Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 205-224 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/205.gif&w=600&h=915

1. Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

Το πρώτο βήμα για τη συστηματοποίηση της εκπαίδευσης των κοριτσιών στην Ελλάδα γίνεται με το νομοθετικό διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 «περί διδασκάλων εν γένει και δημοτικών σχολείων». Με αυτό το νόμο ιδρύονται δημοτικά σχολεία τετραετούς διάρκειας και καθιερώνεται η υποχρεωτική και δωρεάν φοίτηση σε αυτά. Όμως, αυτός ο νόμος δεν αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο τα δύο φύλα. Στο άρθρο 58 προβλέπει ότι «τα σχολεία των κοριτσιών, όπου τούτο είναι δυνατόν, πρέπει να ήναι χωριστά από τα των παιδιών, να προΐστανται δε αυτών διδασκάλισσαι». Στην ουσία, δηλαδή, μικτά σχολεία μπορούν να λειτουργούν κατ' εξαίρεση εκεί όπου δεν είναι δυνατόν να γίνει διαχωρισμός, ενώ για τα σχολεία θηλέων απαιτείται ξεχωριστό κτίριο και δασκάλες, ζήτημα που δημιουργεί τεράστια προβλήματα λόγω των περιορισμένων οικονομικών των δήμων και της έλλειψης σε δασκάλες που αντιμετωπίζει το ελληνικό κράτος αυτή την εποχή.1 Αλλά και από τα διδασκόμενα μαθήματα, τα οποία περιγράφονται στο άρθρο 2, φαίνεται ο διαφορετικός τρόπος αντιμετώπισης των αγοριών από τα κορίτσια, αφού οι μαθητές διδάσκονται βομβυκοτροφία, μελισσοτροφία και δενδροκομία, ενώ τα κορίτσια «γυναικεία εργόχειρα». Το πρόβλημα της γυναικείας εκπαίδευσης γίνεται οξύτερο όταν στις 10 Σεπτεμβρίου 1853 το Υπουργείο Παιδείας με εγκύκλιο απαγορεύει τη συμφοίτηση και τη συστέγαση αγοριών και κοριτσιών στα σχολεία.

Παρά τις διακηρύξεις του νομοθετικού διατάγματος του 1834, η εκπαίδευση στην πράξη δεν ήταν δωρεάν μέχρι το 1911 οι γονείς των μαθητών έπρεπε να πληρώνουν στο δημοτικό ταμείο ένα ορισμένο ποσό (10-50 λεπτά) ως δίδακτρα. Οι άποροι μαθητές, παρά την πρόβλεψη του νόμου για δωρεάν φοίτηση, πλήρωναν επίσης δίδακτρα. Επιπλέον, ουδέποτε το Κράτος παρείχε δωρεάν γραφική ύλη, ενδύματα και βιβλία στους μαθητές.2 Ο νόμος εξασφάλιζε

1. Βλ. Γιάννης Ληξουριώτης, Κοινωνικές και νομικές αντιλήψεις για το παιδί τον πρώτο αιώνα τον Νεοελληνικού Κράτους, Αθήνα - Γιάννινα 1986, σ. 115-116 και Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (18301893), Αθήνα 1986, σ. 66.

2. Βλ. Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 58-61.

Σελ. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/206.gif&w=600&h=915

λιζε στον ανδρικό πληθυσμό μεγάλες δυνατότητες πρόσβασης στην εκπαίδευση. Προφανώς γιατί υπήρχε μεγάλη ανάγκη να στελεχωθεί ο διοικητικός κορμός με ανθρώπους που να γνωρίζουν τουλάχιστον ανάγνωση και γραφή. Αντιθέτως, για τις γυναίκες ο νομοθέτης εκφράζει την εξής αντίφαση: ενώ διαπιστώνεται και αναγνωρίζεται η ανάγκη της στοιχειώδους εκπαίδευσης και ειδικά της εκπαίδευσης της γυναίκας ως δασκάλας, δεν υπάρχει οικονομική και διοικητική υποδομή ώστε να εφαρμοστεί ο νόμος. Συγκεκριμένα, το ελληνικό Δημόσιο δεν διαθέτει επαρκή κονδύλια για την ίδρυση σχολείων και τις αμοιβές του διδακτικού προσωπικού. Έτσι ο τομέας της γυναικείας εκπαίδευσης γίνεται αντικείμενο της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Για τις γυναίκες των εύπορων κοινωνικών στρωμάτων και γι' αυτές που θέλουν να ασκήσουν το επάγγελμα της δασκάλας3 —επάγγελμα κοινωνικά αποδεκτό— ιδρύονται ιδιωτικά σχολεία.

Ας δούμε από τους αριθμούς τις επιπτώσεις που είχαν οι νόμοι της υποχρεωτικής εκπαίδευσης στο σύνολο του ελληνικού πληθυσμού.

Από την απογραφή του πληθυσμού το 1870 γνωρίζουμε ότι από τους 1.437.026 κατοίκους εγγράμματοι θεωρούνται οι 251.483, εκ των οποίων οι 207.129 είναι άνδρες και οι 44.531 είναι γυναίκες. Το ποσοστό των αγράμματων γυναικών είναι 92,60%, ενώ το ποσοστό των αγράμματων ανδρών είναι 67 %.4 Από την ίδια απογραφή παρέχονται οι πρώτες στατιστικές πληροφορίες για την εργασία των γυναικών στα εργοστάσια και στα εργαστήρια της πόλης. Στην κατηγορία των «γυναικείων επιτηδευμάτων» μαζί με τις μαίες, τις υπηρέτριες και τις μαθήτριες, καταγράφονται και 5.735 γυναίκες ως εργάτριες.5 Το 1870 ο Αλέξανδρος Μανσόλας αναφέρει ότι από τις 1.741 εργάτριες των ατμοκινήτων εργοστασίων οι 1.390 είναι αναλφάβητες, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 79,84%, ενώ το ποσοστό των αναλφάβητων ανδρών είναι 61%. Με δεδομένες τις επιφυλάξεις μας για την εγκυρότητα των αριθμών, μπορούμε εδώ να διατυπώσουμε ορισμένες σκέψεις. Το ποσοστό των αναλφάβητων κοριτσιών-εργατριών είναι χαμηλότερο σε σχέση με αυτό του συνολικού γυναικείου πληθυσμού. Πιθανότατα γιατί οι εργάτριες κατοικούν στις πόλεις, όπου η εκπαίδευση είναι πιο διαδεδομένη από την ύπαιθρο. Το γεγονός αυτό διαπι

3. Το 1831 λειτουργούν τρία σχολεία στα οποία μπορούν να εκπαιδεύονται τα κορίτσια για το επάγγελμα της δασκάλας: το σχολείο του Hildner στην Ερμούπολη, η σχολή Hill στην Αθήνα και το σχολείο της Volmerange στο Ναύπλιο, το οποίο μεταφέρεται το 1835 στην Αθήνα. Στα δύο τελευταία σχολεία η κυβέρνηση δίνει υποτροφίες σε μαθήτριες που σκοπεύουν να ακολουθήσουν το επάγγελμα της δασκάλας. Από το 1837 αρχίζει να λειτουργεί το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, με στόχο την εκπαίδευση της δασκάλας. Ένας ορισμένος αριθμός μαθητριών φοιτά με υποτροφίες είτε της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, είτε της κυβέρνησης.

4. Υπουργείον Εσωτερικών, Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1870, Αθήνα 1872.

5. Στην προηγούμενη απογραφή του 1861 υπήρχαν μόνο μαίες και υπηρέτριες.

Σελ. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/207.gif&w=600&h=915

διαπιστώνεται και από τις απογραφές. Πραγματικά, κατά την απογραφή του 1870 στο Νομό Κυκλάδων η Ερμούπολη έχει το μεγαλύτερο ποσοστό εγγραμμάτων γυναικών με 14%. Ακολουθεί ο Νομός Αττικής και Βοιωτίας (Αθήνα και Πειραιάς), με ποσοστό 11,61 % και ο Νομός Κερκύρας στα Ιόνια νησιά, που είχαν παράδοση στην εκπαίδευση, με αντίστοιχο ποσοστό 11,84%. Κατά την απογραφή του 1907 οι νομοί με το μεγαλύτερο ποσοστό εγγραμμάτων γυναικών είναι ο Νομός Αττικής και Βοιωτίας (Αθήνα και Πειραιάς) με 40,98 % και ο Νομός Κυκλάδων (Ερμούπολη) με 29,81 %. Ας μη μας διαφεύγει ότι ο ελληνικός πληθυσμός είναι κατ' εξοχήν αγροτικός. Η εκπαίδευση των γυναικών δεν υπάγεται στις συνήθειες του κόσμου της ελληνικής υπαίθρου.

Η προϋπόθεση για να εγγραφεί ένα παιδί στο σχολείο είναι να έχει ηλικία 6 ετών. Μέχρι το 1895 η υποχρεωτική φοίτηση είναι τετραετής, ενώ από το 1895 καθιερώνεται η εξαετής φοίτηση. Στις μεγάλες πόλεις σε κάθε τάξη φοιτούσαν 60 έως 70 μαθητές.

