Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 158-177 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/158.gif&w=600&h=915

ο πολύς ζήλος των εν αποτελούντων την επιτροπήν ταύτην γίνη πρόξενος μεγάλης ηθικής και υλικής ζημίας εις την βιομηχανίαν ημών».14

Αν θέλουμε, λοιπόν, να ρίξουμε λίγο φως στην ιδιωτική σφαίρα των γυναικών, θα πρέπει να διαβάσουμε με προσοχή τα ψιλά γράμματα των εφημερίδων ή τα αστυνομικά δελτία τους. Μόνο όταν διαταράσσονται οι ρυθμοί της ζωής τους μέσα από εξαιρετικά γεγονότα, όπως εργατικά ατυχήματα, αυτοκτονίες, απαγωγές εκούσιες ή ακούσιες, ακόμη και διαμαρτυρίες για τις χαμηλές αποδοχές ή τις συνθήκες εργασίας, μπορούμε να διεισδύσουμε στην ιδιωτικότητά τους.

Και η φωτογραφία στην υπηρεσία της εκβιομηχάνισης

Συμπληρωματικά με τις εφημερίδες λειτουργούν και τα διαφημιστικά λευκώματα των διαφόρων επιχειρήσεων15 για την κοινωνική προβολή του έργου της βιομηχανίας και της εθνικής οικονομίας ευρύτερα16 ή ακόμη και για τη λήψη δανείου από την τράπεζα.17 Τα λευκώματα αυτά βρίθουν από φωτογραφίες εργατριών. Οι αποδέκτες αυτών των λευκωμάτων είναι κρατικές υπηρεσίες, υπουργεία ή πολύ εκλεκτοί πελάτες.

Η απεικόνιση δημοκρατικοποιείται ή, καλύτερα, εκλαϊκεύεται με το πέρασμα από το πορτρέτο ζωγραφικής του βιομηχάνου που βρίσκεται κρεμασμένο στο γραφείο του, στη φωτογράφιση των εργατριών. Ο κύριος στόχος της φωτογραφίας είναι η ικανοποίηση της ανάγκης της αναπαράστασης.

Ακόμη και μέσα από αυτές τις φωτογραφίες φαίνεται καθαρά η κυρίαρχη ιδεολογική τάση της κοινωνίας, που συμπίπτει με τις αντιλήψεις των εργοδοτών. Όπως παρατηρήθηκε ήδη, η κοινωνία βασίζεται σ' ένα σύστημα οικογενειακών σχέσεων, οι πάντες ανήκουν στο ίδιο σύνολο, έχουν συγκεκριμένα δικαιώματα και υποχρεώσεις. Οι εργαζόμενοι έχουν ρόλο ενηλίκων, εσαεί παιδιών.18 Ο βιομήχανος «αυστηράς ηθικής και ως άτομον και ως οικογενειάρχης, αυστηρώς επαγρυπνών επί της αγωγής των τέκνων του»19 αναλαμβάνει

14. «Η επιτροπή προς επιθεώρησιν των εργοστασίων», Σφαίρα, αρ. 4833, 27-4-1898.

15. Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας, Φωτογραφικό αρχείο ΑΣΠΙΩΤΗ-ΕΛΚΑ.

16. Πανελλήνιον Λεύκωμα Εθνικής Εκατονταετηρίδος 1821-1930, τ. Β1, Βιομηχανία - Εμπόριο, Αθήνα 1923 και τ. Β2, Αθήνα 1925.

17. Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας, Σειρά: Βιομηχανική Πίστη, Λεύκωμα του εργοστασίου των Γκούτου-Λαναρά.

18. Βλ. Αλίκη Βαξεβάνογλου, «Εργοδότες και εργαζόμενοι στις αρχές του 20ού αιώνα: από τη μεριά των εργοδοτών», Τα Ιστορικά, τχ. 14-15, Ιούνης - Δεκέμβρης 1991, σ. 99-112.

19. Ανώνυμος, «Κλωστήριο Ρετσίνα», Ποσειδών, αρ. 1175, 7-4-1879.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/159.gif&w=600&h=915

το ρόλο του πατέρα που επιθυμεί τη φωτογράφιση των θυγατέρων του, των εργατριών.

Με κριτήριο το χώρο στον οποίο γίνεται η λήψη οι φωτογραφίες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: σ' εκείνες που έχουν ληφθεί στην κύρια είσοδο του εργοστασίου και σ' αυτές μέσα στις αίθουσες εργασίας. Η φωτογραφία επιβάλλει τις δικές της νόρμες στη στάση των σωμάτων. Λαμβάνοντας υπόψη και την τεχνική δέσμευση, βλέπουμε ότι κοινό χαρακτηριστικό όλων των φωτογραφιών είναι η στατικότητα, η ακινησία. Το στήσιμο στο φακό επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο παντού. Πίσω από αυτές τις στερεότυπες απεικονίσεις των εργατριών, το κάθε ξεχωριστό πρόσωπο χάνεται μέσα στην ομοιομορφία του συνόλου.

Οι εργάτριες απαθανατίζονται μπροστά από την κύρια είσοδο του εργοστασίου, κάτω ακριβώς από την ταμπέλα του. Φορούν τα κυριακάτικά τους ρούχα, τα μαλλιά τους είναι τραβηγμένα πίσω σε κότσο ή είναι κτενισμένα πλεξούδα και πιασμένα με φιόγκο. Είναι παρατεταγμένες κατά ανάστημα, οι νεαρές είναι καθισμένες οκλαδόν μπροστά, ενώ οι μεγαλύτερες στέκονται πίσω. Τα χέρια είναι ακουμπισμένα αμήχανα στα γόνατα, τα βλέμματα όλων στρέφονται πάντα ολόισια προς το φακό. Δεν υπάρχουν ιδιαίτερες κινήσεις, δεν εκπέμπεται κανένα παράταιρο προς την «πρέπουσα» σοβαρότητα χαμόγελο. Θυμίζουν μαθήτριες παρθεναγωγείου στην ετήσια αναμνηστική φωτογραφία μετά τις εξετάσεις τους.

Όταν φωτογραφίζονται μέσα στις αίθουσες του εργοστασίου, συνήθως στέκουν καλοντυμένες ή με την ποδιά του εργοστασίου που φαντάζει σαν σχολική φορεσιά, δίπλα στα μηχανήματα. Τα μηχανήματα πάντα είναι εν στάσει, ποτέ εν κινήσει κι αυτές έχουν ακουμπισμένο το ένα τους χέρι πάνω τους σα να προσπαθούν απεγνωσμένα να τα αναδείξουν, ενώ τα μάτια τους κοιτάζουν το φακό.

Η φωτογραφία γίνεται το μέσο με το οποίο ενσαρκώνονται οι φιλοδοξίες του βιομηχάνου και υποδηλώνεται η επιχειρηματική του επιτυχία.

Οι γυναίκες προσελκύονται στη βιομηχανία

Αντίθετα με τη σοβαρότητα και στατικότητα που επικρατεί στις φωτογραφίες, η εξωτερική εικόνα των εργατριών το πρωί στο δρόμο προς την εργασία τους που «παρελαύνουν καθ' ομάδας ως περδίκια, ... γοργαί, ζωηραί, δροσεραί, ευσταλείς και αβραί εξ ήβης και νεότητος, με το εκ τσιτίου ή προστύχου αλπαγά φορέματος των και το περισφύγγον κομψώς και αναδεικνύον το πλαστικόν του σώματος των επανωφόριον...»20 κρύβει ένα διάχυτο ερωτισμό.

20. Αριστείδης Κουρτίδης, «Αι εργάτιδες των Αθηνών», Εστία, αρ. 405, 2-10-1883, σ. 631-634.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/160.gif&w=600&h=915

Οι εργάτριες είναι ελκυστικά κορίτσια στο δρόμο προς τη δουλειά. Παρά την αναμφισβήτητη φτώχεια τους διατηρούν ανέπαφη τη θηλυκότητά τους χωρίς να φορούν επίσημο ένδυμα, χωρίς να βρίσκονται στο σαλόνι κάποιου σπιτιού. Είναι γυναίκες εκτεθειμένες στα μάτια των περαστικών, απελευθερωμένες εκείνη την ώρα από τον κλειστό περίγυρο της οικογένειας.

Μέσα από την πληθωρικότητα των επιθέτων και τη νατουραλιστική αφήγηση, που δεν μας αφήνουν καμιά δυνατότητα να χαράξουμε σαφή όρια ανάμεσα στη λογοτεχνία και τη δημοσιογραφία, οι εργάτριες μεταβάλλονται σε ιέρειες του «ωραίου φύλου».

Ο κόσμος της εργασίας που εκπροσωπούν οι άνδρες, το «άσχημο φύλο», παρουσιάζεται σα να διαβρώνεται από τις γυναίκες, το «ωραίο φύλο». Η βιομηχανική και βιοτεχνική εργασία προβάλλεται σαν πεδίο απαλοιφής αυτής της σεξιστικής ιδεολογίας που επικρατεί σ' όλα τα κοινωνικά στρώματα.21

Η εργασία αντιμετωπίζεται ακόμη και ως μέσο διατήρησης της γυναικείας καλλονής: «η εργασία, είνε η γυμναστική του σώματος..., αντί της ωχρότητος των χλωρωτικών εξ αδρανούς σκιαγραφήσεως προσώπων διαχέει επί των παρειών (των γυναικών) το ροδόχρουν της υγείας».22

Ο τρόπος οργάνωσης της δουλειάς στα περισσότερα εργοστάσια προϋποθέτει την υποχρεωτική συμβίωση ανδρών και γυναικών σ' ένα χώρο. Σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, στην οποία ο κόσμος της αγροτιάς δεν είναι αποκομμένος από τον κόσμο της πόλης και οι κοινωνικές συμπεριφορές παραμένουν αναλλοίωτες, το γεγονός αυτό έρχεται σε αντίθεση με το σύστημα ηθικών αξιών που διέπει την ελληνική κοινωνία.

