Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 186-205 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/186.gif&w=600&h=915

στα μέλη του Δ.Σ. και η Σοφία Σλήμαν. Ο Σύλλογος τελεί υπό την προστασία της A.M. της Βασίλισσας.

Το συντονιστικό ρόλο σ' αυτές τις προσπάθειες για την ίδρυση και τη λειτουργία του Συλλόγου έπαιξε η Καλλιόπη Κεχαγιά, αξιοποιώντας τις προσωπικές της επαφές τόσο με τους κύκλους της ομογένειας, όσο και με την ελληνική διανόηση. Αν και ο αρθρογράφος της Οικονομικής Επιθεώρησης θέλει να κρατήσει τους τύπους και δεν αναφέρει ρητά το όνομά της στο άρθρο του για το Σύλλογο, όλες οι υποψίες για το όνομα του προσώπου που «περιήρχετο τας οικίας των Αθηνών και διέδιδε την ιδέαν τοιούτου συλλόγου»17 κατά το χειμώνα του 1871-72 στρέφονται προς αυτήν.

Οι στόχοι του Συλλόγου είναι συγκεκριμένοι και αναφέρονται με σαφήνεια στο καταστατικό του. Αυτός, λοιπόν, αποβλέπει: στη σύσταση παιδαγωγικών καταστημάτων υπέρ των απόρων, στη διεύθυνση και επιθεώρηση παρθεναγωγείων, στην έκδοση διδακτικών, ψυχαγωγικών βιβλίων, στη μόρφωση των νοσοκόμων, στην κατάρτιση υπηρετριών, στη σύσταση εργαστηρίου υπέρ των απόρων γυναικών και στην εισαγωγή βιοποριστικών χειροτεχνημάτων.18

3. ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΝ ΑΠΟΡΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Πρώτο και κυριότατο έργο του Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως αποτελεί η ίδρυση του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών, γιατί σκοπός του είναι «ου μόνον η εκπαίδευσις της γυναικός διά της σπουδής γραμμάτων, αλλά και διά της πρακτικής εξασκήσεως εις τας βιοποριστικάς τέχνας».19

Οι φιλάνθρωπες κυρίες ενδιαφέρονται να δημιουργήσουν ένα γυναικοκρατούμενο χώρο, ο οποίος θα πληρεί όλες τις προϋποθέσεις, από πλευράς οργανωτικής δομής και λειτουργίας, μιας «προτύπου χειροτεχνικής βιομηχανίας».

Το Εργαστήριο Απόρων Γυναικών στην Αθήνα άρχισε να λειτουργεί από τις 22 Οκτωβρίου 1872. Η ίδρυση και η λειτουργία του Εργαστηρίου δεν πέρασαν απαρατήρητες από τις εφημερίδες και τα περιοδικά. Στις σελίδες τους κάθε αναφορά γι' αυτό συνδέεται με τη λέξη «βιομηχανία». Το Εργαστήριο «είναι το πρώτον που θέτει τις βάσεις της εγχωρίου βιομηχανίας»20 και λει

17. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, τ. 75, Μάιος 1879, σ. 105-117.

18. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 22, 15-6-1872.

19. Ανώνυμος, «Σύλλογος των Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Πανελλήνιος Σύντροφος, Αθήνα 1891, σ. 438-440.

20. Καλλιρρόη Παρρέν, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 281, 15-11-1892.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/187.gif&w=600&h=915

λειτουργεί «διά την ενίσχυσίν της».21 Αν υποθέσουμε ότι η γλώσσα των δημοσιογράφων αποδίδει την τρέχουσα ορολογία και τις ιδεολογικές αντιλήψεις της εποχής της, τότε διαθέτουμε ένα ακόμη τεκμήριο του χρόνου και του τρόπου με τον οποίο μετεξελίσσεται η έννοια του όρου «βιομηχανία». Προφανώς, κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα η Ελλάδα διανύει την εποχή κατά την οποία ο όρος «βιομηχανία» περιλαμβάνει κάθε χειροτεχνική και βιοτεχνική δραστηριότητα.

Το Εργαστήριο στεγάζεται σ' ένα οικοδόμημα ευπρεπές και ευάερο, που ανταποκρίνεται στους όρους υγιεινής, δωρεά του Δήμου της Αθήνας. Γεγονός που αποτελεί ένδειξη της απήχησης και της κοινωνικής ακτινοβολίας που είχε ο Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, αλλά και του κλίματος υπέρ της φιλανθρωπίας της εποχής. Το κτίριο βρίσκεται σε μία από τις κύριες οδούς της Αθήνας, στην οδό Αμαλίας 38. Αργότερα, με την αύξηση του αριθμού των μαθητευόμενων κοριτσιών, εξαιτίας της ανεπάρκειας του χώρου επεκτάθηκε σε συνεχόμενο οικόπεδο που δωρήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση το 1879.

Η λειτουργία του Εργαστηρίου στηρίζεται από:

— Τακτικές και έκτακτες συνδρομές των μελών του Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως.

— Τα έσοδα από τις πωλήσεις των προϊόντων του Εργαστηρίου.

— Τα κληροδοτήματα και τις ευεργεσίες. Εκτός από το μεγαλοκεφαλαιούχο Ανδρέα Συγγρό, ο οποίος μέχρι το 1879 είχε προσφέρει 88.000 δρχ. συνολικά,22 η ελληνική κοινότητα της Βιέννης, η ελληνική κυβέρνηση, ο Δήμος Αθηναίων, η «επί της Εμψυχώσεως της Εθνικής Βιομηχανίας Επιτροπή» και ονόματα γνωστά, όπως ο Απόστολος Αρσάκης, προστίθενται στους κρίκους της αλυσίδας των ευεργετών.23

— Τις εισπράξεις των μερισμάτων από μετοχές της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, οι οποίες, εξάλλου, αποτελούσαν και μέρος των κεφαλαίων του Εργαστηρίου.

— Τα χρηματικά ποσά που δώριζε κατά καιρούς η βασίλισσα (π.χ. αναπλήρωσε έλλειμμα 5.232 δρχ. το 1880).24

21. Ανώνυμος, «Το Εργαστήριον των Απόρων Γυναικών», Νέα Εφημερίς, αρ. 63, 4-3-1893.

22. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, ό.π.

23. Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις πεπραγμένων από 1-4-1877 μέχρι της 31-3-1878 και από 1-1 μέχρι 31-12-1920, Αθήνα 1921.

24. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Παλιγγενεσία, αρ. 4728, 29-4-1880.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/188.gif&w=600&h=915

Η λειτουργία και ο έλεγχος του Εργαστηρίου εξαρτάται από τις αποφάσεις του ενδεκαμελούς Δ.Σ. του Συλλόγου Κυριών, που διορίζει επιτροπές οι οποίες αποτελούνται από τα μέλη του Δ.Σ. με αρμοδιότητες για: α) τις μαθητευόμενες στα τεχνουργεία, β) τις κατ' οίκον εργαζόμενες, γ) τη διδασκαλία των μαθημάτων, δ) τα υλικά που εισάγονται, μοιράζονται στα τμήματα του εργαστηρίου και εξάγονται, ε) τις πωλήσεις των προϊόντων και τα λογιστικά.25 Τις αποφάσεις του Δ.Σ. τις υλοποιεί η διευθύντρια γενικών καθηκόντων και οι δασκάλες που είναι επικεφαλής στα διάφορα τμήματα. Η διευθύντρια και οι δασκάλες μπορεί να είναι και αλλοδαπές, είναι έμμισθες και οι τελευταίες λαμβάνουν 30-100 δρχ. το μήνα.26 Όλες διδάσκουν και δουλεύουν ταυτόχρονα. Αρκετές από τις δασκάλες στα διάφορα τμήματα είχαν προηγουμένως μαθητεύσει στο Εργαστήριο.

Το Εργαστήριο Απόρων Γυναικών χωρίζεται στα παρακάτω τμήματα: 1. Υφαντικής, που υποδιαιρείται με τη σειρά του σε εργαστήρια υφάνσεως: α) μεταξίνων υφασμάτων, β) βαμβακερών υφασμάτων, γ) εριούχων υφασμάτων και κατασκευής ταπήτων. 2. Ραπτικής. 3. Ποικιλτικής (κεντήματος). 4. Τριχαπτικής (δαντελών).

Το Εργαστήριο δίνει δουλειά με το κομμάτι για το σπίτι και σε εξωτερικές εργάτριες-τεχνουργούς (sweating system). Εκτός από τις ανύπαντρες γυναίκες, ο Σύλλογος προσπαθεί να διευρύνει το εργατικό δυναμικό παρέχοντας εργασία σε μητέρες και σε γυναίκες που δεν μπορούν να προσέρχονται καθημερινά στο Εργαστήριο. Από τον κανονισμό του Εργαστηρίου προβλέπεται οι εξωτερικές τεχνουργοί να έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν να παραμείνει άγνωστο το όνομά τους σε όλους εκτός από το διοικητικό συμβούλιο του Συλλόγου και την υπεύθυνη του τμήματος τεχνουργίας.27

Οι μηχανές που χρησιμοποιούν στο Εργαστήριο είναι χειροκίνητα υφαντήρια. Το εργαστήριο σ' όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του δεν χρησιμοποιεί τον ατμό σαν κινητήρια δύναμη.28 Οι πρώτες ύλες, το μετάξι και το μαλλί, εισάγονται από το εξωτερικό στη φυσική τους κατάσταση και υφίστανται κατεργασία από τις γυναίκες.