Ας εστιάσουμε τον φακό μας το 1879 στην εργατούπολη της Ελλάδας, τον Πειραιά, για να δούμε τι συμβαίνει και στην πράξη. Για τις 1.200 μαθήτριες που φοιτούν στα δύο δημοτικά σχολεία η κατάσταση δεν είναι ρόδινη. Ύστερα από πιέσεις των γονιών τους, οι οποίοι απειλούν ότι θα ενημερώσουν και τον αρμόδιο υπουργό, η εφημερίδα Ποσειδών καταγγέλλει την οπισθοδρόμηση στις σπουδές και την «παραλυσία» που επικρατεί στις διευθύνσεις των δύο δημοτικών σχολείων. Οι μικρές μαθήτριες είναι «πολύ κακώς καταρτισμέναι εις την ανάγνωσιν», η διευθύντρια του ενός σχολείου κατά τη διάρκεια του μαθήματος κάθεται στην έδρα της αίθουσας μαζί με μια άλλη δασκάλα και περνούν την ώρα τους γελώντας και συζητώντας «περί ανέμων και υδάτων», ενώ η τάξη μεταβάλλεται «εις χάβραν»· η διευθύντρια του άλλου σχολείου από το πρωί μέχρι το βράδυ απασχολείται με τα δικά της εργόχειρα. Επιπλέον, οι υπεύθυνες του σχολείου δωροδοκούνται για να προβιβάσουν τις μαθήτριες. Όπως καταγγέλλει η ίδια εφημερίδα, οι διευθύντριες απαιτούν από τις μαθήτριες να τους καταβάλουν ως δίδακτρα 2, 3 και 4 φράγκα, βρίζοντας και εκδιώκοντας αυτές που δεν υπακούουν. Φτάνουν, μάλιστα, σε σημείο να αναβάλουν επί δεκαήμερο τις εξετάσεις των μαθητριών, προκειμένου να εισπράξουν χρήματα απ' όσες περισσότερες μπορούν.6

Ωστόσο, και η εκπαίδευση των γυναικών στα ιδιωτικά σχολεία παρουσιάζει σοβαρές ατέλειες. Όπως αναφέρει η Μαρία Σβώλου, τα σχολεία αυτά λειτουργούν με βάση τον ερασιτεχνισμό του «λίγο απ' όλα». Με τη λίγη φιλολογική μόρφωση, τη λίγη ξένη γλώσσα, τη λίγη μουσική, το λίγο χορό, τη λίγη οικοκυρική δημιουργούν το πρότυπο της γυναίκας-κούκλας, το οποίο προβάλλεται

6. Βλ. Ποσειδών, αρ. 1242, 16-7-1879.

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/208.gif&w=600&h=915

λεται σαν το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο του νεοελληνικού πολιτισμού.7 Αυτή, λοιπόν, η «κατ' επίφαση» μόρφωση έχει σοβαρές επιπτώσεις για τις λιγότερο εύπορες γυναίκες, γιατί τις εμποδίζει να ασκήσουν επαρκώς τα οικογενειακά τους καθήκοντα και να σταδιοδρομήσουν επαγγελματικά.

Όπως και στα δημόσια σχολεία, το εκπαιδευτικό σύστημα στα ιδιωτικά σχολεία στηρίζεται στην αλόγιστη αποστήθιση ακατανόητων για τις μαθήτριες ονομάτων και φράσεων. Ας πάρουμε για παράδειγμα τα αναγνωστικά του δημοτικού σχολείου. Το διδακτικό προσωπικό πρέπει να ξοδεύει μερικές ώρες καθημερινά για να μεταφράζει στα παιδιά τα «ελληνικά» των βιβλίων. Κάθε λέξη σχεδόν τους είναι ξένη και διαφορετική από αυτή που μεταχειρίζονται στην ομιλία τους για το ίδιο πράγμα. Συγκεκριμένα, τα παιδιά πρέπει να μάθουν ότι ο σκύλος λέγεται «κύων», ο πετεινός «αλέκτωρ» κλπ. Έτσι οι μαθητές των λαϊκών στρωμάτων, εκτός από τη δυσκολία που αντιμετώπιζαν για να μάθουν να διαβάζουν, έπρεπε να μάθουν να μεταφράζουν σε γλώσσα απλή τις λέξεις του αναγνωστικού, γεγονός που τους στερούσε την ευχαρίστηση της ανάγνωσης.8

Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα παρατηρούμε ότι διατηρεί ένα έντονο τυπολατρικό χαρακτήρα. Όπως μαρτυρούν τα έγγραφα και οι φωτογραφίες, οι μαθήτριες όλων ανεξαιρέτως των σχολείων, ιδιωτικών και δημόσιων, φορούν τη σχολική ποδιά. Επίσης, οι εξετάσεις στα σχολεία γίνονται το ίδιο χρονικό διάστημα και με τον ίδιο τελετουργικό τρόπο.

Με αφορμή τον τρόπο διεξαγωγής των εξετάσεων, ας δούμε τι συμβαίνει στα δημοτικά σχολεία του Πειραιά. Για το σχολείο οι εξετάσεις είναι μια «πανήγυρις», στην οποία συρρέουν οι γυναίκες των ανωτέρων στρωμάτων για να τιμήσουν «το φυτώριον της εκπαιδεύσεως των κορασιών του λαού» και οι γονείς και συγγενείς των μαθητριών που ανήκουν στα κατώτερα στρώματα. Οι εξετάσεις αποτελούν μια ένδειξη της κοινωνικής ισότητας, την οποία προπαγανδίζουν και οι νόμοι για την εκπαίδευση. Η διευθύντρια του σχολείου εγκαινιάζει την τελετή με λογύδριο κοινωνικού περιεχομένου. Τονίζεται ο ρόλος της εκπαίδευσης των κοριτσιών και η συμβολή της στη δημιουργία οικοδεσποίνων και μητέρων. Στις εξετάσεις της Α' Δημοτικής Σχολής Θηλέων στον Πειραιά η διευθύντρια επισημαίνει στην ομιλία της τους κινδύνους και τις δυσάρεστες συνέπειες που ελλοχεύουν στην αναζήτηση της πολυτέλειας και την τάση για

7. Μ.[αρία] Σ.[βώλου], «Διακοσμητική Μόρφωση», Ο Αγώνας της Γυναίκας, Ε/87, σ. 1-2, ανατύπωση του άρθρου από Έφη Αβδελά - Αγγέλικα Ψαρρά, Ο Φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Μια ανθολογία, Αθήνα 1985, σ. 229-242.

8. Για τις δυσκολίες των εργατριών στην ανάγνωση βλ. Αύρα Θεοδωροπούλου, Το Κυριακό Σχολείο Εργατριών, ανατύπωση από το Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου 1915, Αθήνα 1916, σ. 9-11.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/209.gif&w=600&h=915

επίδειξη των κοριτσιών της εργατικής τάξης.9 Στη συνέχεια οι μαθήτριες εξετάζονται με ερωτήσεις πάνω στην ύλη των διδασκομένων μαθημάτων. Η τελετή των εξετάσεων κλείνει με άσματα που τραγουδούν οι μαθήτριες. Στο τέλος γίνεται επίδειξη των εργόχειρων που έχουν κατασκευαστεί από τις μαθήτριες. Αυτά εκτίθενται σε μια από τις αίθουσες του σχολείου. Οι εξετάσεις διακόπτονται από τα χειροκροτήματα και τους επαίνους των παρευρισκομένων. Αρα το κοινό σημείο ανάμεσα στα δημόσια δημοτικά σχολεία και στα ιδιωτικά ήταν οι εξετάσεις, οι οποίες διεξάγονταν τις ίδιες ημερομηνίες, σύμφωνα με εγκύκλιο του υπουργείου, και με τον ίδιο τελετουργικό τρόπο.

Ας δούμε, όμως, με συγκεκριμένα παραδείγματα την κατάσταση που επικρατεί στον γυναικείο εργατικό πληθυσμό. Όπως σχολιάσαμε παραπάνω, από την πλευρά του κράτους δεν είχε δημιουργηθεί καμία ειδική υποδομή για να αντιμετωπισθεί το θέμα της κατώτερης εκπαίδευσης των εργατριών.

Η Ευγενία Ζωγράφου, όταν δημοσιεύει τα αποτελέσματα της έρευνας που έκανε το 1898 στον Πειραιά για τις συνθήκες ζωής και εργασίας των εργατριών, σημειώνει: «εις τοιαύτην εργατούπολιν δεν υπάρχει ουδέ μία νυκτερινή σχολή δημοσία ή ιδιωτική»' και θέτει το ερώτημα: «κι όμως δεν είνε απαραίτητον; Δεν έπρεπε να υπάρχουν δύο ή τρία σχολεία νυκτερινά ή Κυριακά; Και εκεί να φωτίζεται ο Έλλην και η Ελληνίς εργάτις και εκεί να λαμβάνουν τα πρώτα του ανθρωπισμού διδάγματα;».10 Την ίδια περίπου εποχή στον Πειραιά λειτουργούν επτά δημοτικά σχολεία θηλέων.11

Στην ίδια έρευνα παρουσιάζεται ενδεικτικά το ζήτημα της εκπαίδευσης από όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές. Στο εργοστάσιο Σημίτη ο διευθυντής θεωρεί ότι η ίδρυση Κυριακής ή Λαϊκής Σχολής δεν θα έχει απήχηση στις εργάτριες, με το επιχείρημα ότι ύστερα από μία εβδομάδα σκληρής εργασίας δεν πρόκειται να θυσιάσουν την μοναδική ημέρα ανάπαυσης που έχουν για να μορφωθούν.12 Για τις εργάτριες αυτό που προέχει είναι η εξασφάλιση της επιβίωσης: «γράμματα; τι να τα κάνει τα γράμματα; εμείς θέλουμε ψωμί, ψωμί, ψωμί»,13 απαντά η μητέρα μιας εργάτριας πολύ χαρακτηριστικά. Η δημοσιογράφος τονίζει τον «πόθο» που έχουν οι εργάτριες για να μάθουν γράμματα και αποδίδει την αμορφωσιά τους στην ανυπαρξία κρατικής υποδομής και στην αδιαφορία της ιδιωτικής μέριμνας.

Το 1913 ο νόμος περί εκπαίδευσης, ο οποίος επικυρώθηκε με βασιλικό

9. Ανώνυμος, «Εξετάσεις της Α' Δημοτικής Σχολής των Θηλέων», Σφαίρα, αρ. 2391, 14-7-1879.

10. Ευγενία Ζωγράφου, «Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας», Δημοσιεύματα, τ. 4, Αθήνα 1903, σ. 62.

11. Γ. Βέκος, Οδηγός του Πειραιώς, 1901, σ. 130.

12. Ευγενία Ζωγράφου, ό.π., σ. 41-42.

13. Στο ίδιο, σ. 46.