Κατά τα πρώτα χρόνια εμφάνισης της εργοστασιακής απασχόλησης των γυναικών (1870-1890) ο τύπος παίζει το ρόλο του «συνήγορου του διαβόλου», δεν προσπαθεί απλά και μόνο να εξοικειώσει την κοινή γνώμη με τη νέα πραγματικότητα, αλλά εφευρίσκει επιχειρήματα για να εξάρει και να προπαγανδίσει τη γυναικεία εργασία σαν ηθικό συντελεστή απαραίτητο για την οικονομική ανάπτυξη του κράτους.

Μέσα από τα διάφορα άρθρα το πρόβλημα των ευκαιριών απασχόλησης για τις γυναίκες παρουσιάζεται με τους όρους μιας ακραίας και ριζικής διάζευξης, στον ένα πόλο της οποίας βρίσκεται το εργοστάσιο, ενώ στον άλλο η απειλή της ανεργίας και η εξαθλίωση. Αυτός ο τρόπος άσκησης πειθούς προς τους αναγνώστες, που εκφράζει μια μανιχαϊκή αντίληψη των πραγμάτων, αντανακλά την ιδιομορφία του τρόπου με τον οποίο σχηματίζεται στις πόλεις το εργατικό δυναμικό. Καθώς στην Ελλάδα δεν εμφανίζεται πραγματικό φαινόμενο

21. Ανώνυμος, «Η γυνή ως εργάτης και ως μήτηρ», Οικονομική Επιθεώρησις, αρ. 142, Νοέμβριος 1888, σ. 436-439.

22. Αριστείδης Π. Κουρτίδης, ό.π.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/161.gif&w=600&h=915

μενο αγροτικής εξόδου, οι γυναίκες μέλη προσφυγικών οικογενειών από την καταστροφή της Χίου ή των Ψαρών που τροφοδοτούν τις βιοτεχνικές δραστηριότητες της Σύρου ή οι πρόσφυγες της Κρητικής Επανάστασης που τροδοφοτούν τα κλωστοϋφαντήρια του Πειραιά, δεν έχουν κανένα περιθώριο διαφυγής.

Το εργοστάσιο, όπως περιγράφεται στις σελίδες των εφημερίδων, γίνεται το νοικοκυρεμένο σπίτι μέσα στο οποίο επικρατεί «τάξις και φιλοκαλία»23 και λειτουργεί υποδειγματικά. Ο εργατικός κόσμος αναπαριστάνεται σαν μια κοινωνική μονάδα όπου το σύστημα ιεράρχησης των εργασιακών σχέσεων θυμίζει τις φατρίες, τα γένη και τις μεγάλες οικογένειες. Το κλωστοϋφαντήριο αντικαθιστά το «μπαϊράκι» και μετατρέπεται σε «λαμπρόν τρόπαιον της πειραϊκής βιομηχανίας».24

Όταν οι δημοσιογράφοι αναφέρονται στις εργάτριες, βρίσκουν πάντα την ευκαιρία για ευμενή σχολιασμό της πατερναλιστικής φιγούρας του εργοδότη. Οι κεφαλαιούχοι-βιομήχανοι στην Ελλάδα κρατούν τα ηνία της δημόσιας ζωής με τις πολυσχιδείς δράστη ρ ιότητές τους: συμμετέχουν ενεργά σε φιλότεχνες, φιλανθρωπικές εταιρείες, δημοσιογραφούν, γίνονται δήμαρχοι, τραπεζίτες, βουλευτές, υπουργοί, όπως για παράδειγμα οι Θεόδωρος Ρετσίνας, Γεώργιος Στρίγκος κ.ά.

Τα συμφέροντά τους, με τον τρόπο που τα παρουσιάζουν οι εφημερίδες, ταυτίζονται με τα συμφέροντα της εθνικής οικονομίας και του ελληνικού κράτους. Καμιά εφημερίδα δεν μπορεί να αμφισβητήσει τις καλές προθέσεις τους, την προστασία και την αγάπη που τρέφουν για το προσωπικό που εργάζεται γι' αυτούς.

Και εδώ, όπως και στις φωτογραφίες, φαίνεται ότι επικρατεί ένα μοτίβο οικογενειακών σχέσεων. Εκφράζεται μια επιθυμία παντοδυναμίας, που είναι κοινή σε όσους έχουν κάποια εξουσία, είτε άρχουν μιας επιχείρησης είτε άρχουν μιας οικογένειας. Οι έλληνες εργοδότες θέλουν να δίνουν την εικόνα ότι βρίσκονται στην κορυφή μιας αδιαίρετης κοινωνίας, εποπτεύοντας το σύνολο με «αυταρχική ευμένεια».26

Η θητεία στο εργοστάσιο και η προίκα

Το καυτό ζήτημα της κοινωνικής αποκατάστασης μέσω του γάμου που απασχολεί τις οικογένειες με κορίτσια, οι εφημερίδες το αναδεικνύουν με την ηθική αξιολόγηση της μισθωτής εργασίας.

Η θητεία ή, καλύτερα, η μαθητεία της γυναίκας στο πατρικό της στις

23. Ανώνυμος, «Εργοστάσιον εν Κερκύρα», ό.π.

24. Ανώνυμος, «Ο Πειραιεύς και η πολιτική του Δεληγιάννη», ό.π.

25. Βλ. Αλίκη Βαξεβάνογλου, «Εργοδότες και εργαζόμενοι...», ό.π., σ. 99-112.

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/162.gif&w=600&h=915

αρετές που απαιτούνται για την ομαλή άσκηση των συζυγικών και μητρικών της καθηκόντων, ολοκληρώνεται μέσα από το στάδιο της προετοιμασίας των προικιών. Τα προικιά, πέρα από τον χρηστικό τους χαρακτήρα, συνοδεύουν κάθε γάμο, τον κατοχυρώνουν και τον εξασφαλίζουν. Είναι μια συνήθεια που μπορεί να παρουσιάζει διαφοροποιήσεις ως προς το ποσόν και το ποιόν. Οι διαφοροποιήσεις αυτές όμως δεν αλλοιώνουν τη δομή και την κοινωνική σημασία της δοσοληψίας.26

Γι' αυτό η αξία των προικιών, από την άποψη που μας ενδιαφέρει εδώ, δεν μπορεί να εκτιμηθεί μόνο με βάση το νομισματικό τους ισοδύναμο. Χρειάζεται να συνυπολογίσουμε και να ενσωματώσουμε σ' αυτήν το χρόνο που δαπανήθηκε για την παραγωγή τους. Ο χρόνος αυτός έχει συμβολική αξία, μπορεί να θεωρηθεί σαν το διάστημα που δοκιμάζονται και αναπτύσσονται αρετές όπως είναι η εργατικότητα, η υπομονετικότητα και η πειθαρχία.

Οι εφημερίδες, λοιπόν, δεν ανατρέπουν κοινωνικά πρότυπα και κατεστημένα όσον αφορά το γάμο και τις προϋποθέσεις του, αλλά υποδεικνύουν τη δυνατότητα αλλαγής ή μετατόπισης του χώρου μέσα στον οποίο η γυναίκα θα θητεύσει προκειμένου να προετοιμαστεί για το γάμο, από την κατοικία στο εργοστάσιο. Στην εργατικότητα αντιτάσσεται η ανηθικότητα, «άλλως η εργατική ώρα από της ανατολής του ηλίου μέχρι δύσεως δεν αφίνει αυταίς ευρύ στάδιον εξαχρειώσεως, οίαν θα υφίσταντο καθήμεναι άεργοι εν τοις παραθύροις ή ταις θύραις αυτών».27

Εκτός από θερμοκήπιο καλλιέργειας των απαραίτητων αρετών, το εργοστάσιο αναδεικνύεται και ως χώρος εξεύρεσης συζύγου, όπου «εκάστη εργάτρια προσπαθεί να κρατή την θέσιν αυτής, ίνα τύχη καλόν σύζυγον»,28 γι' αυτό λοιπόν «ο προς τους άνδρας συγχρωτισμός γίνεται και ωφελείας πρόξενος, διότι η των ανδρών παρουσία τας εργάτιδας συγκρατούσα, καθίστησιν αυτάς μάλλον περισκεμμένας και συνεσταλμένας».29 Έτσι λοιπόν, ο τύπος θεωρεί ότι η παρουσία των ανδρών λειτουργεί σαν πρόκληση όχι για σεξουαλική παρεκτροπή, αλλά για διαφύλαξη της ηθικότητας μέσω της εργασίας.

Αυτή η ανάγκη να αναδείξουν οι δημοσιογράφοι το φαινόμενο της γυναικείας εργασίας εκτός του οίκου είναι υψίστης σημασίας, γιατί υποδηλώνει ότι η δουλειά στο εργοστάσιο έρχεται σε αντίθεση με τις παραδοσιακές αξίες και δεν είναι με κανένα τρόπο συμβατή με τα κυρίαρχα μοντέλα εκείνης της εποχής.

26. Βλ. Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου, «Προίκα ή περί του θηρευτικού βίου των Νεοελλήνων», Ο Πολίτης, τχ. 57-58, Ιαν.-Φεβρ. 1983, σ. 35.

27. Ειρηναίος Κ. Ασώπιος, «Αι γυναίκες εν τη ταχυδρομική...», ό.π.

28. Στο ίδιο.

29. Στο ίδιο.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/163.gif&w=600&h=915

Η φίλεργος και η παρασιτική πόλη

Ο κόσμος της γυναικείας εργασίας στον Πειραιά, σε αντιδιαστολή προς τις αστές φεμινίστριες της Αθήνας, γίνεται αφορμή μέσα απ' τις σελίδες της μεγαλύτερης πειραϊκής εφημερίδας, της Σφαίρας, για ένα ξέσπασμα τοπικιστικής αντιπαλότητας ανάμεσα στις δυο μεγάλες πόλεις: την Αθήνα και τον Πειραιά. Πριν προχωρήσω, θα ήθελα να ανοίξω μια παρένθεση για να επισημάνω το γεγονός ότι ύστερα από σχολαστική φυλλομέτρηση της παραπάνω εφημερίδας δεν βρήκα καμιά καταχώριση και κανένα σχολιασμό του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών, το οποίο εκφράζει το φεμινισμό στην Ελλάδα εκείνης της εποχής.