Το τμήμα της υφαντικής είναι το πλουσιότερο τμήμα του Εργαστηρίου,

25. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, ό.π.

26. Ανώνυμος, «Εργαστήριον των Απόρων Γυναικών», Παλιγγενεσία, αρ. 2958, 101-1874.

27. Βλ. «Διοργανισμός του Εργαστηρίου του υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Συλλόγου των Κυριών», Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις... 1873, ό.π., σ. 25.

28. Καλλιρρόη Παρρέν, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών, Β'», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 282, 22-11-1892.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/189.gif&w=600&h=915

απασχολεί το μεγαλύτερο αριθμό εργατριών και καταλαμβάνει μια μεγάλη αίθουσα, η οποία χρησιμεύει και ως κλωστήριο μετάξης. Κατά μήκος αυτής της αίθουσας υπάρχει σειρά από ειδικές μεταξοκλωστικές μηχανές που έχουν παραγγελθεί στη Γαλλία. Το 1878 το τμήμα της μεταξοϋφαντικής είχε 5 μηχανές. «Η λεπτότης, το αφροειδές, η διαφάνεια φθάνουν εις το απροχώρητον. Πέπλοι χρυσουφαντοι, εσθήτες διά χορούς, διά γάμους, εσθήτες πυκναί χονδρού μεταξωτού αραδωτού, ή και μετά διαφόρων σχεδίων, ρινόμακτρα μεταξωτά προκαλούσι την έκπληξιν και τον θαυμασμόν».29 Στα μεταξωτά εργάζονται γυναίκες που κατάγονται από μέρη με παράδοση στην υφαντική, όπως είναι το νησί της Κρήτης και η πόλη Κύμη της Εύβοιας. Στην υφαντική των μεταξωτών, εκτός από τις έμπειρες τεχνίτρες, απασχολούνται και μαθητευόμενες. Ο χρωματισμός των μεταξωτών επιτυγχάνεται με κατάλληλα χόρτα και ρίζες, ενώ το σχέδιο εξαρτάται από τη φαντασία και τη δημιουργικότητα της κάθε εργάτριας. Εκτός από τα μεταξωτά, το Εργαστήριο διαθέτει στους ενδιαφερόμενους κουκουλόσπορο σε τιμή κόστους, ο οποίος εισάγεται από τη Γαλλία.30

Το τμήμα υφαντικής των βαμβακερών παράγει υφάσματα λευκά, δίχρωμα ή πολύχρωμα για θερινά φορέματα, τραπεζομάνδηλα, χειρόμακτρα, σεντόνια και κουρτίνες. Όλα φημίζονται για την καλή τους ποιότητα, ιδιαίτερα για τη σταθερότητα των χρωμάτων και την καλαισθησία τους.

Στο τμήμα υφαντικής των ερίων κατασκευάζονται κλινοσκεπάσματα και τάπητες. Ηλικιωμένες γυναίκες που δεν μπορούν να υφάνουν, αναλαμβάνουν τον καθαρισμό, το κτένισμα, το στίψιμο και το βάψιμο των ερίων. Υστερα αυτά παραδίδονται στις υφάντριες.

Στην αίθουσα υφαντικής των ταπήτων υπάρχουν 5 ιστοί (1877-78). Ο κάθε ιστός είναι αναρτημένος από πάνω προς τα κάτω στην επιφάνεια του τοίχου. Σε καθεμιά από τις κλωστές η υφάντρια κάνει ένα κόμπο, ενώ κάθε φορά κόβει το μαλλί με μαχαιράκι το οποίο έχει πάνω της κατά τη διάρκεια της εργασίας. Αφού τελειώσει η σειρά, οι κόμποι ισοπεδώνονται με μικρό ξύλινο κόπανο. Στη συνέχεια η υφάντρια με το ψαλίδι κόβει όλες τις εξοχές που δημιουργούνται από τις μάλλινες κλωστές, ώστε ο τάπητας να έχει βελούδινη όψη και επίπεδη επιφάνεια. Η τεχνική και τα σχέδια είναι πανομοιότυπα με τους σμυρνέικους και τους περσικούς τάπητες. Με τη διοχέτευση των ταπήτων του Εργαστηρίου στην αγορά «η ακαλαίσθητος βιομηχανία των εντύπων σχεδίων με τας παρωδίας των ανθέων και των άλλων τερατουργημάτων»31 παραμερίζεται.

29. Στο ίδιο.

30. Ανώνυμος, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Πρόνοια, αρ. 613, 5-3-1885.

31. Καλλιρρόη Παρρέν, ό.π.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/190.gif&w=600&h=915

Με τους τάπητες του Εργαστηρίου αρχίζει να διαμορφώνεται ζήτηση για εγχώριους τάπητες. Σε πολλές πόλεις της Ελλάδας, όπως στο Αγρίνιο, στην Τρίπολη, στη Λευκάδα και στα χωριά της ορεινής Γορτυνίας, αρχίζει η παραγωγή ταπήτων. Βρισκόμαστε στην πρώτη φάση ανάπτυξης της ταπητουργίας, η οποία θα κορυφωθεί μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή με τη συμβολή της τεχνογνωσίας των προσφύγων.

Το τμήμα της ραπτικής αναλαμβάνει την κατασκευή γυναικείων ειδών επί παραγγελία. Κυρίως ράβονται τα ασπρόρουχα της προίκας. Το τμήμα αυτό συνδέεται με αυτό της ποικιλτικής και της τριχαπτικής. Τα ποικίλματα και τα τρίχαπτα συνδυάζονται για το στολισμό των ασπρορούχων.

Στο τμήμα της ποικιλτικής εργάζονται οι νεαρότερες γυναίκες. Από το τμήμα αυτό παίρνουν εργασία και εξωτερικές εργάτριες.

Ο συρμός επιβάλλει τις δαντέλες. Γι' αυτό το Εργαστήριο από την αρχή της λειτουργίας του δημιούργησε τμήμα τριχαπτικής. Εδώ η δαντέλα πλέκεται με διάφορους τρόπους. Η δαντέλα με τα κοπανέλια (τύπου Alençon) επικρατεί. Το νήμα είναι μεταξωτό, μάλλινο, λινό ή χρυσό. Η μόδα επιβάλλει τη χρήση της δαντέλας στους πιο παράδοξους συνδυασμούς, δηλαδή σε φορέματα με μουσελίνες, μεταξωτά, γουναρικά και πούλιες. Τα καλύμματα επίπλων (voile de fauteuil), τα κλινοσκεπάσματα, οι μαξιλαροθήκες περιβάλλονται συνήθως με δαντέλα «filet de guipure» η οποία πλέκεται όπως αυτή της Βενετίας και του Cluny της Γαλλίας.

Από την έκθεση πεπραγμένων του διοικητικού συμβουλίου του Συλλόγου των Κυριών από 1-4-1877 έως 31-3-1878 έχουμε μια εικόνα για τα οικονομικά του Εργαστηρίου. Οι δαπάνες του τμήματος της υφαντικής είναι 29.874,93 δρχ. ενώ τα έσοδα 28.821,65 δρχ., οι δαπάνες στο τμήμα της ραπτικής και ποικιλτικής είναι 26.172,95 δρχ., ενώ τα έσοδα 27.545,98 δρχ., οι δαπάνες στο τμήμα της τριχαπτικής είναι 1.916 δρχ., ενώ τα έσοδα 3.249,65 δρχ. Με αυτά τα δεδομένα το τμήμα της τριχαπτικής φαίνεται ότι είναι το πιο επικερδές.

Μια οικονομική πληγή για το Εργαστήριο είναι πάντα τα οφειλόμενα χρήματα από τις παραγγελίες. Οι καθυστερούμενες, επίσης, συνδρομές των μελών δεν βοηθούν τα οικονομικά του.

Εκτός από την επαγγελματική εκπαίδευση, κάθε πρωί από τις 7.30 έως τις 10 οι γυναίκες παρακολουθούν μαθήματα για την απόκτηση στοιχειωδών γνώσεων ανάγνωσης, γραφής και αριθμητικής. Η διδασκαλία, όμως, αυτών των μαθημάτων δεν γίνεται από πτυχιούχο δασκάλα. Στις εργάτριες γίνεται και θρησκευτική διδασκαλία από τον ιερέα του Εργαστηρίου. Προφανώς, πέρα από την ηθική χειραγώγηση των εργατριών τα μέλη του Συλλόγου των Κυριών θέλουν να διαμορφώσουν ένα μοντέλο εργάτριας που ανταποκρίνεται στις αξίες και τα πρότυπά τους.

