Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 108-127 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/108.gif&w=600&h=915

108

ΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΡΙΑΣ

στην κατασκευή των πηληκίων δεν έχουν τη δυνατότητα να φύγουν για να ανοίξουν δικό τους μαγαζί.

Η αμοιβή

Με βάση τα δεδομένα για τους μισθούς το 1894 και το 1920 συνέταξα τρεις ξεχωριστούς πίνακες. Ο πρώτος (Πίνακας 13) περιέχει τα στοιχεία που παραθέτει το 1894 ο Δημήτρης Χατζόπουλος, ο δεύτερος (Πίνακας 14) και ο τρίτος (Πίνακας 14α) περιέχουν τα στοιχεία που μας δίνει για την Αθήνα και τον Πειραιά το 1921 η Επιθεώρηση Εργασίας. Όσον αφορά τον πρώτο πίνακα, πριν προχωρήσω θα ήθελα να διευκρινίσω τα εξής: Πρώτον, ότι δεν πρόκειται για επίσημα στοιχεία τα οποία δόθηκαν από κρατικό φορέα ή από αρμόδια στατιστική υπηρεσία. Δεύτερον, ελλείψει άλλων πηγών δεν μπόρεσα να ελέγξω την αξιοπιστία τους. Τρίτον, ο δημοσιογράφος δεν αναφέρει καθόλου στο άρθρο του τον αριθμό των εργαζομένων που αντιστοιχεί σε αυτές τις αμοιβές.

ΠΙΝΑΚΑΣ 13 Αμοιβή των εργαζομένων στα πιλοποιεία, 1894

Είδη πιλοποιείων

Γυναικεία αμοιβή (δρχ.)

Ανδρική αμοιβή (δρχ.)

Τιμή πωλήσεως καπέλου (δρχ.)

-Εργάτριες 0,50-2 (ημερησίως)

-0,50-3 (ημερησίως) 1,50-7(ημερησίως)

-πολυτελή 80-100 -συνήθη 30 -κοινά 10-15

Εργαστήρια στρατιωτικών καπέλων

3-5 (ημερησίως)

Εργαστήρια ανδρικών 2-2,50 (ημερησίως) 3-6 (ημερησίως) καπέλων

-αξιωματικών 13-15 -οπλιτών 6-7 -κατώτερης ποιότητας 4,50-5

-σκληρά (γκαλές) 16-17

-ρεπούμπλικες 8-17

* Στο εργοστάσιο Πουλόπουλου-Παπασπυρόπουλου υπήρχε ξεχωριστό τμήμα κατασκευής καλεμκεριών.

Πηγή: Μποέμ [Δημήτρης Χατζόπουλος], «Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Καπελλάδικα και καπελλάδες», Το Άστυ, αρ. 1170, 26-2-1894.

Εργαστήρια/καταστήματα γυναικείων καπέλων

-Βοηθός καταστήματος 120(μηνιαίως)

Δεν απασχολούνται

α) Πιλοποιείο Πουλόπουλου Παπασπυρόπουλου

Ρ) Εργοστάσιο καλεμκεριών ΠουλόπουλουΠαπασπυρόπουλου

-2,50 (ημερησίως)

3,50-4,50(ημερησίως)

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/109.gif&w=600&h=915

Παρά το γεγονός ότι θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί στη χρησιμοποίηση τέτοιου τύπου δημοσιογραφικών πληροφοριών, έκρινα σκόπιμο να τις αναφέρω, προκειμένου να σχολιάσουμε το εργασιακό καθεστώς της εργάτριας, από την άποψη της αμοιβής της.

ΠΙΝΑΚΑΣ 14α

Αμοιβή εργαζομένων ανδρών και γυναικών στα πιλοποιεία, 1920

Πηγή: ΥΕΟ, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π.

Πριν προχωρήσω στο σχολιασμό των Πινάκων 13, 14 και 14α θα πρέπει να αναφέρω ότι η γυναικεία απασχόληση στην πιλοποιία χαρακτηρίζεται από μεγάλη περιοδική ανεργία, η οποία για τα εργαστήρια γυναικείων καπέλων είναι 6-8 μήνες, ενώ για τα εργαστήρια κούκων και κασκέτων 8-9 μήνες.

Με μια πρώτη ματιά στους πίνακες παρατηρούμε ότι οι μισθοί των ανδρών είναι υψηλότεροι από εκείνους των γυναικών. Το κοινωνικό προφίλ των εργαζομένων στην πιλοποιία μας δίνει μια εικόνα που δικαιολογεί ως ένα βαθμό

ΙΙΙΝΑΚΑΣ 14

Αμοιβή εργαζομένων γυναικών στα πιλοποιεία, 1920

Είδη πι- Σύνολο ερλοποιείων γατριών

Ημερομίσθιο (δρχ.)

Μηνιαίος μισθός (δρχ.)

0

2

2-4 4-6

6-8

8-10

10-12 12-15

15-20 20-25 300 300-400

Ψάθινων & 214 —

καστόρινων

πίλων

7 56

52

40

38

10

6 4 1 —

Γυναικείων 395 39 καπέλων

86

117 81

34

16

3

9

— — 1 9

Κούκων,

κασκέτων 126 — και πηληκίων

5

17 33

25

26

7

12

1---

Ημερομίσθιο (δρχ.) Μηνιαίος μισθός

Είδη πιλοποιείων

Σύνολο ανδρών

Σύνολο έως 15 έως 15 ,15'30 15~330°-500 300-500 / Άνδρες Γυναίκες Άνδρες Γυναίκες Άνδρες Γυναίκες γυναικών συνόλου συνόλου συνόλου συνόλου συνόλου συνόλου

Εργοστάσια

ψάθινων και 111

214

35,13 94,8

64,87

4,7

0,5

καστόρ. καπέλων

Εργ/ρια κούκων

κασκέτων και 14

126

35,7 99,2

57,1

0,8

7,2

πηληκίων

Πηγή: ΥΕΟ, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/110.gif&w=600&h=915

μό αυτή τη μισθολογική ανισότητα. Οι άνδρες πιλοποιοί είναι τεχνίτες ειδικευμένοι, ώριμης ηλικίας, οικογενειάρχες, με «κοινωνική μόρφωση», ιδίως εκείνοι που εργάζονται στα εργαστήρια ανδρικών καπέλων και έρχονται σε επαφή με τους αστούς πελάτες. Οι εργαζόμενες γυναίκες είναι νεαρές κοπέλες, εκπαιδευόμενες συνήθως στην τέχνη της πιλοποιίας, οι περισσότερες ικανές να «μεταχειρίζονται τη βελόνα». Είναι απολύτως σαφές ότι οι γυναίκες, σε αντίθεση με τους άνδρες, έχουν περιορισμένη διάρκεια επαγγελματικού βίου, οι περισσότερες μέχρι το γάμο. Έτσι, αν συσχετίσουμε το ύψος του ημερομισθίου με τα χρόνια υπηρεσίας στο επάγγελμα τότε μπορούμε, με αυτή την οπτική, να δικαιολογήσουμε τη μισθολογική ανισότητα. Ένας επιπλέον λόγος είναι ότι η εργασία των ανδρών στην πιλοποιία εκτός από την τεχνογνωσία απαιτεί και μυϊκή δύναμη που δεν διαθέτουν οι γυναίκες.

Από τους Πίνακες 14 και 14α βλέπουμε ότι, εκτός από το ημερομίσθιο, ισχύει και ο μηνιαίος μισθός ως τρόπος αμοιβής. Υπενθυμίζω ότι με μηνιαίο μισθό αμείβονται οι επικεφαλής των εργαστηρίων που κατασκευάζουν γυναικεία καπέλα.

Οι εργαζόμενες στα εργαστήρια κούκων, κασκέτων και πηληκίων στην πλειοψηφία τους λαμβάνουν τις υψηλότερες αμοιβές. Η εργασία τους είναι εξειδικευμένη καθώς απαιτούνται όχι μόνο γνώσεις ραπτικής, αλλά και κεντητικής και χρυσοκεντητικής.

Τα χαμηλότερα ημερομίσθια παρατηρούνται στα εργαστήρια γυναικείων καπέλων. Οι κοπέλες μένουν στα εργαστήρια για πολύ περιορισμένο χρόνο, μέχρι να μάθουν την τέχνη για να ανοίξουν το δικό τους εργαστήριο. Έχουμε να κάνουμε με ένα επάγγελμα που προϋποθέτει μαθητεία. Η μαθητεία για την κατασκευή των γυναικείων καπέλων διαρκεί 3 έως 5 χρόνια. Και φυσικά σε αυτό το χρονικό διάστημα, όπως φαίνεται και από τους πίνακες, οι μαθητευόμενες αμείβονται ελάχιστα, έως και καθόλου.

Ολοκληρώνοντας την ιχνογράφηση του προφίλ της εργάτριας στην πιλοποιία, θα διατυπώσω την άποψη ότι στο μωσαϊκό των επαγγελμάτων η τέχνη της κατασκευής του καπέλου απεικονίζεται ως ένα νέο-εισερχόμενο και πολλά υποσχόμενο επάγγελμα για τις κοπέλες που πρέπει να εξασφαλίσουν το βιοπορισμό τους. Είναι ένα επάγγελμα που απαιτεί τεχνικές γνώσεις και καλλιτεχνική τάση. Η τελευταία είναι απαραίτητη για το συνδυασμό των χρωμάτων και των υλικών που συνθέτουν ένα καπέλο. Είναι ένα επάγγελμα που απαιτεί επιδέξια χέρια και εκλεπτυσμένες γνώσεις.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/111.gif&w=600&h=915

7. ΟΙ ΕΡΓΑΤΡΙΕΣ ΣΤΗ ΧΑΡΤΟΠΟΙΙΑ

Ενας κλάδος στον οποίο η παρουσία της εργάτριας γίνεται αισθητή από πολύ νωρίς είναι η βιομηχανία χαρτιού και εκτυπώσεων. Καταρχάς θα πρέπει ανάλογα με τον τύπο της δραστηριότητας να καθορίσουμε τις κατηγορίες των επιχειρήσεων που περιλαμβάνει ο κλάδος, προκειμένου να ερευνήσουμε τα χαρακτηριστικά και τις συνθήκες εργασίας των γυναικών. Χώρισα, λοιπόν, τις επιχειρήσεις του κλάδου σε έξι κατηγορίες.