Πράγματι, ο Πειραιάς είναι «η φίλεργος και ήρεμος πόλις... διότι δεν αποτελείται ειμή από δύο μεγάλας κοινωνικάς τάξεις, την εμποροβιομηχανικήν και την εργατικήν».30 Ας επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε αυτούς τους χαρακτηρισμούς μέσα από τους αριθμούς που διαθέτουμε. Ο πληθυσμός του Πειραιά σύμφωνα με την απογραφή του 1896 ήταν 51.000 κάτοικοι. Στα 86 ατμοκίνητα βιομηχανικά καταστήματα του Πειραιά εκείνη την εποχή εργάζονταν 7.909 άτομα. Αυτό σημαίνει ότι το 15,50% του πληθυσμού της πόλης εργαζόταν στη βιομηχανία. Ο Πειραιάς, δηλαδή, είναι η καρδιά της οικονομικής ευημερίας του κράτους, είναι μια πόλη με παραγωγικό χαρακτήρα, σε αντίθεση με τον παρασιτικό χαρακτήρα της Αθήνας, όπου δεσπόζει «η αριστοκρατία, η ντιστεγκεδική, η σνομπική, η πιθηκίζουσα κάθε ξένον και γελοίον, κάθε αντεθνικόν, η ξενολάτρις, η άψυχος, η άπατρις, η λεβαντίνικη».31 Φαίνεται ότι, υπό το πρίσμα της τοπικιστικής αντιπαλότητας, υποβόσκει μια τοπική συνείδηση εχθρική προς την πρωτεύουσα και υποδηλώνονται τάσεις για αυτονομία και κοινωνικές αντιπαραθέσεις.32

Ειδικότερα ο κοινωνικός μετασχηματισμός, όπως παρουσιάζεται στην πειραϊκή εφημερίδα, προκαλεί ένα διαχωρισμό ανάμεσα στον εργατικό γυναικείο πληθυσμό του Πειραιά «όπου μεταξύ των πέντε χιλιάδων εργατίδων, αι πλείσται διά να μην είπω όλαι, συντηρούνται εκ του ημερομισθίου των και υπανδρεύονται και ευτυχούσιν»,33 και στις γυναίκες της Αθήνας «του καλού λεγομένου κόσμου, τα κούφα και μωρά εκείνα πλάσματα, τα τρεφόμενα με τας ψυχολογικάς αναλύσεις των γάλλων φεμινίστ, η καθημερινή μελέτη των οποίων

30. Ανώνυμος, «Ανά το άστυ και το επίνειον. Το γυναικείον... ζήτημα», Σφαίρα, αρ. 4969, 3-10-1898.

31. Στο ίδιο.

32. Βλ. Λίλα Λεοντίδου, Πόλεις της Σιωπής. Εργατικός εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά, 1909-1940, Αθήνα 1989, σ. 65.

33. Ανώνυμος, «Ανά το άστυ...», ό.π.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/164.gif&w=600&h=915

τας εδίδαξεν την περιφρόνησιν προς τα πάτρια, ταις ενέπνευσε την ιδέαν της υπεροχής αυτών επί των ανδρών, τας αφήρεσε το αβρώς γυναικείον, και τας κατέστησε μιξοπαρθένους ουδέν αγνοούσας και τα πάντα επισταμένας».34 Ο αρθρογράφος συγκρίνει τις πειραιώτισσες εργάτριες με τις αθηναίες αστές.

Ο τρόπος με τον οποίο προβάλλει ο αρθρογράφος τη γυναικεία εργασία θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε αυτήν την επιχείρηση «ιδεολογικής προπαγάνδας». Η εργασία στο εργοστάσιο θεωρείται προσωρινή. Στόχος της γυναίκας παραμένει ο γάμος και η μητρότητα. Αυτό το μοτίβο της παντρεμένης γυναίκας που μένει στο σπίτι και τη συντηρεί ο άντρας της είναι τόσο δυνατό, που όπως δείχνουν οι στατιστικές εφαρμόζεται πλήρως. Η είσοδος της γυναίκας στον κόσμο της εργασίας δεν προϋποθέτει τον ηθικό διασυρμό της. Η εργασία δεν θεωρείται ανήθικη.

Κι εδώ επιχειρείται να θεωρηθεί ότι η γυναικεία εργασία των ανύπαντρων γυναικών δεν αντιβαίνει τις παραδοσιακές αξίες. Ωστόσο, δεν ανατρέπεται το κυρίαρχο σχήμα: η εργασία για τις φτωχές γυναίκες θεωρείται ως μια κατάσταση μεταβατική πριν το γάμο.

2. Ο ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ

Οι χειραφετημένες

Ενώ το κράτος μέσω των εφημερίδων πλέκει το εγκώμιο της εργάτριας και την αναδεικνύει σαν συντελεστή της ηθικής και της οικονομικής αναγέννησης, το περιοδικό Εφημερίς των Κυριών,35 που από τον τίτλο του μπορούμε να συμπεράνουμε ότι απευθύνεται προς τις Κυρίες, τις γυναίκες δηλαδή των αστικών στρωμάτων, αποτυπώνει τις απόψεις των τελευταίων για την εργάτρια εκείνης της εποχής. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του το περιοδικό αφιερώνει 81 άρθρα για τις συνθήκες ζωής και εργασίας των εργατριών, καθώς και για τη φιλανθρωπική δραστηριότητα που αναπτύσσεται γύρω απ' αυτές.

Το περιοδικό πλαισιώνει ένας πυρήνας από γυναίκες που προέρχονται κυρίως από το χώρο της εκπαίδευσης με επικεφαλής την εκδότρια δημοσιογράφο Καλλιρρόη Παρρέν.36 Η συντακτική επιτροπή αποτελείται αποκλειστικά και

34. Στο ίδιο.

35. Το περιοδικό αυτό κυκλοφορεί από το 1887 έως το 1917. Είναι εβδομαδιαίο μέχρι το 1907 και στη συνέχεια εκδίδεται κάθε δεκαπενθήμερο. Το περιοδικό δεν διατίθεται μόνο στην ελληνική επικράτεια, αλλά και σε ένα μεγάλο μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των νησιών του Αιγαίου. Βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα 1833-1907, Αθήνα 1987.

36. Η Καλλιρρόη Παρρέν ήταν από την Κρήτη, είχε σπουδάσει δασκάλα και είχε εργαστεί σε ελληνικά παρθεναγωγεία στη Ρωσία και τα Βαλκάνια. Ήταν παντρεμένη με

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/165.gif&w=600&h=915

μόνο από γυναίκες, γιατί τα θέματα που θέλουν να προσεγγίσουν θεωρούν ότι είναι τόσο διαφορετικά όσο και η ανδρική από τη γυναικεία φύση. Η δυνατότητα να εκφρασθούν ελεύθερα αυτές οι γυναίκες τους παρέχεται μόνο μέσα από την ασφάλεια που αποπνέει ένα ξεχωριστό-ειδικό έντυπο, όπως αυτό συγκεκριμ,ένα το περιοδικό, η Εφημερίς των Κυριών.

Όταν ο ημερήσιος τύπος αναφέρεται σ' αυτές τις γυναίκες και στο «γυναικείο ζήτημα», τις ταυτίζει με το φεμινισμό και την ξενική ιδεολογία των «θηλυστών-φεμινίστ». Φαίνεται ότι ήδη στην ελληνική κοινωνία οι γυναίκες αυτές εντοπίζονται και λειτουργούν σαν μια συμπαγής κοινωνική ομάδα. Αυτή η περιγραφικού τύπου ταμπέλα που προσδίδουν σ' αυτές συνοδεύεται από ειρωνικά σχόλια και παράλληλα κρύβει μια αποστροφή, ακόμη και δυσπιστία των γραφόντων προς καθετί το ξενόφερτο, το μη ελληνικόν.

Αυτή η αντίδραση μπορεί να εκληφθεί και σαν μια τάση γι' αντίσταση των θεσμικών φορέων της ελληνικής κοινωνίας ενάντια στο φόβο που αποπνέει ένας εκμοντερνισμός, ο οποίος ασφαλώς δεν μπορεί άμεσα και ομαλά να ενσωματωθεί στις ελληνικές παραδόσεις.

Στο περιοδικό Ανάπλασις, το οποίο αντιπροσωπεύει τις απόψεις των καθηγητών της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, καταγράφονται οι αντιδράσεις που προκάλεσαν στους κύκλους της εκκλησίας οι ιδέες της Εφημερίδος των Κυριών. Ο αρθρογράφος του περιοδικού στρέφεται εναντίον της Καλλιρρόης Παρρέν, διευθύντριας της Εφημερίδος των Κυριών, γιατί «αντί δικαιοσύνης και ισότητος επιζητείτε γυναικοκρατίαν του χειροτέρου είδους», ισχυριζόμενος ότι «η τύφλωσις δε προς συγκάλυψιν των διαπραττομένων υπό των γυναικών και άδικος είνε και επιζήμια». Ειδικότερα, το περιοδικό Ανάπλασις είναι κατά της γυναικείας εργασίας, αφενός μεν διότι οι ευκαιρίες προς εργασία είναι περιορισμένες και δεν περισσεύουν για τις γυναίκες, αφετέρου δε διότι αντίκειται στα ελληνικά ήθη και έθιμα, σύμφωνα με τα οποία τις γυναίκες οφείλουν να τις συντηρούν οι άνδρες της οικογένειας.37

Από τη μεριά τους οι γυναίκες του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών ποτέ δεν υιοθετούν αυτόν τον προσδιορισμό που περιορίζει τόσο το εύρος των κοινωνικών τους αναφορών, όσο και τις διεκδικήσεις τους. Με πρόθεση να προσδώσουν έναν οικουμενικό χαρακτήρα στις δραστηριότητές τους και να θίξουν ζητήματα που αγκαλιάζουν τις γυναίκες όλων των κοινωνικών στρωμάτων, απορρίπτουν την ταμπέλα των «φεμινίστ» για να μη θεωρηθούν σαν μια μιμητική απόφυση ενός ξένου κοινωνικού ρεύματος. Πράγματι, αυτοπροσδιορίζονται με τη λέξη «χειραφετημένες» και οι διεκδικήσεις τους προβάλλονται στο όνομα της «γυναικείας χειραφέτησης».

το γάλλο δημοσιογράφο I. Παρρέν, ιδρυτή του Αθηναϊκού Πρακτορείου Ειδήσεων.

