Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 220-239 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/220.gif&w=600&h=915

σεως των Ελληνίδων και λειτουργεί στο κτίριο που στεγάζεται η Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή. Μαζί με τις άπορες γυναίκες, που μπορούν να παρακολουθούν δωρεάν τα μαθήματα του Κυριακού Σχολείου, οφείλουν να προσέρχονται και όσες από τις μαθήτριες της Επαγγελματικής Σχολής είναι αγράμματες κατά τον πρώτο χρόνο της φοίτησης τους σε αυτήν. Τα μαθήματα παραδίδονται από φοιτήτριες της φιλολογίας του Εθνικού Πανεπιστημίου.45

Το 1910 το Κυριακό Σχολείο αποκτά και βιβλιοθήκη. Από τη βιβλιοθήκη μπορούν να δανείζονται βιβλία οι άπορες γυναίκες τόσο για να συμπληρώνουν τις γνώσεις και τη μόρφωσή τους, όσο και για να περνούν μερικές ώρες αναψυχής διαβάζοντας τους έλληνες συγγραφείς.46 Με την ίδρυση δανειστικής βιβλιοθήκης οι ιδρύτριες προσπαθούν να μεταδώσουν μια αστική συνήθεια στις άπορες γυναίκες, αυτή της ανάγνωσης, καθώς και το αίσθημα της ικανοποίησης από την ανάγνωση.

Οι δραστηριότητες του Κυριακού Σχολείου εμπλουτίζονται με τις εκδρομές που διοργανώνονται από την Επαγγελματική Σχολή. Σύμφωνα με τις ελληνικές παραδόσεις η γιορτή του Πάσχα τελείται στο ύπαιθρο. Οι μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου πηγαίνουν για να γιορτάσουν στο Κεφαλάρι της Κηφισιάς, όπου ψήνουν αρνιά και τσουγκρίζουν αυγά.47

Η λειτουργία του Κυριακού Σχολείου ως τμήματος της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων είναι μακρά, καθώς φθάνει μέχρι το 1973.48 Με το Κυριακό Σχολείο πραγματοποιείται μια πρώτη, έστω και αποσπασματική, προσπάθεια διαμόρφωσης ενός μοντέλου εργάτριας με ηθικά και εθνοθρησκευτικά, ανάλογα με το κλίμα της εποχής, ιδεώδη. Παράλληλα, υπό το πνεύμα «της κοινωνικής αλληλεγγύης» γίνονται και οι πρώτες απόπειρες οργανωμένης διείσδυσης των αστικών συνηθειών και νοοτροπιών στα λαϊκά στρώματα μέσω των γυναικών.

5. ΤΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ

«Υπεράνω της ανάγκης του να μανθάνουν αι κόραι του λαού τα στοιχειώδη γράμματα και να τυγχάνωσιν της δεούσης μορφώσεως εν τοις δημοτικοίς σχολείοις διά της λειτουργίας αναλόγων δημοσυντήρητων παρθεναγωγείων υπάρχει η ανάγκη εκπαιδεύσεως των κορασιών επί τω σκοπώ να εξασφαλισθή αυ-

45. Καλλιρρόη Παρρέν, «Κυριακόν Σχολείον», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 815, 1212-1904.

46. Καλλιρρόη Παρρέν, «Διά τον λαόν», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 983, 15-3-1910.

47. Λογοδοσία Λυκείου των Ελληνίδων 1911, Αθήνα 1912.

48. Στο άρθρο 2 του καταστατικού γίνεται μνεία του Κυριακού Σχολείου, Καταστατικόν της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Ενώσεως των Ελληνίδων, Αθήνα 1973.

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/221.gif&w=600&h=915

αυτοίς στάδιον εντίμου εργασίας διά τας ανάγκας του βίου αενάως πολλαπλασιαζομένας»,49 γράφει ένας ανώνυμος αρθρογράφος της εφημερίδας Σφαίρα.

Ο επαγγελματικός ορίζοντας ήταν εξαιρετικά στενός για τις γυναίκες. Ανάλογα με τις οικονομικές τους δυνατότητες ήταν υποχρεωμένες να διαλέξουν ανάμεσα στα εξής επαγγέλματα: δασκάλα, ράπτρια και εργάτρια στα εργοστάσια. Για τις γυναίκες των χαμηλότερων στρωμάτων δεν υπήρχαν ούτε αυτά τα περιθώρια. Για τις πιο φτωχές από αυτές το εργοστάσιο ήταν η προσφορότερη λύση. Μόλις έπιαναν δουλειά αμείβονταν. Η τεχνική μόρφωση ήταν εντελώς περιττή. Στο σημείο αυτό θα επαναλάβω αυτά που αναφέρει η επόπτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη: «ο ρόλος της εργάτριας περιορίζεται εις την παθητικήν επίβλεψιν του διά της μηχανής εκτελουμένου έργου, διά τούτο φαίνεται αρκετή η πρακτική εξειδίκευσις την οποίαν αποκτά η εργάτρια είτε βαθμηδόν εισερχομένη εκ μικράς ηλικίας εις το εργαστήριον και ασχολουμένη διαδοχικώς εις τας διαφόρους ειδικότητας αρχίζουσα εκ των μάλλον ατέχνων, είτε απ' ευθείας δι' απλής παρακολουθήσεως επί τινα χρόνον της εργασίας συναδέλφου τινός (π.χ. εις τα κλωστοϋφαντουργεία αι υφάντριαι). Δεν πρέπει ως εκ τούτου να θεωρηθή ως υπερβολικόν το ότι σχεδόν ουδεμία εργάτρια εν Αθήναις κατανοεί τελείως το εκτελούμενον έργον».50