Τα κορίτσια που δεν γνωρίζουν κάποια τέχνη, διδάσκονται τα προκαταρκτικά

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/191.gif&w=600&h=915

κτικά χωρίς καμιά χρηματική αμοιβή. Αργότερα, εφόσον κριθούν άξια, εργάζονται κανονικά στα διάφορα τμήματα.

Ο αριθμός του προσωπικού ποικίλλει από χρονιά σε χρονιά. Το 1872 το Εργαστήριο αρχίζει να λειτουργεί με 120 εργάτριες, το 1887-1888 φθάνει στις 450 ενώ το 1921 απασχολεί 168 εργάτριες. Ο αριθμός των εξωτερικών εργατριών, σύμφωνα με τον επόμενο πίνακα, κυμαίνεται από 40 μέχρι 60. Οι εργάτριες στρατολογούνται μέσω των διαφόρων σωματείων στα οποία συμμετέχουν οι φιλάνθρωπες γυναίκες. Σύμφωνα με το καταστατικό «της εν Αθήναις Φιλοπτώχου Εταιρείας», στους σκοπούς της Εταιρείας αναφέρεται ότι «στους δυναμένους να εργάζωνται θέλει παρέχει τα προς εργασίαν μέσα, συνεννοουμένη προς τούτο μετά του ενταύθα υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Συλλόγου των Κυριών και μετ' άλλων καταλλήλων καταστημάτων».32

ΠΙΝΑΚΑΣ 22

Το προσωπικό του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών

Το προσωπικό του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών

Έτη

Μαθητευόμενες

(Α)

Εργάτριες

(Β)

Σύνολο (Α—Β)*

Εξωτερικές

(Γ)

Σύνολο (Α—Β—Γ)

1872

120

120

120

1873-74

50

155

205

205

1874-75

200

40

240

1875-76

200

40

240

1876-77

200

40

240

1877-78

100

110

210

60

270

1880-81

200-250

200-250

1887-88

450

450

1892-93

350

350

1920

200

50-60

250-260

1921

168

168

168

* Για ορισμένα έτη υπάρχει μόνο το σύνολο των εργαζομένων, χωρίς να γίνεται σαφής διαχωρισμός ανάμεσα σε μαθητευόμενες και εργάτριες.

* Για ορισμένα έτη υπάρχει μόνο το σύνολο των εργαζομένων, χωρίς να γίνεται σαφής διαχωρισμός ανάμεσα σε μαθητευόμενες και εργάτριες.

Πηγή: Α. Οικονόμου, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, τ. 75, Μάιος 1879, σ. 105-117' Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Παλιγγενεσία, αρ. 4728, 29-4-1880' Καλλιρρόη Παρρέν, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών, Α'», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 281, 15-11-1892' Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, «Έκθεσις πεπραγμένων από 1-1 έως 31-12-1920», Αθήνα 1921.

Οι εργάτριες του Εργαστηρίου είναι ηλικίας από 7 έως 70 χρονών. Καμία από τις εργαζόμενες, είτε είναι εσωτερικές, είτε εξωτερικές, δεν πληρώνεται με ημερομίσθιο, αλλά σύμφωνα με την παραγωγικότητά της. Με

32. «Καταστατικόν της εν Αθήναις Φιλοπτώχου Εταιρείας», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 36, 28-3-1895.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/192.gif&w=600&h=915

βάση ειδικό τιμολόγιο η κατώτατη αμοιβή το 1874 είναι 50 λεπτά την ημέρα ενώ η ανώτατη 2 δρχ. Μια εργάτρια υφαίνει κατά μέσο όρο την ημέρα 3-5 πήχεις μεταξωτού, 4-5 πήχεις βαμβακερού υφάσματος και 1/4 του πήχη τάπητα.33

Συχνά, στις εορτές και στις εθνικές επετείους διανέμονται δώρα (φορέματα, λευκά πανιά κ.ά.) στις εργάτριες από τις γυναίκες μέλη του Συλλόγου.34

Το 1891 το Εργαστήριο παρέχει και συσσίτιο στο προσωπικό, σε ξεχωριστή αίθουσα. Με 12 λεπτά οι εργάτριες και 10 οι μαθητευόμενες μπορούν να προμηθεύονται μια καλή μερίδα κρέατος με χορταρικά και ζωμό τρεις φορές την εβδομάδα και τις υπόλοιπες τρεις φαγητό νηστίσιμο, δηλαδή όσπρια, χόρτα και ελιές.35

Από το 1910 με το κληροδότημα του Ανδρέα Συγγρού το συσσίτιο παρέχεται δωρεάν. Στο Εργαστήριο παρέχεται από το 1910 και δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη στις εργάτριες. Τα έξοδα νοσηλείας και φαρμάκων καλύπτονται από κληροδοτήματα.36 Οι κοινωνικές αυτές παροχές, αν και έχουν εξαιρετική σημασία, δεν μπορούν να αντισταθμίσουν το πολύ χαμηλό επίπεδο των μισθών των γυναικών (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 7), γι' αυτό και ο αριθμός των εργατριών λιγοστεύει τα τελευταία χρόνια.

Εκτός από την εκπαίδευση και την παροχή εργασίας σε άπορες γυναίκες, το Εργαστήριο προσπαθεί με ποικίλους τρόπους να συμβάλει στην εμψύχωση της «εγχώριας βιομηχανίας» επεκτείνοντας τις δραστηριότητές του. Διευκολύνει τη σύσταση τεχνουργείων από ικανές τεχνουργούς στην Αθήνα ή στις άλλες επαρχιακές πόλεις προκαταβάλλοντας, εφόσον διαθέτει τους προαπαιτούμενους οικονομικούς πόρους, τα αναγκαία ποσά για την αγορά μηχανικού εξοπλισμού και πρώτων υλών.37 Παράλληλα, αναλαμβάνει την έκθεση και πώληση προϊόντων από κάθε γωνιά της Ελλάδας.38 Βρισκόμαστε μπροστά σε μια προσπάθεια δημιουργίας ενός στοιχειώδους μηχανισμού αγοράς, δηλαδή σύνδεσης της προσφοράς με τη ζήτηση. Οι διάσπαρτες οικοτεχνίες και τα μικρά βιοτεχνικά εργαστήρια στα χωριά και τις κωμοπόλεις της Ελλάδας βρίσκουν μια μικρή δίοδο προς τη μεγάλη πόλη με διαμορφωμένη ζήτηση, για απορρόφηση

33. Ανώνυμος, «Εργαστήριον των Απόρων Γυναικών», Παλιγγενεσία, ό.π.

34. Ανώνυμος, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Πρόνοια, αρ. 228, 28-12-1882.

35. Καλλιρρόη Παρρέν, «Το συσσίτιον του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 239, 15-12-1891.

36. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 988, 1-6-1910.

37. Βλ. «Διοργανισμός του Εργαστηρίου...», ό.π., σ. 26.

38. «Εν τω εργαστηρίω των απόρων γυναικών δεν ευρίσκονται μόνον τα εν αυτώ παραγόμενα αντικείμενα, αλλά και εκ πάσης γωνίας της Ελλάδος βιομηχανικά προϊόντα αποστελλόμενα προς πώλησιν, οίον τάπητες, υφάσματα μετάξινα, βαμβακερά και μάλλινα, χειρόκτια Κερκύρας και παν, τέλος, προϊόν της εγχωρίου βιομηχανίας»' «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Νέα Εφημερίς, αρ. 16, 16-1-1888.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/193.gif&w=600&h=915

των προϊόντων τους πέρα από τα στενά όρια της αυτοκατανάλωσης και του μικρού αγροτικού περίγυρου.

Τα προϊόντα του Εργαστηρίου φημίζονται για την καλή τους σύνθεση, ανθεκτικότητα και χρωματισμό. Το Εργαστήριο συμμετέχει με τα προϊόντα του σε εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό, όπως το 1893 στην έκθεση του Σικάγου.

Οι αγοραστές μπορούν να διαλέξουν από τα έτοιμα προϊόντα ή να παραγγείλουν προϊόντα της αρεσκείας τους. Οι τιμές των προϊόντων του Εργαστηρίου καθορίζονται από το Συμβούλιο του Συλλόγου των Κυριών και είναι σταθερές. Συχνά ανακοινώνεται από τις εφημερίδες ότι το Εργαστήριο κάνει εκπτώσεις στα είδη που εκθέτει προς πώληση. Οι εκπτώσεις αυτές διαρκούν συνήθως τρεις έως τέσσερις ημέρες.