37. Μ. Γαλανός, «Άνδρες και Γυναίκες», Ανάπλασις, αρ. 147, 1-6-1894.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/166.gif&w=600&h=915

«Θα ακολουθήσωμεν κατά γράμμα και απαρεγκλίτως τας εν Ευρώπη ομοφυλοφίλους μας»38 δηλώνουν οι γυναίκες του περιοδικού για να τονίσουν ότι βρίσκονται σε επαφή και εναρμονίζονται πλήρως με τις ιδέες και τις διεκδικήσεις των ξένων γυναικείων κινημάτων. Η Καλλιρρόη Παρρέν εκπροσωπεί το περιοδικό σε διάφορα διεθνή συνέδρια,39 ταξιδεύει συχνά και δεν παραλείπει σχεδόν ποτέ να δημοσιεύει τις εντυπώσεις της και να εκθειάζει τα επιτεύγματα των αντίστοιχων ξένων γυναικείων κινημάτων.40

Αυτές οι γυναίκες προσπαθούν να διαμορφώσουν στην Ελλάδα μια συνείδηση φύλου. Όμως, όχι μόνο δεν εναντιώνονται στην κυρίαρχη ιδεολογία για τη διαφοροποίηση της ανθρώπινης φύσης σε ανδρική και γυναικεία, αλλά την υιοθετούν, ενισχύοντας την κοινή πεποίθηση ότι οι γυναίκες είναι και πρέπει να μείνουν πιο κοντά στη φύση τους από τους άντρες,41 γιατί «αι φυσικαί δυνάμεις, η ιδιοσυγκρασία, ο οργανισμός, η ευαισθησία της γυναικός είναι πολύ διάφοροι των ανδρών».42

Ωστόσο, σ' αυτές τις γυναίκες που έχουν κρύψει προ πολλού στο μπαούλο την εθνική ενδυμασία και κυκλοφορούν με ευρωπαϊκά ρούχα, η εργάτρια προκαλεί τρόμο. Είναι μια πραγματικότητα που δεν συμβαδίζει με τον καθωσπρεπισμό τους, είναι μια μακρινή απειλή που πλανάται στα τείχη του οίκου τους. Με την έλξη που ασκούν τα φοβερά πράγματα, επικεντρώνουν την προσοχή τους στην εργάτρια.

Εξετάζοντας τις γλωσσικές εκφράσεις του περιοδικού διαπιστώνω μια διχοτομία όσον αφορά τους χαρακτηρισμούς και τις ονοματοδοσίες των γυναικών. Από τη μια μεριά χρησιμοποιούν τη λέξη «Κυρίες» όταν απευθύνονται στις γυναίκες όχι μόνο του στενού πυρήνα τους, αλλά και σ' εκείνες των μεσαίων και ανώτερων στρωμάτων, ενώ από την άλλη οριοθετούν κοινωνικά και απομονώνουν τις γυναίκες των χαμηλών στρωμάτων χρησιμοποιώντας γι' αυτές τη λέξη «γυναίκες» σε περίπτωση που είναι παντρεμένες ή χήρες και «κο

38. Καλλιρρόη Παρρέν, «Η σχολή της Κυριακής», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 135, 8-10-1889.

39. Όπως στα Congrès Français et International des Droits de la Femme, Ιούνιος 1888, Congrès International des Oeuvres et Institutions Féminines, Ιούλιος 1889 στο Παρίσι, International Congress, Μάιος 1893 στο Σικάγο, Congrès Féministe International, Απρίλιος 1896 στο Παρίσι και Congrès de la Condition et du Droit des Femmes, Ιούνιος 1900 στο Παρίσι, βλ. Ελένη Βαρίκα, ό.π., σ. 213.

40. Εκτός από τα διάφορα άρθρα στην Εφημερίδα των Κυριών η Καλλιρρόη Παρρέν έχει εκδώσει και το βιβλίο Τα ταξείδια μου - Σουηδία.

41. Βλ. Ελένη Βαρίκα, ό.π., σ. 222 και Αλεξάνδρα Μπακαλάκη - Ελένη Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929, Αθήνα 1987.

42. Καλλιρρόη Παρρέν, «Δυστυχείς εργάτιδες», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 191, 912-1890.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/167.gif&w=600&h=915

«κοράσια» ή «κόρες» σε περίπτωση που εργάζονται σε βιομηχανικό κατάστημα. Ενώ, δηλαδή, προσπαθούν να διαδώσουν την ιδέα για την απόκτηση μιας συλλογικής γυναικείας συνείδησης, γίνεται εμφανής μέσα από τις λέξεις «Κυρίες» και «γυναίκες» ο κοινωνικός διαχωρισμός που κυριαρχεί στις ιδέες τους. Όταν η λέξη εργάτρια δεν επιβαρύνεται με επίθετα όπως «δυστυχής» ή «πτωχή», ταυτίζεται με «το ανθύλλιον του αγρού, το οποίον είναι εγκαταλελειμμένον εις τας βροχάς και τους κεραυνούς και τας καταιγίδας του ουρανού».43

Ασφαλώς η σύνδεση της γυναίκας με τα άνθη, τα οποία συμβολίζουν τη γλυκύτητα, την ευαισθησία και τη θηλυκότητα, είναι κάτι που απαντά συχνά στα λογοτεχνικά και δημοσιογραφικά κείμενα αυτή την εποχή, προκειμένου να τονισθεί η «γυναικεία φύση».

Όμως η φράση αυτή λειτουργεί και σαν κλειδί για την ανάγνωση της εικόνας που είχαν για την εργάτρια οι γυναίκες αυτές και φανερώνει τη βίαιη αποκοπή από τη ζεστασιά, την προστασία του θερμοκηπίου αυτού που είναι ο «έσω κόσμος» του οίκου και τη βίαιη είσοδο στην σκληρότητα και την αγριότητα που χαρακτηρίζουν τον «έξω κόσμο» της εργασίας.

Η «ορθόδοξη» φιλανθρωπία και τα λαϊκά στρώματα

Ανατρέχοντας πίσω, γύρω στο 1775, στην Αθήνα μέσα από το βιβλίο του Παναγή Σκουζέ Χρονικό της σκλαβωμένης Αθήνας στα χρόνια της τυραννίας τον Χατζαλή έχουμε μια πλήρη περιγραφή του φαινομένου της φιλανθρωπίας και της φτώχειας.44 Λαμβάνοντας υπόψη το κείμενο, για να ορισθεί κάποιος ως φτωχός θα πρέπει να συντρέχουν οι εξής προϋποθέσεις: να μην έχει δικό του σπίτι να μείνει, αλλά ούτε και την οικονομική δυνατότητα να πληρώσει ενοίκιο, να μην έχει εισοδήματα ούτε κάποια τακτική εργασία η οποία μπορεί να του εξασφαλίσει σε μόνιμη βάση υλικά αγαθά, έστω και τη στοιχειώδη διατροφή του.

Όπως οριοθετείται η έννοια του φτωχού στην αθηναϊκή κοινωνία της εποχής του Παναγή Σκουζέ, φαίνεται ότι διαχωρίζεται σαφώς από αυτή του «ζήτουλα», δηλαδή του ζητιάνου, και του εργάτη. Σε μια πόλη 10.000 κατοίκων, όπως είναι η Αθήνα, 1.000 περίπου φτωχοί ζούνε στα «κελλιά», μικρά σπιτάκια που βρίσκονται στον περίβολο των εκκλησιών.

Η φτώχεια, τόσο σε συμβολικό επίπεδο, όσο και σε πραγματικό, αποτελεί

43. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι άποροι εργάτιδες και το Κυριακόν Σχολείον», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 232, 27-10-1891.

44. Παναγής Σκουζές, Το χρονικό της σκλαβωμένης Αθήνας στα χρόνια της τυραννίας του Χατζαλή, παλιό και νέο χειρόγραφο επιμελημένο και αποκατεστημένο από τον Γ. Βαλέτα, Αθήνα 1948.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/168.gif&w=600&h=915

λεί ένα καθεστώς που όχι μόνο δεν αγνοείται από την κοινωνία, αλλά προστατευόμενη από την εκκλησία περνά στη σφαίρα της ευσέβειας. Η ανέχεια εκλαμβάνεται σαν ένα φυσικό φαινόμενο που εντάσσεται στην κοινωνική τάξη πραγμάτων. Οι φτωχοί δεν είναι αποκλεισμένοι από την κοινωνική ζωή της πόλης.

Η εκκλησία ασκεί τη φιλανθρωπία. Τα θρησκευτικά καθήκοντα των πιστών συνενώνονται αυτονόητα με την οργάνωση βοήθειας για τους φτωχούς. Η παροχή βοήθειας, πάντα μέσω της εκκλησίας, από τους ενορίτες μπορεί να γίνεται σε είδος, όπως βασικά είδη διατροφής (λάδι, ελιές κ.ά.) και είδη ένδυσης (μανδήλια για τις γυναίκες, φέσια) ή με την παροχή προσωρινής απασχόλησης. Σε καμιά περίπτωση δεν βλέπουμε να δίνουν χρήματα στους φτωχούς. Ισως γιατί η χρηματική δωρεά ταυτίζεται με τη «διακονιά», κατάσταση που απεύχονται για τους συντοπίτες τους οι Αθηναίοι.

Η πράξη της φιλανθρωπίας αποτελεί την απόδειξη του συναισθήματος αλληλεγγύης, κατ' εξοχήν χριστιανικής αρετής. Ας σταθούμε στην παροχή εργασίας· οι άνδρες και οι γυναίκες βοηθούσαν προσωρινά σε αγροτικές εργασίες και εκτελούσαν διάφορα «θελήματα». Ειδικότερα τις φτωχές γυναίκες οι ενορίτισσες τις μεταχειρίζονταν σαν προσωρινές υπηρέτριες για το γνέσιμο του νήματος και την ύφανση των πανιών.