Στην πρώτη κατηγορία υπάγονται οι επιχειρήσεις που ασχολούνται με την κατασκευή του χαρτιού. Τα προϊόντα που παράγουν είναι χαρτόνι λευκό και χρωματιστό για όλες τις χρήσεις, χαρτί διαφανές, αντιγραφής, απορροφητικό και χαρτί περιτυλίγματος.

Στη δεύτερη κατηγορία υπάγονται οι επιχειρήσεις κυτιοποιίας. Σε αυτές παράγονται από πεπιεσμένο χαρτί και χαρτόνι χαρτοσακούλες, πιλοθήκες, κουτιά για φαρμακευτική χρήση, κουτιά πολυτελείας, κουτιά για τσιγάρα, κουτιά για φυσίγγια, μπομπονιέρες, χάρτινοι δίσκοι για τη ζαχαροπλαστική κ.ά.

Στην τρίτη κατηγορία ανήκουν τα εργοστάσια και τα εργαστήρια κατασκευής φακέλων, γραμμογραφημένου χαρτιού, επιστολοχάρτων, επισκεπτηρίων και καταστίχων.

Στην τέταρτη κατηγορία υπάγονται τα τυπογραφεία.

Στην πέμπτη κατηγορία υπάγονται τα λιθογραφεία και τα χρωμολιθογραφεία.

Στην έκτη κατηγορία υπάγονται τα φωτογραφεία και τα φωτοαντιγραφικά εργαστήρια-φωτοτυπεία. Πρόκειται για εργαστήρια με ηλεκτροκίνητα μηχανήματα που βγάζουν παντός είδους φωτοτυπίες από το πρωτότυπο ή από αντίγραφο. Ήδη από το 1905-1906 υπάρχουν τέτοιου τύπου καταστήματα. Τα μηχανήματα τους χρησιμοποιούνται για να βγάζουν αντίγραφα από λευκώματα με φωτογραφίες αρχαιολογικών και τουριστικών τόπων. Κυρίως, όμως, τα μηχανήματα αυτά χρησιμεύουν για τη φθηνή, προσιτή σε όλους αναπαραγωγή των εικόνων των βασιλιάδων, που στολίζουν ακόμη και τα πιο φτωχά σπίτια. Η «εκλαΐκευση» της εικόνας των βασιλιάδων οφείλει τα μέγιστα στο μηχάνημα αυτό.133

Προτού ασχοληθούμε με το εργασιακό καθεστώς των γυναικών στον κλάδο, θεωρώ χρήσιμο να σταθώ στα διαθέσιμα ποσοτικά στοιχεία. Μια εικόνα της αποτίμησης σε αριθμούς των γυναικών που εργάζονται στον κλάδο του χαρτιού

133. Στον Οδηγό της Ελλάδος 1905-1906 του Νικολάου Ιγγλέση υπάρχει ξεχωριστή μεγάλη διαφημιστική καταχώριση για το φωτοτυπείο του Β. Παπαγιαννόπουλου που λειτουργούσε στην Αθήνα. Στο κείμενο της διαφημιστικής καταχώρισης περιγράφονται οι υπηρεσίες που προσφέρει το ηλεκτροκίνητο φωτοτυπείο.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/112.gif&w=600&h=915

τιού και της εκτύπωσης παίρνουμε από τη βιομηχανική απογραφή του 1920. Ο παρακάτω πίνακας που θα μας βοηθήσει στο σχολιασμό περιλαμβάνει το εργατικό δυναμικό στον κλάδο κατά ηλικίες.

ΠΙΝΑΚΑΣ 15

Κατανομή του εργατικού δυναμικού στη βιομηχανία χαρτιού και εκτυπώσεων κατά ηλικία, 1920

Είδος επιχειρήσεων

Γυναίκες μέχρι 18

Γυναίκες άνω των 18

Άνδρες μέχρι 18

Άνδρες άνω των 18

Σύνολο γυναικών

Σύνολο ανδρών

Χαρτοποιεία

16

39

1

97

55

104

Κυτιοποιεία

337

139

102

96

476

198

Εργαστήρια φακέλων

και καταστίχων

157

78

116

166

235

282

Τυπογραφεία

72

55

244

836

127

1.080

Λιθογραφεία

225

288

102

302

513

404

Φωτογραφεία

7

6

22

62

13

84

Σύνολο

814

605

593

1.559

1.419

2.152

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων της 18-

12-1920, Αθήνα 1926.

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων της 18-

12-1920, Αθήνα 1926.

Σύμφωνα με τον Πίνακα 15, σε σύνολο 3.571 προσώπων που απασχολούνται στον κλάδο χαρτιού και εκτυπώσεων έχουμε 1.419 γυναίκες και 2.152 άνδρες. Οι αριθμοί αυτοί αντιπροσωπεύουν το 39,75 % και 60,25 % αντιστοίχως επί του συνόλου των απασχολουμένων προσώπων στον κλάδο. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να διευκρινίσω το εξής: παρά το γεγονός ότι η απογραφή περιλαμβάνει στον κλάδο την επαγγελματική κατηγορία «φωτογραφεία» (φωτοτσιγκογραφεία, φωτοτυπεία), επειδή το ποσοστό των γυναικών είναι πολύ χαμηλό, δεν θα ασχοληθώ με τις εργάτριες αυτού του κλάδου.

Το μεγαλύτερο ποσοστό γυναικών παρουσιάζεται στα λιθογραφεία (36,15%), ακολουθούν τα κυτιοποιεία (33,54%) και τα εργαστήρια φακέλων και καταστίχων (16,56%).

Όσον αφορά την ηλικία των εργατριών, παρατηρούμε ότι εκείνες που είναι κάτω από 18 χρονών αποτελούν το 57,30% επί του συνόλου των εργατριών στον κλάδο, έναντι 42,70 % των ηλικιακά μεγαλύτερων. Η κυτιοποιία συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ποσοστό εργατριών κάτω από 18 (41,40%) και ακολουθεί η λιθογραφία (27,65%).

Πληρέστερη εικόνα της ηλικιακής κλίμακας παίρνουμε για το 1921 από την Επιθεώρηση Εργασίας για τα κυτιοποιεία-φακελοποιεία της Αθήνας. Σε σύνολο 274 εργατριών, οι 23 (8,40%) είναι μέχρι 12 ετών, οι 52 (18,98%) είναι 12-14 ετών, οι 132 (48,17%) 14-18 ετών, οι 56 (20,43%) 18-20 ετών,

Είδος επιχειρήσεων

Γυναίκες μέχρι 18

Γυναίκες άνω των 18

Άνδρες μέχρι 18

Άνδρες άνω των 18

Σύνολο γυναικών

Σύνολο ανδρών

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/113.gif&w=600&h=915

οι 6 (2,20%) 20-30 ετών και οι 5 (1,82%) 30. Πραγματικά και σε αυτό το δείγμα η πλειοψηφία των γυναικών (75,55%) είναι κάτω από 18 ετών. Αυτό οφείλεται στις θέσεις ανειδίκευτης εργασίας που δημιουργεί ο εκμηχανισμός του κλάδου. Αντίθετα, το μεγαλύτερο ποσοστό ανδρών κάτω από 18 εντοπίζεται στην τυπογραφία (41,15 %) και αποδίδεται στο γεγονός ότι το επάγγελμα του τυπογράφου απαιτεί πολύχρονη μαθητεία. Έτσι, τα αγόρια μπαίνουν από νωρίς στον κλάδο της τυπογραφίας για να αποκτήσουν την απαιτούμενη τεχνική εξειδίκευση.

Για να εξετάσουμε την κατανομή των εργατριών σε σχέση με το μέγεθος των επιχειρήσεων χαρτιού και εκτυπώσεων, με βάση τα στοιχεία της βιομηχανικής απογραφής του 1920, συνέταξα τον ακόλουθο πίνακα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 16

Κατανομή του γυναικείου εργατικού δυναμικού στη βιομηχανία χαρτιού και εκτυπώσεων κατά μέγεθος επιχείρησης, 1920

Από τη συνολική εικόνα που μας δίνει ο Πίνακας 16, παρατηρούμε ότι το μεγαλύτερο ποσοστό εργατριών (62,72 %) συγκεντρώνεται στις μεγάλου μεγέθους επιχειρήσεις, με προσωπικό άνω των 25 ατόμων. Ακολουθούν οι μεσαίες επιχειρήσεις, 6-25 άτομα, με ποσοστό (30,58%) και οι μικρές, 1-5 ατόμων με ποσοστό (6,70 %) επί του συνόλου των εργατριών. Αυτό ενισχύει την υπόθεσή μας ότι στις μεγάλες επιχειρήσεις όπου κυριαρχεί η κατανομή εργασίας λόγω του εκμηχανισμού της παραγωγής, συγκεντρώνεται ο μεγαλύτερος αριθμός εργαζομένων γυναικών. Από αυτή την άποψη, η εικόνα της εργάτριας στον κλάδο χαρτιού και τυπογραφικών επιχειρήσεων είναι παρόμοια με αυτή της εργάτριας στην κλωστοϋφαντουργία.

Ας δούμε στη συνέχεια την κατανομή των εργατριών κατά κλάδο και κατά μέγεθος επιχείρησης ξεχωριστά. Στις επιχειρήσεις άνω των 25 ατόμων η πλειοψηφία των εργατριών (53,03 %) συγκεντρώνεται στα λιθογραφεία. Στις επιχειρήσεις

Είδος επιχειρήσεων

Επιχειρήσεις 1-5 ατόμων

Επιχειρήσεις 6-25 ατόμων

Επιχειρήσεις άνω των 25 ατόμων

Χαρτοποιεία

27

28

Κυτιοποιεία

41

234

201

Εργαστήρια φακέλων

και καταστίχων

31

68

136

Τυπογραφεία

11

63

53

Λιθογραφεία

2

39

472

Φωτογραφεία

10

3

Σύνολο

95

434

890

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, ό.π.