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/210.gif&w=600&h=915

διάταγμα στις 14 Αυγούστου 1913, καθιστά υποχρεωτική την εξαετή φοίτηση και προβλέπει κυρώσεις τόσο στους γονείς που δεν στέλνουν τα παιδιά τους σχολείο, όσο και στους εργοδότες οι οποίοι προσλαμβάνουν παιδιά που δεν έχουν συμπληρώσει το 12ο έτος. Όμως, σύμφωνα με τις εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας το 1921, οι περισσότεροι γονείς δεν στέλνουν τα παιδιά τους στο σχολείο είτε διότι δεν έχουν τα υλικά μέσα (ενδύματα, υποδήματα, βιβλία), είτε διότι θεωρούν περιττή τη μόρφωση.14 Ενώ οι λίγοι που αποφασίζουν να τα στείλουν, μόλις αυτά μάθουν λίγη ανάγνωση και γραφή, τα αποσύρουν για να εργασθούν και να συνεισφέρουν οικονομικά στο ταμείο της οικογένειας.15 Από φόβο μήπως προκληθεί κοινωνική αναστάτωση το σώμα της Επιθεώρησης Εργασίας, το οποίο έχει ως καθήκον να επιβλέπει την τήρηση των νόμων, δεν μπόρεσε να ενεργήσει αποτελεσματικά και να εμποδίσει την παιδική εργασία στα εργοστάσια και στα βιοτεχνικά εργαστήρια. Εδώ θα πρέπει να αναφέρουμε ότι ο αναλφαβητισμός δεν οφειλόταν μόνο σε οικονομικούς λόγους, αλλά και σε λόγους νοοτροπίας. Στη συνείδηση του λαού η εκπαίδευση της γυναίκας θεωρούνταν πολυτέλεια περιττή και επικίνδυνη. Η Αύρα Θεοδωροπούλου εντοπίζει μερικές από τις φράσεις στερεότυπα: «Τα γράμματα δε χρησιμεύουν στο κορίτσι παρά για την ευκολώτερη ανταλλαγή ραβασακιών», «Η γυναίκα κι έτσι παραέχει σηκώσει κεφάλι. Γιατί να της δώσουμε κι άλλα όπλα;».16

Από τις αναφορές της Επιθεώρησης Εργασίας θα αντλήσουμε αναλυτικά στοιχεία για το επίπεδο της εκπαίδευσης των εργατριών του Πειραιά. Τα στοιχεία καταγράφονται στα δελτία της Επιθεώρησης Εργασίας. Σε σύνολο 1.949 εργατριών υπάρχουν 1.362 που είναι αμόρφωτες (70%), 324 έχουν φοιτήσει μέχρι την τρίτη τάξη του δημοτικού σχολείου, 194 μέχρι την τετάρτη τάξη και μόνο 69 έχουν φτάσει μέχρι την πέμπτη και την έκτη τάξη.17

Η έλλειψη προσωπικών μαρτυριών από την πλευρά των εργατριών, η οποία οφείλεται στην αγραμματοσύνη τους, αλλά και στο γεγονός ότι αποφεύγουν να μιλούν για το παρελθόν τους, δεν μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε σε ποιο βαθμό αυτές είχαν συνειδητοποιήσει την αναγκαιότητα και την χρησιμότητα της μόρφωσης. Τα αρχεία των φιλανθρωπικών συλλόγων και τα δημοσιεύματα του τύπου σχετικά με την φιλανθρωπική δραστηριότητα συγκροτούν το κύριο σώμα

14. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων 1921, Αθήνα 1923, σ. 12-13.

15. Για τη μόρφωση των εργατών και των εργατριών βλ. Εργατικόν Κέντρον Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 1911.

16. Αύρα Θεοδωροπούλου, Το Κυριακό Σχολείο..., ό.π., σ. 9-11.

17. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π.,

σ. 83.

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/211.gif&w=600&h=915

των πληροφοριών σχετικά με το θεσμό και τις λειτουργίες της μόρφωσης και της επαγγελματικής εκπαίδευσης των εργατριών.

2. ΚΥΡΙΑΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ: Ο ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ ΣΕ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ

Η καταπολέμηση της αμάθειας των «γυναικών και κορασιών του λαού», γίνεται το επίκεντρο της γυναικείας φιλανθρωπικής δραστηριότητας. Η Καλλιρρόη Παρρέν και οι γυναίκες που συμμετέχουν στη σύνταξη του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία να ιδρύσουν Κυριακό Σχολείο για τις εργαζόμενες γυναίκες. Από το 1887 η Εφημερίς των Κυριών, καταγγέλλοντας την έλλειψη πρόνοιας για τη μόρφωση των «τέκνων της εργατικής του λαού τάξεως» από μέρους της κυβέρνησης και του κλήρου,18 επισημαίνει και υποδεικνύει ένα νέο πεδίο συλλογικής δράσης. Αποκλεισμένες από τα δημόσια αξιώματα, οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών αυτοχρίζονται «φυσικαί αδελφαί, φυσικαί μητέρες, και φυσικαί προστάτιδες των γυναικών και κορασιών του λαού».19

Γι' αυτές η κατάσταση της φτώχειας στην οποία έχουν περιπέσει οι γυναίκες του «όχλου» είναι η κυριότερη αιτία για την αγριότητα των ηθών, για την μη εκπλήρωση των μητρικών τους καθηκόντων, για την πλήρη έλλειψη θρησκευτικού συναισθήματος.20 Η αμάθεια συνδέεται με τη στέρηση και τη φτώχεια. Η έννοια της αμάθειας για τις γυναίκες του περιοδικού περιλαμβάνει όχι μόνο την άγνοια ανάγνωσης και γραφής, αλλά ακόμη και την άγνοια της ελληνικής γλώσσας. Η εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας συνδέεται με την ενδυνάμωση της ελληνικής συνείδησης και της εθνικής ταυτότητας, γιατί, όπως ισχυρίζεται η Καλλιρρόη Παρρέν μέσα από τις στήλες της Εφημερίδος των Κυριών, «γλώσσα των χωρικών παίδων μέχρι σήμερον εις τα πρόθυρα των Αθηνών και εν μέσαις Αθήναις είναι η Αλβανική».21 Ακόμη, μερικές δεκαετίες αργότερα, το 1922, από τις 407 μαθήτριες που είναι εγγεγραμμένες στο Κυριάκο Σχολείο που ίδρυσε ο «Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος», οι 190 ήταν πρόσφυγες που αγνοούσαν την ελληνική γλώσσα.22

18. Καλλιρρόη Παρρέν, «Τα παιδιά του λαού», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 39, 2911-1887.

19. Καλλιρρόη Παρρέν, «Η σχολή της Κυριακής», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 135, 8-10-1889.

20. Στο ίδιο.

21. Καλλιρρόη Παρρέν, «Τα παιδιά του λαού», ό.π.

22. Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ), φάκ. του Συνδέσμου Κυ

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/212.gif&w=600&h=915

Με την παροχή μόρφωσης οι φιλάνθρωπες κυρίες πιστεύουν ότι μπορούν να παρέμβουν ουσιαστικά όχι μόνο στις διδασκόμενες, αλλά και να διαμορφώσουν ηθικά πρότυπα μέσα στην ίδια την εργατική οικογένεια. Η αναπαράσταση που έχουν αυτές οι γυναίκες για την εργατική οικογένεια και τους ρόλους των προσώπων μέσα στους κόλπους της αποδεικνύει το βαθμό στον οποίο έχουν επηρεαστεί από ανάλογες εικόνες της δυτικής κοινωνίας. Παράδειγμα προς αποφυγή η εργατική οικογένεια που αποτελείται από παιδιά «μικρούς κακουργίσκους», «αμύστακους λωποδύτες», «δεκαετείς φονείς» και μητέρα που για την ελάχιστη παρεκτροπή «τα υβρίζει», «τα βλασφημεί», τα «ξυλοκοπεί αλύπητα, άπονα». Ο πατέρας, πάλι, είναι «άσωτος, δύστροπος, χαρτοπαίχτης ή μέθυσος».

Όμως, σύμφωνα με το φιλανθρωπικό λόγο η μητέρα της οικογένειας είναι θύμα των καταστάσεων και των στερήσεων μέσα στις οποίες έζησε. Απαλλάσσεται πλήρως των ευθυνών της εξαιτίας της αμάθειάς της, η οποία της στερεί τη δυνατότητα να ανταποκριθεί στα μητρικά της καθήκοντα.23 Σύμφωνα με την κυρίαρχη ιδεολογία, η μητρική φροντίδα δεν βασίζεται σε ένστικτα, αλλά στη μόρφωση και στην πνευματική καλλιέργεια των γυναικών.

Με την ένταξη της μόρφωσης στο φάσμα της φιλανθρωπικής δραστηριότητας οι γυναίκες του περιοδικού δεν αποβλέπουν σε κοινωνικές ανακατατάξεις, καθώς δηλώνουν ότι «δεν εννοούμεν βεβαίως μόρφωσιν την μετατροπήν του υιού του γεωργού ή του κρεοπώλου εις επιστήμονα, διότι εκ τούτου μάλλον βλάβη ή ωφέλεια αμφοτέροις προκύπτει»,24 αλλά στην πάταξη της ανηθικότητας και της αδιαφορίας για την «πνευματική τροφή». Με τα Κυριακά Σχολεία οι γυναίκες της εργατικής τάξης θα αποκτούν τις στοιχειώδεις γνώσεις οι οποίες τους είναι αναγκαίες, τόσο ανάλογα με την κοινωνική τάξη, όσο και με το επάγγελμά τους.25

Καταγγέλλοντας την αδιαφορία των υπουργών, των βουλευτών, αλλά και της εκκλησίας από τις στήλες του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών με σκληρή γλώσσα, οι γυναίκες αποφασίζουν να δραστηριοποιηθούν στον τομέα της εκπαίδευσης.

Πολύ γρήγορα ιδρύονται Κυριακά Σχολεία από γυναικεία φιλανθρωπικά σωματεία στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας όπως ο Πειραιάς, η Ερμούπολη και η Πάτρα. Τα σχολεία αυτά, τόσο ως προς το σχήμα της λειτουργίας τους, όσο και ως προς τον τρόπο που εξελίσσονται κατά τη διάρκεια της ζωής τους,

Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, Λογοδοσία Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, 29 Ιουνίου 1930 (δακτυλογραφημένη).

23. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, «Η σχολή της Κυριακής», ό.π.

24. Καλλιρρόη Παρρέν, «Τα παιδιά του λαού», ό.π.

25. ΕΛΙΑ, φάκ. του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, Λογοδοσία του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος 21-6-1997 (δακτυλογραφημένη).