Στο οθωμανικό σχήμα η πόλη είναι ο τόπος διοίκησης και το κέντρο της εξουσίας και όχι ο τόπος της παραγωγής και της καινοτομίας. Εκεί παράγονται προϊόντα πολυτελείας, υψηλής συνήθως καλλιτεχνικής αξίας, αλλά όχι εργαλεία και μηχανές που θα μπορούσαν να ανεβάσουν την παραγωγικότητα της αγροτικής εργασίας ή να αναπτύξουν μια παραγωγική αστική βιοτεχνία.45 Πράγματι, είναι αδύνατον να αναπτυχθεί κάποια αγορά που στηρίζεται σε οικονομικές σχέσεις (προσφορά-ζήτηση) και εφαρμόζει νέες σχέσεις στην παραγωγή. Και έτσι, έχουμε ανθρώπους που προτίθενται να προσφέρουν την πάμφθηνη εργατική τους δύναμη σε μια κοινωνία που δεν έχει ακόμη τις απαραίτητες δομές για να την εκμεταλλευθεί.46

Ο αστικοφιλελεύθερος φιλανθρωπικός λόγος

Έναν αιώνα αργότερα στην Ελλάδα έχει αρχίσει η διαδικασία μετασχηματισμού των παραδοσιακών δομών. Με τη δημιουργία νέων κοινωνικών στρωμάτων στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος η φιλανθρωπία ξεφεύγει από τους κόλ

45. Βασίλης Παναγιωτόπουλος, «Ο οικονομικός χώρος των Ελλήνων στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας», Επιλογή, 1993, σ. 379-389.

46. Βλ. Βασίλης Παναγιωτόπουλος, «Δημογραφικές εξελίξεις - 18ος αιώνας: σταθεροποίηση και ανάπτυξη», Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΑ', Αθήνα 1977, σ. 158.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/169.gif&w=600&h=915

πους της εκκλησίας και αρχίζει να στηρίζεται στην ατομική πρωτοβουλία.

Ας δούμε, όμως, από κοντά τα στοιχεία που προσδίδουν στην έννοια της φιλανθρωπίας καινοτόμο μορφή.

Η παραδοσιακή φιλανθρωπία, που εκφραζόταν με την παροχή σε είδος, αντικαθίσταται. Δύο νέα στοιχεία εισάγονται στη διαδικασία της φιλανθρωπίας, δημιουργώντας ταυτοχρόνως τους δυο πόλους γύρω από τους οποίους αυτή δραστηριοποιείται: η παροχή μισθωτής εργασίας και η παροχή μόρφωσης, αγωγής και επαγγελματικής εκπαίδευσης. Τα στοιχεία αυτά συνθέτουν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την πνευματική ενηλικίωση της γυναίκας. Με φορέα τα διάφορα φιλανθρωπικά σωματεία αναπτύσσεται η εκπαίδευση στις παραδοσιακές τέχνες και στα οικιακά έργα που σχετίζονται αποκλειστικά με τη γυναικεία φύση.

Το φαινόμενο της φιλανθρωπίας παρεμβαίνει με διακηρυγμένη πρόθεση να αμβλύνει τις συνέπειες της κοινωνικής αδικίας και να βελτιώσει με τη μεγαλοθυμία των παροχών της την κοινωνική θέση της εργάτριας. Το επίθετο «πτωχή», που συνοδεύει σχεδόν πάντα στα κείμενα του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών τα ουσιαστικά «κόρη» ή «εργάτρια», υποδηλώνει ότι το καθεστώς του εργάτη ή της εργάτριας στη συγκεκριμένη περίπτωση εξομοιώνεται με αυτό της φτώχειας. Οι εργάτριες στα μάτια των φιλανθρώπων ταυτίζονται με τους αναξιοπαθούντες. Επιπλέον, ενώ εκ πρώτης όψεως φαίνεται ότι τα φιλανθρωπικά ιδρύματα (Εργαστήρια Απόρων Γυναικών και Κυριακά Σχολεία) απευθύνονται σε γυναίκες κάθε ηλικίας, στην ουσία οι αποδέκτες της φιλανθρωπικής δραστηριότητας είναι νέα πρόσωπα. Πρόκειται για τις γυναίκες των φτωχών στρωμάτων που αναζητούν οικονομική διέξοδο με την εργασία τους. Αυτό σημαίνει ότι τα νέου τύπου φιλανθρωπικά σωματεία ενδιαφέρονται για την αποδοτικότητα της επένδυσης. Αντίθετα, το παραδοσιακό φιλανθρωπικό σχήμα ενδιαφερόταν για όλους ανεξαιρέτως τους φτωχούς χωρίς καμιά απώτερη οικονομική στόχευση.

Ως προς τους φορείς, η φιλανθρωπία δεν ασκείται πια αποκλειστικά από την εκκλησία, αλλά από φιλανθρωπικά σωματεία που αποτελούνται κυρίως από γυναίκες. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η φιλανθρωπία ανεξαρτητοποιείται από τον πυρήνα της εκκλησίας και αρχίζει να στηρίζεται στην ατομική πρωτοβουλία. Όσον αφορά τις γυναίκες του περιοδικού της Εφημερίδος των Κυριών, αυτές διευρύνουν τις δραστηριότητές τους με τη φιλανθρωπία.47 Θέλουν να παίξουν

47. Σαν παράδειγμα αναφέρω τα εξής: Η Καλλιρρόη Παρρέν ιδρύει το 1890 το Σχολείο της Κυριακής. Από το 1892 συμμετέχει στο διοικητικό συμβούλιο του Ασύλου Εργατίδων και Υπηρετριών. Το 1897 ιδρύεται με πρόεδρο την ίδια η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ένωσης των Ελληνίδων. Το 1911 ιδρύει το Λύκειον των Ελληνίδων, που είναι η πρώτη συστηματική προσπάθεια στην Ελλάδα γυναικείας δράσης και χει

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/170.gif&w=600&h=915

το ρόλο των «κοινωνικών αναμορφωτριών» και «ηθικών παιδαγωγών».48

Έχοντας ως στόχο την απομάκρυνση των γυναικών από το εργοστάσιο, το οποίο σύμφωνα με τις αντιλήψεις των φιλανθρωπικών φορέων είναι χώρος που δεν αρμόζει με τις ιδιαιτερότητες της γυναικείας φύσης, οι φορείς ιδρύουν διάφορα εργαστήρια στα οποία εργάζονται άπορες γυναίκες. Το εργαστήριο είναι ένας χώρος αυστηρά γυναικοκρατούμενος, που λειτουργεί από πλευράς οργανωτικής δομής σαν «πρότυπη χειροτεχνική βιομηχανία».

Στις εκθέσεις, τόσο μέσα στην Ελλάδα, όσο και στο εξωτερικό, επιδεικνύονται τα προϊόντα των εργαστηρίων, τα οποία αποτελούν τους καρπούς της φιλανθρωπίας.49 Γυναικεία συνέδρια και εκθέσεις συνδέονται μέσω της φιλανθρωπίας. Το γεγονός ότι τα συνέδρια γίνονται πολλές φορές ταυτοχρόνως και στο ίδιο μέρος με τις εκθέσεις δεν είναι καθόλου τυχαίο.50

Μέσα από τις εκθέσεις που εκφράζουν την ειρηνική συνεύρεση, τη συναδέλφωση των κοινωνικών στρωμάτων ενσαρκώνονται τα δυο πρότυπα: αυτού του αυτοδημιούργητου (self made man) και εκείνου του μόχθου των εργαζομένων. Υπάρχει και από τις δυο πλευρές η κοινή αποδοχή: του ρόλου και της αξίας της εργασίας.

Το Άσυλον της Αγίας Αικατερίνης

Όσον αφορά τις γυναίκες, αξίζει να αναφερθεί η πρώτη απόπειρα αντικατάστασης των κελλιών του περιβόλου των εκκλησιών με το Ασυλο της Αγίας Αικατερίνης, που ιδρύθηκε το 1893 με σκοπό «την παροχή ηθικής προστασίας και περιθάλψεως των υπηρετριών και εργατίδων, αίτινες στερούνται εργασίας και ευρίσκονται μακράν των γονέων και συγγενών των».51 Το Άσυλο διοικείται από ενδεκαμελές συμβούλιο, το οποίο πλαισιώνουν γνωστές δέσποινες της αθηναϊκής κοινωνίας.52 Αυτό το φιλανθρωπικό σωματείο περιλαμβάνει συνδρομητές

ραφέτησης. Η Καλλιόπη Κεχαγιά, μέλος του πυρήνα αυτών των γυναικών, πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως. Η Σωτηρία Αλιμπέρτη ιδρύει το 1896 το Σύλλογο «Η Εργάνη Αθηνά» με σκοπό την ενίσχυση της γυναικείας βιοτεχνίας και την οργάνωση πανελληνίων εκθέσεων για τα γυναικεία έργα.

48. Βλ. Danièle Rancière, «La philantrophie au féminin», Pénélope pour l'histoire des femmes 11, 1984, σ. 66.

49. Τα προϊόντα του Εργαστηρίου εκτίθενται στο ελληνικό περίπτερο το 1874 στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης, όπου παίρνουν και το πρώτο βραβείο, στη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού το 1889 και στη Διεθνή Έκθεση του Σικάγο.

50. Το 1893 στο Σικάγο ταυτοχρόνως με τη διεθνή έκθεση γίνεται και γυναικείο συνέδριο. Η πρώτη έκθεση στην Ελλάδα γίνεται στο Αγρίνιο (21/25-5-1893). Παράλληλα πραγματοποιείται και συνέδριο με θέμα «Η θέση της γυναικός εν τω οίκω και τη κοινωνία».

51. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 65, 8-4-1893.