Δεν υπήρχε κανένας λόγος να ασκήσουν ένα άλλο επάγγελμα, το οποίο απαιτούσε προηγουμένως μαθητεία, αλλά και δεν τις εξασφάλιζε από τον κίνδυνο της ανεργίας. Το πρόβλημα οξυνόταν γι' αυτές μετά το γάμο με το μεγάλωμα των παιδιών. Εξαιτίας των οικογενειακών τους υποχρεώσεων δεν μπορούσαν να φεύγουν από το σπίτι για να δουλέψουν στο εργοστάσιο, ενώ ταυτόχρονα από μόνος του ο μισθός του άνδρα δεν επαρκούσε. Επειδή, λοιπόν, δεν είχαν την πολυτέλεια να σταματήσουν την εργασία τους, υπήρχε ανάγκη να βρουν κάποια απασχόληση η οποία ήταν συμβατή με τις οικογενειακές τους υποχρεώσεις.

Ας δούμε πώς διαγράφεται η κατάσταση για τα υπόλοιπα επαγγέλματα.

Οι γυναίκες των μεσαίων αστικών στρωμάτων, που είχαν ανάγκη να εργασθούν «αξιοπρεπώς», είχαν ως μοναδική επιλογή το επάγγελμα της δασκάλας. Κάθε ευηπόληπτος πατέρας που ενδιαφερόταν για την εξασφάλιση ενός επαγγέλματος για την κόρη του και είχε κάποια, έστω και στοιχειώδη, οικονομικά μέσα, τη σπούδαζε δασκάλα. Η οικογένεια υφίσταται οικονομικές στερήσεις και η κόρη εισέρχεται στον άνισο κοινωνικό ανταγωνισμό των εύπορων συμμαθητριών της.

49. Ανώνυμος, «Επαγγελματικαί σχολαί εν Πειραιεί», Σφαίρα, αρ. 4345, 25-9-1896.

50. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 58. Βλέπε και Μιχάλης Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές και εργατικά ημερομίσθια στην Ελλάδα (1909-1936), Αθήνα 1987, σ. 206-207.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/222.gif&w=600&h=915

Ήδη από το 1887 το επάγγελμα της δασκάλας ήταν υπερκορεσμένο. Ο αριθμός των παρθεναγωγείων ήταν περιορισμένος. Ο Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, ο οποίος άλλοτε έστελνε κοπέλες να διδάξουν σε παρθεναγωγεία στη Θράκη, στη Μακεδονία και στη Σμύρνη, δεν είχε πλέον δυνατότητες, γιατί οι περιοχές αυτές είχαν πολυπληθή διδασκαλεία. Το 1899 ο αριθμός των διδασκαλισσών ήταν 7.500 περίπου. Εάν υπολογισθεί ότι από αυτές είχαν πραγματική ανάγκη να εργασθούν οι 2.000, τότε για να τοποθετηθούν αυτές θα έπρεπε ο αριθμός των σχολείων να είναι τετραπλάσιος.51

Αναγκαστικά οι γυναίκες που δεν μπορούσαν να εργασθούν ως δασκάλες στρέφονταν προς τη δημοσιοϋπαλληλία. Σύμφωνα με το νόμο «περί τηλεφωνητριών» του 1908, ο οποίος νομιμοποιούσε τη γυναικεία εργασία στα τηλεγραφεία και στα τηλέφωνα, ανάμεσα στα απαιτούμενα προσόντα για την πρόσληψη γυναικών ως υπαλλήλων ήταν και το «πτυχίον διδασκαλίσσης».52