Σελ. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/213.gif&w=600&h=915

παρουσιάζουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Κανένα από αυτά τα σχολεία δεν ακολουθεί τα προγράμματα και τους κανονισμούς του Υπουργείου Παιδείας. Οι μαθήτριες χωρίζονται σε τάξεις ανάλογα με τις γνώσεις τους. Η μόρφωση που παρέχουν αυτά τα σχολεία έχει καθαρά πρακτικό χαρακτήρα. Δεν διδάσκονται ούτε γραμματική, ούτε συντακτικό, ούτε πολύπλοκα μαθηματικά. Τα μαθήματα που κρίνονται απαραίτητα για τη μόρφωση και την πνευματική ανάπτυξη αυτών των γυναικών είναι: ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, θρησκευτικά, οικιακή οικονομία, ελληνική ιστορία (συνήθως βίους ηρώων και ηρωίδων) και πραγματογνωσία. Αυτοί που διδάσκουν δεν είναι απαραίτητο να έχουν δίπλωμα καθηγητή ή πτυχίο διδασκάλισσας. Ένας ιερέας συνήθως διδάσκει το μάθημα των θρησκευτικών. Οι ώρες που γίνονται τα μαθήματα στα Κυριακά Σχολεία δεν συμπίπτουν με τη θεία λειτουργία της Κυριακής, ώστε να μην εμποδίζονται οι εργάτριες να πάνε στην εκκλησία. Στα Κυριακά Σχολεία γίνονται δεκτές γυναίκες κάθε ηλικίας με τη μόνη προϋπόθεση ότι είναι υγιείς και έχουν πιστοποιητικό εμβολιασμού. Στην πράξη, όμως, φοιτούν κυρίως νέες κοπέλες. Τα περισσότερα σχολεία διαθέτουν γιατρό, ο οποίος εξετάζει τις μαθήτριες και τους παρέχει δωρεάν συμβουλές. Όλα τα Κυριακά Σχολεία παρέχουν στις μαθήτριες μια στοιχειώδη κοινωνική ζωή με τις εορταστικές εκδηλώσεις ή τις εκδρομές που οργανώνουν οι υπεύθυνες. Με την ευκαιρία κάποιας εορτής ή εθνικής επετείου μοιράζουν και διάφορα δώρα στις εργάτριες για να ενθαρρύνουν την προσέλευση και τη φοίτησή τους σ' αυτά. Οι εξετάσεις που γίνονται στο τέλος της υποτιθέμενης σχολικής χρονιάς είναι παρόμοιες με αυτές των δημοτικών σχολείων.

Μέσα από τα Κυριακά Σχολεία αναπτύσσεται για τις γυναίκες μία διαδικασία μετασχηματισμού της μόρφωσης σε επαγγελματική κατάρτιση. Τα δύο μεγαλύτερα Κυριακά Σχολεία, της Αθήνας και του Πειραιά, για τα οποία έχουμε στη διάθεσή μας στοιχεία, μετατρέπονται σιγά-σιγά σε σχολές εκμάθησης επαγγελμάτων τα οποία συσχετίζονται με τη γυναικεία φύση. Οι σχολές αυτές έχουν ως στόχο την διεύρυνση των συνόρων στα επαγγέλματα για τις γυναίκες των εργατικών στρωμάτων. Με την μετατροπή ή τη συγχώνευση των Κυριακών Σχολείων σε επαγγελματικές σχολές δίνεται κάποια διέξοδος στις γυναίκες που θέλουν να μάθουν την ραπτική και άλλες τέχνες χωρίς να υποστούν την εκμετάλλευση της ιδιοκτήτριας (modiste) του εργαστηρίου.

Πριν ασχοληθώ αναλυτικά με τα Κυριακά Σχολεία και τη μόρφωση των κοριτσιών της εργατικής τάξης, θα ήθελα να προτάξω ορισμένες πληροφορίες για το Κυριακόν Σχολείον των Τεχνών, προκειμένου να συσχετισθούν οι μορφές των δύο εκπαιδευτικών σχημάτων.

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/214.gif&w=600&h=915

3. ΤΟ ΚΥΡΙΑΚΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟΝ ΤΩΝ ΤΕΧΝΩΝ

Η λειτουργία Κυριακού Σχολείου δεν ήταν άγνωστη στην Ελλάδα. Στις 3112-1836 με το βασιλικό διάταγμα «περί εκπαιδεύσεως εις την αρχιτεκτονικήν» ιδρύεται στην Αθήνα το Κυριακόν Σχολείον των Τεχνών, στο οποίο διδάσκονται την Κυριακή και τις εορτές οι άνδρες και τα παιδιά που επιθυμούν να μορφωθούν για να γίνουν αρχιτεχνίτες (μάστοροι) και απλοί τεχνίτες στην αρχιτεκτονική.26

Το Κυριακό Σχολείο των Τεχνών, το μετέπειτα Πολυτεχνείο, αποτελεί ένα σχήμα παροχής τεχνικής εκπαίδευσης και στοιχειώδους μόρφωσης για τους άνδρες παρόμοιο με τα Κυριακά Σχολεία για τα κορίτσια. Οι κανόνες που διέπουν τη λειτουργία του Κυριακού Σχολείου των Τεχνών και η διαδικασία μετασχηματισμού του σε οργανωμένη τεχνική και καλλιτεχνική σχολή, με καθημερινή λειτουργία παραπέμπουν στα Κυριακά Σχολεία που ιδρύονται από τους γυναικείους φιλανθρωπικούς συλλόγους. Μια διαφορά του Κυριακού Σχολείου των Τεχνών από τα Κυριακά Σχολεία για τα κορίτσια είναι ότι την ευθύνη και τα έξοδα λειτουργίας του πρώτου τα έχει αναλάβει το κράτος.27 Στην πράξη, όμως, το Κυριακό Σχολείο των Τεχνών συντηρείται και από τις δωρεές των βιομηχάνων. Μια διεξοδικότερη περιγραφή της δομής και της λειτουργίας του Κυριακού Σχολείου των Τεχνών θα μας επιτρέψει να διακρίνουμε τις ομοιότητες ανάμεσα σε αυτό και στα Κυριακά Σχολεία των κοριτσιών, παρά το ετερόχρονο της λειτουργίας τους.

Το Κυριακό Σχολείο των Τεχνών απευθύνεται στους εργαζόμενους νέους των λαϊκών τάξεων που θέλουν να αποκτήσουν τεχνική εκπαίδευση. Η εγκύκλιος που συνέταξε τον Σεπτέμβριο του 1863 η υπηρεσία του Υπουργείου των Εσωτερικών «περί αποστολής νέων εις το Σχολείον των Τεχνών προς μαθητείαν» και έστειλε προς όλους τους νομάρχες του κράτους προς ενημέρωση του κοινού, ιδίως όμως της «βιομηχανικής τάξεως» του λαού, απέβλεπε στην παρακίνηση των γονέων που ανήκουν σ' αυτήν την τάξη να στείλουν τα παιδιά τους να σπουδάσουν εκεί.28 Η παροχή τεχνικής εκπαίδευσης σε οργανωμένη μορφή έχει ριζοσπαστικό χαρακτήρα, γιατί ξεφεύγει από το παραδοσιακό σύστημα της μαθητείας. Η πολύχρονη μαθητεία που δίνει αξία στα επαγγέλματα, αντικαθίσταται από την οργανωμένη εκπαίδευση. Η διδασκαλία, όπως και

26. Βλ. Αντωνία Μερτύρη, Η Καλλιτεχνική Εκπαίδευση των Νέων στην Ελλάδα (1836-1945), Αθήνα 2000, σ. 39-77.

27. Βλ. «Διάταγμα περί εκπαιδεύσεως εις την αρχιρεκτονικήν», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 82, 31 Δεκεμβρίου 1836 / 12 Ιανουαρίου 1837.

28. Βλ. Κώστας Μπίρης, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Αθήνα 1957, σ. 173-174.

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/215.gif&w=600&h=915

στα Κυριακά Σχολεία για τα κορίτσια, παρέχεται δωρεάν στους μαθητευόμενους. Δεν υπάρχουν όρια ηλικίας για τους μαθητές. Τα μαθήματα που διδάσκονται, όπως η οικοδομική, η σιδηρουργία, η λεπτουργία, η γλυπτική, η ζωγραφική και η κεραμοποιία έχουν τόσο θεωρητική, όσο και πρακτική διάσταση. Από το 1843, παράλληλα με το Κυριακό Σχολείο των Τεχνών, λειτουργεί σχολείο καθημερινής διδασκαλίας. Οι ώρες διδασκαλίας για το Κυριακό Σχολείο είναι δεκατρείς, ενώ για το καθημερινό σχολείο που λειτουργεί στο Πολυτεχνείο είναι τριάντα. Με αυτό το διαχωρισμό το Σχολείο των Τεχνών απευθύνεται σε δύο κατηγορίες: σε αυτούς που φοιτούν στο Κυριακό, που επαγγέλονται διάφορες τέχνες και διδάσκονται για να τις τελειοποιήσουν και σ' εκείνους που εκπαιδεύονται με μεθοδικό τρόπο και προορίζονται για τη βιομηχανία, τις τεκτονικές και γεωμετρικές εργασίες.29 Οι μαθητές του Κυριακού Σχολείου παίρνουν ένα πιστοποιητικό μετά το τέλος της φοίτησής τους, εφόσον δεν έχουν κάνει καμία απουσία, ενώ οι μαθητές του καθημερινού σχολείου μπορούν, εφόσον έχουν απολυτήριο ελληνικού σχολείου, να δώσουν εξετάσεις και να πάρουν δίπλωμα.

Το 1887, σημειώνονται διάφορες μεταβολές στη λειτουργία του Πολυτεχνείου. Το Κυριακό Σχολείο δεν εμφανίζεται στην περιγραφή της συγκρότησης των Σχολών του Πολυτεχνείου. Η λειτουργία του σταματάει τότε.