Τα βαμβακερά αγοράζονται από ντόπιους και ξένους. Οι τάπητες του Εργαστηρίου έχουν μεγάλη ζήτηση. Το Βουλευτήριο, η Εθνική Τράπεζα, το Υπουργείο Στρατιωτικών και Οικονομικών, η ίδια η βασίλισσα, αλλά και ξένοι εγγράφονται στον κατάλογο των παραγγελιών για τάπητες. Κάθε επισκέπτης της Αθήνας, ο οποίος επιθυμεί να αγοράσει προϊόντα της εγχώριας χειροτεχνίας, οφείλει να δει, έστω μόνο και μόνο για να θαυμάσει, τα προϊόντα του Εργαστηρίου.39

Κυρίως, όμως, τα προϊόντα απευθύνονται στις αστές που φτιάχνουν την προίκα τους: «δεν υπάρχει Ελληνίς κόρη, δυναμένη να διαθέσει ποσόν προς κατασκευήν των ασπρορούχων της προικός της, είτε εξ Αθηνών είτε εξ' επαρχιών, είτε εκ του εξωτερικού ήτις δεν παρήγγειλεν εδώ την προίκα της και δεν συνέστησεν το Εργαστήριον εις τας φίλας της και τας γνωστούς της».40

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι οι προσπάθειες των αστών φιλανθρώπων να εκπαιδεύσουν φτωχά κορίτσια στα εργόχειρα και να τους παράσχουν εργασία ανταποκρίνονταν στη ζήτηση για αγοραστά προικιά εκ μέρους της δικής τους κοινωνικής τάξης.41

Η επιτυχία του εγχειρήματος, όσον αφορά την ευχερή διάθεση των προϊόντων του Εργαστηρίου, πιθανόν να συνδέεται με ένα γενικότερο κλίμα υποστήριξης της εγχώριας παραγωγής ως εθνική ανάγκη, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις παίρνει το χαρακτήρα ακραίων εκδηλώσεων κατά των εισαγόμενων ειδών.42 Αμέτοχη σε αυτό το κλίμα δε μένει ούτε η βασιλική αυλή, αγοράζοντας τάπητες για το παλάτι.

39. «Ο Εθνικός Σύνδεσμος των Ελληνίδων. Έκθεσις της γραμματέως Μαρίας Καλαποθάκη κατά το 1909», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 988, 1-6-1910.

40. Στο ίδιο.

41. Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου, «Ανθρωπολογικά για το γυναικείο ζήτημα», Αθήνα 1984, σ. 207.

42. Λίγα χρόνια πριν, στις 10-5-1859, στο Πεδίο του Άρεως συνέβησαν σοβαρά

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/194.gif&w=600&h=915

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι με το Εργαστήριο Απόρων Γυναικών διαμορφώνεται στην Ελλάδα ένα νεωτεριστικό σχήμα φιλανθρωπίας, το οποίο συνδέεται με την εκπαίδευση και τη συστηματική παροχή εργασίας.43 Όμως η παρεχόμενη τεχνική εκπαίδευση στο Εργαστήριο, όπως ακριβώς επισημαίνει το 1921 η επιθεωρήτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη, περιορίζεται στην πρακτική εξάσκηση των εργατριών πάνω σε μια συγκεκριμένη ειδικότητα χωρίς ή με ελάχιστες θεωρητικές γνώσεις.44

Επομένως, το Εργαστήριο δεν παρέχει εφόδια που θα χρησιμοποιηθούν για την επαγγελματική αποκατάσταση και τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας της εργάτριας στον τομέα της βιομηχανίας με τη διεκδίκηση μεγαλύτερου ημερομισθίου και την άνοδό της στην επαγγελματική ιεραρχία (επιστασία και οργάνωση εργοστασιακής εργασίας).

Αλλά και στον βιοτεχνικό κλάδο, από τα διαθέσιμα στοιχεία μου, δεν βλέπω κάποια από τις ιδιοκτήτριες των μεγάλων εργαστηρίων της εποχής να έχει μαθητεύσει προηγουμένως στο Εργαστήριο Απόρων Γυναικών, γιατί, εκτός από τις εντελώς εξειδικευμένες πρακτικές γνώσεις που τους προσφέρει, η απασχόληση τους εκεί λόγω των κοινωνικών παροχών έχει μόνιμο χαρακτήρα.

4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΝ ΑΠΟΡΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΕΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑ

Στο πλαίσιο του κλίματος της φιλανθρωπίας που έχει αρχίσει να αναπτύσσεται στην Ελλάδα το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα με τη λειτουργία συλλόγων και εργαστηρίων με σκοπό την εξειδίκευση των απόρων γυναικών στις γυναικείες τέχνες, ιδρύεται στην Αθήνα στις 30 Σεπτεμβρίου 1899 εταιρεία με την επωνυμία Εργαστήριον Απόρων Γυναικών εν Θεσσαλία.45 Την πρωτοβουλία

γεγονότα, γνωστά ως «Σκιαδικά». Οι φοιτητές και οι μαθητές αποφάσισαν να ενθαρρύνουν την αγορά ντόπιων προϊόντων με τον εξής τρόπο: αντί για τα ψηλά άσπρα καπέλα φόρεσαν ψάθινα από τη Σίφνο, τα «σκιάδια», στολισμένα με γαλανόλευκες κορδέλες. Οι εισαγωγείς καπέλων, επειδή ζημιώνονταν, έστειλαν υπαλλήλους τους με κουρελιασμένα καπέλα για να διακωμωδήσουν τους μαθητές και τους φοιτητές. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να προκληθούν επεισόδια με την αστυνομία. Βλ. Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ': Νεώτερος Ελληνισμός 1833-1881, Αθήνα 1978, σ. 187 και 480-481.

43. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα 1986, σ. 281 και Μαρία Κορασίδου, Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους. Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1995, σ. 192.

44. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων το έτος 1921, Αθήνα 1923, σ. 76.

45. Τα έγγραφα του φακέλου «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών εν Θεσσαλία», Σειρά

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/195.gif&w=600&h=915

για την ίδρυση του Εργαστηρίου αναλαμβάνει η Βικτωρία Στρέιτ, σύζυγος του διοικητή της Εθνικής Τράπεζας. Η Εθνική Τράπεζα, θέλοντας να αναδείξει τον κοινωνικό της ρόλο, αναλαμβάνει το οικονομικό κόστος και την εποπτεία αυτού του εγχειρήματος. Όπως συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, αυτές τις ενέργειες τις ενισχύει με τη συνδρομή του ο μικρόκοσμος που συνθέτει την αστική τάξη της αθηναϊκής κοινωνίας. Φυσικά και αυτή η φιλανθρωπική εταιρεία ενισχύεται από την παρουσία της Καλλιόπης Κεχαγιά, η οποία αναλαμβάνει ενεργό δράση.

Σκοπός της εταιρείας είναι η ίδρυση τριών εργαστηρίων στις θεσσαλικές πόλεις Φάρσαλα, Λάρισα και Τύρναβο για τη διδασκαλία και τη διάδοση της υφαντικής τέχνης στις φτωχές γυναίκες. Ταυτόχρονα, όμως, αυτές οι ενέργειες εκφράζουν την πρόθεση της Εθνικής Τράπεζας να βοηθήσει και να υποστηρίξει την ένταξη της Θεσσαλίας, περιοχής που είχε πληγεί ιδιαίτερα κατά την καταστροφή του 1897, στην παραγωγική διαδικασία. Η περιοχή της Θεσσαλίας φαίνεται ότι προσφέρεται για την υλοποίηση αυτών των σχεδίων. Ήδη με τα χειροκίνητα υφαντήρια που λειτουργούν στις κωμοπόλεις και τα χωριά υπάρχει μια στοιχειώδης, έστω, παράδοση στη βιοτεχνική παραγωγή. Υπάρχουν δυνατότητες για στελέχωση της βιοτεχνίας με φθηνό εργατικό δυναμικό, που το αποτελούν κυρίως γυναίκες.46 Το μαλλί ως πρώτη ύλη για την υφαντική βιομηχανία αφθονεί στη Θεσσαλία, γιατί τα 2/3 της έκτασης των μεγάλων κτημάτων είναι βοσκότοποι. Επιπλέον, τόσο το θεσσαλικό σιδηροδρομικό δίκτυο, όσο και το λιμάνι του Βόλου, διευκολύνουν τη διακίνηση των εμπορευμάτων μειώνοντας το σχετικό κόστος.

Η χρηματική περιουσία του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών εν Θεσσαλία, εκτός από τις συνδρομές των μελών της νεοσύστατης εταιρείας, αποτελούνταν από κεφάλαιο 51.250 δρχ. κατατεθειμένο στην Εθνική Τράπεζα με τη μορφή εντόκου γραμματίου του ελληνικού Δημοσίου στο όνομα της «Επιτροπής Κυριών προς εγκατάστασιν των Θεσσαλών εις τας οικίας των». Το ποσό αυτό είχε συγκεντρωθεί στα ταμεία της Εθνικής Τράπεζας με πρωτοβουλία της Βικτωρίας Στρέιτ από εράνους σε όλες ανεξαιρέτως τις ελληνικές πόλεις και χωριά, τους οποίους διεξήγαν είτε οι τοπικοί σύλλογοι των φιλανθρώπων κυριών, είτε οι δασκάλες της κάθε περιοχής.47 Το Εργαστήριον Απόρων Γυ

XXII, Εταιρείες, Φάκελος 1 (1161), Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας (ΙΑ/ETE), αποτελούν τη βασική πηγή του κεφαλαίου αυτού.