Το επάγγελμα της μοδίστρας ήταν προσοδοφόρο. Από το πλήθος των φτωχών κοριτσιών που συναθροίζονταν στα ατελιέ, πολύ λίγες κοπέλες με κόπο και αφού περνούσαν διάφορες δοκιμασίες κατόρθωναν να τελειοποιηθούν. Όπως ήδη σχολιάσαμε, οι μαθητευόμενες μοδίστρες τα πρώτα δύο με τρία χρόνια περιφέρονταν στο εμπορικό κέντρο της πόλης. Πολύ συχνά η μοδίστρα τις χρησιμοποιούσε και ως υπηρέτριες στο σπίτι της. Έτσι, από όλες αυτές που μαθήτευαν, μόλις μία ή δύο κατάφερναν να ασκούν το επάγγελμα μετά από επτά ή οκτώ χρόνια, διότι στερούνταν συστηματικής μόρφωσης.53 Επιπλέον, οι εργάτριες λόγω του πολύ χαμηλού ημερομισθίου τους βιάζονταν να μάθουν την τέχνη και να εργασθούν μόνες τους. Για όσες μαθήτευαν σε μεγάλα εργαστήρια η τεχνική μόρφωση ήταν ακόμη πιο ατελής εξαιτίας του καταμερισμού εργασίας.

Οι ελάχιστες δυνατότητες επιλογής ενός επαγγέλματος, καθώς και η ατελής τεχνική εκπαίδευση δεν εξασφαλίζουν τον βιοπορισμό των γυναικών της εργατικής τάξης.

51. Καλλιρρόη Παρρέν, «Περίληψις λογοδοσίας της Ενώσεως των Ελληνίδων. Τμήμα Επαγγελματικόν και Οικοκυρικόν», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 584, 11-7-1899.

52. Νόμος 3277 «περί τηλεφωνητριών», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 84, 17-41908, σ. 312-314. Βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού. Καταμερισμός της εργασίας κατά φύλα στον δημόσιο τομέα, 1908-1955, Αθήνα 1990, σ. 24 και 124-125.

53. Για το ζήτημα της μαθητείας και τα προβλήματα που προκύπτουν βλ. στο περιοδικό Εφημερίς των Κυριών τα εξής άρθρα της Καλλιρρόης Παρρέν: «Η Ελληνίς χειραφετουμένη διά της εργασίας. Καλλιτεχνική και Πρακτική Σχολή», αρ. 33, 18-10-1887, «Αι παρισιναί εργάτιδες και αι ιδικαί μας, Β'», αρ. 129, 27-8-1889, «Η βασίλισσα εις το Κυριακόν Σχολείον», αρ. 206, 31-3-1891. Επίσης, η επόπτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη το 1921 κάνει ακριβώς τις ίδιες παρατηρήσεις, βλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 58.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/223.gif&w=600&h=915

Επίσης, δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί το γεγονός ότι η εργασία των γυναικών έξω από το σπίτι δεν είχε ακόμη ενσωματωθεί στα ήθη της ελληνικής οικογένειας. Οι γυναίκες εργάζονταν μόνο σε περίπτωση έσχατης ανάγκης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα οι άνδρες της οικογένειας να μένουν ανύπαντροι για να συντηρούν τα θηλυκά μέλη της ή, στην καλύτερη περίπτωση, να αναβάλλουν το γάμο μέχρι να συγκεντρώσουν τα απαραίτητα χρήματα για να προικίσουν τις αδελφές τους. Η οικονομική δυσπραγία που έπληττε τα εργατικά στρώματα αποτελούσε σοβαρό κώλυμα για το γάμο.

Ένα νέο πεδίο δράσης για τους γυναικείους φιλανθρωπικούς συλλόγους αρχίζει να διαφαίνεται. Πρώτα απ' όλα έπρεπε να πείσουν την παραδοσιακή ελληνική κοινωνία ότι «η δουλειά δεν είναι ντροπή». Η θεώρηση της γυναικείας εργασίας ως ενός είδους κεφάλαιο, το οποίο μπορεί να αντικαταστήσει την προίκα, είναι μια ιδέα την οποία θα προσπαθήσουν να διαδώσουν οι γυναικείοι σύλλογοι. Στη συνέχεια θα προσπαθήσουν να επιλύσουν το πρόβλημα του βιοπορισμού των γυναικών με διεύρυνση των επαγγελμάτων.

Το καθεστώς της μαθητείας των γυναικών στα εργαστήρια επιτείνει τις σχέσεις εκμετάλλευσης ανάμεσα στην εργοδότρια-μοδίστρα και στη μαθητευόμενη, χωρίς να παρέχει τους καρπούς της διδασκαλίας. Η σύνδεση της τεχνικής εκπαίδευσης με τον βιοπορισμό είναι το επόμενο εγχείρημα το οποίο θα αποτολμήσει η Καλλιρρόη Παρρέν.

6. Η ΟΙΚΟΚΥΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ ΕΝΩΣΕΩΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΔΩΝ

Οι πρώτες προσπάθειες για την ίδρυση επαγγελματικής σχολής για τις γυναίκες επισημαίνονται από το πρώτο χρόνο κυκλοφορίας του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών. Το 1887 με πρωτοβουλία της Καλλιρρόης Παρρέν δημοσιεύεται η εξής αναγγελία: «αγγέλλομεν την ίδρυσιν ιδιοσυντηρήτου καλλιτεχνικής και πρακτικής σχολής διά τας γυναίκας, αίτινες αντί ευτελεστάτων μηνιαίων διδάκτρων θα διδάσκονται: ιχνογραφίαν, υδατογραφίαν, ελαιογραφίαν, ξυλογλυπτικήν και ανθοποιίαν, εν ιδίω δε παραρτήματι θεωρητικήν και πρακτικήν οικιακήν οικονομίαν, καταστιχογραφίαν, κοπτικήν, ραπτικήν, ποικιλτικήν, οικιακήν υγιεινήν, φαρμακολογίαν και μαγειρικήν προϊόντος δε του χρόνου και πάσαν βιοποριστικήν τέχνην». Η δημοσίευση αυτή είχε ως στόχο την κινητοποίηση των φιλανθρώπων γυναικών.54 Η Σχολή θα είχε τη μορφή ανωνύμου εταιρείας,

54. Για το χρονικό της ίδρυσης βλ. Αλεξάνδρα Μπακαλάκη - Ελένη Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929, Αθήνα 1987, σ. 71-72.

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/224.gif&w=600&h=915

δηλαδή όλα τα μέλη θα συνεισέφεραν ένα ποσό και θα είχαν δικαίωμα ψήφου. Η ίδια αγγελία δημοσιεύτηκε ταυτόχρονα στις περισσότερες καθημερινές εφημερίδες. Τα αποτελέσματα αυτής της απόπειρας ήταν πενιχρά. Μόνο τέσσερις μαθήτριες προσήλθαν για να γραφτούν στη Σχολή. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι οικογένειες που είχαν την οικονομική ευχέρεια να εξασφαλίζουν στις κόρες τους τα προς το ζην, προτιμούσαν ακόμη την παροχή θεωρητικής μόρφωσης, όπως π.χ. την εκμάθηση ξένων γλωσσών. Όσον αφορά τις ενδιαφερόμενες να εκπαιδευθούν για βιοποριστικούς λόγους, από τον τρόπο που διατυπώνεται η αγγελία, φαίνεται ότι η Καλλιρρόη Παρρέν και οι συνεργάτιδές της δεν είχαν ξεκαθαρίσει τι ακριβώς θα δίδασκαν, πώς θα το δίδασκαν και ποιο θα ήταν το ποσό των διδάκτρων.

Στο λόγο που εκφώνησε η Καλλιρρόη Παρρέν το 1888 στο Διεθνές Συνέδριο στο Παρίσι απηύθηνε έκκληση προς την κυβέρνηση και την ελληνική Βουλή να βοηθήσουν στην ίδρυση πρακτικών επαγγελματικών γυναικείων σχολών. Στο συνέδριο αυτό παρευρέθηκε και ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Δεληγιάννης, ο οποίος της δήλωσε ότι συμφωνεί με αυτό το θέμα. Όπως φαίνεται από το περιοδικό (άρθρα που αναφέρονται σε κοινωνικές εκδηλώσεις) και αργότερα από τις λογοδοσίες του σωματείου Ένωσις των Ελληνίδων, ο Δεληγιάννης είχε στενές σχέσεις με τις γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών.

Το 1888, με την ευκαιρία της εικοσιπενταετηρίδας του βασιλιά οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών συνέταξαν υπόμνημα για την «παραχώρηση μέσης γυναικείας εκπαίδευσης προς τις Ελληνίδες και για την ίδρυση πρακτικών επαγγελματικών σχολών για ευρύτερο στάδιο εργασίας». Το κείμενο αυτό, αφού το υπέγραψαν δύο χιλιάδες Ελληνίδες, στάλθηκε προς ανάγνωση και συζήτηση στη Βουλή. Εξαιτίας των κομματικών ερίδων και του μεγάλου αριθμού των νομοσχεδίων τα οποία έπρεπε να ψηφιστούν, ουδέποτε έγινε αναφορά στη Βουλή σε αυτό το κείμενο. Το 1891 επί πρωθυπουργίας Δεληγιάννη οι γυναίκες υπέβαλαν και πάλι πρόταση για τροποποίηση του προγράμματος των δημοτικών σχολείων με την προσθήκη ορισμένων μαθημάτων για γυναικείες τέχνες και για την ίδρυση επαγγελματικών σχολών.55 Και αυτή η προσπάθεια δεν είχε άμεσα αποτελέσματα.