4. Η ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΤΩΝ ΑΠΟΡΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΡΑΣΙΩΝ ΤΟΥ ΛΑΟΥ

Τον Φεβρουάριο του 1890 άρχισε να λειτουργεί στην Αθήνα με πρωτοβουλία της Εφημερίδος των Κυριών η Σχολή της Κυριακής των Απόρων Γυναικών και Κορασιών του λαού. Σύμφωνα με τις εξαγγελίες, η Σχολή ιδρύθηκε με την ευκαιρία των γάμων του διαδόχου με την πριγκήπισσα Σοφία. Σκοπός της Σχολής ήταν «η παροχή ηθικής μορφώσεως και στοιχειώδους πνευματικής αναπτύξεως προς τας απόρους γυναίκας και τα άπορα κοράσια του λαού».30 Στη Σχολή μπορούσε να εγγραφεί οποιαδήποτε γυναίκα, ανεξαρτήτως ηλικίας και κοινωνικής τάξης. Η ηλικία των μαθητριών κυμαινόταν από 10 ως 50 ετών.31 Από τις πρώτες κιόλας εβδομάδες λειτουργίας της Σχολής γράφτηκαν γύρω στις 200 γυναίκες. Εξαιτίας της ανεπάρκειας του χώρου, που δημιουργήθηκε

29. Στο ίδιο, σ. 166.

30. Καλλιρρόη Παρρέν, «Έναρξις των μαθημάτων της Σχολής της Κυριακής», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 152, 11-2-1890.

31. Καλλιρρόη Παρρέν, «Εξετάσεις του Κυριακού Σχολείου», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 241, 29-12-1891.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/216.gif&w=600&h=915

από τη μεγάλη προσέλευση των μαθητριών, η Σχολή εκτός από τις τακτικές μαθήτριες είχε και άλλες ως ακροάτριες. Τα κορίτσια κάτω των 10 ετών δεν γίνονταν δεκτά στη Σχολή, με εξαίρεση αυτά που ήταν εντελώς αναλφάβητα και αδυνατούσαν να φοιτήσουν στα δημοτικά σχολεία.32 Οι προϋποθέσεις για την εγγραφή των μαθητριών ήταν δύο: η «χρηστή διαγωγή» και το ενδεικτικό εμβολιασμού. Για τη διεξαγωγή των μαθημάτων ο Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός παραχώρησε την αίθουσα της Σχολής των Απόρων Παίδων. Το 1894 η Σχολή μεταστεγάστηκε σε ένα παλαιό και ετοιμόρροπο κτίριο στην οδό Αγίας Ειρήνης, στο κέντρο της Αθήνας. Το σχολείο αυτό χρησίμευε ως δημοτική σχολή θηλέων τις καθημερινές.33 Οι πρώτες Αθηναίες που ανταποκρίθηκαν σ' αυτόν το νεωτεριστικό για την εποχή του θεσμό και προσήλθαν στα γραφεία της Εφημερίδος, ανέλαβαν και τη διδασκαλία των μαθημάτων. Οι μαθήτριες κατανέμονταν σε τμήματα ανάλογα με τις γραμματικές τους γνώσεις. Τα διδασκόμενα μαθήματα ήταν: θρησκευτικά, ανάγνωση και γραφή, αριθμητική, οικιακή οικονομία, ελληνική ιστορία «βιογραφικώς» και πραγματογνωσία. Εκτός από το αναγνωστικό οι δασκάλες δεν χρησιμοποιούσαν άλλα βιβλία.34 Η διδασκαλία των μαθημάτων γινόταν κάθε Κυριακή 2-5 μ.μ. το χειμώνα και 4-7 μ.μ. το καλοκαίρι. Οι περισσότερες από τις μαθήτριες εργάζονταν σε εργοστάσια ραπτικής.

Η έναρξη των μαθημάτων της Σχολής γιορτάστηκε με μεγάλη λαμπρότητα και αποτέλεσε κοσμικό γεγονός. Στα εγκαίνια παραβρέθηκε η πριγκίπισσα Σοφία και εκπρόσωποι του πνευματικού και πολιτικού κόσμου της Αθήνας, όπως ο Αλέξανδρος Ρ. Ραγκαβής και ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Θεόδωρος Δεληγιάννης. Στον εναρκτήριο λόγο της η εμπνεύστρια αυτού του έργου, η Καλλιρρόη Παρρέν, αναφέρθηκε στους σκοπούς λειτουργίας της Σχολής. Στην ομιλία της, όμως, διαφοροποιήθηκε από τις φιλανθρωπικές δραστηριότητες (πιθανότατα από το Εργαστήριο Απόρων Γυναικών) που οφείλονταν στις «γενναίες» δωρεές των ομογενών, τονίζοντας ότι η Κυριακή Σχολή θα στηριζόταν στις δυνάμεις των Ελληνίδων. Πιθανότατα υπέβοσκε μια αντίθεση ανάμεσα στις γυναίκες που είχαν συσπειρωθεί γύρω από την Εφημερίδα των Κυριών, που προέρχονταν κυρίως από τον χώρο της εκπαίδευσης, και στις γυναίκες των

32. Καλλιρρόη Παρρέν, «Κυριακόν Σχολείον», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 186, 411-1890.

33. Όπως ισχυρίζεται η Καλλιρρόη Παρρέν, οι ελληνικές κυβερνήσεις νοίκιαζαν ως σχολεία τις κατοικίες στις οποίες κανένας ιδιώτης δεν επιθυμούσε να διαμένει εξαιτίας της κακής κατάστασης στην οποία βρίσκονταν. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, «Η βασίλισσα και το Κυριακόν Σχολείον», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 343, 13-3-1894.

34. Καλλιρρόη Παρρέν, «Τι γίνεται εις το Κυριακόν Σχολείον (Λόγος απαγγελθείς υπό της κ. Καλλιρρόης Παρρέν κατά τας εξετάσεις του Κυριακού Σχολείου)», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 348, 17-4-1894.

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/217.gif&w=600&h=915

ομογενών που ενίσχυαν τον Σύλλογο Γυναικών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως. Η διδασκαλία των μαθημάτων άρχισε από την ημέρα των εγκαινίων.35 Η Σοφία Σλήμαν δίδασκε πραγματογνωσία, η Καλλιόπη Κεχαγιά και η Ανθή Βασιλειάδου δίδασκαν οικιακή οικονομία, η Ασπασία Σκορδέλη και η Αθηνά Σιγανού ανάγνωση, η Ανθή Βασιλειάδου αριθμητική, η Πιπίνα Βαλλώση και η Καλλιρρόη Παρρέν θρησκευτικά, η Καλλιόπη Κινδύνη ιστορία. Στο μάθημα οικιακής οικονομίας, το οποίο περιλάμβανε και στοιχεία υγιεινής, η Σχολή έδινε μεγάλη έμφαση. Η διάδοση της καθαριότητας και του πνεύματος της οικονομίας εντασσόταν στους σκοπούς της φιλανθρωπικής δραστηριότητας.

Η Καλλιρρόη Παρρέν έκανε συνεχώς εκκλήσεις προς όλες τις γυναίκες της Ελλάδας να συνασπισθούν, προκειμένου να ιδρύσουν Κυριακά Σχολεία. Όπως η ίδια γράφει στην Εφημερίδα των Κυριών, για την ίδρυση Σχολών της Κυριακής δεν απαιτούνται κεφάλαια, αλλά καλή θέληση και η αφιέρωση τριών ωρών κάθε Κυριακή. Ένα σχολείο του δήμου και πέντε-έξι δασκάλες αρκούν για να αναλάβουν τη διεκπεραίωση αυτού του έργου.36

Κάθε χρόνο στη Σχολή εγγράφονταν 200 έως 300 περίπου μαθήτριες. Η Σχολή χωριζόταν σε τέσσερις τάξεις. Οι μαθήτριες παρακολουθούσαν ανελλιπώς και με ζήλο τα μαθήματα. Μέσα σε τρεις μήνες παρακολούθησης του μαθήματος της ανάγνωσης οι μαθήτριες ήταν σε θέση να συλλαβίζουν ευκρινώς.37 Στις εξετάσεις της Σχολής, που γίνονταν κάθε χρόνο, οι δασκάλες υπέβαλαν ερωτήσεις σε καθεμία μαθήτρια ξεχωριστά. Αυτές έπρεπε να απαντούν σωστά για να προβιβασθούν.

Η Σχολή της Κυριακής προσέφερε στις άπορες γυναίκες και ευκαιρίες για ανάπτυξη της κοινωνικότητάς τους. Κάθε χρόνο γιόρταζαν τα Χριστούγεννα με μεγάλη επισημότητα. Επειδή οι περισσότερες απ' αυτές εργάζονταν σε εργαστήρια ραπτικής, τα οποία λόγω των παραγγελιών που είχαν κατά τη διάρκεια των εορτών είχαν πολλή δουλειά, ο εορτασμός των Χριστουγέννων στη Σχολή της Κυριακής θα πρέπει να ήταν ένα ξεχωριστό γεγονός γι' αυτές. Στην εορτή οι μαθήτριες εξετάζονταν στα μαθήματα, απήγγελλαν πατριωτικά ποιήματα και τραγουδούσαν χριστουγεννιάτικα τραγούδια. Η εορτή των Χριστουγέννων ανακοινώνεται στην Εφημερίδα των Κυριών με τον τίτλο «Το δένδρον των Χριστουγέννων του Κυριακού Σχολείου». Ο τίτλος αυτός έχει πολλαπλή σημασία. Ο στολισμός του δένδρου είναι ένα έθιμο ξένο προς τις ελληνικές παραδόσεις και τα χριστουγεννιάτικα ήθη και έθιμα. Αρα, η Σχολή προσπαθεί

35. Για την ημέρα των εγκαινίων βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, «Έναρξις των μαθημάτων της Σχολής», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 154, 25-2-1890.

36. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι άποροι εργάτιδες και το Κυριακόν Σχολείον», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 232, 27-10-1891 και «Τι γίνεται εις το Κυριακόν Σχολείον...», ό.π.

37. Καλλιρρόη Παρρέν, «Η βασίλισσα και το Κυριακόν Σχολείον», ό.π.