46. Το 1897 μόνο το Πήλιο διοχετεύει 2.000-3.000 γυναίκες στη βιοτεχνία και τη βιομηχανία. Βλ. Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς, Ακτίνες εκ της Θεσσαλίας, Αθήνα 1897, σ. 44· Γιάννης Κορδάτος, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιας, Αθήνα 1960, σ. 975· Χαράλαμπος Χαρίτος, Το Παρθεναγωγείο Βόλου, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 35.

47. Για τη δομή, τη λειτουργία και τη δραστηριότητα αυτής της Επιτροπής βλ. ΙΑ/ETE, Σειρά XXVI, Κοινωνική και Πολιτιστική Δραστηριότητα ETE, «Έρανοι για

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/196.gif&w=600&h=915

Γυναικών εν Θεσσαλία κατά το διάστημα λειτουργίας του λαμβάνει άτοκες πιστώσεις από την Εθνική Τράπεζα έναντι των προς πώληση προϊόντων.

Με τον έλεγχο της ομαλής λειτουργίας του Εργαστηρίου επιφορτίζονται στελέχη της Εθνικής Τράπεζας. Ο διευθυντής του υποκαταστήματος Λάρισας Γ. Δεσύπρης γίνεται διευθυντής των Εργαστηρίων, αναλαμβάνοντας την υποχρέωση να υποβάλλει τακτικά αναφορές για την πορεία τους στο διοικητικό συμβούλιο των Κυριών. Ο διευθυντής του υποκαταστήματος Βόλου αναλαμβάνει την ευθύνη του εφοδιασμού των Εργαστηρίων με πρώτες ύλες. Ο διευθυντής του λογιστηρίου στη διοίκηση της Εθνικής Π. Α. Κουτσαλέξης γίνεται σύμβουλος για διοικητικά θέματα, ενώ ένας υπάλληλος αναλαμβάνει τα λογιστικά του Εργαστηρίου στην Αθήνα. Όσον αφορά τον τομέα της παραγωγής του Εργαστηρίου, υπάρχει ένας διευθυντής ο οποίος διαχειρίζεται τα οικονομικά του, επιβλέποντας επί τόπου την παραγωγική δραστηριότητα. Επίσης, είναι υπεύθυνος για την ορθή κατανομή των εργασιών του Εργαστηρίου, για θέματα προσωπικού (προσλήψεις, μισθοδοσία απολύσεις κ.ά.). Διευθυντής του τεχνικού τομέα διορίζεται ο υφαντής Κωνσταντίνος Σιγάρας, ο οποίος έχει υπό την εποπτεία του το σχεδιασμό, την εκτέλεση και τη διακίνηση των προϊόντων του Εργαστηρίου.

Τα Εργαστήρια στη Λάρισα, τον Τύρναβο και τα Φάρσαλα αρχίζουν να λειτουργούν από το 1899 με στόχο την παραγωγή και κατεργασία βαμβακερών, μάλλινων και ημιμάλλινων (μικτών) υφασμάτων. Ο μηχανικός εξοπλισμός των Εργαστηρίων συνίσταται σε 69 ξύλινους μικρούς αργαλειούς με τα εξαρτήματά τους, οι οποίοι είτε έχουν αγορασθεί, είτε προέρχονται από δωρεές φιλανθρώπων στην Αθήνα. Επίσης, για τις ανάγκες των εργαστηρίων φέρνουν από την Αγγλία τρεις σύνθετους ευρωπαϊκούς αργαλειούς. Ο καθένας απ' αυτούς έχει έξι σαΐτες αντί για μία έως τρεις που έχουν οι απλοί. Επίσης υπάρχουν και ραπτομηχανές. Το 1902, όταν αποφασίζεται η παραγωγή μάλλινων υφασμάτων, στο Εργαστήριο που βρίσκεται στη Λάρισα λειτουργεί βαφείο με τον εξοπλισμό του (ατμολέβητα, αντλία και σιδερωτική μηχανή). Ακόμα εγκαταστάθηκε και ένα μηχάνημα νεροτριβής που εισάχθηκε από την Τουρκία.

Κατά το διάστημα λειτουργίας των Εργαστηρίων δεν υπάρχει συγκεκριμένο πρόγραμμα και σαφής σχεδιασμός ως προς το είδος, την ποιότητα και την ποσότητα των προϊόντων. Δεν ακολουθείται καμία μέθοδος εργασίας. Στην αρχή στρέφονται προς την παραγωγή βαμβακερών κυρίως υφασμάτων, όπως αλατζάδων διαφόρων χρωμάτων και σχεδίων και ντρίλινων υφασμάτων, τα οποία προορίζονται κυρίως για προσόψια, φούστες, σχολικές ποδιές για τα σχολεία της Θεσσαλίας και φορέματα. Αργότερα, με την προτροπή του διευθυντή

την εγκατάσταση στα σπίτια τους των απόρων οικογενειών της Θεσσαλίας, Αλληλογραφία του Σωματείου Κυριών (1897-1898)», φ. 14.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/197.gif&w=600&h=915

του υποκαταστήματος Λάρισας και διευθυντή του Εργαστηρίου, ο οποίος δεν παύει στις αναφορές που στέλνει προς την Επιτροπή των Κυριών στην Αθήνα να τονίζει «την αφθονία των ερίων στη Θεσσαλία», το Εργαστήριο παράγει μάλλινα και ημιμάλλινα υφάσματα.48

Όλα τα βαμβακερά νήματα τα προμηθεύεται το Εργαστήριο από το εργοστάσιο των Αφών Ρετσίνα. Τα μάλλινα νήματα τα αγοράζει από διάφορους προμηθευτές, ανάλογα με την ποιότητα και τα προϊόντα που θέλει να κατασκευάσει. Από την Ανώνυμη Υφαντουργική Εταιρεία «το Φάληρον» και από αντιπρόσωπο οίκων του εξωτερικού (Γαλλία, Αγγλία) στην Αθήνα αγοράζει νήματα όταν πρόκειται να κατασκευάσει φανέλες και τάπητες' ενώ το νήμα που προορίζεται για την κατασκευή μάλλινων κουβερτών και για χράμια αγοράζεται από την τοπική αγορά. Όλα τα μικροεργαλεία, τα υλικά της ραπτικής και τα εξαρτήματα των μηχανημάτων τα προμηθεύονται από την Αθήνα. Στο Εργαστήριο δημιουργούνται ποικίλα προβλήματα από τις πρώτες ύλες. Συχνά, ιδίως στην αρχή της λειτουργίας του, τα εργαλεία και τα εξαρτήματα των αργαλειών δεν είναι κατάλληλα για τα προϊόντα που θέλει να παράγει το Εργαστήριο. Τα ντρίλινα νήματα των Αφών Ρετσίνα και τα έρια είναι χονδρά, με αποτέλεσμα συνεχώς να καταστρέφονται τα ξυλόχτενα και οι σαΐτες. Οι παραγγελίες των νημάτων δεν γίνονται εγκαίρως. Έτσι, λόγω της έλλειψης πρώτης ύλης, το Εργαστήριο κατά διαστήματα βυθίζεται στην απραξία.49 Αλλοτε πάλι, οι παραγγελίες για τα νήματα δεν γίνονται το καλοκαίρι, οπότε υπάρχει η δυνατότητα προμήθειας φθηνού νήματος από την τοπική αγορά. Κατά συνέπεια, το κόστος των προϊόντων ξεπερνάει την τιμή την οποία αυτά μπορούν να πωληθούν ώστε να γίνουν ανταγωνίσιμα στις αγορές της επαρχίας. Οι πρώτες ύλες, τα μηχανήματα και τα απαραίτητα εξαρτήματα φθάνουν στο Εργαστήριο μέσω του λιμανιού του Βόλου με την εταιρεία Πανελλήνιος Ατμο-

48. Ο Γ. Δεσύπρης, όπως παρατηρούμε στα παρακάτω αποσπάσματα δύο επιστολώναναφορών του, επέμενε να προσανατολισθεί η δραστηριότητα του Εργαστηρίου στην ανάπτυξη της εριουργίας: «εκτός των άνω νομίζω ότι ενδείκνυται διά την Θεσσαλίαν, εν η αφθονεί η πρώτη ύλη, η εριουργία και ότι εις τοιαύτην κυρίως δέον ν1 ασχοληθώσι τα εργαστήρια, διότι και η κατανάλωσις των προϊόντων έσται ευκολωτέρα και θα εισαχθή εις τον τόπον βιοτεχνία, ήτις σήμερον ευρίσκεται εν σπαργάνοις, εξ ης μέγα εν τω μέλλοντι διά της τελειοποιήσεως θα αποκομίση κέρδος»" επιστολή του Γ. Δεσύπρη στις 11-12-1899 «προς την διοικούσαν επιτροπήν των εν Θεσσαλία εργαστηρίων απόρων γυναικών», ΙΑ/ ETE, Σειρά XXII, Εταιρείες, φάκ. 1 (1161). «Επειδή ο κύριος του εργαστηρίου σκοπός, κατά την αντίληψίν μου, είναι η αζήμιος και άνευ μειώσεως των κεφαλαίων της εταιρίας παροχή εργασίας εις τας απόρους, ενόμισα ότι ενδείκνυται πρωτίστως η ανάπτυξις της εριουργίας εις τόπον εις ον εξόχως αφθονεί η πρώτη ύλη, δηλαδή τα έρια»' επιστολή του Γ. Δεσύπρη στις 18-6-1900 προς την Βικτωρία Στρέιτ, ΙΑ/ETE, ό.π.