Το 1896, δέκα χρόνια μετά την πρώτη απόπειρα σύστασης επαγγελματικής σχολής για την εκπαίδευση των γυναικών, η Καλλιρρόη Παρρέν και οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών προχώρησαν στην ίδρυση του σωματείου Ένωσις των Ελληνίδων. Το σωματείο αυτό με επίτιμη πρόεδρο τη βασίλισσα και επίτιμη αντιπρόεδρο την πριγκίπισσα Σοφία φιλοδοξούσε να συγκεντρώσει

55. Για τις ενέργειες που έκαναν η Καλλιρρόη Παρρέν και οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών βλ. «Τι εγένετο μέχρι τούδε προς επίτευξιν επαγγελματικής μορφώσεως των γυναικών», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 230, 13-10-1891.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/225.gif&w=600&h=915

στους κόλπους του όλες τις επιφανείς γυναίκες. Σκοπός του ήταν η προαγωγή «της γυναικείας μορφώσεως, της πνευματικής και χειροτεχνικής εργασίας».56 Για την προαγωγή των στόχων της η Ένωσις των Ελληνίδων από την ίδρυσή της χωρίστηκε στα εξής τμήματα: α) Χηρών και Ορφανών,57 β) Εκπαιδευτικό (παιδαγωγικό),58 γ) Επαγγελματικό, δ) Νοσηλείας.59 Το 1899 ιδρύθηκε και πέμπτο τμήμα, το Φιλανθρωπικό.60 Κάθε τμήμα είχε δικό του πρόγραμμα δράσης και γενικό διοικητικό συμβούλιο της Ενώσεως των Ελληνίδων. Το Γενικόν Ταμείον εσόδων και εξόδων της Ενώσεως των Ελληνίδων λειτουργούσε ως σύνδεσμος όλων των τμημάτων.

Το 1896 το Επαγγελματικό τμήμα της Ενώσεως ίδρυσε την Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή. Σκοπός της Σχολής ήταν η μόρφωση καλών νοικοκυρών και καλών τεχνιτριών, καθώς και η ενίσχυση της γυναικείας βιοτεχνίας με τη σύσταση εκθέσεων και αγορών στις πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού.61 Σύμφωνα με τον τίτλο της, η Σχολή απευθυνόταν τόσο προς τις γυναίκες των ευπόρων τάξεων, διότι παρείχε μαθήματα για τη συμπλήρωση της οικοκυρικής τους μόρφωσης, όσο και προς τις γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων για τον πολλαπλασιασμό της «κατ' οίκον μικροβιομηχανίας».62 Η Σχολή καλείται να επιλύσει το ζήτημα της επαγγελματικής αποκατάστασης των γυναικών με τη συστηματική παροχή εκπαίδευσης και με τη δημιουργία νέων επαγγελμάτων. Πράγματι, η ίδια η Καλλιρρόη Παρρέν διακηρύττει ότι η Επαγ

56. Καταστατικόν της Ενώσεως των Ελληνίδων, άρθρο 2, Αθήνα 1915.

57. Μετά τη λήξη του πολέμου, το 1897, υποκατέστησε το Εθνικό τμήμα. Το Εθνικό τμήμα λειτούργησε καθ' όλη τη διάρκεια του πολέμου με σκοπό την παροχή βοήθειας. Συγκέντρωσε χρήματα από εράνους και ενδύματα (πλεκτά είδη) από ξένα γυναικεία σωματεία, κυρίως της Αμερικής. Επίσης κατάρτισε στα σύνορα τέσσερα νοσοκομεία πλήρως εφοδιασμένα με χειρουργικά εργαλεία και έστειλε εκπαιδευμένες νοσοκόμες, ενώ ίδρυσε και πέμπτο στην Αθήνα. Ταυτόχρονα το τμήμα αυτό φρόντισε για την περίθαλψη των προσφύγων και για την παροχή εργασίας στις πρόσφυγες εργάτριες. Το τμήμα Χηρών και Ορφανών είχε ως στόχο την παροχή χρημάτων και ισοβίων συντάξεων στις χήρες και τα ορφανά των φονευθέντων στρατιωτικών. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι εργασίαι του Γυναικείου Συνεδρίου, ημέρα 4η», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 627, 2-7-1900.

58. Με ευθύνη αυτού του τμήματος ιδρύθηκαν και λειτούργησαν φρεβολιανά νηπιαγωγεία, διδασκαλείο νηπιαγωγών και σχολή γυμναστριών. Βλ. στο ίδιο.

59. Το τμήμα αυτό είχε ως στόχο την ίδρυση φθισιατρείου. Επειδή όμως τα χρηματικά ποσά που συγκεντρώθηκαν δεν ήταν επαρκή, περιορίσθηκε στην διανομή τους για την κατ' οίκον νοσηλεία των αρρώστων και για την απολύμανση των κατοικιών τους. Βλ. Λογοδοσία της Ενώσεως των Ελληνίδων 1899 και 1900, Αθήνα 1902, σ. 5.

60. Το φιλανθρωπικό τμήμα ιδρύεται για τη διαχείριση του κληροδοτήματος Τσούφλη, το οποίο διατίθεται για την προίκιση απόρων κοριτσιών. Βλ. Λογοδοσία της Ενώσεως των Ελληνίδων 1899 & 1900, Αθήνα 1902.