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, ό.π.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/114.gif&w=600&h=915

ρήσεις 6 έως 25 ατόμων και στις μικρότερες υπερτερούν οι εργάτριες των κυτιοποιείων σε ποσοστά 53,90% και 43,10% αντιστοίχως. Ας σημειωθεί ότι στην Ελλάδα σπανίζουν οι μεγάλου μεγέθους επιχειρήσεις κυτιοποιίας.

Η εικόνα, λοιπόν, της γυναικείας απασχόλησης στον κλάδο του χαρτιού και των εκτυπώσεων, όπως σχηματοποιείται από τα ποσοτικά στοιχεία, είναι η εξής: Απασχολούνται νεαρές κοπέλες, οι περισσότερες κάτω από 18 ετών. Ενώ, το μεγαλύτερο ποσοστό γυναικών στον κλάδο εργάζεται στις επιχειρήσεις λιθογραφίας με τις κυτιοποιίες να έπονται. Οι μεγάλου μεγέθους επιχειρήσεις εξαιτίας του καταμερισμού εργασίας και της εκμηχάνισης της παραγωγής απασχολούν τον μεγαλύτερο αριθμό εργατριών.

Το εργασιακό καθεστώς

Για τη φύση της εργασίας που εκτελούν οι γυναίκες στις επιχειρήσεις που ασχολούνται με την κατασκευή χαρτιού και χαρτονιού δεν διαθέτουμε συγκεκριμένες πληροφορίες. Προφανώς, ο εκμηχανισμός της παραγωγής επιφέρει τον κατά φύλα καταμερισμό εργασίας. Στην χαρτοποιία, σε αντίθεση με την κλωστοϋφαντουργία όπου έχουμε και θέσεις εξειδικευμένης εργασίας (υφάντριες, διαστρούδες, ράπτριες), όλες οι εργάτριες απασχολούνται σε θέσεις ανειδίκευτης εργασίας. Οι άνδρες χειρίζονται τα μεγάλα κυλινδρικά μηχανήματα, ενώ οι γυναίκες εκτελούν βοηθητικές εργασίες, όπως η παρακολούθηση των μηχανημάτων σε λειτουργία. Το άνοιγμα της ψαλίδας στις αμοιβές ανδρών και γυναικών στην χαρτοποιία είναι μεγάλο εξαιτίας της διαφορετικής φύσης των εργασιών που εκτελούν στο εργοστάσιο. Ενδεικτικά, αναφέρουμε ότι το ημερομίσθιο των εργατριών το 1921 κυμαίνεται από 5 έως 6 δρχ. στην Αθήνα και από 8 έως 10 δρχ. στον Πειραιά, ενώ των ανδρών είναι από 10 έως 12 δρχ. στην Αθήνα και από 15 έως 18 δρχ. στον Πειραιά.134 Στο σημείο αυτό ανακύπτει ένα γενικό ερώτημα: πού οφείλεται αυτή η διαφορά ανάμεσα στα ημερομίσθια στις δύο πόλεις; Η απάντηση στο ερώτημα είναι δύσκολη και παρακινδυνευμένη εξαιτίας της ανεπάρκειας των πληροφοριών. Με κάθε επιφύλαξη και χωρίς να έχω μελετήσει ιδιαίτερα το θέμα της γεωγραφικής διαφοροποίησης των ημερομισθίων, θα αρκεστώ σε μια πρόχειρη και ελλειπτική διατύπωση. Η διαφοροποίηση αυτή οφείλεται και στο γεγονός ότι στον Πειραιά βρίσκονται περισσότερες μεταποιητικές επιχειρήσεις-εργοστάσια χαρτοποιίας —άρα έχει προχωρήσει ο εξορθολογισμός της εργασίας και η εκμηχάνιση της παραγωγής— απ' ό,τι στην Αθήνα όπου κυριαρχούν τα μικρά εργαστήρια. Επειδή, λοιπόν, οι επιχειρήσεις στον Πειραιά για να λειτουργήσουν

134. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 119.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/115.gif&w=600&h=915

χρειάζονται περισσότερο εξειδικευμένα εργατικά χέρια, τα οποία, όπως επανειλημμένα έχουμε σχολιάσει, δεν αφθονούν στην Ελλάδα, αναγκάζονται οι εργοδότες, πάντα μέσα στο πλαίσιο των οικονομικών δυνατοτήτων τους, να ανεβάσουν τα εργατικά ημερομίσθια.

Στα κυτιοποιεία οι εργάτριες απασχολούνται κυρίως στην κατασκευή των πακέτων των τσιγάρων. Αυτές οι επιχειρήσεις αναλαμβάνουν την εκτέλεση παραγγελιών που τους δίνουν οι σιγαροβιομήχανοι. Τα μικρά εργαστήρια κατασκευάζουν κουτιά για φάρμακα, φυσίγγια, πολυτελείς συσκευασίες για σαπούνια και αρώματα, χάρτινους δίσκους και κουτιά ζαχαροπλαστικής, καθώς και μπομπονιέρες. Όσον αφορά τις θέσεις εργασίας στα κυτιοποιεία τσιγάρων, οι άνδρες απασχολούνται, ως επί το πλείστον, στα κοπτικά και κυτιοποιητικά πιεστήρια. Οι γυναίκες εργάζονται στο τμήμα της συναρμολόγησης των κουτιών, στα γωνιοκολλητικά μηχανήματα και στο τμήμα συσκευασίας το)ν κουτιών. Οι εργασίες που εκτελούν δεν απαιτούν ούτε μυϊκή δύναμη, ούτε τεχνική δεξιότητα. Όσον αφορά τα γωνιοκολλητικά μηχανήματα, αυτά είναι ελαφρές μηχανές που έχουν απλό χειρισμό. Οι συνθήκες υγιεινής στα εργαστήρια είναι κακές. Έχει επισημανθεί ότι εκτός από το συνωστισμό του προσωπικού, τον ανεπαρκή αερισμό και φωτισμό, η χρήση της ιχθυόκολλας στα δάπεδα σχηματίζει επίστρωμα το οποίο δεν μπορεί ούτε με ξύσιμο να αφαιρεθεί.135

Η κατασκευή φακέλων και καταστίχων στην Ελλάδα αρχίζει να συστηματοποιείται από το 1882. Τρία περίπου εργαστήρια λειτουργούν σχεδόν ταυτοχρόνως εκείνη την χρονιά στο εμπορικό κέντρο της Αθήνας —στις οδούς Ερμού και Ευαγγελιστρίας— καθιστώντας ορατή την ύπαρξή τους με διαφημίσεις στα περιοδικά και στα ημερολόγια. Από τα εργαστήρια αυτά τροφοδοτείται ολόκληρη η Ελλάδα με φακέλους, κατάστιχα, ριγωτές κόλλες και επισκεπτήρια. Τα περισσότερα εργαστήρια εκτός από τη χονδρική πώληση διαθέτουν και κατάστημα στον ίδιο χώρο, όπου πουλούν λιανικώς τα προϊόντα τους.

Στα εργαστήρια απασχολούνται νεαρές κοπέλες ως ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό. Το 1894 ο δημοσιογράφος Μποέμ [Δημήτρης Χατζόπουλος] στο πλαίσιο της έρευνας που κάνει για τον εργαζόμενο κόσμο της Αθήνας μας δίνει την εικόνα τους. Πρόκειται για μικρά κορίτσια ηλικίας 7 έως 20 ετών, που δεν διαθέτουν την κομψότητα των εργατριών της βελόνας και του ψαλιδιού. Είναι φτωχές και ακαλαίσθητα ντυμένες, με ξεβαμμένες κάλτσες, με κοντά τρύπια φορέματα, αλλά φορούν πάντα καθαρές ποδιές.136 Τα κορίτσια αυτά εργάζονται κυρίως στα διπλωτήρια, δηλαδή στις μηχανές φακελοποιίας, στις ραπτικές

135. Άννα Μακροπούλου, «Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τχ. 50-51, Αύγ. 1927, σ. 3.

136. Μποέμ, «Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Φάκελλοι και κατάστιχα», Το Άστυ, αρ. 1148, 4-2-1894.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/116.gif&w=600&h=915

μηχανές, καθώς και στις μηχανές που ριγώνουν τα φύλλα των τετραδίων, των καταστίχων και των επιστολοχάρτων. Οι άνδρες τεχνίτες, οι περισσότεροι από τους οποίους έχουν φοιτήσει στο Πολυτεχνείο, χειρίζονται τα πιεστήρια.

Για τις συνθήκες εργασίας των εργατριών στους φακέλους και στα κατάστιχα η μαρτυρία του Δημήτρη Χατζόπουλου είναι αποκαλυπτική: «οι διαβάται και οι περιπατηταί οι διερχόμενοι διά της οδού Ερμού και Ευαγγελιστρίας δεν δύνανται να φαντασθώσιν ίσως, ότι όπισθεν των υψηλών μεγάλων υαλοπινάκων, εις τα μεσαία πατώματα, εν μέσω συνεχούς ηλεκτρικού δονισμού, σωρειών μηχανών, γραφικού θορύβου και πνιγμονής στιβών και σωρών χάρτου ποικίλου εις σχήματα, εις μεγέθη, εις αποτρίμματα, εργάζονται από πρωίας μέχρι νυχτός πτωχά κορίτσια προς κατασκευήν του κομψού εκείνου περιτυλίγματος, όπερ θα εγκλείση μετά τινάς ημέρας τόσα τυπικά, τόσα φλογερά, τόσα ανόητα λόγια...».137 Η κατάσταση αυτή δεν φαίνεται να αλλάζει για αρκετά χρόνια αφού η επιθεωρήτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη βρίσκει τα 15 από τα 17 εργαστήρια που επισκέφθηκε ακάθαρτα και ακατάστατα.138 Συγκεκριμένα, πολλά από τα υπόγεια κυρίως εργαστήρια έχουν πάτωμα από πλάκες, τοίχους υγρούς, ελλιπή φωτισμό και αερισμό, γιατί συνήθως φωτίζονται από τον φωταγωγό.139

Οι χώροι για τα εργαστήρια που διαθέτουν και κατάστημα είναι εντελώς ξεχωριστοί. Κατά κανόνα ο χώρος του καταστήματος βρίσκεται στο ισόγειο, ενώ το εργαστήριο εγκαθίσταται στο ανώγειο ή στο υπόγειο ή ακόμη και στο πίσω μέρος του καταστήματος. Έτσι η ακαταστασία και η έλλειψη καθαριότητας δεν γίνεται ορατή από τους επισκέπτες-πελάτες.

