μπορεί να το σταματήσει, έτσι το πλοίο βουλιάζει και ο μύλος συνεχίζει να βγάζει αλάτι, γι' αυτό η θάλασσα είναι αλμυρή. Άλλοτε πρόκειται για ένα κορίτσι που αποκτά ένα μαγικό δοχείο που γεμίζει σούπα και υπακούει μόνο στον ιδιοκτήτη του. Η μητέρα του κοριτσιού διατάζει το μαγικό αντικείμενο να δουλέψει, όμως το σπίτι ξεχειλίζει με σούπα, μέχρι να φτάσει το κορίτσι για να το σταματήσει.

Ο Aarne στη μελέτη του για τα παραμύθια γύρω από την απώλεια και την επανεύρεση μαγικών αντικειμένων θεωρεί ότι ο AT 565, που εκτείνεται από τη Νορβηγία και μέσω της Κεντρικής Ευρώπης έως την Ελλάδα, αποτελεί μια ιδιαίτερη ανάπτυξη της ιστορίας με τα δύο μαγικά αντικείμενα (AT 564) που σε ορισμένες περιπτώσεις ενώθηκε με μια παλιά ναυτική παράδοση για την αλμύρα της θάλασσας.

Οι ελληνικές παραλλαγές του AT/ATU 565 διαφέρουν κυρίως ως προς τον τρόπο ανεύρεσης του μαγικού αντικειμένου: η εισαγωγή με τον πλούσιο που διώχνει τον φτωχό αδελφό του, που ήρθε να ζητήσει λίγο φαΐ, ή τον στέλνει με ένα ψωριασμένο αρνί στο διάβολο απαντάται και εδώ, αποτελώντας έτσι ένα επεισόδιο πασπαρτού σε διαφορετικά παραμύθια. Στις παραλλαγές του AT/ATU 565 ο φτωχός πάει στον πλούσιο ζητώντας του ένα αρνί για να περάσει τη Λαμπρή και εκείνος του δίνει ένα ψωριασμένο και τον στέλνει στο διάβολο. Ο φτωχός αδελφός φεύγει σε αναζήτησή του και όταν τον βρίσκει, ο διάβολος του δωρίζει το μαγικό μύλο σε αντάλλαγμα για το αρνί. Άλλοτε ο ήρωας βρίσκει το μαγικό αντικείμενο τυχαία ή το αποκτά από ένα υπερφυσικό

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/97.gif&w=600&h=915

ον. Το μαγικό αντικείμενο είναι στερεότυπα ένας μύλος (πολύ σπάνια κάποιο άλλο αντικείμενο) που χρησιμοποιείται όχι τόσο για πλουτισμό όσο για την κάλυψη καθημερινών αναγκών σε φαγητά και ρούχα. Το τελικό επεισόδιο με το μύλο που πέφτει στη θάλασσα παράγοντας συνεχώς αλάτι - γι' αυτό και η θάλασσα είναι αλμυρή - κυριαρχεί στο ελληνικό corpus. Σε ορισμένες παραλλαγές ο αρχικός κάτοχος του μαγικού αντικειμένου το ξαναβρίσκει.

Στον παραμυθιακό τύπο AT/ATU 565 το μαγικό αντικείμενο παράγει μόνο του ό,τι ζητήσει ο κάτοχος του, σε αντίθεση με τα μαγικά αντικείμενα του AT/ATU 560 (δαχτυλίδι) ή AT/ATU 561 (κερί, λάμπα), απ' όπου εμφανίζεται ένα μαγικό ον που πραγματοποιεί τις επιθυμίες του ήρωα. Ωστόσο αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι απόλυτος και σε ορισμένες περιπτώσεις το μαγικό αντικείμενο του AT/ATU 565 μπορεί να κρύβει επίσης μέσα του έναν μαγικό υπηρέτη.

Η βασική αντίθεση ανάμεσα στον πλούτο και τη φτώχεια παρουσιάζεται εδώ προσαρμοσμένη σε ένα οικογενειακό περιβάλλον, όπου αναπτύσσεται η σύγκρουση ανάμεσα στον πλούσιο και τον φτωχό αδελφό (συνήθως έναν πλούσιο τσέλιγκα και έναν φτωχό βοσκό). Σε ορισμένες περιπτώσεις (αναφερόμαστε εδώ και σε νεότερες καταγραφές του παραμυθιού που δεν περιλαμβάνονται στον κατάλογο) οι αφηγητές δεν περιορίζονται σε μιαν αντίθεση σε ατομικό επίπεδο, τη μεταφέρουν στον κοινωνικό χώρο της κοινότητας με τον εξής τρόπο: ο ήρωας δεν κρατά όσα αγαθά απόκτησε με μαγικό τρόπο μόνο για τον εαυτό του αλλά τα μοιράζεται με τους εξίσου φτωχούς συγχωριανούς του. Η ξαφνική αφθονία των αγαθών συνδέεται μάλιστα με την εποχή που οι φτωχοί τα έχουν περισσότερο ανάγκη, στη διάρκεια δηλαδή των μεγάλων χριστιανικών γιορτών, των Χριστουγέννων και της Λαμπρής, γι' αυτό και ο ήρωας ζητά: κρέας, ρούχα και παπούτσια για τις γυναίκες και τα παιδιά, κουστούμια για τους άντρες.