61. Καταστατικόν της Ενώσεως των Ελληνίδων, άρθρο 9, Αθήνα 1915.

62. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι εργασίαι του Γυναικείου Συνεδρίου...», ό.π.

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/226.gif&w=600&h=915

Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή στοχεύει στην προστασία των εργατριών και στη χειραφέτηση τους από την τυραννία του εργοστασίου.63

Η Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή διοικείται από το διοικητικό συμβούλιο του Επαγγελματικού τμήματος. Αυτό είναι αρμόδιο για την οικονομική διαχείριση, τις διοικητικές λειτουργίες και τη διεξαγωγή των μαθημάτων. Το διδακτικό έτος της Σχολής αρχίζει τον Σεπτέμβριο και τελειώνει τον Ιούνιο.

Το 1899 στη Σχολή διδάσκονται τα εξής μαθήματα: κοπτική και ραπτική φορεμάτων και ασπρορούχων, μαγειρική, πιλοποιία, ανθοποιία, πλαστική, ζωγραφική, διπλογραφία, πυρογραφία και ξυλογλυπτική. Από τα γενικά μαθήματα διδάσκονται θρησκευτικά, ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, ιστορία και οικιακή οικονομία. Στη Σχολή διδάσκεται το σιδέρωμα των ρούχων. Η φοίτηση στη Σχολή είναι τριετής και οι ώρες των μαθημάτων κυμαίνονται από έξι έως οκτώ.

Φαινομενικά η Σχολή απευθύνεται σε όλες τις κοινωνικές τάξεις, τόσο στις εύπορες όσο και στα εργατικά στρώματα. Όμως από τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της διαφαίνεται ένας διαχωρισμός με κοινωνικά κριτήρια. Πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η Σχολή στοχεύει να καλύψει τις ανάγκες όλων των μαθητριών. Η διδασκαλία των «οικιακών καθηκόντων» στις μαθήτριες της αστικής τάξης απείχε κατά πολύ από τη διδασκαλία για επαγγελματική αποκατάσταση των μαθητριών που ανήκαν στα εργατικά στρώματα. Άρα, ο διαχωρισμός αυτός δικαιολογείται και, μέχρι ενός βαθμού, επιβάλλεται εκ των πραγμάτων αφού και οι ανάγκες τους ήταν διαφορετικές. Είναι αυτονόητο ότι και ο τρόπος ζωής των δύο αυτών κατηγοριών ήταν διαφορετικός. Η αίσθηση και η διευθέτηση του χρόνου ήταν διαφορετική. Για τις γυναίκες της αστικής τάξης υπήρχε ο ελεύθερος χρόνος να ασχοληθούν με ό,τι επιθυμούσαν και η μεσημεριανή ανάπαυλα, έννοιες άγνωστες εκείνη την εποχή για τα εργατικά στρώματα.

Ας δούμε πώς γίνεται αντιληπτός αυτός ο διαχωρισμός.

Τα μαθήματα της κοπτικής και ραπτικής, της πιλοποιίας και της μαγειρικής, τα οποία είναι κοινά για όλες τις μαθήτριες, γίνονται διαφορετικές μέρες και ώρες για τις γυναίκες της εργατικής τάξης. Τα δίδακτρα είναι διαφορετικά για τις δύο κοινωνικές κατηγορίες. Για τα μαθήματα κοπτικής-ραπτικής οι εύπορες μαθήτριες καταβάλλουν 10 δρχ. μηνιαία και διδάσκονται δύο φορές την εβδομάδα από τρεις ώρες. Ενώ οι τεχνίτριες και οι εργάτριες καταβάλλουν 8 δρχ. μηνιαία και διδάσκονται οκτώ ώρες καθημερινά. Όσες από τις τελευταίες επιθυμούν να παρακολουθήσουν και άλλο μάθημα πληρώνουν 2 δρχ. επιπλέον μηνιαία. Οι δασκάλες που διδάσκουν το μάθημα της κοπτικής-ραπτικής

63. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι μεταρρυθμίσεις της Επαγγελματικής Σχολής», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 667, 3-6-1901.

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/227.gif&w=600&h=915

κής δεν είναι οι ίδιες για τις εργάτριες και τις εύπορες γυναίκες. Όπως θα παρατηρήσουμε στη συνέχεια, με κριτήριο την κοινωνική προέλευση των μαθητριών διαμορφώνονται και οι μισθοί των δασκάλων. Το μάθημα της πιλοποιίας γίνεται δύο φορές την εβδομάδα, από τρεις ώρες για τις εργάτριες, ενώ για τις ερασιτέχνες μία.