Πριν προχωρήσω στην παράθεση των στοιχείων για τις αμοιβές των εργατριών στα εργαστήρια φακελοποιίας-καταστίχων, θα ήθελα να διατυπώσω μια παρατήρηση για την αγορά εργασίας, που πιθανόν να ισχύει και για άλλους κλάδους. Όταν άρχισαν να λειτουργούν, τα εργαστήρια αντιμετώπισαν πολλές δυσκολίες ως προς την εξεύρεση εργατικού δυναμικού. Οι κοπέλες στην αρχή έβλεπαν με δυσπιστία την εργασία αυτή, σε σημείο που ένας από τους ιδιοκτήτες, ο Γ. Κοτζιάς, αναγκαζόταν να περιέρχεται μαζί με τη γυναίκα του τις εργατικές γειτονιές και να παρακαλεί τις κοπέλες να έρθουν να δουλέψουν στο εργαστήριο του.140 Όμως αργότερα αντιστράφηκαν οι όροι και υπήρχαν πολλές κοπέλες πρόθυμες να εργαστούν για να εξασφαλίσουν το βιοπορισμό τους.

137. Στο ίδιο.

138. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 61-62.

139. Άννα Μακροπούλου, «Από την εργασία...», ό.π." Μιχάλης Ρηγίνος, Μορφές παιδικής εργασίας..., ό.π., σ. 84.

140. Ο Γ. Κοτζιάς ήταν συνέταιρος με τον Α. Πάλλη. Βλ. Μποέμ, ό.π.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/117.gif&w=600&h=915

Όσον αφορά τα ημερομίσθια των εργατριών, θα προσπαθήσω να αξιοποιήσω τα ελάχιστα ποσοτικά στοιχεία που διαθέτω για να συμπληρώσω την εικόνα του εργασιακού καθεστώτος στην φακελοποιία-καταστιχοποιία. Πάλι από την έρευνα του Μποέμ μαθαίνουμε ότι οι κοπέλες το 1894 κερδίζουν από 0,50 έως 2,50 δρχ. την ημέρα. Η αμοιβή τους κυμαίνεται στο ίδιο περίπου επίπεδο με αυτή των εργατριών στα εργαστήρια μοδιστρικής και πιλοποιίας. Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά: οι εργάτριες στα εργαστήρια πιλοποιίας και μοδιστρικής αμείβονται και ταυτοχρόνως μαθαίνουν μια τέχνη που θα τους βοηθήσει αργότερα να ανοίξουν το δικό τους κατάστημα, ενώ οι άλλες ως ανειδίκευτες εργάτριες δεν προσβλέπουν σε τίποτα. Η Επιθεώρηση Εργασίας μας δίνει και αναλυτικά στοιχεία για το ημερομίσθιο των εργατριών των εργαστηρίων φακελοποιίας και κυτιοποιίας που επιθεωρήθηκαν στην Αθήνα, χωρίς να τα διαχωρίζει κατά επαγγελματική κατηγορία.141 Έτσι, για το 1921 τα ημερομίσθια των εργατριών κυμαίνονται από 2 έως 15 δρχ.

Ειδικότερα, σε σύνολο 274 εργατριών έχουμε τα εξής:

ΠΙΝΑΚΑΣ 17

Ημερομίσθια εργατριών στα εργαστήρια φακελοποιίας και κυτιοποιίας, 1921

Ημερομίσθιο (δρχ.)

Αριθμός εργατριών

% συνόλου

2

24

8,6

2-4

109

39,9

4-6

89

32,5

6-8

39

14,2

8-10

12

4,4

12-15

1

0,4

Σύνολο: 274

100,0

Πηγή: ΥΕΟ, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 64-65.

Μετά από αυτή την αναλυτική εικόνα ας δώσουμε και μια συνοπτική εικόνα για τις εργάτριες στα χαρτοσακουλοποιεία και στα κυτιοποιεία. Ενδεικτικά, αναφέρουμε ότι τις χρονιές 1920 και 1921 τα ημερομίσθια των εργατριών στη χαρτοσακουλοποιία της Αθήνας και του Πειραιά κυμαίνονταν από 4 έως 5 δρχ. και από 5 έως 7 δρχ. αντιστοίχως. Τα ημερομίσθια των εργατριών και των κοριτσιών που ήταν βοηθοί για το 1920 κυμαίνονταν από 4 έως 10 δρχ. και από 2 έως 4 δρχ. αντιστοίχως και για το 1921 από 6 έως 12 δρχ. και από 2,50 έως 5 δρχ. αντιστοίχως.

141. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 64-65.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/118.gif&w=600&h=915

Με αυτά τα δεδομένα που έχουμε για τους μισθούς το 1921 παρατηρούμε ότι στο ίδιο χρονικό διάστημα οι εργάτριες στην κυτιοποιία και στη φακελοποιία αμείβονται στην πλειοψηφία τους λιγότερο από τις συναδέλφους τους στην κλωστοϋφαντουργία, στα καπνά και στην πιλοποιία.

Ας μεταφερθούμε τώρα στα τυπογραφεία, λιθογραφεία, βιβλιοδετεία για να δούμε τις συνθήκες εργασίας που επικρατούν σε αυτά.

Παρόλο που έχουμε συνδέσει την ανδρική απασχόληση με την τυπογραφία και τη λιθογραφία, τα στοιχεία που διαθέτουμε πιστοποιούν την παρουσία των γυναικών. Σχετικά με τη δομή και το είδος των εργασιών που εκτελούνται στις τυπογραφικές επιχειρήσεις, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι τα περισσότερα τυπογραφεία διαθέτουν και βιβλιοδετείο. Στα τυπογραφεία οι γυναίκες αναλαμβάνουν τις βοηθητικές εργασίες και αυτές που δεν απαιτούν τεχνική εξειδίκευση και μαθητεία. Συγκεκριμένα, πλένουν τις τυπογραφικές πλάκες και συμμετέχουν στη διαδικασία της εκτύπωσης τοποθετώντας χαρτί στο πιεστήριο. Εκείνες που είναι σε θέση να ξεχωρίσουν τα γράμματα του αλφαβήτου βοηθούν όταν υπάρχει έλλειψη εργατών στις στοιχειοθετικές εργασίες, τοποθετώντας μετά την χρησιμοποίησή τους τα τυπογραφικά στοιχεία στη θέση τους. Οι γυναίκες χρησιμοποιούνται και στις βιβλιοδετικές εργασίες. Στα βιβλιοδετεία οι εργάτριες χρησιμοποιούνται κυρίως στις ραπτικές μηχανές, βοηθούν στην κόλληση των εξωφύλλων των βιβλίων και των εντύπων, χειρίζονται τις κοπτικές μηχανές του χαρτιού. Ας σημειωθεί ότι και τα βιβλιοδετεία φτιάχνουν μικρά και μεγάλα κατάστιχα που προορίζονται για τα υπουργεία και τα εμπορικά καταστήματα.

Οι εργάτριες των τυπογραφείων-λιθογραφείων, με εξαίρεση δύο ή τρία τυπογραφεία στην Αθήνα και το εργοστάσιο γραφικών τεχνών ΑΣΠΙΩΤΗ στην Κέρκυρα, το οποίο θα παρουσιάσουμε ξεχωριστά, περνούν τον εργάσιμο χρόνο τους σε δυσμενέστατες συνθήκες για την υγεία τους. Έρχονται σε επαφή με τα τυπογραφικά στοιχεία που αποτελούνται από μόλυβδο και αντιμόνιο και αναπνέουν χημικά αέρια, με αποτέλεσμα να σημειώνονται κρούσματα δηλητηρίασης του λάρυγγα, του στομάχου, του αίματος και των πνευμόνων. Ας τονισθεί ότι οι εργαζόμενοι στις επιχειρήσεις εκτύπωσης πλήττονται από φυματίωση περισσότερο από όλες τις άλλες κατηγορίες εργαζομένων.142 Ο εκκωφαντικός θόρυβος των εκτυπωτικών μηχανημάτων και η συνεχής ορθοστασία επιβαρύνουν την υγεία της εργάτριας, γιατί προκαλούν βλάβες στα αυτιά και φλεβίτιδα. Οι εργάτριες στα κοπτικά μηχανήματα πρέπει να έχουν συνεχώς προσηλωμένη την προσοχή τους, γιατί αλλιώς κινδυνεύουν να χάσουν κάποιο

142. Για τις συνθήκες δουλειάς των εργαζομένων στα τυπογραφεία και τους κινδύνους για την υγεία τους βλ. Εργατικόν Κέντρον Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος..., ό.π., σ. 7-9.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/119.gif&w=600&h=915

από τα δάκτυλά τους. Πραγματικά, παρατηρούμε ότι οι γυναίκες στις επιχειρήσεις εκτύπωσης (τυπογραφεία, βιβλιοδετεία, λιθογραφεία) τοποθετούνται σε βοηθητικές θέσεις, που από τη φύση τους απαιτούν κάποια δεξιότητα στα χέρια.