49. «Επί του παρόντος τα εργαστήρια αργούσι δι' έλλειψιν νημάτων»' επιστολή του Γ. Δεσύπρη προς την Βικτωρία Στρέιτ, ΙΑ/ETE, ό.π.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/198.gif&w=600&h=915

Ατμοπλοΐα. Ενώ τα προϊόντα του Εργαστηρίου μεταφέρονται δωρεάν στην Αθήνα, χάρη στην προνομιακή μεταχείριση που παρέχει σε αυτό η εταιρεία Σιδηρόδρομοι Θεσσαλίας.50

Η επιλογή του προσωπικού του Εργαστηρίου γίνεται κατόπιν απόφασης του διοικητικού συμβουλίου των Κυριών στην Αθήνα. Τα στοιχεία που έχω στη διάθεση μου δεν μου επιτρέπουν να σχηματίσω σαφή εικόνα για τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονταν οι εργάτριες του Εργαστηρίου. Ως προς το ειδικευμένο προσωπικό του, σπουδαίο ρόλο έπαιζαν οι φιλίες, οι κατά καιρούς συμμαχίες, ακόμα και οι κουμπαριές του διευθυντή του Εργαστηρίου. Ως προς την καταγωγή των γυναικών που εργάζονταν σε αυτό, αξίζει να αναφερθεί ότι για όσες περιπτώσεις έχουμε διαθέσιμα στοιχεία, όπως για τις αρχιεργάτριες και για τις δασκάλες της υφαντικής, αυτές προέρχονταν από τον Τύρναβο. Το Εργαστήριο απασχολούσε εσωτερικές και εξωτερικές εργάτριες. Έδινε δηλαδή αργαλειούς και παρείχε τη δυνατότητα σε άπορες γυναίκες για κατ' οίκον εργασία. Το 1899 μοιράσθηκαν 40 αργαλειοί σε διάφορα σπίτια στη Λάρισα.

Όπως σε όλες τις χειροκίνητες βιοτεχνίες της εποχής, έτσι και στο Εργαστήριο τηρείται μια συγκεκριμένη ιεραρχία με βάση την ειδικότητα του κάθε προσώπου. Κατά σειρά ιεραρχίας υπάρχουν ο επιστάτης, ο αρχιεργάτης ή η αρχιεργάτρια, οι υφάντριες και οι εργάτριες. Οι εργάτριες χωρίζονται στις εξής ειδικότητες: μασουρίστριες, μιταροπλέκτριες,51 καλαμίστριες, χειλώτριες και ράπτριες κουβερτών.

Το Εργαστήριο της Λάρισας είχε έναν αρχιεργάτη, 23 υφάντριες και 16 εργάτριες. Το Εργαστήριο στα Φάρσαλα απασχολούσε έναν αρχιεργάτη, 13 υφάντριες και 16 εργάτριες. Στον Τύρναβο υπήρχε μία αρχιεργάτρια, 17 υφάντριες και 13 εργάτριες. Οι υφάντριες άλλοτε ύφαιναν βαμβακερά υφάσματα (αλατζάδες και ποδιές) και άλλοτε μάλλινα. Η διδασκαλία της υφαντικής γινόταν ταυτόχρονα με την εργασία. Όπως αναφέραμε παραπάνω, το Εργαστήριον Απόρων Γυναικών εν Θεσσαλία, σε αντίθεση με όλα τα άλλα παρόμοια φιλανθρωπικά ιδρύματα, απασχολούσε και μερικούς άνδρες ως στελέχη της παραγωγής. Εκτός από τον αρχιεργάτη και τον επιστάτη, διορίζονταν ένας τεχνίτης, ένας βαφέας και ένας σιδερωτής.

Παρόλο που βρισκόμαστε σε μια περιοχή με βιοτεχνική παράδοση, το κύριο

50. Βλ. την από 5-10-1900 επιστολή της εταιρίας Σιδηρόδρομοι Θεσσαλίας προς τη Βικτωρία Στρέιτ, πρόεδρο της Επιτροπής των Εργαστηρίων, ΙΑ/ETE, ό.π. Εξάλλου, εδώ πρέπει να υπενθυμίσουμε την ευμενή αντιμετώπιση της εταιρείας από την ETE με την παροχή δανείου 2 εκατ. δρχ. το 1901 με επιτόκιο μόνο 5% και συμπληρωματικού δανείου το 1902, 800.000 δρχ. Λευτέρης Παπαγιαννάκης, Οι Ελληνικοί Σιδηρόδρομοι..., ό.π., σ. 117-118.

51. Αυτές που εργάζονται στα μιτάρια, στα εξαρτήματα του αργαλειού με τα οποία μετακινούνται τα νήματα του στημονιού για να περνά η σαΐτα.

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/199.gif&w=600&h=915

ριο χαρακτηριστικό του προσωπικού που απασχολείται στο Εργαστήριο Απόρων Γυναικών, ιδίως αυτού που αναγράφεται στις καταστάσεις ως «ειδικευμένο», είναι ακριβώς η έλλειψη τεχνικής δεξιότητας. Τα προβλήματα δεν σχετίζονται μόνο με το χειρισμό των ευρωπαϊκών αργαλειών, την εισαγόμενη τεχνολογία, οι οποίοι για να τεθούν σε λειτουργία απαιτούν μια τεχνογνωσία που δικαιολογημένα οι άνθρωποι του τόπου δεν κατέχουν. Ακόμη και εργασίες που θεωρούνται παραδοσιακές, όπως είναι η βαφή των ερίων ή η παραγωγή συγκεκριμένων προϊόντων με καλές προδιαγραφές, αποτελούν πρόβλημα δυσεπίλυτο για το εξειδικευμένο προσωπικό. Τρανταχτό παράδειγμα αποτελεί η πρόσληψη «ειδικού» με μεγάλο μισθό για την παραγωγή προσοψίων, ο οποίος χρειάστηκε πολλούς μήνες δοκιμών μέχρι να κατασκευάσει το πρώτο δείγμα.52

Στο Εργαστήριο επικρατεί αταξία ως προς τους όρους με τους οποίους εργάζεται το προσωπικό. Οι αμοιβές καθορίζονται «επί υποσχέσει», και όχι με βάση κάποιο γραπτό κανονισμό. Γι' αυτό το λόγο δημιουργούνται συνεχώς παράπονα και διαμαρτυρίες. Σύμφωνα με την εικόνα που μεταφέρει ο διευθυντής προς τις Κυρίες για το προσωπικό του εργαστηρίου,53 οι εργαζόμενες χωρίζονται σε ευνοούμενες και μη από τον τεχνικό διευθυντή του Εργαστηρίου. Εδώ βρίσκουμε και νύξεις για σεξουαλικές παρενοχλήσεις. Κάποτε φθάνει από την Αθήνα για να δουλέψει στο Εργαστήριο με υπόδειξη του διευθυντή άπορη κόρη ως «διευθύνουσα», η οποία αμείβεται γενναία (60 δρχ. το μήνα), ενώ είναι εντελώς αδαής στην υφαντική τέχνη. Παράλληλα, η μοναδική υφάντρια που γνωρίζει το χειρισμό του ευρωπαϊκού αργαλειού και διδάσκει ταυτόχρονα τις εργάτριες, λαμβάνει λιγότερα χρήματα ακόμα και από τις μαθήτριές της.

Δύο μορφές εργατικής αμοιβής επικρατούν στο Εργαστήριο, η αμοιβή σύμφωνα με το χρόνο εργασίας και η αμοιβή σύμφωνα με την απόδοση. Οι εξει

52. Η έλλειψη των τεχνικών γνώσεων αποτελεί οικονομική πληγή για τα Εργαστήρια, γιατί κατά το διάστημα λειτουργίας τους «η μικρά παραγωγή [των Εργαστηρίων] εβαρύνθη δυσαναλόγως με τα της εν γένει διαχειρίσεως έξοδα, τους μισθούς και τας δαπανηράς και άνευ αποτελέσματος δοκιμάς των αποσταλέντων τεχνιτών, οίτινες δεν κατείχον τα στοιχεία της τοιαύτης εργασίας»' επιστολή του Γ. Δεσύπρη στις 11-6-1905 προς τη Βικτωρία Στρέιτ, ΙΑ/ETE, ό.π. Ενώ για το συγκεκριμένο τεχνίτη αναφέρει ότι: «δεν κέκτηται τας γνώσεις των οποίων πρωτίστως έχει ανάγκην τεχνικός διευθυντής τοιαύτης εργασίας... μέχρι τούδε ελάχιστα δείγματα της τέχνης του παρείχε και μετά πλείστας δοκιμάς επέτυχε την κατασκευήν προσοψίων τινών»' επιστολή του Γ. Δεσύπρη στις 18-6-1900 «προς την διοικητικήν επιτροπήν των εν Θεσσαλία εργαστηρίων απόρων γυναικών», ΙΑ/ ETE, ό.π.