52. Το πρώτο διοικητικό συμβούλιο αποτελείται από τις: Κλεοπάτρα Βρόσκη πρόε

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/171.gif&w=600&h=915

μητές με την υποχρέωση καταβολής 12 δραχμών ετησίως, δωρητές με την υποχρέωση καταβολής 200 δραχμών εφάπαξ και ευεργέτες με την υποχρέωση καταβολής από 500 δραχμές και άνω.83

Το Άσυλο στεγάζεται στην καρδιά της Αθήνας, στην οδό Μητροπόλεως 29, σ' ένα ευρύχωρο, ευάερο και ευήλιο οίκημα.54 Εκεί μπορούν να διαμένουν και να διατρέφονται οι εργάτριες και οι μαθητευόμενες που έχουν απασχόληση στα βιομηχανικά καταστήματα αντί 25 δραχμών μηνιαία, ποσό το οποίο καταβάλλουν τμηματικά κάθε Σάββατο. Οι υπηρέτριες έχουν τα ίδια δικαιώματα, με τη διαφορά ότι οφείλουν να καταβάλλουν 0,75 δρχ. καθημερινά. Εάν οι τελευταίες δεν μπορούν να πληρώσουν, η διευθύντρια του Ασύλου λαμβάνει το ποσό αργότερα από την οικογένεια στην οποία τοποθετούνται, η οποία το κρατάει από το μισθό τους. Οι υπηρέτριες δεν μπορούν να παραμείνουν στο Άσυλο για διάστημα μεγαλύτερο των δεκαπέντε ημερών, εκτός αν, παρά τις προσπάθειες των ίδιων και των κυριών του Ασύλου, δεν βρεθεί η κατάλληλη θέση. Το Άσυλο παρέχει δωρεάν νοσηλεία και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη στις υπηρέτριες, με την προϋπόθεση ότι οι τελευταίες έχουν συστατική επιστολή, που βεβαιώνει για την καλή διαγωγή και την εργατικότητά τους, από οικογένεια στην οποία εργάσθηκαν για τουλάχιστον δύο χρόνια.

Στο Άσυλο ισχύει το ίδιο πρόγραμμα για όλες: πρωινό ξύπνημα στις 6 το χειμώνα, ενώ το καλοκαίρι στις 5" όταν βγαίνουν πρέπει να γυρίζουν το χειμώνα πριν τις 7, ενώ το καλοκαίρι πριν τις 8 το βράδυ. Οι κανονισμοί είναι πολύ αυστηροί, δηλαδή δεν επιτρέπουν σε καμία από τις γυναίκες να δέχεται άνδρες μέσα στο Άσυλο ή να συνοδεύεται από αυτούς κατά την είσοδο και την έξοδό της από αυτό. Κάτω από το άγρυπνο μάτι της διευθύντριας του Ασύλου επιτρέπεται σ' αυτές να δέχονται μόνο τις φίλες τους, τους συγγενείς τους και τους «οικογενειάρχες» που ενδιαφέρονται να τις προσλάβουν.

Ως προς τις υπηρέτριες, οι κυρίες που διοικούν το ίδρυμα προσπαθούν να παρέμβουν και να καλυτερεύσουν τις συνθήκες που επικρατούν, με την παροχή μόρφωσης55 και ηθικής διαπαιδαγώγησης. Κυρίως, όμως, στοχεύουν στην προστασία της οικογένειας και των τέκνων της αστικής τάξης που «ευρίσκονται εις άμεσον συνάφειαν με τας θεραπαινίδας, τας τροφούς, τας ραπτρίας, τας ερ-

πρόεδρο, Καλλιρρόη Παρρέν γενική γραμματέα, Ναταλία Σούτσου, Φανή Πρετεντέρη, Ευανθία Καντζιλιέρη, Ευφροσύνη Καραπάνου, Θεανώ Δεληγιώργη, Αικατερίνη Καμπά, Αθηνά Σερεμέτη, Αδελαΐδα Στεκούλη και Ευανθία Φαλιέρου.

53. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, ό.π. και Νέα Εφημερίς, αρ. 104, 14-4-1893.

54. «Άσυλον Αγίας Αικατερίνης», Νέα Εφημερίς, αρ. 276, 3-10-1893.

55. Οι οικογένειες που προσλαμβάνουν υπηρέτριες μέσω του Ασύλου έχουν την υποχρέωση να στέλνουν τις υπηρέτριες στο Κυριακό Σχολείο ή στο Επαγγελματικό Σχολείο για να μάθουν μαγειρική. Καλλιρρόη Παρρέν, «Τι γίνεται το Άσυλον;», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 546, 11-10-1898.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/172.gif&w=600&h=915

εργάτιδας και μεταδίδουσιν εις αυτά τας κακάς έξεις και αρχάς των μετά μείζονος ευκολίας και ταχύτητος».56 Οι προσπάθειές τους, όμως, δεν βρίσκουν καμιά ανταπόκριση από τις οικογένειες, οι οποίες χρησιμοποιούν, όπως φαίνεται, το Ασυλο σαν μεσιτικό γραφείο που δεν χρεώνει μεσιτικά, αγνοώντας τους στόχους και τους κανονισμούς του.57

Έξι χρόνια αργότερα, το 1899, το Άσυλον της Αγίας Αικατερίνης μετατρέπεται σε Άσυλον των Εργατίδων προσφέροντας τις υπηρεσίες του αποκλειστικά στις εργάτριες.

Με την εργασία των γυναικών στις πόλεις γινόμαστε θεατές των δραστηριοτήτων που ανταποκρίνονται σ' ένα τύπο φιλανθρωπικής δράσης διαδεδομένο στις εύπορες τάξεις και σ' ένα καταμερισμό των ρόλων στο εσωτερικό της αστικής οικογένειας, όπου η οικονομία και η πολιτική αποτελούν δραστηριότητες ανδρικές, ενώ η φιλανθρωπία συνιστά ένα πεδίο δραστηριότητας και κοινωνικής προβολής, μια διέξοδο από την ανυπόφορα μονότονη και άδεια ζωή των αστών γυναικών.

Σε αναζήτηση της οικογένειας

Οι γυναίκες του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών αποδίδουν στην οικογένεια τεράστια σημασία και αναδεικνύουν τη μητρότητα σε ύψιστο καθήκον των γυναικών, γιατί «η μητέρα είναι συχνότερον ο ηθικός αρχηγός της οικογένειας και συχνά επίσης ο κύριος υλικός παράγων είτε διά των εισοδημάτων της προικός της, είτε διά της προσωπικής της εργασίας».58

Πράγματι, φαίνεται ότι ακολουθούν κατά γράμμα τα ιδεολογικά ρεύματα που αναπτύσσονται στη Δυτική Ευρώπη, κυρίως στη Γαλλία. Βρισκόμαστε στην εποχή που τόσο οι ηθικολόγοι, όσο και οι σοσιαλιστές προσπαθούν να ενισχύσουν το ρόλο της οικογένειας μέσα στην κοινωνία. Κυρίως οι δεύτεροι, οι σοσιαλιστές, βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε μια διπλή απαίτηση από τους οπαδούς τους. Μια απαίτηση που δημιουργούν από τη μια, η περιβάλλουσα ηθικολογία και η κριτική που ασκεί η αστική σκέψη στα «άγρια ήθη» των λαϊκών τάξεων και από την άλλη, οι πεποιθήσεις της εργατικής πελατείας τους, για την οποία οικονομία και οικογενειακή ηθική αποτελούν συστατικό της ταξικής τους συνείδησης.59

56. «Το Άσυλον των Εργατίδων και ο Θίασος Τσόχα», Νέα Εφημερίς, αρ. 227, 4-10-1893.

57. Βλέπε Εφημερίς των Κυριών, αρ. 420, 26-11-1895 και αρ. 546, 11-10-1898.

58. Ελένη Γεωργιάδου, «Αι εργαζόμεναι γυναίκες», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 690, 13-1-1892.

59. Βλ. Histoire de la vie privée, γεν. επιμ. Philippe Ariès - George Duby, τ. 4, De la Revolution à la Grande Guerre, Michelle Perrot (επιμ.), Παρίσι 1987, σ. 101-102.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/173.gif&w=600&h=915

Οι γυναίκες αυτές θέλουν να απαλύνουν το διαχωρισμό που έχει δημιουργηθεί ανάμεσα στη δημόσια και την ιδιωτική σφαίρα. Βρίσκουν ένα τρόπο υπέρβασης της ιδιωτικής σφαίρας ο οποίος αποτελεί ταυτόχρονα και τη δίοδο προς τη δημόσια σφαίρα, προσδίδοντας στην έννοια της μητρότητας μια οικουμενική σημασία που ξεπερνά τα όρια της οικογένειας και αγκαλιάζει ολόκληρη την εθνική κοινότητα.60 Η αναγέννηση του έθνους θα συντελεστεί μέσω της μητρότητας και της οικογένειας. Χωρίς τη μητρότητα «οι δεσμοί της οικογένειας παραλύουσιν, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει εθνικός χαρακτήρ χωρίς οικογενειακή ηθική, γιατί ελευθερία άνευ ηθικής, άνευ οικογενειακών αρετών είναι ουτοπία».61

Από το περιοδικό φαίνεται ότι έχει γίνει αντιληπτό πως η έννοια της φτώχειας δεν σηματοδοτείται μόνο από την οικονομική ανέχεια, αλλά συνδέεται με συγκεκριμένες συμπεριφορές και νοοτροπίες που ακολουθούν τα υποκείμενά της. Ο πατέρας της οικογένειας η οποία πλήττεται από την εκβιομηχάνιση, παρουσιάζεται κατ' επανάληψη ως «οινοβαρής»62 και ως εκ τούτου ανίκανος να αναλάβει τις πατρικές του ευθύνες. Η σύνδεση της οινοποσίας με τους εργάτες αποκλειστικά, σημαδεύει τις αντιλήψεις της εποχής: «πέριξ ενός οινοπώλου διασκεδαστού συντρίβεται το μέλλον της εργατικής οικογένειας».63 Η αναπαράσταση αυτή έρχεται σε πλήρη αντιπαράθεση με την εικόνα της ευτυχισμένης οικογένειας στο αστικό σπίτι. Συνήθειες που έχουν τελετουργικό χαρακτήρα στα αστικά σπίτια, όπως π.χ. αυτή του οικογενειακού τραπεζιού που στρώνεται στις μέρες γιορτής, είτε είναι ανύπαρκτες στις εργατικές οικογένειες, είτε διαταράσσονται από τις βρισιές του άσωτου και τυραννικού πατέρα, του οποίου την πατρική εξουσία κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει.