Στην αρχή της λειτουργίας της Σχολής το μάθημα της μαγειρικής απευθύνεται κυρίως σε εύπορες και υπηρέτριες. Η φοίτηση σε αυτό γίνεται με εισιτήριο. Για κάθε μήνα ισχύουν τέσσερα εισιτήρια. Το εισιτήριο του μαθήματος των κυριών τιμάται μία δραχμή, ενώ των υπηρετριών κοστίζει πενήντα λεπτά.64 Αργότερα γίνεται ξεχωριστά για την κάθε μια από τις ακόλουθες κατηγορίες: μαθήτριες των ανωτέρων τάξεων της επαγγελματικής σχολής, κυρίες και δεσποινίδες, μαγείρισσες, διδασκάλισσες μαγειρικής.

Το 1908 στην ύλη της μαγειρικής, που διδασκόταν ως υποχρεωτικό μάθημα στις δύο τελευταίες τάξεις της Επαγγελματικής Σχολής, περιλαμβανόταν η μετατροπή των υπολοίπων από κρέατα, ψάρια, πουλερικά σε νέα φαγητά. Η ανακύκλωση των φαγητών ήταν κάτι που έπρεπε να διδαχθούν απαραιτήτως οι γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων για λόγους οικονομίας. Για παράδειγμα, το κοτόπουλο την πρώτη μέρα τρώγεται ψητό, τη δεύτερη μέρα αυτό που περισσεύει από το ψαχνό μετατρέπεται σε ατζέμ πιλάφι και την τρίτη μέρα με τα κόκαλα γίνεται σούπα. Αν κρίνει κανείς από τις συνταγές του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών, πολλές από τις οποίες εκτελούνται στο μάθημα της μαγειρικής για τις «κυρίες και δεσποινίδες», προτείνεται μια κουζίνα πλουσιότατη σε υλικά, τα περισσότερα από τα οποία είναι άγνωστα στα λαϊκά στρώματα: π.χ. αγριόπαπιες,65 σάντουιτς από αστακό,66 μπεκάτσες σαλμί,67 μελιτζάνες παρμεζάνα,68 σιρόπι φραγκοστάφυλο.69

Το 1901, όταν η Σχολή μετακομίζει σε ευρύχωρο οίκημα, προσθέτει στο πρόγραμμά της το μάθημα της γυμναστικν']ς και της ωδικής. Αυτά τα δύο μαθήματα δεν διδάσκονταν προηγουμένως εξαιτίας της έλλειψης χώρου και μέσων.70

Η Σχολή διαιρείται στα εξής τμήματα-εφορίες: τμήμα κοπτικής και ραπτικής φορεμάτων, τμήμα κοπτικής και ραπτικής εσωρούχων, τμήμα πιλοποιίας, τμήμα κοπτικής και ραπτικής παιδικών, τμήμα μαγειρικής, τμήμα σι

64. Βλ. «Ένωσις των Ελληνίδων, Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή. Όροι διδασκαλίας και τιμολόγια», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 587, 19-9-1899.

65. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 726, 24-11-1902.

66. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 727, 1-12-1902.

67. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 811, 14-11-1904.

68. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 802, 12-9-1904.

69. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 778, 31-1-1904.

70. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι μεταρρυθμίσεις της Επαγγελματικής Σχολής», ό.π.

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/228.gif&w=600&h=915

σιδερώματος, τμήμα ζωγραφικής, τμήμα ανθοποιίας, τμήμα πλαστικής (πυρογραφίας, κομψοτεχνίας κ.ά.).71

Από το αναλυτικό πρόγραμμα μαθημάτων της Σχολής του έτους 1908 αντλούμε τις παρακάτω πληροφορίες.72 Οι μαθήτριες χωρίζονταν σε πέντε τάξεις. Ορισμένα μαθήματα, όπως τα θρησκευτικά, η οικιακή οικονομία, η υγιεινή και η γυμναστική, διδάσκονταν από κοινού στις δύο πρώτες τάξεις. Όπως αναφέραμε και παραπάνω, οι μαθήτριες που δεν γνώριζαν ανάγνωση και γραφή φοιτούσαν στο Κυριακό Σχολείο. Τα υπόλοιπα μαθήματα της πρώτης τάξης ήταν ραπτική, πλέξιμο και κέντημα, μπάλωμα και ιχνογραφία. Το μάθημα της ραπτικής ήταν καθημερινό. Σ' αυτό διδάσκονταν ραπτική ασπρορούχων, στρίφωμα, πιέτες, πατητή, διπλοραφή, γαζί και κουμπότρυπα και ραπτική παιδικών ρούχων. Στο μάθημα του πλεξίματος-κεντήματος που γινόταν δύο φορές την εβδομάδα διδάσκονταν κοπανέλια, κροσέ, φεστόνια και τρύπα. Στο μάθημα του μπαλώματος, μια φορά την εβδομάδα, διδάσκονταν να μπαλώνουν κάλτσες και να κάνουν απλά μπαλώματα ασπρορούχων.