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/218.gif&w=600&h=915

θεί να εισαγάγει και να διαδώσει στις γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων την καινοτομία του δέντρου στην εορτή των Χριστουγέννων. Το δένδρο των Χριστουγέννων αποτελεί το κέντρο που συσπειρώνει όλη την οικογένεια και γύρω από το οποίο εκτυλίσσεται όλη η εορταστική τελετουργία. Η Κυριακή Σχολή συμβολίζει την οικογένεια, μέλη της οποίας θεωρούνται οι μαθήτριες και οι φιλάνθρωπες κυρίες. Επιπλέον, με το στολισμό του δέντρου, έθιμο πολυτελές για τα ελληνικά δεδομένα, η Σχολή της Κυριακής προπαγανδίζει την κοινωνική ισότητα μέσω του δικαιώματος στη διασκέδαση κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων που πρέπει να έχουν οι άπορες γυναίκες, εφόσον και αυτές «θα έχωσι το Δένδρον των, ως το έχουν αι προνομιούχοι υπό της τύχης ευνοηθείσαι υπάρξεις».38 Και, επειδή γύρω από το δέντρο η οικογένεια εναποθέτει τα δώρα, ο τίτλος χρησιμοποιείται και ως άμεση επίκληση προς τους φιλανθρώπους της Αθήνας να συμμετέχουν στην εορτή και να προσφέρουν δώρα στο Κυριακό Σχολείο. Δώρα προσέφεραν επίσης στις μαθήτριες και κατά τη διάρκεια των εξετάσεων.

Τα δώρα μπορούμε να τα χωρίσουμε στις εξής κατηγορίες: εργαλεία για τη διευκόλυνση των εργασιών τους, είδη ένδυσης και υπόδησης και γραφική ύλη. Γνωστοί εμπορικοί οίκοι της Αθήνας, όπως ο Μαγγιώρος και ο Παπασπυρόπουλος, δώριζαν στις μαθήτριες βελόνες πλεκτικής, βελονοθήκες, ποδιές, σχέδια δαντελών, ψαλίδια, σίδερα για σιδέρωμα κ.ά. Για την ένδυση των εργατριών έμποροι, ιδιώτες, ακόμη και μαθήτριες ιδιωτικών παρθεναγωγείων δώριζαν μάλλινα και βαμβακερά υφάσματα, φορέματα, παλτά, περικνημίδες, μαντηλάκια, παπούτσια, μοσχοσάπουνα, αρώματα, καθρέφτες κ.ά. Η γραφική ύλη, όπως τα μολυβδοκόνδυλα, οι κονδυλοφόροι, τα τετράδια, τα λευκώματα και τα καλαμάρια, που ίσως θεωρούνταν προϊόν πολυτελείας από τις εργάτριες, αποτελούσε ένα εξίσου σημαντικό δώρο γι' αυτές.39 Το σημαντικότερο δώρο για τις μαθήτριες ήταν μια μηχανή ραπτικής Σίγγερ, την οποία προσέφερε στην εορτή των Χριστουγέννων ο εκπρόσωπος του οίκου. Η μηχανή αυτή έμπαινε σε κλήρωση η οποία γινόταν μεταξύ των πιο επιμελών ραπτριών-μαθητριών του Κυριακού Σχολείου.40 Αν σκεφτούμε ότι οι περισσότερες από τις μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου δεν είχαν τα οικονομικά μέσα για να αγοράσουν υλικά ραπτικής, η προσφορά της ραπτομηχανής ήταν μεγάλο δώρο. Ο κατάλογος των δώρων με τα ονόματα των δωρητών δημοσιευόταν κάθε φορά στην Εφη

38. Καλλιρρόη Παρρέν, «Δένδρον του Κυριακού Σχολείου», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 239, 15-12-1891.

39. Καλλιρρόη Παρρέν, «Το δένδρον των Χριστουγέννων του Κυριακού Σχολείου», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 193, 23-12-1890, «Δώρα υπέρ του δένδρου του Κυριακού Σχολείου», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 240, 22-12-1891, «Η εορτή του δένδρου του Κυριακού Σχολείου», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 242, 12-1-1892.

40. Καλλιρρόη Παρρέν, «Η εορτή του δένδρου...», ό.π.

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/219.gif&w=600&h=915

Εφημερίδα των Κυριών. Η προσφορά των δώρων αποτελούσε για τις εργάτριες ένα κίνητρο προσέλευσης και παρακολούθησης των μαθημάτων. Με τα χρήματα που δεχόταν κατά καιρούς η Κυριακή Σχολή από δωρεές του δημάρχου, της βασίλισσας και άλλων, αγόραζε φορέματα και άλλα χρήσιμα για τις εργάτριες είδη.41 Στην Εφημερίδα των Κυριών διατυπώνεται η άποψη ότι με τα δώρα η γυναίκα των λαϊκών τάξεων θα εμψυχωθεί, θα αισθανθεί ευγνωμοσύνη και σεβασμό για τους δωρητές και για την κοινωνία στην οποία ανήκουν αυτοί. Σύμφωνα με τις φιλάνθρωπες γυναίκες, έτσι θα επιτευχθεί η κοινωνική αλληλεγγύη και μέσω αυτής η εθνική πρόοδος.42

Για να μπορούν οι μαθήτριες να τραγουδούν σωστά στις εορτές του Κυριακού Σχολείου, στα μαθήματα προστίθεται και αυτό της φωνητικής.

Το 1893 το Κυριακό Σχολείο περιλαμβάνει στα διδασκόμενα μαθήματα το μάθημα της κοπτικής, αυξάνοντας ταυτόχρονα τις ώρες διδασκαλίας από τρεις σε τέσσερις. Έτσι, τρία χρόνια μετά την ίδρυσή του εκτός από τη μόρφωση το Κυριακό Σχολείο προχωράει στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης. Για τις κοπέλες που μαθητεύουν στα μοδιστράδικα και αναλώνουν περίπου δέκα χρόνια για να μάθουν αυτήν την τέχνη, το μάθημα αυτό είναι πολύ χρήσιμο.43 Κατά το διάστημα της μαθητείας τους οι κοπέλες αμείβονται από ελάχιστα έως καθόλου. Το Κυριακό Σχολείο προσπαθεί να καταπολεμήσει τη μαθητεία και να την αντικαταστήσει με την επαγγελματική εκπαίδευση. Για το μάθημα της κοπτικής προσλαμβάνεται για πρώτη φορά έμμισθη δασκάλα. Η αμοιβή της είναι 10 δρχ. το μήνα.44 Η καταπολέμηση της αμάθειας, που έχει ως αποτέλεσμα την εκμετάλλευση των εργατριών, επιτυγχάνεται με τη διδασκαλία πρακτικών μαθημάτων που έχουν σχέση με την εξασφάλιση του βιοπορισμού τους. Η διαδικασία για την επαγγελματική εκπαίδευση των εργατριών έχει αρχίσει. Η ανάγκη διεύρυνσης του επαγγελματικού ορίζοντα των γυναικών με νέα επαγγέλματα οδηγεί στο μετασχηματισμό του φιλανθρωπικού αυτού σχήματος. Οι ιδρύτριες του Κυριακού Σχολείου, με επικεφαλής την Καλλιρρόη Παρρέν, προχωρούν το 1897 στην ίδρυση της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων. Η επαγγελματική εκπαίδευση που παρέχεται από αυτή τη Σχολή ενσωματώνει τη διδασκαλία των γραμματικών γνώσεων. Πράγματι, το Κυριακό Σχολείο αμέσως μετά την ίδρυση της Σχολής ενσωματώνεται σε αυτήν. Η Κυριακή Σχολή των Απόρων Γυναικών και Κορασιών του Λαού μετονομάζεται σε Κυριακόν Σχολείον της Ενώσεως

41. Καλλιρρόη Παρρέν, «Εξετάσεις του Κυριακού...», ό.π.

42. Καλλιρρόη Παρρέν, «Το δένδρον των Χριστουγέννων...», ό.π.

43. Καλλιρρόη Παρρέν, «Εξετάσεις του Κυριακού...», ό.π.

44. Καλλιρρόη Παρρέν, «Το μορφωτήριον των θυγατέρων του λαού», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 347, 10-4-1894.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/220.gif&w=600&h=915

σεως των Ελληνίδων και λειτουργεί στο κτίριο που στεγάζεται η Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή. Μαζί με τις άπορες γυναίκες, που μπορούν να παρακολουθούν δωρεάν τα μαθήματα του Κυριακού Σχολείου, οφείλουν να προσέρχονται και όσες από τις μαθήτριες της Επαγγελματικής Σχολής είναι αγράμματες κατά τον πρώτο χρόνο της φοίτησης τους σε αυτήν. Τα μαθήματα παραδίδονται από φοιτήτριες της φιλολογίας του Εθνικού Πανεπιστημίου.45

Το 1910 το Κυριακό Σχολείο αποκτά και βιβλιοθήκη. Από τη βιβλιοθήκη μπορούν να δανείζονται βιβλία οι άπορες γυναίκες τόσο για να συμπληρώνουν τις γνώσεις και τη μόρφωσή τους, όσο και για να περνούν μερικές ώρες αναψυχής διαβάζοντας τους έλληνες συγγραφείς.46 Με την ίδρυση δανειστικής βιβλιοθήκης οι ιδρύτριες προσπαθούν να μεταδώσουν μια αστική συνήθεια στις άπορες γυναίκες, αυτή της ανάγνωσης, καθώς και το αίσθημα της ικανοποίησης από την ανάγνωση.

Οι δραστηριότητες του Κυριακού Σχολείου εμπλουτίζονται με τις εκδρομές που διοργανώνονται από την Επαγγελματική Σχολή. Σύμφωνα με τις ελληνικές παραδόσεις η γιορτή του Πάσχα τελείται στο ύπαιθρο. Οι μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου πηγαίνουν για να γιορτάσουν στο Κεφαλάρι της Κηφισιάς, όπου ψήνουν αρνιά και τσουγκρίζουν αυγά.47

Η λειτουργία του Κυριακού Σχολείου ως τμήματος της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων είναι μακρά, καθώς φθάνει μέχρι το 1973.48 Με το Κυριακό Σχολείο πραγματοποιείται μια πρώτη, έστω και αποσπασματική, προσπάθεια διαμόρφωσης ενός μοντέλου εργάτριας με ηθικά και εθνοθρησκευτικά, ανάλογα με το κλίμα της εποχής, ιδεώδη. Παράλληλα, υπό το πνεύμα «της κοινωνικής αλληλεγγύης» γίνονται και οι πρώτες απόπειρες οργανωμένης διείσδυσης των αστικών συνηθειών και νοοτροπιών στα λαϊκά στρώματα μέσω των γυναικών.

5. ΤΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ

«Υπεράνω της ανάγκης του να μανθάνουν αι κόραι του λαού τα στοιχειώδη γράμματα και να τυγχάνωσιν της δεούσης μορφώσεως εν τοις δημοτικοίς σχολείοις διά της λειτουργίας αναλόγων δημοσυντήρητων παρθεναγωγείων υπάρχει η ανάγκη εκπαιδεύσεως των κορασιών επί τω σκοπώ να εξασφαλισθή αυ-

45. Καλλιρρόη Παρρέν, «Κυριακόν Σχολείον», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 815, 1212-1904.

46. Καλλιρρόη Παρρέν, «Διά τον λαόν», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 983, 15-3-1910.

47. Λογοδοσία Λυκείου των Ελληνίδων 1911, Αθήνα 1912.

48. Στο άρθρο 2 του καταστατικού γίνεται μνεία του Κυριακού Σχολείου, Καταστατικόν της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Ενώσεως των Ελληνίδων, Αθήνα 1973.

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/221.gif&w=600&h=915

αυτοίς στάδιον εντίμου εργασίας διά τας ανάγκας του βίου αενάως πολλαπλασιαζομένας»,49 γράφει ένας ανώνυμος αρθρογράφος της εφημερίδας Σφαίρα.

Ο επαγγελματικός ορίζοντας ήταν εξαιρετικά στενός για τις γυναίκες. Ανάλογα με τις οικονομικές τους δυνατότητες ήταν υποχρεωμένες να διαλέξουν ανάμεσα στα εξής επαγγέλματα: δασκάλα, ράπτρια και εργάτρια στα εργοστάσια. Για τις γυναίκες των χαμηλότερων στρωμάτων δεν υπήρχαν ούτε αυτά τα περιθώρια. Για τις πιο φτωχές από αυτές το εργοστάσιο ήταν η προσφορότερη λύση. Μόλις έπιαναν δουλειά αμείβονταν. Η τεχνική μόρφωση ήταν εντελώς περιττή. Στο σημείο αυτό θα επαναλάβω αυτά που αναφέρει η επόπτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη: «ο ρόλος της εργάτριας περιορίζεται εις την παθητικήν επίβλεψιν του διά της μηχανής εκτελουμένου έργου, διά τούτο φαίνεται αρκετή η πρακτική εξειδίκευσις την οποίαν αποκτά η εργάτρια είτε βαθμηδόν εισερχομένη εκ μικράς ηλικίας εις το εργαστήριον και ασχολουμένη διαδοχικώς εις τας διαφόρους ειδικότητας αρχίζουσα εκ των μάλλον ατέχνων, είτε απ' ευθείας δι' απλής παρακολουθήσεως επί τινα χρόνον της εργασίας συναδέλφου τινός (π.χ. εις τα κλωστοϋφαντουργεία αι υφάντριαι). Δεν πρέπει ως εκ τούτου να θεωρηθή ως υπερβολικόν το ότι σχεδόν ουδεμία εργάτρια εν Αθήναις κατανοεί τελείως το εκτελούμενον έργον».50

Δεν υπήρχε κανένας λόγος να ασκήσουν ένα άλλο επάγγελμα, το οποίο απαιτούσε προηγουμένως μαθητεία, αλλά και δεν τις εξασφάλιζε από τον κίνδυνο της ανεργίας. Το πρόβλημα οξυνόταν γι' αυτές μετά το γάμο με το μεγάλωμα των παιδιών. Εξαιτίας των οικογενειακών τους υποχρεώσεων δεν μπορούσαν να φεύγουν από το σπίτι για να δουλέψουν στο εργοστάσιο, ενώ ταυτόχρονα από μόνος του ο μισθός του άνδρα δεν επαρκούσε. Επειδή, λοιπόν, δεν είχαν την πολυτέλεια να σταματήσουν την εργασία τους, υπήρχε ανάγκη να βρουν κάποια απασχόληση η οποία ήταν συμβατή με τις οικογενειακές τους υποχρεώσεις.

Ας δούμε πώς διαγράφεται η κατάσταση για τα υπόλοιπα επαγγέλματα.

Οι γυναίκες των μεσαίων αστικών στρωμάτων, που είχαν ανάγκη να εργασθούν «αξιοπρεπώς», είχαν ως μοναδική επιλογή το επάγγελμα της δασκάλας. Κάθε ευηπόληπτος πατέρας που ενδιαφερόταν για την εξασφάλιση ενός επαγγέλματος για την κόρη του και είχε κάποια, έστω και στοιχειώδη, οικονομικά μέσα, τη σπούδαζε δασκάλα. Η οικογένεια υφίσταται οικονομικές στερήσεις και η κόρη εισέρχεται στον άνισο κοινωνικό ανταγωνισμό των εύπορων συμμαθητριών της.

49. Ανώνυμος, «Επαγγελματικαί σχολαί εν Πειραιεί», Σφαίρα, αρ. 4345, 25-9-1896.

50. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 58. Βλέπε και Μιχάλης Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές και εργατικά ημερομίσθια στην Ελλάδα (1909-1936), Αθήνα 1987, σ. 206-207.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/222.gif&w=600&h=915

Ήδη από το 1887 το επάγγελμα της δασκάλας ήταν υπερκορεσμένο. Ο αριθμός των παρθεναγωγείων ήταν περιορισμένος. Ο Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, ο οποίος άλλοτε έστελνε κοπέλες να διδάξουν σε παρθεναγωγεία στη Θράκη, στη Μακεδονία και στη Σμύρνη, δεν είχε πλέον δυνατότητες, γιατί οι περιοχές αυτές είχαν πολυπληθή διδασκαλεία. Το 1899 ο αριθμός των διδασκαλισσών ήταν 7.500 περίπου. Εάν υπολογισθεί ότι από αυτές είχαν πραγματική ανάγκη να εργασθούν οι 2.000, τότε για να τοποθετηθούν αυτές θα έπρεπε ο αριθμός των σχολείων να είναι τετραπλάσιος.51

Αναγκαστικά οι γυναίκες που δεν μπορούσαν να εργασθούν ως δασκάλες στρέφονταν προς τη δημοσιοϋπαλληλία. Σύμφωνα με το νόμο «περί τηλεφωνητριών» του 1908, ο οποίος νομιμοποιούσε τη γυναικεία εργασία στα τηλεγραφεία και στα τηλέφωνα, ανάμεσα στα απαιτούμενα προσόντα για την πρόσληψη γυναικών ως υπαλλήλων ήταν και το «πτυχίον διδασκαλίσσης».52

Το επάγγελμα της μοδίστρας ήταν προσοδοφόρο. Από το πλήθος των φτωχών κοριτσιών που συναθροίζονταν στα ατελιέ, πολύ λίγες κοπέλες με κόπο και αφού περνούσαν διάφορες δοκιμασίες κατόρθωναν να τελειοποιηθούν. Όπως ήδη σχολιάσαμε, οι μαθητευόμενες μοδίστρες τα πρώτα δύο με τρία χρόνια περιφέρονταν στο εμπορικό κέντρο της πόλης. Πολύ συχνά η μοδίστρα τις χρησιμοποιούσε και ως υπηρέτριες στο σπίτι της. Έτσι, από όλες αυτές που μαθήτευαν, μόλις μία ή δύο κατάφερναν να ασκούν το επάγγελμα μετά από επτά ή οκτώ χρόνια, διότι στερούνταν συστηματικής μόρφωσης.53 Επιπλέον, οι εργάτριες λόγω του πολύ χαμηλού ημερομισθίου τους βιάζονταν να μάθουν την τέχνη και να εργασθούν μόνες τους. Για όσες μαθήτευαν σε μεγάλα εργαστήρια η τεχνική μόρφωση ήταν ακόμη πιο ατελής εξαιτίας του καταμερισμού εργασίας.

Οι ελάχιστες δυνατότητες επιλογής ενός επαγγέλματος, καθώς και η ατελής τεχνική εκπαίδευση δεν εξασφαλίζουν τον βιοπορισμό των γυναικών της εργατικής τάξης.

51. Καλλιρρόη Παρρέν, «Περίληψις λογοδοσίας της Ενώσεως των Ελληνίδων. Τμήμα Επαγγελματικόν και Οικοκυρικόν», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 584, 11-7-1899.

52. Νόμος 3277 «περί τηλεφωνητριών», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 84, 17-41908, σ. 312-314. Βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού. Καταμερισμός της εργασίας κατά φύλα στον δημόσιο τομέα, 1908-1955, Αθήνα 1990, σ. 24 και 124-125.

53. Για το ζήτημα της μαθητείας και τα προβλήματα που προκύπτουν βλ. στο περιοδικό Εφημερίς των Κυριών τα εξής άρθρα της Καλλιρρόης Παρρέν: «Η Ελληνίς χειραφετουμένη διά της εργασίας. Καλλιτεχνική και Πρακτική Σχολή», αρ. 33, 18-10-1887, «Αι παρισιναί εργάτιδες και αι ιδικαί μας, Β'», αρ. 129, 27-8-1889, «Η βασίλισσα εις το Κυριακόν Σχολείον», αρ. 206, 31-3-1891. Επίσης, η επόπτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη το 1921 κάνει ακριβώς τις ίδιες παρατηρήσεις, βλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 58.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/223.gif&w=600&h=915

Επίσης, δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί το γεγονός ότι η εργασία των γυναικών έξω από το σπίτι δεν είχε ακόμη ενσωματωθεί στα ήθη της ελληνικής οικογένειας. Οι γυναίκες εργάζονταν μόνο σε περίπτωση έσχατης ανάγκης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα οι άνδρες της οικογένειας να μένουν ανύπαντροι για να συντηρούν τα θηλυκά μέλη της ή, στην καλύτερη περίπτωση, να αναβάλλουν το γάμο μέχρι να συγκεντρώσουν τα απαραίτητα χρήματα για να προικίσουν τις αδελφές τους. Η οικονομική δυσπραγία που έπληττε τα εργατικά στρώματα αποτελούσε σοβαρό κώλυμα για το γάμο.