Όσον αφορά το ημερομίσθιο των εργατριών αυτού του κλάδου, ενδεικτικά αναφέρουμε ότι το 1913 για τις εργάτριες της Αθήνας κυμαίνεται από 1,50 έως 2,50 δρχ. ενώ των ανδρών συναδέλφων τους από 5 έως 6 δρχ. και στην Πάτρα των εργατριών από 1,20 έως 2,50 δρχ. και των εργατών από 3,50 έως 5 δρχ. Δεν θα επανέλθω στο ζήτημα της μισθολογικής διαφοράς ανάμεσα στις δύο πόλεις που έθιξα προηγουμένως.143 Το 1920 οι εργάτριες τυπογραφίαςλιθογραφίας της Αθήνας και του Πειραιά κατά μέσο όρο πληρώνονται με ημερομίσθιο 2,50 έως 6,50 δρχ., ενώ το 1921 το ημερομίσθιο κυμαίνεται από 6 έως 10 δρχ.144 Το ημερομίσθιο των εργατριών τυπογραφίας κυμαίνεται σε κατώτερα επίπεδα από αυτό των εργατριών στην κυτιοποιία. Και μια διευκρίνιση: η αύξηση του ημερομισθίου δεν παρατηρείται μόνο στον κλάδο της τυπογραφίας, αλλά και σε άλλους κλάδους· μπορεί να αποδοθεί σε οικονομικούς παράγοντες, κυρίως στην πτώση της ανταλλακτικής αξίας της δραχμής και στα πληθωριστικά φαινόμενα που ακολουθούν.

Ας εστιάσουμε τον φακό μας στη συνέχεια στο βιομηχανικό κατάστημα «Νικόλαος Ασπιώτης-ΕΛΠΙΣ» στην Κέρκυρα για να γνωρίσουμε τους χώρους και τις εργασίες που εκτελούν οι νεαρές εργάτριες του εργοστασίου, το οποίο αποτελεί χαρακτηριστικό και ίσως μοναδικό παράδειγμα για την εξέλιξη των γραφικών τεχνών στην Ελλάδα για περισσότερο από εκατό χρόνια.

Περί τον βιομηχανικού καταστήματος «Νικόλαος Ασπιώτης-ΕΛΠΙΣ"145

Ο Γεράσιμος Ασπιώτης, γόνος μιας από τις παλαιότερες αρχοντικές οικογένειες της Κέρκυρας, δημιουργεί το 1873 εργαστήριο κατασκευής ενετικού τύπου παιγνιοχάρτων.146 Όλη κι όλη μια τυπογραφική πρέσα αποτελούσε τον

143. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, «Γενικαί εκθέσεις... 1913», ό.π., σ. 182.

144. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 120.

145. Βλ. Ζιζή Σαλίμπα, «Περί του βιομηχανικού καταστήματος Νικόλαος Ασπιώτης - ΕΛΠΙΣ», Η Τράπεζα. Η Εθνική και το προσωπικό της, τχ. 2, Σεπτέμβριος 1994, σ. 15-17.

146. Στην Ελλάδα κυκλοφορούσαν πολλών τύπων παιγνιόχαρτα. Οι πιο διαδεδομένοι από αυτούς ήταν ο ενετικός τύπος, που κυκλοφορούσε στα Ιόνια νησιά και στην Πελοπόννησο, και ο γαλλικός που κυκλοφορούσε σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα. Και οι δύο τύποι έχουν συνήθως 52 χαρτιά (φύλλα), τα οποία διαιρούνται σε τέσσερις σειρές με 13 παιγνιόχαρτα η καθεμιά. Οι σειρές αυτές συμβολίζουν τις τέσσερις κοινωνικές τάξεις έτσι όπως είχαν διαμορφωθεί από τα μεσαιωνικά χρόνια: η τάξη των ευγενών αντιπροσωπεύεται με σπαθιά, ο κλήρος με κούπες, η τάξη των εμπόρων με νομίσματα (καρό) και οι αγρότες

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/120.gif&w=600&h=915

μηχανολογικό εξοπλισμό της επιχείρησης, ενώ οι λιγοστές εργάτριες χρωμάτιζαν με τα χέρια τους τις τυπωμένες φιγούρες των παιγνιοχάρτων που είχαν σχεδιαστεί από τον πατέρα του ιδρυτή. Λίγο αργότερα, το 1880, αγοράζονται δύο μεγάλα χειροκίνητα τυπογραφικά μηχανήματα γαλλικής προέλευσης για την εκτύπωση των παιγνιοχάρτων. Το εργαστήριο χρησιμοποιεί αποκλειστικά σχεδόν εργάτριες.

Το 1884 ο Γεράσιμος Ασπιώτης μαζί με τον γιο του Νικόλαο, ο οποίος λίγο μετά ανέλαβε τα ηνία της επιχείρησης, παίρνουν μια μεγάλη απόφαση, να συμβληθούν με το ελληνικό Δημόσιο και να αναλάβουν την αποκλειστικότητα της κατασκευής παιγνιοχάρτων. Με βάση το νόμο «περί αποκλειστικού δικαιώματος κατασκευής, εισαγωγής και πωλήσεως των παιγνιοχάρτων εις το Κράτος» οι κατασκευαστές παιγνιοχάρτων στην Ελλάδα καλούνται μέσα σε δέκα μέρες να αποφασίσουν είτε να παραδώσουν τον εξοπλισμό και το υλικό που προορίζεται για την κατασκευή των παιγνιοχάρτων, λαμβάνοντας μια χρηματική αποζημίωση, είτε να θέσουν με την υπογραφή σύμβασης με το ελληνικό Δημόσιο ολόκληρη τη λειτουργία της επιχείρησης, την παραγωγή και το απασχολούμενο προσωπικό υπό τον έλεγχο του Δημοσίου. Το μονοπώλιο των παιγνιοχάρτων προστίθεται σε μια σειρά από μέτρα, όπως π.χ. η φορολογία του καπνού, του φωτιστικού πετρελαίου και των σιγαροχάρτων, τα οποία αποβλέπουν στην αύξηση των εσόδων του κράτους.

Ας δούμε, όμως, από κοντά τις διαδικασίες παραγωγής παιγνιοχάρτων, για να εξετάσουμε τις εργασίες που εκτελούν οι εργάτριες. Ένας από τους μεγαλύτερους έλληνες δημοσιογράφους, ο Μιχαήλ Μητσάκης, σε άρθρο του στο περιοδικό Εστία μας δίνει με γλαφυρότητα μια πλήρη εικόνα του βιομηχανικού καταστήματος και του τρόπου λειτουργίας του για το 1887.147 Τα περισσότερα στοιχεία που θα χρησιμοποιήσω για την περιγραφή των εργασιών του καταστήματος εκείνη την εποχή προέρχονται από το άρθρο του.

Στην πρώτη φάση εκτυπώνεται με τα τυπογραφικά μηχανήματα η μπροστινή όψη των παιγνιοχάρτων με τις φιγούρες, τα σύμβολα και τους αριθμούς. Επίσης, τυπώνονται οι επιγραφές των κουτιών και τα χαρακτηριστικά των ταινιών. Μετά την εκτύπωση αυτά παραδίδονται στο τμήμα συγκόλλησης. Η εργασία αυτή είναι αρκετά επίπονη και απαιτεί δεξιότητα. Με τη βοήθεια μηχανημάτων, αλλά και με το χέρι, πρέπει οι εργάτριες να κολλήσουν με αρι

με τα μπαστούνια. Σε κάθε σειρά αντιστοιχούν τρία πρόσωπα (φιγούρες). Ο ρήγας ή βασιλιάς απεικονίζεται ως γέρος με μούσι και με στέμμα ή καπέλο στο κεφάλι. Η ντάμα ή βασίλισσα απεικονίζεται ως γυναίκα εστεμμένη. Ο φάντης ή βαλές απεικονίζεται ως άνδρας ασκεπής. Στα παιγνιόχαρτα ενετικού τύπου αντί για την ντάμα απεικονίζεται ένας ιππέας, ανώτερος ή κατώτερος αξιωματικός.

147. Μιχαήλ Μητσάκης, «Εν βιομηχανικόν κατάστημα», ό.π., σ. 203.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/121.gif&w=600&h=915

αριστοτεχνικό τρόπο στο τυπωμένο με τις φιγούρες χαρτόνι ένα λεπτό «χαρτίον», το οποίο έχει ομοιόμορφα διακοσμητικά σχέδια και χρησιμεύει ως οπισθόφυλλο. Η επιχείρηση προμηθεύεται το χαρτόνι και το χαρτί από ειδικά εργοστάσια της Ευρώπης. Η καλή ποιότητα των παιγνιοχάρτων και η αντοχή τους εξαρτάται από τις τεχνικές δεξιότητες των εργατριών του τμήματος συγκόλλησης. Στη συνέχεια τα παιγνιόχαρτα πηγαίνουν στο τμήμα της στίλβωσης, όπου οι εργάτριες τους δίνουν τη χαρακτηριστική γυαλάδα, απαραίτητη για ένα καλό αισθητικό αποτέλεσμα. Μετά από όλες αυτές τις εργασίες τα παιγνιόχαρτα κόβονται και χωρίζονται σε δεσμίδες. Τέλος, ένα ιδιαίτερο τμήμα, αυτό της μέτρησης, είναι υπεύθυνο για το σωστό αριθμό των φύλλων της κάθε δεσμίδας.

Η επιχείρηση καινοτομεί, όχι μόνο ως προς το αντικείμενο, αλλά και ως προς το προσωπικό: παρέχει εργασία αποκλειστικά σχεδόν σε γυναίκες, ενώ οι ολιγάριθμοι άνδρες απασχολούνται σε τυπογραφικές εργασίες. Εβδομήντα πέντε εργάτριες, από οκτώ ετών έως και ηλικιωμένες γυναίκες, εργάζονται με υποδειγματική τάξη και ακρίβεια, σύμφωνα με όσα μας μεταφέρει ο δημοσιογράφος Μιχαήλ Μητσάκης. Δεν θα ήταν υπερβολικό να ειπωθεί ότι το εργοστάσιο αυτό, με τις εργάτριες που φορούν την ομοιόμορφη μπλε ποδιά-στολή, με τα αρχικά του εργοστασίου κεντημένα στο πέτο και την άσπρη ζώνη, μοιάζει περισσότερο με παρθεναγωγείο παρά με βιομηχανία όπου κοχλάζουν οι λέβητες, βροντούν τα έμβολα και μυρίζει ο ατμός.