Το τελευταίο μέρος του παραμυθιού (γιατί η θάλασσα είναι αλμυρή) παίρνει τη μορφή μιας αιτιολογικής παράδοσης (legend).

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/98.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 98
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 560-599
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 79
    

    μαγικό ραβδί ο ήρωας σκοτώνει το δράκο και κάνει καλά την κόρη του βασιλιά, που του επιστρέφει την κούπα και του δίνει την κόρη του γυναίκα.

    57.ΛΦ 558, 5-6, περιοχή Γυθείου, «Τα κουκάκια». I: α, α1, β4, β6, γ14 (ψάρι), γ3, δ1, δ2, ε8 (χρυσάφι), ε13 (μαγκούρα), στ3. II: β, β8, δ.

    58.ΛΦ 1015, 17-20, Κακόρευμα Πυλίας, «Βουρ κοπανάκο μου». I: α2, β, β3, β4, β9, β12, γ, γ13, δ, δ2, δ3, [ε6 (ντουβαλίθι)], ε8, ε12, στ, στ4. II: α, α6, β, β8, β9, δ.

    59.ΛΦ 1707, 1-4, περιοχή Καλαμάτας, άτιτλο. Ι: α, α1, α5, γ1 (όταν παραπονιέται για τη φτώχεια του), γ13, δ1, δ2, δ3, ε2, ε12, στ1, στ3, στ4. II: α, α3, α4, α5, α8, δ.

    60.ΛΦ 1770, 9-12, Ερμιόνη, «Το κουκί και το ρεβίθι». I: α, β4, β6, β12, β13, γ, γ14, δ1, δ2, ε3, ε12, στ3 στ6. II: α, α5, δ.

    61.ΛΦ 1843, 9-10, Πάτρα, «Ο μαγικός πετεινός». I: α, α1, β, β1, β4, β6, β9, β10, β12, β13, β14, γ, γ4, γ5, γ6, γ8, δ, δ2, δ4, ε4, ε10, στ, στ4. II: β2, β8, β9, δ1.

    62.ΣΠ 111, 1-2, περιοχή Μάνης, άτιτλο. Τα βόδια τρώνε τις φακές του γέρου. Η Μοίρα τον αποζημιώνει. I: α, γ14 (Μοίρα), ε3, ε10, ε12.

    63.Ταρσούλη, 28-36, Κορώνη, «Η κουκιά». I: α8 (ακαμάτης), β, β3, β4, β9, β 12, β13, β14, γ, γ13, δ, δ2, ε2, ε8, ε12, στ3. II: α, α3, α4, α5, β1,

    β8, δ.

    64.Φλούδας Γ', 200-201, Βυζίκι, «Του χρυσού η δίψα». Ο φτωχός εύχεται να γίνει πλούσιος για να βοηθά τους φτωχούς. Βρίσκει πορτοφόλι που ανοίγοντάς το βρίσκει και από ένα φλουρί. Ο φτωχός συνεχώς το ανοίγει και βγάζει φλουριά. Ούτε τρώει ούτε κοιμάται. Τον βρίσκουν πεθαμένο από την πείνα.

    ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

    65. ΛΑ 1216 (ΣΜ 46), 59-60, Γραμματικό Μεσολογγίου, άτιτλο. I: α, γ14 (ένας άνθρωπος), ε10, ε13 (μαγκούρα). II: β3, β8, δ.

    66.ΛΑ 1256 (ΣΜ 86), 91-93, Κατούνα, «Γριά, παιδί και κόπανος». I: α2, β4, β6, β12, γ13, δ, δ2, ε, ε8, ε12, στ3. II: α5, β1, β8, δ.

    67.ΛΑ 1256 (ΣΜ 86), 95-97, Κατούνα, «Γραία και παιδί». I: α2, δ, δ2, ε6 (μεσάλι), ε8, ε12.

    68.ΛΑ 1273 (ΣΜ 103), 87-88, Θίσβη Θηβών, «Το τραπέζι με πολλά φαγητά». I: α, α1, γ1, γ11 (Χριστό), δ1, δ2, δ3, ε6 (ξύλο), ε13, στ1, στ3. II: β8, δ.