Η εικόνα της ανήλικης, απροστάτευτης εργάτριας, η οποία πρέπει να βρει πρότυπο μητρικής και πατρικής εξουσίας, έχει γίνει στερεότυπο για το περιοδικό. Οι ευθύνες για την απόλυτη αυτή εγκατάλειψη των εργατριών αποδίδονται τόσο στο οικογενειακό, όσο και στο εργασιακό της περιβάλλον. Για την

60. Για τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξε η έννοια της μητρότητας στη διαμόρφωση του προτύπου που δημιούργησε και πρόβαλε το περιοδικό Εφημερίς των Κυριών βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών..., ό.π., σ. 178 και Μαρία Κορασίδου, Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους. Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα τον 19ο αιώνα, Αθήνα, 1995, σ. 173-174.

61. Καλλιρρόη Παρρέν, «Και υπέρ των γυναικών του λαού», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 189, 25-11-1890.

62. Το επίθετο αυτό συνοδεύει συνεχώς μέσα στο περιοδικό Εφημερίς των Κυριών τη μορφή του πατέρα της εργατικής οικογένειας. Ενδεικτικά αναφέρω: Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι άποροι εργάτιδες και το Κυριακόν Σχολείον», ό.π. και «Αι αδικούσαι και αι αδικούμενα»), Εφημερίς των Κυριών, αρ. 549, 1-11-1898' Ελένη Γεωργιάδου, «Αι εργαζόμεναι γυναίκες», ό.π.

63. «Βιωτικαί τάσεις», Οικονομική Επιθεώρησις, αρ. 20, Οκτώβριος 1874.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/174.gif&w=600&h=915

οικογένεια υπάρχει μια γενικευμένη αντίληψη περί της ανικανότητάς της να αναθρέψει και να διαπαιδαγωγήσει μέσα στους κόλπους της τα παιδιά.

Η εργασία στο σπίτι

Η γυναίκα μητέρα που εργάζεται στο εργοστάσιο, παρουσιάζεται εγκλωβισμένη σ' ένα αδιέξοδο χωρίς δυνατότητες διαφυγής. Η λύση για να ξεπεραστεί αυτή η κατάσταση είναι η εργασία στο σπίτι. Η κατ' οίκον δηλαδή επαγγελματική ενασχόληση, η οποία της προσφέρει την ευκαιρία να ασχολείται ταυτόχρονα με το νοικοκυριό και την ανατροφή των παιδιών της.

Όμως κι εδώ υπάρχει ένα τεράστιο πρόβλημα, γιατί «τι δύναται να πράξη εν τω οίκω, ποίον επάγγελμα να μετέλθη, ποίαν βιομηχανίαν να εξασκήση, παρέχουσα εν ταυτώ τας μητρικάς φροντίδας της εις τα ατυχή τέκνα της; Ουδεμίαν διότι ουδέν έμαθε, ουδέν εδιδάχθη επάγγελμα, ουδεμίαν τέχνην. Θα καταφύγη εις τα εργοστάσια πλύντρια, διημερεύουσα μακράν των τέκνων της».64 Η έλλειψη εκπαίδευσης, με την ευρύτερη σημασία του όρου, που συνδυάζει την ηθικο-θρησκευτική μόρφωση με την επαγγελματική κατάρτιση, προβάλλεται ως η κυριότερη αιτία που οδηγεί τη γυναίκα-μητέρα στο εργοστάσιο και συνάμα, όπως πιστεύεται, την οικογένεια στον «όλεθρο».

Όπως παρατηρούμε, εκτός από τη βιομηχανική εργασία και η εκπαίδευση είναι άρρηκτα δεμένη με τη ζωή της εργάτριας. Είμαστε μπροστά σ' ένα φαύλο κύκλο όπου η απασχόληση της γυναίκας από την παιδική της ηλικία στο εργοστάσιο της στερεί τη δυνατότητα εκπαίδευσης και μετά το γάμο η έλλειψη εκπαίδευσης της στερεί οποιαδήποτε άλλη εναλλακτική λύση για επαγγελματική αποκατάσταση εκτός από την εργασία στο εργοστάσιο. Οι γυναίκες που ασχολούνται με τη φιλανθρωπία προσπαθούν με κάθε τρόπο να ανατρέψουν αυτό το σχήμα. Στα ιδρύματα που δημιουργούν για την προώθηση της εκπαίδευσης γίνονται δεκτές οι φτωχές γυναίκες κάθε ηλικίας.

Η λύση που προτείνεται από τις σελίδες του περιοδικού για τις γυναίκες που έχουν ανάγκη να εργασθούν ενώ είναι μητέρες, είναι περιβεβλημένη από έντονη ηθικολογία χωρίς καμιά συγκεκριμένη αναφορά σε προβλήματα πρακτικής υφής.

Οι γυναίκες του περιοδικού δεν εξετάζουν διεξοδικότερα τον τρόπο διάδοσης της κατ' οίκον εργασίας και τις συνθήκες ανάπτυξής της. Τι γίνεται, λοιπόν, με τις συνθήκες της αγοράς, με τη γνώση και τις αναπαραστάσεις που έχουν οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών για την οργάνωση του εμπορίου στον τομέα του ιματισμού; Πόσο καλά είναι σε θέση να γνωρίζουν οι ίδιες τα δίκτυα εξάπλωσης της ραπτομηχανής, η οποία αποτελεί τον απαραίτητο

64. Καλλιρρόη Παρρέν, «Και υπέρ των γυναικών του λαού», ό.π.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/175.gif&w=600&h=915

τητο τεχνικό εξοπλισμό της νοικοκυράς γι' αυτού του τύπου την εργασία;

Ερωτήματα αναπάντητα μέσα από το περιοδικό. Όταν την ίδια εποχή περίπου στη Γαλλία η εργασία στο σπίτι αποτελεί εθνικό πρόβλημα, το αρμόδιο Γραφείο Εργασίας αναλαμβάνει τη διεξαγωγή στατιστικών ερευνών για τη ζωή και τη δουλειά των εργατριών στο σπίτι και οι εργαζόμενες συνδικαλίζονται για την κατάργηση του «δουλεμπορίου των λευκών εργατριών»·65 στην Ελλάδα τόσο η εθνικοθρησκευτική ρητορία των φιλανθρώπων γυναικών, όσο και η εμμονή τους στην αναβάθμιση και επαγγελματικοποίηση της οικιακής εργασίας και των γυναικείων τεχνών δεν αφήνουν περιθώρια για μια εκτεταμένη κάλυψη του πεδίου και του τρόπου με τον οποίον θα συνευρεθούν η μητρότητα με τη βιομηχανική εργασία.

Το «κουτί της Πανδώρας» και η μικρέμπορος του δρόμου

Για το περιοδικό Εφημερίς των Κυριών ο χώρος και οι συνθήκες εργασίας των γυναικών ενσαρκώνουν το πιο ζωντανό παράδειγμα οικονομικής και ηθικής εξαθλίωσης της γυναίκας. Ο χώρος των εργοστασίων του Πειραιά βρίσκεται πολύ μακριά και είναι εντελώς αποκομμένος από τις αστικές κατοικίες. Ο σιδηρόδρομος το 1869 θα επισφραγίσει αυτό το χωρισμό, εισδύοντας στην πολεοδομία του Πειραιά σαν παραπέτασμα ανάμεσα σε δυο κόσμους.66

Το κλωστοϋφαντουργείο των Αδελφών Ρετσίνα στον Πειραιά, το οποίο είναι και το μεγαλύτερο εργοστάσιο της εποχής, αποτελεί έναν αντιπροσωπευτικό χώρο όπου παρουσιάζεται το φαινόμενο της γυναικείας εργασίας στο εργοστάσιο. Η καταγραφή στοιχείων και παρατηρήσεων για τις συνθήκες εργασίας των γυναικών στη βιομηχανία έχουν ως σημείο αναφοράς αυτό το συγκεκριμένο εργοστάσιο. Η συγκέντρωση ενός σχετικά μεγάλου αριθμού γυναικών (400 εργάτριες το 1887) και ο ορθολογισμός στην οργάνωση που απαιτείται για τη λειτουργία του κλωστοϋφαντουργείου, μαγνητίζουν την προσοχή του περιοδικού, με αποτέλεσμα αυτό να μην ασχολείται με άλλες μορφές γυναικείας απασχόλησης.

Το κλωστοϋφαντουργείο των Αφών Ρετσίνα γίνεται για τις γυναίκες των αστικών στρωμάτων το «κουτί της Πανδώρας». Είναι μια απειλή, ευτυχώς μακριά από τα σπίτια τους. Ακόμη κι όταν διαβαίνουν την είσοδο για επίσκεψη προκειμένου να λάβουν συγκεκριμένες πληροφορίες, φθάνουν μόνο μέχρι το γραφείο του διευθυντή ο οποίος απαντά στις ερωτήσεις τους. Είναι ένας

65. Michelle Perrot, Η εργασία των γυναικών στην Ευρώπη 19ος-20ός αιώνας, μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 37.

66. Βλ. Βάσιας Τσοκόπουλος, Πειραιάς, 1835-1870. Εισαγωγή στην Ιστορία του Ελληνικού Μάντσεστερ, Αθήνα 1984, σ. 243.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/176.gif&w=600&h=915

κλειστός, επτασφράγιστος χώρος στον οποίο η εργάτρια «δεν εργάζεται ως η χωρική υπό τον ελεύθερον αέρα και τον ελεύθερον ουρανόν», αλλά είναι «εν παράρτημα της αψύχου μηχανής».67 Εκεί ελλοχεύουν οι κίνδυνοι που συνοδεύουν τις οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές της πόλης. Όμως αυτό το κλειστό κουτί θα ανοίξει για να αναζητηθεί μέσω της φιλανθρωπίας ο χαμένος παράδεισος, που δεν είναι άλλος από το όραμα για την πραγμάτωση μιας κοινωνικής ειρήνης.

Στην ελληνική πόλη το 1870 μπορεί να έχει κατακτηθεί το προνόμιο να κυκλοφορούν οι γυναίκες ελεύθερα στο δρόμο, όμως η εικόνα της γυναίκας που εργάζεται σε κοινή θέα παραμένει ένα ισχυρό ταμπού για την ελληνική κοινωνία. Η εργασία της Ελληνίδας είτε μέσα στο σπίτι, είτε στο εργοστάσιο ισοδυναμεί πάντα με τον εγκλεισμό της σ' ένα χώρο. Η οικειοποίηση του δημόσιου-ανοικτού χώρου από τις γυναίκες μέσω της εργασίας τους προπαγανδίζεται έντονα και γίνεται μία από τις διεκδικήσεις τους. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια αντίφαση, η οποία ενδεχομένως οφείλεται στην επιρροή που δέχονται οι γυναίκες του περιοδικού από την εικόνα της ξένης εργαζόμενης, συγκεκριμένα της παρισινής.