Ένα νέο πεδίο δράσης για τους γυναικείους φιλανθρωπικούς συλλόγους αρχίζει να διαφαίνεται. Πρώτα απ' όλα έπρεπε να πείσουν την παραδοσιακή ελληνική κοινωνία ότι «η δουλειά δεν είναι ντροπή». Η θεώρηση της γυναικείας εργασίας ως ενός είδους κεφάλαιο, το οποίο μπορεί να αντικαταστήσει την προίκα, είναι μια ιδέα την οποία θα προσπαθήσουν να διαδώσουν οι γυναικείοι σύλλογοι. Στη συνέχεια θα προσπαθήσουν να επιλύσουν το πρόβλημα του βιοπορισμού των γυναικών με διεύρυνση των επαγγελμάτων.

Το καθεστώς της μαθητείας των γυναικών στα εργαστήρια επιτείνει τις σχέσεις εκμετάλλευσης ανάμεσα στην εργοδότρια-μοδίστρα και στη μαθητευόμενη, χωρίς να παρέχει τους καρπούς της διδασκαλίας. Η σύνδεση της τεχνικής εκπαίδευσης με τον βιοπορισμό είναι το επόμενο εγχείρημα το οποίο θα αποτολμήσει η Καλλιρρόη Παρρέν.

6. Η ΟΙΚΟΚΥΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ ΕΝΩΣΕΩΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΔΩΝ

Οι πρώτες προσπάθειες για την ίδρυση επαγγελματικής σχολής για τις γυναίκες επισημαίνονται από το πρώτο χρόνο κυκλοφορίας του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών. Το 1887 με πρωτοβουλία της Καλλιρρόης Παρρέν δημοσιεύεται η εξής αναγγελία: «αγγέλλομεν την ίδρυσιν ιδιοσυντηρήτου καλλιτεχνικής και πρακτικής σχολής διά τας γυναίκας, αίτινες αντί ευτελεστάτων μηνιαίων διδάκτρων θα διδάσκονται: ιχνογραφίαν, υδατογραφίαν, ελαιογραφίαν, ξυλογλυπτικήν και ανθοποιίαν, εν ιδίω δε παραρτήματι θεωρητικήν και πρακτικήν οικιακήν οικονομίαν, καταστιχογραφίαν, κοπτικήν, ραπτικήν, ποικιλτικήν, οικιακήν υγιεινήν, φαρμακολογίαν και μαγειρικήν προϊόντος δε του χρόνου και πάσαν βιοποριστικήν τέχνην». Η δημοσίευση αυτή είχε ως στόχο την κινητοποίηση των φιλανθρώπων γυναικών.54 Η Σχολή θα είχε τη μορφή ανωνύμου εταιρείας,

54. Για το χρονικό της ίδρυσης βλ. Αλεξάνδρα Μπακαλάκη - Ελένη Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929, Αθήνα 1987, σ. 71-72.

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/224.gif&w=600&h=915

δηλαδή όλα τα μέλη θα συνεισέφεραν ένα ποσό και θα είχαν δικαίωμα ψήφου. Η ίδια αγγελία δημοσιεύτηκε ταυτόχρονα στις περισσότερες καθημερινές εφημερίδες. Τα αποτελέσματα αυτής της απόπειρας ήταν πενιχρά. Μόνο τέσσερις μαθήτριες προσήλθαν για να γραφτούν στη Σχολή. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι οικογένειες που είχαν την οικονομική ευχέρεια να εξασφαλίζουν στις κόρες τους τα προς το ζην, προτιμούσαν ακόμη την παροχή θεωρητικής μόρφωσης, όπως π.χ. την εκμάθηση ξένων γλωσσών. Όσον αφορά τις ενδιαφερόμενες να εκπαιδευθούν για βιοποριστικούς λόγους, από τον τρόπο που διατυπώνεται η αγγελία, φαίνεται ότι η Καλλιρρόη Παρρέν και οι συνεργάτιδές της δεν είχαν ξεκαθαρίσει τι ακριβώς θα δίδασκαν, πώς θα το δίδασκαν και ποιο θα ήταν το ποσό των διδάκτρων.

Στο λόγο που εκφώνησε η Καλλιρρόη Παρρέν το 1888 στο Διεθνές Συνέδριο στο Παρίσι απηύθηνε έκκληση προς την κυβέρνηση και την ελληνική Βουλή να βοηθήσουν στην ίδρυση πρακτικών επαγγελματικών γυναικείων σχολών. Στο συνέδριο αυτό παρευρέθηκε και ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Δεληγιάννης, ο οποίος της δήλωσε ότι συμφωνεί με αυτό το θέμα. Όπως φαίνεται από το περιοδικό (άρθρα που αναφέρονται σε κοινωνικές εκδηλώσεις) και αργότερα από τις λογοδοσίες του σωματείου Ένωσις των Ελληνίδων, ο Δεληγιάννης είχε στενές σχέσεις με τις γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών.

Το 1888, με την ευκαιρία της εικοσιπενταετηρίδας του βασιλιά οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών συνέταξαν υπόμνημα για την «παραχώρηση μέσης γυναικείας εκπαίδευσης προς τις Ελληνίδες και για την ίδρυση πρακτικών επαγγελματικών σχολών για ευρύτερο στάδιο εργασίας». Το κείμενο αυτό, αφού το υπέγραψαν δύο χιλιάδες Ελληνίδες, στάλθηκε προς ανάγνωση και συζήτηση στη Βουλή. Εξαιτίας των κομματικών ερίδων και του μεγάλου αριθμού των νομοσχεδίων τα οποία έπρεπε να ψηφιστούν, ουδέποτε έγινε αναφορά στη Βουλή σε αυτό το κείμενο. Το 1891 επί πρωθυπουργίας Δεληγιάννη οι γυναίκες υπέβαλαν και πάλι πρόταση για τροποποίηση του προγράμματος των δημοτικών σχολείων με την προσθήκη ορισμένων μαθημάτων για γυναικείες τέχνες και για την ίδρυση επαγγελματικών σχολών.55 Και αυτή η προσπάθεια δεν είχε άμεσα αποτελέσματα.

Το 1896, δέκα χρόνια μετά την πρώτη απόπειρα σύστασης επαγγελματικής σχολής για την εκπαίδευση των γυναικών, η Καλλιρρόη Παρρέν και οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών προχώρησαν στην ίδρυση του σωματείου Ένωσις των Ελληνίδων. Το σωματείο αυτό με επίτιμη πρόεδρο τη βασίλισσα και επίτιμη αντιπρόεδρο την πριγκίπισσα Σοφία φιλοδοξούσε να συγκεντρώσει

55. Για τις ενέργειες που έκαναν η Καλλιρρόη Παρρέν και οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών βλ. «Τι εγένετο μέχρι τούδε προς επίτευξιν επαγγελματικής μορφώσεως των γυναικών», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 230, 13-10-1891.

Σελ. 224
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 205
    

    1. Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

    Το πρώτο βήμα για τη συστηματοποίηση της εκπαίδευσης των κοριτσιών στην Ελλάδα γίνεται με το νομοθετικό διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 «περί διδασκάλων εν γένει και δημοτικών σχολείων». Με αυτό το νόμο ιδρύονται δημοτικά σχολεία τετραετούς διάρκειας και καθιερώνεται η υποχρεωτική και δωρεάν φοίτηση σε αυτά. Όμως, αυτός ο νόμος δεν αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο τα δύο φύλα. Στο άρθρο 58 προβλέπει ότι «τα σχολεία των κοριτσιών, όπου τούτο είναι δυνατόν, πρέπει να ήναι χωριστά από τα των παιδιών, να προΐστανται δε αυτών διδασκάλισσαι». Στην ουσία, δηλαδή, μικτά σχολεία μπορούν να λειτουργούν κατ' εξαίρεση εκεί όπου δεν είναι δυνατόν να γίνει διαχωρισμός, ενώ για τα σχολεία θηλέων απαιτείται ξεχωριστό κτίριο και δασκάλες, ζήτημα που δημιουργεί τεράστια προβλήματα λόγω των περιορισμένων οικονομικών των δήμων και της έλλειψης σε δασκάλες που αντιμετωπίζει το ελληνικό κράτος αυτή την εποχή.1 Αλλά και από τα διδασκόμενα μαθήματα, τα οποία περιγράφονται στο άρθρο 2, φαίνεται ο διαφορετικός τρόπος αντιμετώπισης των αγοριών από τα κορίτσια, αφού οι μαθητές διδάσκονται βομβυκοτροφία, μελισσοτροφία και δενδροκομία, ενώ τα κορίτσια «γυναικεία εργόχειρα». Το πρόβλημα της γυναικείας εκπαίδευσης γίνεται οξύτερο όταν στις 10 Σεπτεμβρίου 1853 το Υπουργείο Παιδείας με εγκύκλιο απαγορεύει τη συμφοίτηση και τη συστέγαση αγοριών και κοριτσιών στα σχολεία.

    Παρά τις διακηρύξεις του νομοθετικού διατάγματος του 1834, η εκπαίδευση στην πράξη δεν ήταν δωρεάν μέχρι το 1911 οι γονείς των μαθητών έπρεπε να πληρώνουν στο δημοτικό ταμείο ένα ορισμένο ποσό (10-50 λεπτά) ως δίδακτρα. Οι άποροι μαθητές, παρά την πρόβλεψη του νόμου για δωρεάν φοίτηση, πλήρωναν επίσης δίδακτρα. Επιπλέον, ουδέποτε το Κράτος παρείχε δωρεάν γραφική ύλη, ενδύματα και βιβλία στους μαθητές.2 Ο νόμος εξασφάλιζε

    1. Βλ. Γιάννης Ληξουριώτης, Κοινωνικές και νομικές αντιλήψεις για το παιδί τον πρώτο αιώνα τον Νεοελληνικού Κράτους, Αθήνα - Γιάννινα 1986, σ. 115-116 και Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (18301893), Αθήνα 1986, σ. 66.

    2. Βλ. Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 58-61.