Με αμοιβή από 75 λεπτά έως και 1,50 δρχ. την ημέρα αυτές οι γυναίκες εργάζονται από το πρωί μέχρι αργά το απόγευμα. Κάθονται σε τραπέζια και εργάζονται σιωπηλά, έχοντας μπροστά τους η καθεμιά ένα βιβλίο, στο οποίο σημειώνουν τα είδη που παραλαμβάνουν. Τα βιβλία επιθεωρούνται τακτικά. Μια γυναίκα πτυχιούχος του Αρσακείου είναι η ανώτερη επιμελήτρια. Αυτή επιβλέπει την τάξη του εργοστασίου και κρατάει τα βιβλία της μισθοδοσίας του προσωπικού. Στα ζητήματα του προσωπικού ο εκπρόσωπος του Δημοσίου, που σύμφωνα με τη σύμβαση είναι πάντα παρών στο εργοστάσιο, πιθανότατα το μόνο επιπλέον που μπορεί να κάνει είναι να επιβάλει αυστηρότατη πειθαρχία ή και, γιατί όχι, ίσως να διασπείρει και τον φόβο.

Με το νόμο ΑΥΚ της 12ης Απριλίου 1887 σταματάει το ελεύθερο εμπόριο σιγαροχάρτου και «η εισαγωγή, κατασκευή, κατοχή και πώληση του χάρτου αυτού είναι αποκλειστικό δικαίωμα του κράτους». Η επιχείρηση ΑΣΠΙΩΤΗ, που εν τω μεταξύ έχει επεκτείνει τη δραστηριότητά της και εκτός από παιγνιόχαρτα κατασκευάζει σπίρτα και διασκευάζει σιγαρόχαρτο, αποδέχεται την πρόταση του κράτους για συνεργασία. Το κράτος της αναθέτει αποκλειστικά τη διασκευή του εισαγόμενου σιγαροχάρτου για χρήση από όλες τις εγχώριες καπνοβιομηχανίες. Παρά τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει εξαιτίας της παραγωγής των παιγνιοχάρτων, που δεν απέφερε κέρδη, η επιχείρηση

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/122.gif&w=600&h=915

φαίνεται ότι καταφέρνει να πείσει την κυβέρνηση ότι διαθέτει την υψηλή τεχνολογία που απαιτεί η παραγωγή σιγαροχάρτου, το οποίο κατασκευάζεται από κλωστοϋφαντουργικές ίνες, όπως το λινάρι, και κανναβοΐνες.148

Επειδή η παραγωγή σιγαροχάρτου ανήκει στον κλάδο του χαρτιού, θεωρώ σκόπιμο να δώσω μερικές τεχνικές λεπτομέρειες της διασκευής του. Στο λεύκωμα που εκδόθηκε στο πλαίσιο του εορτασμού των 100 ετών λειτουργίας της επιχείρησης ο χαράκτης Α. Τάσσος και ο Φρ. Φραντζισκάκης μας δίνουν πολύτιμα στοιχεία για την ιστορία της επιχείρησης και μας διαφωτίζουν για την τεχνική της κατασκευής των προϊόντων της.149 Ας παρακολουθήσουμε την κατασκευή των σιγαροχάρτων. Αρχικά μεγάλα ρολά σιγαροχάρτου εισάγονταν από το εξωτερικό. Στη συνέχεια γινόταν η απαραίτητη υδατογράφηση πάνω στο σιγαρόχαρτο με ειδικό μηχάνημα. Έπειτα τα ρολά του χαρτιού κόβονταν σε φύλλα καθορισμένων διαστάσεων (60x80 εκ.) και τα φύλλα αυτά τυπώνονταν για λογαριασμό καπνοβιομηχάνων που τα παράγγελναν. Μετά από λίγο διάστημα αγοράσθηκαν από τη Γερμανία πιο τελειοποιημένα μηχανήματα που από μικρά ρολά χαρτιού έβγαζαν έτοιμα —τυπωμένα και κομμένα— σωληνάρια του ενός τσιγάρου, που πήγαιναν κατευθείαν για γέμισμα.

Στα χρόνια 1902-1903 η διοίκηση της επιχείρησης φέρνει νέου τύπου λιθογραφικά πιεστήρια και αναλαμβάνει τις πρώτες λιθογραφικές παραγγελίες. Στο εργοστάσιο κατασκευάζονται αφίσες για τους τοίχους των μαγαζιών που διαφημίζουν προϊόντα, μετοχές και ομολογίες, γραμμάτια λαχείων, καρτ-ποστάλ, ημεροδείκτες, χαρτιά, ταχυδρομικά δελτάρια, επιταγές, κάθε είδους ετικέτες, όπως για παράδειγμα για συσκευασίες διαφόρων ειδών και για τα μπουκάλια. Επίσης, από το 1911 εκτελούνται και οι κρατικές παραγγελίες πότε λιθογραφικών και πότε χαλκογραφικών γραμματοσήμων. Στο διάστημα αυτό τελειοποιείται και η τεχνική της κατασκευής των παιγνιοχάρτων, η οποία γίνεται πλέον λιθογραφικά σε ενιαίο συμπαγές χαρτόνι με εκτύπωση και των δύο όψεων του παιγνιοχάρτου.

Φθάνοντας στο χρονικό όριο της μελέτης μας (1922) το εργοστάσιο αποτελείται από τα εξής τμήματα: κατασκευής παιγνιοχάρτων, διασκευής σιγαροχάρτου, διακόσμησης σιγαροχάρτου, χρωμολιθογραφείο, και τμήμα κυτιοποιίας (εκτέλεση παραγγελιών για την κατασκευή κουτιών για τσιγάρα).

Όσον αφορά τις θέσεις εργασίας, στο τμήμα κατασκευής παιγνιοχάρτων εξακολουθεί η γυναικοκρατία. Ακόμη και τα καινούργια μηχανήματα, όπως είναι η πρέσα στιλβώσεως και τα στεγνωτήρια παιγνιοχάρτων, τα χειρίζονται

148. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Μάνος Χαριτάτος - Πηνελόπη Γιακουμάκη, Η ιστορία τον ελληνικού τσιγάρου, Αθήνα 1997, σ. 40-41.

149. ΑΣΠΙΩΤΗ-ΕΛΚΑ, Γραφικαί τέχναι 1873-1973, Α. Τάσσος (επιμέλεια-εισαγωγή) - Φρ. Φραντζισκάκης (ιστορικό αφήγημα), Αθήνα 1973, σ. 15.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/123.gif&w=600&h=915

νεαρές εργάτριες. Το τμήμα της διασκευής σιγαροχάρτου αποτελείται, ως επί το πλείστον, από γυναίκες- συγκεκριμένα οι γυναίκες εργάζονται στην κατασκευή των σιγαροσωλήνων και στην υδάτινη σφράγιση του σιγαροχάρτου σε ρολό. Ένα άλλο τμήμα στο οποίο απασχολούνται νεαρές, κυρίως, εργάτριες είναι εκείνο της κυτιοποιίας, επειδή εκεί δεν απαιτείται εξειδικευμένη εργασία. Στα λιθογραφικά και τυπογραφικά πιεστήρια απασχολούνται άνδρες. Οι γυναίκες εκεί κάνουν βοηθητικές εργασίες· τροφοδοτούν τα τυπογραφικά πιεστήρια με χαρτί ή συμμετέχουν στη διαδικασία της εκτύπωσης καθαρίζοντας τα τύμπανα της μηχανής offset.

Οι σχέσεις της οικογένειας Ασπιώτη —του πατέρα Γεράσιμου και του γιου του Κωνσταντίνου που αναλαμβάνει στη συνέχεια τη διοίκηση του εργοστασίου— με το προσωπικό διέπονται από ένα έντονο πατερναλιστικό πνεύμα· Δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός αυτό. Καταρχάς, ας σκεφτούμε ότι η επιχείρηση βρίσκεται στην Κέρκυρα, τόπο όπου η φεουδαλική νοοτροπία εξακολουθεί να υφίσταται στη συμπεριφορά των ανθρώπων επιπλέον, ας λάβουμε υπόψη ότι η Κέρκυρα είναι νησί που έχει μεγάλη, σχετικά με το μέγεθος του, αγροτική ενδοχώρα, πράγμα που υποδηλώνει ότι δεν υπάρχει πλεόνασμα εργατικών χεριών. Ακόμα, οι εργασίες της επιχείρησης, όπως η κατασκευή παιγνιοχάρτων και η διασκευή σιγαροχάρτου, απαιτούν κάποια τεχνογνωσία και τεχνική δεξιότητα των εργατριών, γεγονός που καθιστά λίγο δύσκολη την αντικατάστασή τους. Το εργοστάσιο για να ανταποκριθεί στις καλλιτεχνικές ανάγκες που προκύπτουν καθ' όλο το διάστημα της λειτουργίας του μετακαλεί ξένους τεχνίτες, που χρησιμεύουν και ως δάσκαλοι των ελλήνων εργατών και εργατριών. Με λίγα λόγια, η εργασία στο εργοστάσιο των Ασπιώτη δεν έχει πρόσκαιρο χαρακτήρα. Για όλους αυτούς τους λόγους μεταξύ των εργοδοτών και του εργατικού προσωπικού, ιδίως των εργατριών, αναπτύσσονται σχέσεις πατερναλιστικού χαρακτήρα. Οι εργαζόμενοι έχουν δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Μέσα στο εργοστάσιο υπάρχει σταθμός πρώτων βοηθειών με δύο κρεβάτια, μόνιμο γιατρό και νοσοκόμο. Στις εργάτριες προσφέρεται έναντι ενός συμβολικού τιμήματος μεσημεριανό φαγητό. Από την άλλη πλευρά, βλέπουμε να ισχύει και εδώ, όπως στα κλωστοϋφαντουργεία, το σύστημα των υποχρεωτικών κρατήσεων. Από τις αποδοχές της κάθε εργάτριας κρατούσαν υποχρεωτικά κάθε εβδομάδα το 10%.150 Το ποσό αυτό μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ποικιλοτρόπως" άλλοτε ως προίκα, άλλοτε ως βοήθημα για την αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών και άλλοτε πάλι χρησίμευε για την πληρωμή των προστίμων που της επέβαλαν οι εργοδότες (για αργοπορία, για βλάβη μηχανημάτων κλπ.).