53. Βλ. τις επιστολές του Γ. Δεσύπρη στις 11-12-1899 «προς την διοικούσαν επιτροπήν του εν Θεσσαλία εργαστηρίου απόρων γυναικών» και στις 6-11-1899 «προς τον σεβαστόν μου φίλο» (πιθανότατα υπονοεί τον Π. Κουτσαλέξη, σύμβουλο του Εργαστηρίου), ΙΑ/ETE, ό.π., οι οποίες αναφέρονται εκτενώς στα προβλήματα του προσωπικού των Εργαστηρίων.

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/200.gif&w=600&h=915

εξειδικευμένοι εργάτες (βαφέας, σιδερωτής, τεχνίτης, αρχιεργάτης) και η αρχιεργάτρια αμείβονται με το μήνα, ανεξάρτητα από το αν λειτουργεί κανονικά ή όχι το Εργαστήριο. Οι υφάντριες και οι καλαμίστριες πληρώνονται ανάλογα με την απόδοση, οι πρώτες με τον πήχη και οι δεύτερες με το πακέτο του νήματος. Οι υπόλοιπες εργάτριες (μασουρίστριες, χειλώτριες και βοηθοί) πληρώνονται με ημερομίσθιο, δηλαδή με βάση τη χρονική διάρκεια της εργασίας τους.

Οι συνθήκες εργασίας του προσωπικού το χειμώνα γίνονται ανυπόφορες εξαιτίας του δριμύτατου ψύχους στα δωμάτια. Μέχρι να τοποθετηθούν ξυλόσομπες, πράγμα που γίνεται ένα χρόνο αργότερα, το Εργαστήριο δεν λειτουργεί όταν κάνει πολύ κρύο.

Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι ο προϋπολογισμός του Εργαστηρίου βαρύνεται με έξοδα διαχείρισης, μισθούς και με τις δαπανηρές και πολλές φορές χωρίς αποτέλεσμα δοκιμές αυτών που παριστάνουν τους ειδικούς, χωρίς να είναι.

Τέτοια προβλήματα συνοδεύουν τις εργασίες του Εργαστηρίου όχι μόνο στο στάδιο της παραγωγής των προϊόντων, αλλά και στη διαδικασία της διάθεσης τους. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο το ότι η δημιουργία αυτών των Εργαστηρίων και η λειτουργία τους με όρους ιδιαίτερα ευνοϊκούς, εξαιτίας της οικονομικής υποστήριξης που απλόχερα παρέχει η Εθνική Τράπεζα, εκλαμβάνεται ως απειλή «αθέμιτου ανταγωνισμού» από τους ντόπιους παραγωγούς.

Στον Τύρναβο το Εργαστήριο λειτουργεί μόνο για έξι μήνες. Το κοινοτικό συμβούλιο της πόλης φαίνεται ότι υποκύπτει στις πιέσεις των υφαντουργών της περιοχής και προτρέπει εγγράφως την Επιτροπή των Κυριών να μη διαθέτει τα προϊόντα των Εργαστηρίων στη Θεσσαλία. Για να εκβιάσει, μάλιστα, την κατάσταση, αθετεί τη συμφωνία με την οποία αυτό είχε αναλάβει την πληρωμή ενοικίου της κατοικίας στην οποία στεγάζεται το Εργαστήριο.54 Την ίδια τύχη έχει και το Εργαστήριο στα Φάρσαλα. Η κοινότητα αποφασίζει να στεγάσει στο κτίριο που είχε παραχωρήσει δωρεάν για τη δημιουργία Εργαστηρίου το δημοτικό σχολείο.55 Με αυτό τον τρόπο σταματάει η λειτουργία των Εργαστηρίων και τα μηχανήματά τους είτε πωλούνται σε εξευτελιστικές τιμές σε εμπόρους, είτε δωρίζονται σε άπορες γυναίκες.

Παρόλα αυτά γίνονται μεμονωμένες απόπειρες για τη διείσδυση των προϊόντων του Εργαστηρίου στις θεσσαλικές αγορές. Στα Φάρσαλα εξακολουθεί να λειτουργεί πωλητήριο. Στις πανηγύρεις της Καρδίτσας, των Φαρσάλων και της

54. Αυτές οι αποφάσεις που αφορούν την τύχη του Εργαστηρίου στον Τύρναβο νομιμοποιούνται με ψήφισμα του δημοτικού συμβουλίου της πόλης, το οποίο αποστέλλεται στις 15-1-1900 στην πρόεδρο του Εργαστηρίου Βικτωρία Στρέιτ' ΙΑ/ETE, ό.π.

55. Ο Γ. Δεσύπρης με την από 6-11-1900 επιστολή του πληροφορεί τη διοικητική επιτροπή των «εν Θεσσαλία εργαστηρίων απόρων γυναικών» ότι ο πρόεδρος του κοινοτικού συμβουλίου Φαρσάλων τον καλεί εγγράφως να εκκενώσει το κτίριο' ΙΑ/ETE, ό.π.

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/201.gif&w=600&h=915

Λάρισας πωλούνται τα προϊόντα. Επιπλέον, ο Κωνσταντίνος Σιγάρας γυρίζει τις θεσσαλικές πόλεις για να εξασφαλίσει κάποιες πωλήσεις ή ακόμη και παραγγελίες. Ένα μικρό τοπικό δίκτυο διακίνησης των προϊόντων δημιουργείται από τον ιερέα των Φαρσάλων, ο οποίος πωλεί στους χωρικούς τα προϊόντα επί πιστώσει.

Ο μεγαλύτερος, όμως, όγκος των προϊόντων διοχετεύεται στην Αθήνα με την εκτέλεση διαφόρων παραγγελιών. Οι Κυρίες της Επιτροπής με τα δίκτυα γνωριμιών και τις επαφές τους σε αυτό το σημείο παίζουν πρωτεύοντα ρόλο. Έτσι το Εργαστήριο κατασκευάζει τις σχολικές ποδιές του Αρσακείου. Επίσης αναλαμβάνει παραγγελίες για ερέες (πανωφόρια) των Ρώσων μοναχών στο Άγιο Ορος. Η διεύθυνση των γυναικείων φυλακών Συγγρού αναθέτει σε αυτό την κατασκευή μάλλινων φανελών. Στο κατάστημα του Χ. Α. Μαλανδρίνου στο κέντρο της Αθήνας βρίσκει κανείς χρωματιστές και λευκές φανέλες που έχουν κατασκευασθεί στο Εργαστήριο κατόπιν παραγγελίας. Μερικές φορές οι αγοραστές των προϊόντων του Εργαστηρίου παραπονιούνται για την κακή ποιότητά τους, επειδή οι διαστάσεις των υφασμάτων δεν είναι οι κατάλληλες ή επειδή αλλοιώνονται οι χρωματισμοί τους, και επιστρέφουν τις παραγγελίες ή ακόμα αρνούνται να πληρώσουν το αντίτιμο. Τα προϊόντα του Εργαστηρίου πωλούνται τοις μετρητοίς ή επί πιστώσει. Στα θεσσαλικά χωριά, όπου διοχετεύονται σε περιορισμένη κλίμακα, δημιουργούνται προβλήματα στην είσπραξη των πωλήσεων. Για την είσπραξη των καθυστερημένων οφειλών συνήθως υπάρχει μεσάζων που λαμβάνει προμήθεια 20% πάνω στο ποσοστό των εισπράξεων.56

Οι άτοκες πιστώσεις, το άγρυπνο μάτι των στελεχών της Εθνικής Τράπεζας και οι παραγγελίες με βάση τις προσωπικές γνωριμίες, δηλαδή με λίγα λόγια, οι συνθήκες θερμοκηπίου που δημιουργεί η Εθνική Τράπεζα για την επιβίωση του Εργαστηρίου, αδυνατούν να υπερπηδήσουν τα εμπόδια που δημιουργεί η έλλειψη μιας οργανωμένης αγοράς βασισμένης στην προσφορά και ζήτηση των προϊόντων. Η όλη αυτή προσπάθεια που έχει ένα ευδιάκριτο φιλανθρωπικό σκοπό, ίσως να βοηθά την Τράπεζα να αυξήσει την επιρροή της στο χώρο της Θεσσαλίας.