Ενδιαφέρονται να ανασύρουν τη γυναίκα από το εσωτερικό στη βιτρίνα, δημιουργώντας παράλληλα νέες μορφές γυναικείας απασχόλησης. Θέλουν να προσφέρουν μια εναλλακτική λύση αντί του εργοστασίου στο βιοποριστικό πρόβλημα των γυναικών. Επαγγέλματα όπως η πωλήτρια των εμπορικών καταστημάτων και η μικρέμπορος του δρόμου προσφέρονται γι' αυτό το σκοπό. Οι γυναίκες του περιοδικού ζητούν «χαριέστατες και μειδιώσες κοπέλες» να αντικαταστήσουν στα ζαχαροπλαστεία τον «άξεστο χονδροειδή ημικοιμώμενο υπηρέτη» και στα εμπορικά καταστήματα τον «χθες έτι αροτριώντα την γην υπάλληλο».68 Θέλουν να εξοικειώσουν την ελληνική κοινωνία με τη φιγούρα της εργαζόμενης που, καταλαμβάνοντας μια θέση στο δρόμο, προσκαλεί δημόσια τους ανθρώπους να αγοράσουν άνθη ή οπώρες.69

Ο κίνδυνος της «αψύχου μηχανής»

Ενώ στον ημερήσιο τύπο δεσπόζει η πατερναλιστική μορφή του εργοδότη ο οποίος προστατεύει από ηθικά ατοπήματα και ευεργετεί με την παροχή εργασίας τις άπορες κόρες, στην Εφημερίδα των Κυριών επικρατεί η εντελώς αντίθετη άποψη.

67. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι αδικούσαι και αι αδικούμενα»), ό.π.

68. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι παρισιναί εργάτιδες και αι ιδικαί μας, Α'», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 128, 20-8-1889.

69. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι παρισιναί εργάτιδες και αι ιδικαί μας, Β'», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 129, 27-8-1889.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/177.gif&w=600&h=915

Στο εργοστάσιο η εργάτρια εξακολουθεί να μένει απροστάτευτη και να εκτίθεται σε μύριους κινδύνους που υπονομεύουν τη σωματική και ηθική της ακεραιότητα. Το 1890, με αφορμή ένα δυστύχημα που είχε σαν αποτέλεσμα τον ακρωτηριασμό του χεριού μιας εργάτριας από τη μηχανή, οι συντάκτριες του περιοδικού ξεσπαθώνουν εναντίον του κράτους και των θεσμικών φορέων.70 Δίνεται στις γυναίκες του περιοδικού, όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζει η ιστορικός Μαρία Κορασίδου, μια χρυσή ευκαιρία να αμφισβητήσουν τα πρότυπα της ανδρικής κυριαρχίας και να ασκήσουν κριτική στην ανδροκρατούμενη τάξη πραγμάτων.71 Θεωρούν ότι το κράτος δεν φροντίζει για την καθιέρωση προστατευτικών νόμων υπέρ της εργαζόμενης γυναίκας και ευθύνεται για την πλήρη ελευθερία που παρέχεται στους βιομήχανους προς χάριν της οικονομικής ανάπτυξης του τόπου. Κατά το περιοδικό ο αποκλεισμός των «θυγατέρων του λαού» από την εκπαίδευση δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στην αδιαφορία των θεσμικών φορέων και της κοινωνίας ευρύτερα, αλλά γίνεται εκ προθέσεως ώστε αυτές να αποτελούν «αμαθή και πειθήνια όργανα [της κοινωνίας] μη διακρίνοντα το καλόν από του κακού, το ωφέλιμον από το επιβλαβές».72 Η έλλειψη εκπαίδευσης αφαιρεί από την εργάτρια τη δυνατότητα του εξανθρωπισμού της. Αυτή μεταβάλλεται σε «εν παράρτημα της αψύχου μηχανής, ην κινούν αι χείρες της και οι πόδες της, εις έμψυχος παράγων διά τον πολλαπλασιασμόν των κεφαλαίων ενός βιομηχάνου».73

Η «άψυχος ατμοκίνητη μηχανή» ασκεί τρόμο στις γυναίκες του περιοδικού. Το συναίσθημα αυτό δεν πηγάζει μόνο από το γεγονός ότι δεν συμμετέχουν, αλλά και από το ότι ούτε καν συναινούν στον απότομο εξορθολογισμό της γυναικείας απασχόλησης που συντελείται υπό την ανδρική κυριαρχία, εντός των τειχών του εργοστασίου. Ο βίαιος αυτός εκσυγχρονισμός εκφράζει μια ρήξη, κόβει το νήμα που συνδέει την ιστορία με την υφαντική που είναι κατ' εξοχήν τέχνη των γυναικών. Ο αργαλειός σηματοδοτεί το πέρασμα των γυναικών στην ιστορική παράδοση. Το ήρεμο και μονότονο μουρμούρισμα της ανέμης που χρησιμοποιεί η Πηνελόπη, η σύζυγος του Οδυσσέα, συνοδεύει τις Καρυάτιδες της Ακρόπολης, δίνει μεγαλοπρέπεια στο βυζαντινό πολιτισμό, για να αναδειχθεί μέσα από το περιοδικό σαν εθνική κληρονομιά που πρέπει να διαφυλαχθεί και να αντιπαλέψει τις νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης που απαιτούνται για τη μετάβαση σε άλλου τύπου παραγωγικές δομές. Το περιοδικό δίνει την εντύπωση ότι μέσω της παραδοσιακής υφαντικής τέχνης αντιμάχεται

70. Καλλιρρόη Παρρέν, «Δυστυχείς εργάτιδες», ό.π.

71. Μαρία Κορασίδου, Οι άθλιοι των Αθηνών..., ό.π., σ. 183-184.

72. Καλλιρρόη Παρρέν, «Το μορφωτήριον των θυγατέρων του Λαού», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 347, 10-4-1894.

73. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι αδικούσαι και αι αδικούμεναι», ό.π.

Σελ. 177
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 158
    

    ο πολύς ζήλος των εν αποτελούντων την επιτροπήν ταύτην γίνη πρόξενος μεγάλης ηθικής και υλικής ζημίας εις την βιομηχανίαν ημών».14

    Αν θέλουμε, λοιπόν, να ρίξουμε λίγο φως στην ιδιωτική σφαίρα των γυναικών, θα πρέπει να διαβάσουμε με προσοχή τα ψιλά γράμματα των εφημερίδων ή τα αστυνομικά δελτία τους. Μόνο όταν διαταράσσονται οι ρυθμοί της ζωής τους μέσα από εξαιρετικά γεγονότα, όπως εργατικά ατυχήματα, αυτοκτονίες, απαγωγές εκούσιες ή ακούσιες, ακόμη και διαμαρτυρίες για τις χαμηλές αποδοχές ή τις συνθήκες εργασίας, μπορούμε να διεισδύσουμε στην ιδιωτικότητά τους.

    Και η φωτογραφία στην υπηρεσία της εκβιομηχάνισης

    Συμπληρωματικά με τις εφημερίδες λειτουργούν και τα διαφημιστικά λευκώματα των διαφόρων επιχειρήσεων15 για την κοινωνική προβολή του έργου της βιομηχανίας και της εθνικής οικονομίας ευρύτερα16 ή ακόμη και για τη λήψη δανείου από την τράπεζα.17 Τα λευκώματα αυτά βρίθουν από φωτογραφίες εργατριών. Οι αποδέκτες αυτών των λευκωμάτων είναι κρατικές υπηρεσίες, υπουργεία ή πολύ εκλεκτοί πελάτες.

    Η απεικόνιση δημοκρατικοποιείται ή, καλύτερα, εκλαϊκεύεται με το πέρασμα από το πορτρέτο ζωγραφικής του βιομηχάνου που βρίσκεται κρεμασμένο στο γραφείο του, στη φωτογράφιση των εργατριών. Ο κύριος στόχος της φωτογραφίας είναι η ικανοποίηση της ανάγκης της αναπαράστασης.

    Ακόμη και μέσα από αυτές τις φωτογραφίες φαίνεται καθαρά η κυρίαρχη ιδεολογική τάση της κοινωνίας, που συμπίπτει με τις αντιλήψεις των εργοδοτών. Όπως παρατηρήθηκε ήδη, η κοινωνία βασίζεται σ' ένα σύστημα οικογενειακών σχέσεων, οι πάντες ανήκουν στο ίδιο σύνολο, έχουν συγκεκριμένα δικαιώματα και υποχρεώσεις. Οι εργαζόμενοι έχουν ρόλο ενηλίκων, εσαεί παιδιών.18 Ο βιομήχανος «αυστηράς ηθικής και ως άτομον και ως οικογενειάρχης, αυστηρώς επαγρυπνών επί της αγωγής των τέκνων του»19 αναλαμβάνει

    14. «Η επιτροπή προς επιθεώρησιν των εργοστασίων», Σφαίρα, αρ. 4833, 27-4-1898.

    15. Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας, Φωτογραφικό αρχείο ΑΣΠΙΩΤΗ-ΕΛΚΑ.

    16. Πανελλήνιον Λεύκωμα Εθνικής Εκατονταετηρίδος 1821-1930, τ. Β1, Βιομηχανία - Εμπόριο, Αθήνα 1923 και τ. Β2, Αθήνα 1925.

    17. Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας, Σειρά: Βιομηχανική Πίστη, Λεύκωμα του εργοστασίου των Γκούτου-Λαναρά.

    18. Βλ. Αλίκη Βαξεβάνογλου, «Εργοδότες και εργαζόμενοι στις αρχές του 20ού αιώνα: από τη μεριά των εργοδοτών», Τα Ιστορικά, τχ. 14-15, Ιούνης - Δεκέμβρης 1991, σ. 99-112.

    19. Ανώνυμος, «Κλωστήριο Ρετσίνα», Ποσειδών, αρ. 1175, 7-4-1879.