Το 1922 η επιχείρηση ενισχύεται με ελληνοαγγλικά κεφάλαια και μετα

150. ΑΣΠΙΩΤΗ-ΕΛΚΑ..., ό.π., σ. 17.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/124.gif&w=600&h=915

μεταβάλλεται σε ανώνυμη εταιρεία με την ονομασία «Αδελφοί Γ. Ασπιώτη Α.Ε.». Δύο χρόνια αργότερα η εταιρεία μεταφέρεται σε νέο κτίριο στην Κέρκυρα. Ταυτόχρονα επεκτείνει την επιχειρηματική της δραστηριότητα και στο εξωτερικό, κατασκευάζοντας παιγνιόχαρτα για την Αίγυπτο και κουτιά τσιγάρων για την Αλβανία. Τον Σεπτέμβριο του 1927 συγχωνεύεται με την εδρεύουσα στην Αθήνα επιχείρηση γραφικών τεχνών ΕΛΚΑ Α.Ε. Η εταιρεία αυτή ξεκίνησε τις δραστηριότητές της με την επωνυμία Κ. Πανάς & Σία, ως μικρό λιθογραφείο και κυτιοποιείο τσιγάρων στη Θεσσαλονίκη. Αργότερα, το 1917-1918, διατηρώντας πάντα το εργοστάσιο της Θεσσαλονίκης, μετέφερε ένα μεγάλο μέρος των εργασιών της στην οδό Μιχαήλ Βόδα, και αργότερα στο Σταθμό Πελοποννήσου, κοντά στις αποθήκες της Καπνοβιομηχανίας, στην Αθήνα.

Έχω την πεποίθηση ότι ο λόγος της συγχώνευσης ήταν η αλληλοκάλυψη των δραστηριοτήτων των δύο επιχειρήσεων. Η νέα εταιρεία που προέκυψε μετά τη συγχώνευση, ονομάστηκε Ανώνυμος Εταιρεία Γραφικών Τεχνών ΑΣΠΙΩΤΗΕΛΚΑ και είχε έδρα την Αθήνα. Η εταιρεία διέθετε τρία εργοστάσια —ένα στην Αθήνα, ένα στην Κέρκυρα και ένα στη Θεσσαλονίκη— και συνέχισε τις εργασίες της και τη συνεργασία της με το ελληνικό κράτος. Το 1938 οι δραστηριότητες της εταιρείας ΑΣΠΙΩΤΗ-ΕΛΚΑ Α.Ε. μεταφέρθηκαν σε νέο εργοστάσιο στην οδό Βουλιαγμένης στην Αθήνα. Κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940 το παλαιό εργοστάσιο της εταιρείας στην Κέρκυρα υπέστη ανεπανόρθωτες καταστροφές από τον βομβαρδισμό των ιταλικών αεροπλάνων και έκλεισε αναγκαστικά και οριστικά. Τα ελάχιστα μηχανήματα και προσωπικά αντικείμενα των πρωτοπόρων ιδρυτών της επιχείρησης μεταφέρθηκαν στην Αθήνα.

Μια και δεν έχω πρόθεση να παρουσιάσω αναλυτικά το ιστορικό της επιχείρησης, περιορίζομαι να κάνω μερικές διαπιστώσεις. Η επιχείρηση αυτή μας προσφέρει ένα μοναδικό ίσως παράδειγμα για τα ελληνικά δεδομένα: πρόκειται για την πρώτη ελληνική επιχείρηση με μαζική παραγωγή προϊόντων διαφορετικών μεταξύ τους, τα οποία στηρίζονται στην τυπογραφική ή λιθογραφική επεξεργασία. Έχω την εντύπωση ότι η ιστορία της επιχείρησης εκτυλίσσεται παράλληλα με την ιστορία της λιθογραφίας. Ουσιαστικά, όμως, πρόκειται για ταύτιση της ιστορίας του εργοστασίου, το οποίο λειτουργεί έως το 1973, με την ιστορία των γραφικών τεχνών στην Ελλάδα.

8. ΟΙ ΕΡΓΑΤΡΙΕΣ ΤΗΣ ΒΕΛΟΝΑΣ: ΜΟΔΙΣΤΡΕΣ, ΑΣΠΡΟΡΟΥΧΟΥΔΕΣ

Η πολυμορφία και οι διαφοροποιήσεις

Τα επαγγέλματα της μοδίστρας και της ασπρορουχούς προσελκύουν τις νεαρές κοπέλες που ενδιαφέρονται να επενδύσουν χρόνο για να μάθουν μια τέχνη και

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/125.gif&w=600&h=915

να εξασφαλισθούν για όλη τους τη ζωή. Μιλώντας για εξασφάλιση δεν εννοώ μόνο τον οικονομικό βιοπορισμό, αλλά και την οικονομία του «οίκου», καθώς η γυναίκα ως αδερφή, σύζυγος και μητέρα αναλαμβάνει τις ραπτικές εργασίες ολόκληρης της οικογένειας. Το ζήτημα της εκπαίδευσης των γυναικών στα επαγγέλματα της βελόνας θα το εξετάσουμε διεξοδικότερα στο σχετικό κεφάλαιο.

Το επάγγελμα της μοδίστρας διαφοροποιείται ανάλογα με το είδος των εκτελούμενων εργασιών και το εργασιακό καθεστώς. Στις μικρές αγγελίες και στις διαφημίσεις των εφημερίδων και των περιοδικών παρουσιάζεται όλο το φάσμα των εργατριών της βελόνας.

Υπάρχουν μοδίστρες που πηγαίνουν στα σπίτια. Κοπέλες που γνωρίζουν καλά ραπτική ζητούν θέση σε οικογένεια «επί μετρία αμοιβή» για να αναλάβουν τις ραπτικές εργασίες της. Πρόκειται για νεαρές κοπέλες-μοδίστρες χωρίς οικογενειακές υποχρεώσεις, που μένουν σε οικογένειες για να ράψουν τα φορέματα ή τα προικιά της κόρης με αντίτιμο, εκτός από μια μικρή χρηματική αμοιβή, την παροχή στέγης και τροφής. Δεν αποκλείεται, βέβαια, η κυρία της οικογένειας να της αναθέτει ραπτικές εργασίες των συγγενών της και των φιλενάδων της ή ακόμη, φανερά ή κρυφά, η ίδια η εργαζόμενη να εξυπηρετεί και δικούς της πελάτες.151

Πολλές μοδίστρες δουλεύουν σε σπίτια με μεροκάματο. Μια αστή-νοικοκυρά καλεί δύο ή τρεις φορές το χρόνο μοδίστρα στο σπίτι της. Οι μοδίστρες εκτελούν ραπτικές εργασίες για τις γυναίκες και τα παιδιά της οικογένειας. Συνήθως οι πελάτισσες τους παραχωρούν τη ραπτομηχανή και το χαρακτηριστικό κουτί με τα υλικά ραπτικής. Αλλες φορές η μοδίστρα αγοράζει η ίδια τα υλικά (φόδρες, κλωστές, καρφίτσες, βελόνες, μεζούρα κ.ά.) αντί για την πελάτισσα. Η μοδίστρα βγάζει και κάποια μικρή προμήθεια από τον έμπορο που της πουλάει σε τακτική βάση υλικά. Τις μέρες που το σπίτι έχει μοδίστρα επικρατεί μεγάλη αναστάτωση. Οι γυναίκες της οικογένειας, μικρές και μεγάλες, την βοηθούν να ράψει όσο το δυνατόν περισσότερα κομμάτια, για να τους έρθει η εργασία της οικονομικότερη. Οι μοδίστρες που εργάζονται στα σπίτια αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της εποχικής ανεργίας, κυρίως το καλοκαίρι που θεωρείται νεκρή εποχή. Όσον αφορά την αμοιβή, εκτός από το μεροκάματο που βγάζει, η μοδίστρα εξασφαλίζει και το φαγητό της. Όμως, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι θα πάρουν στο τέλος της εργασίας τους τη συμφωνημένη αμοιβή, μια και έχουν συμφωνήσει μόνο στα λόγια και όχι στα χαρτιά. Έτσι το παραμικρό παράπονο της κυρίας για τη δουλειά της μοδίστρας —ένα στραβό

151. Παραθέτω ένα κείμενο αγγελίας ως υπόδειγμα: «Ράπτρια καλώς ησκημένη εν τοις εν Αθήναις ραπτικοίς καταστήμασι ζητεί θέσιν παρά τινι οικογενεία επί μετρία αμοιβή, ίνα παραμένει εν αυτή και ράπτη», Σφαίρα, αρ. 5711, 24-2-1901.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/126.gif&w=600&h=915

γαζί, μια κακοραμμένη κουμπότρυπα— μπορούσε να γίνει αφορμή για να μειωθεί το μεροκάματο.