Η λειτουργία του Εργαστηρίου σταματάει το 1905. Τη χρονιά εκείνη διατυπώνεται μια καταγγελία: ο υφαντής και επόπτης του Εργαστηρίου Κωνσταντίνος Σιγάρας συνάπτει «εν κρυπτώ συμφωνία μετά τρίτου συνεταίρου προς ίδρυσιν ομοίας επιχειρήσεως».57

56. Στο φάκελο υπάρχει κατάσταση με τα ονόματα των επί πιστώσει οφειλετών —στην οποία αναγράφεται για τον καθένα ξεχωριστά ο τόπος διαμονής, η ποσότητα του αγορασθέντος υφάσματος, η ημερομηνία αγοράς και το οφειλόμενο ποσό— καθώς επίσης και ενυπόγραφη δήλωση του μεσάζοντα που επιβεβαιώνει το ποσό της προμήθειας" ΙΑ/ ETE, ό.π.

57. Βλ. επιστολή του Γ. Δεσύπρη στις 1-6-1905 προς τη Βικτωρία Στρέιτ" ΙΑ/ΕΤΕ,

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/202.gif&w=600&h=915

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1922, ο Κωνσταντίνος Σιγάρας εργάζεται ως τεχνικό στέλεχος στο εριουργείο «Λαναρά - Κύρτση και Σία» που βρίσκεται στη Νάουσα. Το 1938 από την εφημερίδα Χρόνος πληροφορούμαστε την ίδρυση κλωστοϋφαντουργίας-εριουργίας ιδιοκτησίας του Κωνσταντίνου Σιγάρα.58

ό.π. Δεν θα πρέπει να παραλείψουμε να επισημάνουμε ότι σχεδόν σε όλες τις επιστολές του ο Γ. Δεσύπρης καταφέρεται εναντίον του Κωνσταντίνου Σιγάρα, τον οποίο κατηγορεί για έλλειψη τεχνογνωσίας, οικονομικές σπατάλες και ατασθαλίες, κακές επιλογές στο σχεδιασμό των προϊόντων, καθώς και για επιπόλαιους χειρισμούς στη διακίνησή τους. Είναι δύσκολο να ξεδιαλύνει κανείς σε ποιο βαθμό είναι βάσιμοι οι ισχυρισμοί αυτοί ή αν πρόκειται απλώς για μια επαγγελματική σχέση κατά την οποία εμπλέκονται οι αρμοδιότητες και μοιραία δημιουργούνται εντάσεις και προσωπικές αντιπάθειες.

58. Ανώνυμος, «Η έρευνα διά την βιομηχανίαν μας. Μία επίσκεψις εις τα εργοστάσια κλωστοϋφαντουργίας Κωνσταντίνου Σιγάρα. Μία εκπληκτική πρόοδος», Χρόνος, 1112-1938.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/203.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ

ΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/204.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/205.gif&w=600&h=915

1. Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

Το πρώτο βήμα για τη συστηματοποίηση της εκπαίδευσης των κοριτσιών στην Ελλάδα γίνεται με το νομοθετικό διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 «περί διδασκάλων εν γένει και δημοτικών σχολείων». Με αυτό το νόμο ιδρύονται δημοτικά σχολεία τετραετούς διάρκειας και καθιερώνεται η υποχρεωτική και δωρεάν φοίτηση σε αυτά. Όμως, αυτός ο νόμος δεν αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο τα δύο φύλα. Στο άρθρο 58 προβλέπει ότι «τα σχολεία των κοριτσιών, όπου τούτο είναι δυνατόν, πρέπει να ήναι χωριστά από τα των παιδιών, να προΐστανται δε αυτών διδασκάλισσαι». Στην ουσία, δηλαδή, μικτά σχολεία μπορούν να λειτουργούν κατ' εξαίρεση εκεί όπου δεν είναι δυνατόν να γίνει διαχωρισμός, ενώ για τα σχολεία θηλέων απαιτείται ξεχωριστό κτίριο και δασκάλες, ζήτημα που δημιουργεί τεράστια προβλήματα λόγω των περιορισμένων οικονομικών των δήμων και της έλλειψης σε δασκάλες που αντιμετωπίζει το ελληνικό κράτος αυτή την εποχή.1 Αλλά και από τα διδασκόμενα μαθήματα, τα οποία περιγράφονται στο άρθρο 2, φαίνεται ο διαφορετικός τρόπος αντιμετώπισης των αγοριών από τα κορίτσια, αφού οι μαθητές διδάσκονται βομβυκοτροφία, μελισσοτροφία και δενδροκομία, ενώ τα κορίτσια «γυναικεία εργόχειρα». Το πρόβλημα της γυναικείας εκπαίδευσης γίνεται οξύτερο όταν στις 10 Σεπτεμβρίου 1853 το Υπουργείο Παιδείας με εγκύκλιο απαγορεύει τη συμφοίτηση και τη συστέγαση αγοριών και κοριτσιών στα σχολεία.

Παρά τις διακηρύξεις του νομοθετικού διατάγματος του 1834, η εκπαίδευση στην πράξη δεν ήταν δωρεάν μέχρι το 1911 οι γονείς των μαθητών έπρεπε να πληρώνουν στο δημοτικό ταμείο ένα ορισμένο ποσό (10-50 λεπτά) ως δίδακτρα. Οι άποροι μαθητές, παρά την πρόβλεψη του νόμου για δωρεάν φοίτηση, πλήρωναν επίσης δίδακτρα. Επιπλέον, ουδέποτε το Κράτος παρείχε δωρεάν γραφική ύλη, ενδύματα και βιβλία στους μαθητές.2 Ο νόμος εξασφάλιζε

1. Βλ. Γιάννης Ληξουριώτης, Κοινωνικές και νομικές αντιλήψεις για το παιδί τον πρώτο αιώνα τον Νεοελληνικού Κράτους, Αθήνα - Γιάννινα 1986, σ. 115-116 και Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (18301893), Αθήνα 1986, σ. 66.

2. Βλ. Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 58-61.

Σελ. 205
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 186
    

    στα μέλη του Δ.Σ. και η Σοφία Σλήμαν. Ο Σύλλογος τελεί υπό την προστασία της A.M. της Βασίλισσας.

    Το συντονιστικό ρόλο σ' αυτές τις προσπάθειες για την ίδρυση και τη λειτουργία του Συλλόγου έπαιξε η Καλλιόπη Κεχαγιά, αξιοποιώντας τις προσωπικές της επαφές τόσο με τους κύκλους της ομογένειας, όσο και με την ελληνική διανόηση. Αν και ο αρθρογράφος της Οικονομικής Επιθεώρησης θέλει να κρατήσει τους τύπους και δεν αναφέρει ρητά το όνομά της στο άρθρο του για το Σύλλογο, όλες οι υποψίες για το όνομα του προσώπου που «περιήρχετο τας οικίας των Αθηνών και διέδιδε την ιδέαν τοιούτου συλλόγου»17 κατά το χειμώνα του 1871-72 στρέφονται προς αυτήν.

    Οι στόχοι του Συλλόγου είναι συγκεκριμένοι και αναφέρονται με σαφήνεια στο καταστατικό του. Αυτός, λοιπόν, αποβλέπει: στη σύσταση παιδαγωγικών καταστημάτων υπέρ των απόρων, στη διεύθυνση και επιθεώρηση παρθεναγωγείων, στην έκδοση διδακτικών, ψυχαγωγικών βιβλίων, στη μόρφωση των νοσοκόμων, στην κατάρτιση υπηρετριών, στη σύσταση εργαστηρίου υπέρ των απόρων γυναικών και στην εισαγωγή βιοποριστικών χειροτεχνημάτων.18

    3. ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΝ ΑΠΟΡΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

    Πρώτο και κυριότατο έργο του Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως αποτελεί η ίδρυση του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών, γιατί σκοπός του είναι «ου μόνον η εκπαίδευσις της γυναικός διά της σπουδής γραμμάτων, αλλά και διά της πρακτικής εξασκήσεως εις τας βιοποριστικάς τέχνας».19

    Οι φιλάνθρωπες κυρίες ενδιαφέρονται να δημιουργήσουν ένα γυναικοκρατούμενο χώρο, ο οποίος θα πληρεί όλες τις προϋποθέσεις, από πλευράς οργανωτικής δομής και λειτουργίας, μιας «προτύπου χειροτεχνικής βιομηχανίας».

    Το Εργαστήριο Απόρων Γυναικών στην Αθήνα άρχισε να λειτουργεί από τις 22 Οκτωβρίου 1872. Η ίδρυση και η λειτουργία του Εργαστηρίου δεν πέρασαν απαρατήρητες από τις εφημερίδες και τα περιοδικά. Στις σελίδες τους κάθε αναφορά γι' αυτό συνδέεται με τη λέξη «βιομηχανία». Το Εργαστήριο «είναι το πρώτον που θέτει τις βάσεις της εγχωρίου βιομηχανίας»20 και λει

    17. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, τ. 75, Μάιος 1879, σ. 105-117.

    18. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 22, 15-6-1872.

    19. Ανώνυμος, «Σύλλογος των Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Πανελλήνιος Σύντροφος, Αθήνα 1891, σ. 438-440.

    20. Καλλιρρόη Παρρέν, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 281, 15-11-1892.