Εκτός από τις παραπάνω υπάρχουν κοπέλες που δουλεύουν και στα εργαστήρια. Εντόπισα εργαστήρια ραφής γυναικείων φορεμάτων, ανδρικών ενδυμάτων, ασπρορούχων και παιδικών ενδυμάτων. Ανάλογα με την ποιότητα των προσφερομένων υπηρεσιών τα εργαστήρια υπόκεινται σε διαβαθμίσεις. Από τον Οδηγό της Ελλάδος του Νικολάου Γ. Ιγγλέση του 1905-1906 εντόπισα 100 εργαστήρια μοδιστρικής γυναικείων φορεμάτων στην Αθήνα και 13 στον Πειραιά. Τα εργαστήρια αυτά διευθύνονται από γυναίκες μοδίστρες και προσφέρουν υπηρεσίες πολυτελείας. Τα περισσότερα βρίσκονται στην οδό Ερμού και στις παρόδους της, όπου κατεβαίνουν οι κυρίες της Αθήνας για να κάνουν τα ψώνια τους. Τα υπόλοιπα βρίσκονται στις κεντρικές οδούς των «αστικών» συνοικιών της Αθήνας, όπως είναι οι οδοί Στουρνάρα στα Εξάρχεια, Σίνα στις παρυφές του Κολωνακίου και Φωκίωνος Νέγρη στην Κυψέλη. Δεν μου προκαλεί έκπληξη ότι ο αριθμός των εργαστηρίων μοδιστρικής στον Πειραιά είναι τόσο μικρός, γιατί οι γυναίκες της αστικής τάξης του Πειραιά συνήθιζαν να πηγαίνουν στο κέντρο της πρωτεύουσας για να ικανοποιήσουν τα ενδυματολογικά τους γούστα. Όμως, και στις υπόλοιπες γειτονιές, ακόμη και στις πιο απόμακρες, η ματιά του διαβάτη στεκόταν στη μικρή κατοικία με τις κολλημένες εικόνες από κάποιο φιγουρίνι στα τζάμια.152 Επρόκειτο για το μοδιστράδικο της γειτονιάς, που χρησίμευε και ως κατοικία της μοδίστρας.

Γυναίκες-ράπτριες απασχολούσαν και τα εργαστήρια ραπτικής ανδρικών ενδυμάτων, τα εμποροραφεία. Οι ράπτριες χρησίμευαν αποκλειστικά και μόνο για το ράψιμο των ανδρικών παντελονιών. Τα εμποροραφεία βρίσκονταν και αυτά στους εμπορικούς δρόμους στο κέντρο της Αθήνας.

Ολοκληρώνοντας την περιδιάβαση μας στα εργαστήρια ραπτικής, θα ήταν παράλειψη νομίζω να μη σταθούμε για λίγο στα μαγαζιά ετοίμων ενδυμάτων. Διασχίζοντας τους δρόμους της Αθήνας, τα εντοπίζουμε κυρίως στο τμήμα της οδού Ερμού που εκτείνεται κάτω από την Καπνικαρέα, στην οδό Αιόλου, και στο Μοναστηράκι στην Πλατεία Δημοπρατηρίου. Στα μαγαζιά αυτά βρίσκει κανείς ρούχα της δουλειάς —εργατικές φόρμες για τους άνδρες, ποδιές για τις γυναίκες— ανδρικά σακάκια, παντελόνια και παλτά. Εργάτες, χειρώνακτες, ένας ολόκληρος κόσμος, αυτός του μεροκάματου, επαρχιώτες, αλλά και κάτοικοι της Αθήνας με μικρό βαλάντιο, που δεν διαθέτουν χρήματα για την εμφάνιση τους, ψωνίζουν έτοιμα ενδύματα. Τα μαγαζιά αυτά χρησιμοποιούν το σύστημα φασόν για τη ραπτική των ειδών τους. Όπως θα έχουμε την ευκαιρία να παρατηρήσουμε εκτενώς σε επόμενο κεφάλαιο, πολλές γυναίκες, που οι υποχρεώσεις

152. Αριστοτέλης Κουρτίδης, «Αι εργάτιδες των Αθηνών», Εστία, αρ. 405, 2-10-1883 και Panayota Tsopela-Saliba, Le profil..., ό.π., σ. 62.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/127.gif&w=600&h=915

τους δεν τους επιτρέπουν να εργασθούν εκτός σπιτιού, αναλαμβάνουν την εκτέλεση των ραπτικών εργασιών.

Στην πλατεία της Καπνικαρέας, στο διαχωριστικό όριο μεταξύ των μαγαζιών που εξυπηρετούν τους πλούσιους αστούς και εκείνων για τον κόσμο των λαϊκών στρωμάτων βρίσκεται το κατάστημα νεωτερισμών «Ερμείον», το οποίο λειτουργεί από το 1856. Είναι μια απομίμηση, σε μικρογραφία, του Bon Marchais στο Παρίσι.153 Στα μάτια των Αθηναίων φαντάζει πολυτελές και απέραντο, αφού σε αυτό μπορεί να βρει ο καθένας ό,τι επιθυμεί, από έπιπλα, μέχρι παιδικά ενδύματα. Το κατάστημα διαθέτει τμήμα γυναικείων και ανδρικών ενδυμάτων, «πανικών», καπέλων και επιπλώσεων για κατοικίες, γραφεία και ξενοδοχεία.154 Το τμήμα γυναικείων ενδυμάτων διαθέτει επανωφόρια, ζακέτες, πελερίνες. Παρισινή ράπτρια, φημισμένη στην Αθήνα για το γούστο της, συμβουλεύει τις πελάτισσες για την επιλογή του υφάσματος και στη συνέχεια τους παίρνει η ίδια τα μέτρα για να τα ετοιμάσει. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι τα φορέματα που σύμφωνα με το συρμό της εποχής εφαρμόζουν στο σώμα, είναι δύσκολο να ενταχθούν στις διαδικασίες του «έτοιμου ενδύματος», σε αντίθεση με τις ζακέτες, τις πελερίνες και τα επανωφόρια που είναι πιο εύκολο να κατασκευασθούν σε διάφορα μεγέθη. Επιπλέον, αν λάβουμε υπόψη ότι η ελληνική αγορά έτοιμου ενδύματος είναι πολύ περιορισμένη —οι Ελληνίδες έχουν ενσωματώσει στις συνήθειές τους τη μοδίστρα— είναι οικονομικά ασύμφορη η κατασκευή του έτοιμου φορέματος σε πολλά μεγέθη.

Ας εξετάσουμε, με τη βοήθεια του ακόλουθου πίνακα, την εικόνα που μας δίνει η βιομηχανική απογραφή του 1920 για τις εργάτριες στα ασπρόρουχα και στα εργαστήρια ενδυμάτων.

ΠΙΝΑΚΑΣ 18

Κατανομή του εργατικού δυναμικού στις επιχειρήσεις κοπής και ραφής ενδυμάτων, 1920

Είδος επιχείρησης

Γυναίκες μέχρι 18

Γυναίκες άνω των 18

Σύνολο γυναικών

Άνδρες μέχρι 18

Άνδρες άνω των 18

Σύνολο ανδρών

Ασπρόρουχα Ραφεία

273 1.983

135 889

408 2.872

4

971

7

1.557

11

2.528

Σύνολο

2.256

1.024

3.280

975

1.564

2.539

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων της 1812-1920, Αθήνα 1926.

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων της 1812-1920, Αθήνα 1926.

153. Για τα μεγάλα καταστήματα νεωτερισμών στο Παρίσι βλ. Philippe Perrot, Les dessus et les dessous de la bourgeoisie, Παρίσι 1981, σ. 93-99.

154. Ανώνυμος, «Μία επισκόπησις της οδού Ερμού», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 677, 30-9-1901 και Νικόλαος Ιγγλέσης, Οδηγός της Ελλάδος..., ό.π., σ. 638.

Σελ. 127
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 108
    

    108

    ΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΡΙΑΣ

    στην κατασκευή των πηληκίων δεν έχουν τη δυνατότητα να φύγουν για να ανοίξουν δικό τους μαγαζί.

    Η αμοιβή

    Με βάση τα δεδομένα για τους μισθούς το 1894 και το 1920 συνέταξα τρεις ξεχωριστούς πίνακες. Ο πρώτος (Πίνακας 13) περιέχει τα στοιχεία που παραθέτει το 1894 ο Δημήτρης Χατζόπουλος, ο δεύτερος (Πίνακας 14) και ο τρίτος (Πίνακας 14α) περιέχουν τα στοιχεία που μας δίνει για την Αθήνα και τον Πειραιά το 1921 η Επιθεώρηση Εργασίας. Όσον αφορά τον πρώτο πίνακα, πριν προχωρήσω θα ήθελα να διευκρινίσω τα εξής: Πρώτον, ότι δεν πρόκειται για επίσημα στοιχεία τα οποία δόθηκαν από κρατικό φορέα ή από αρμόδια στατιστική υπηρεσία. Δεύτερον, ελλείψει άλλων πηγών δεν μπόρεσα να ελέγξω την αξιοπιστία τους. Τρίτον, ο δημοσιογράφος δεν αναφέρει καθόλου στο άρθρο του τον αριθμό των εργαζομένων που αντιστοιχεί σε αυτές τις αμοιβές.

    ΠΙΝΑΚΑΣ 13 Αμοιβή των εργαζομένων στα πιλοποιεία, 1894

    Είδη πιλοποιείων

    Γυναικεία αμοιβή (δρχ.)

    Ανδρική αμοιβή (δρχ.)

    Τιμή πωλήσεως καπέλου (δρχ.)

    -Εργάτριες 0,50-2 (ημερησίως)

    -0,50-3 (ημερησίως) 1,50-7(ημερησίως)

    -πολυτελή 80-100 -συνήθη 30 -κοινά 10-15

    Εργαστήρια στρατιωτικών καπέλων

    3-5 (ημερησίως)

    Εργαστήρια ανδρικών 2-2,50 (ημερησίως) 3-6 (ημερησίως) καπέλων

    -αξιωματικών 13-15 -οπλιτών 6-7 -κατώτερης ποιότητας 4,50-5

    -σκληρά (γκαλές) 16-17

    -ρεπούμπλικες 8-17

    * Στο εργοστάσιο Πουλόπουλου-Παπασπυρόπουλου υπήρχε ξεχωριστό τμήμα κατασκευής καλεμκεριών.

    Πηγή: Μποέμ [Δημήτρης Χατζόπουλος], «Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Καπελλάδικα και καπελλάδες», Το Άστυ, αρ. 1170, 26-2-1894.

    Εργαστήρια/καταστήματα γυναικείων καπέλων

    -Βοηθός καταστήματος 120(μηνιαίως)

    Δεν απασχολούνται

    α) Πιλοποιείο Πουλόπουλου Παπασπυρόπουλου

    Ρ) Εργοστάσιο καλεμκεριών ΠουλόπουλουΠαπασπυρόπουλου

    -2,50 (ημερησίως)

    3,50-4,50(ημερησίως)