Στη δευτέρα τάξη το μάθημα της ραπτικής χωριζόταν σε δύο τμήματα, σ' αυτό που παρείχε θεωρητικές γνώσεις κοπτικής για τα ασπρόρουχα και σ' εκείνο για τα φορέματα. Στο μάθημα του πλεξίματος και του κεντήματος οι μαθήτριες μάθαιναν πιο πολύπλοκες τεχνικές (δαντέλες γαλλικές, αγγλικές και ιρλανδικές, βελονιές, τρυπητά κ.ά.). Το μάθημα του μπαλώματος εμπλουτιζόταν με τη διδασκαλία του μπαλώματος των λευκών υφασμάτων.

Τα μαθήματα της τρίτης τάξης ήταν: θρησκευτικά, οικιακή οικονομία, υγιεινή, ραπτική και κοπτική για τις μαθήτριες των ασπρορούχων, ραπτική και κοπτική φορεμάτων, μπάλωμα, σίδερο μια φορά την εβδομάδα, γαλλικά και γυμναστική. Στο μάθημα της ραπτικής και κοπτικής για τις μαθήτριες ασπρορούχων η πρακτική εφαρμογή κοψίματος και τρυπώματος διδασκόταν στις δύο πρώτες τάξεις. Στο τμήμα των φορεμάτων διδασκόταν η θεωρία κοπτικής φούστας και η πρακτική εκτέλεση, οι ιδιότητες των λινών, βαμβακερών και μάλλινων υφασμάτων και ιχνογραφία των χναριών της φούστας. Στο μάθημα του μπαλώματος διδασκόταν η επιδιόρθωση σκισμένου και λιωμένου από την πολλή χρήση φορέματος, καθώς και η υφαντική του μάλλινου υφάσματος. Στο σίδερο, μια φορά την εβδομάδα διδασκόταν το σιδέρωμα ασπρορούχων χωρίς κόλλα. Στο μάθημα των γαλλικών γινόταν ανάγνωση και ερμηνεία κειμένων που περιείχαν όρους για την τεχνική της ραπτικής, έτσι ώστε οι μαθήτριες να μπορούν αργότερα να διαβάζουν ξένα φιγουρίνια και περιοδικά ραπτικής.

71. Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1901 και 1902, Αθήνα 1903, σ. 6-8.

72. Βλ. Καταστατικόν του Οικοκυρικού και Επαγγελματικού Τμήματος και πρόγραμμα αναλυτικόν της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής, Αθήνα 1909, σ. 10-20.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/229.gif&w=600&h=915

Τα μαθήματα της τετάρτης τάξης ήταν: θρησκευτικά, οικιακή οικονομία και παιδαγωγική, υγιεινή, ραπτική και κοπτική ασπρορούχων, ραπτική και κοπτική φορεμάτων, ιχνογραφία και σίδερο μια φορά την εβδομάδα, γαλλικά και γυμναστική. Στα μαθήματα κοπτικής-ραπτικής οι μαθήτριες τελειοποιούσαν τις γνώσεις τους. Στο μάθημα ιχνογραφίας σχεδίαζαν φορέματα, ασπρόρουχα και τα σχετικά χνάρια.

Στην πέμπτη τάξη οι μαθήτριες διδάσκονταν θρησκευτικά, οικιακή οικονομία, υγιεινή, νοσηλεία, υγιεινή των παιδιών και των μητέρων, ραπτική και κοπτική φορεμάτων, ιχνογραφία, σίδερο μία φορά την εβδομάδα, γαλλικά και γυμναστική. Σ' αυτή την τάξη οι μαθήτριες τελειοποιούσαν τις γνώσεις τους. Οι ικανότερες από αυτές συμμετείχαν στη διδασκαλία της ραπτικής και κοπτικής φορεμάτων στις μικρότερες τάξεις.

Το 1908 το τμήμα της μαγειρικής συνέχιζε να λειτουργεί στη Σχολή. Τα μαθήματα αυτού του τμήματος απευθύνονταν στις μαθήτριες των μεγαλύτερων τάξεων της Σχολής και είχαν τρίμηνη διάρκεια. Για τις κυρίες και τις δεσποινίδες λειτουργούσε ξεχωριστό τμήμα μαγειρικής, τρίμηνης διάρκειας, με δύο μαθήματα την εβδομάδα. Επίσης, ξεχωριστό τμήμα μαγειρικής λειτουργούσε για τις μαγείρισσες, με τρίωρη καθημερινή διδασκαλία, τρίμηνης διάρκειας. Στο μάθημα της μαγειρικής οι μαθήτριες αποκτούσαν θεωρητικές γνώσεις για τα σκεύη, το φωτισμό, τη θέση του μαγειρείου, τη χρήση του φούρνου, τα συστατικά των τροφίμων και τη θρεπτική τους αξία και τις κονσέρβες. Στις πρακτικές γνώσεις που αποκτούσαν στη Σχολή εντάσσονταν διάφοροι τρόποι μαγειρέματος και η μετατροπή υπολοίπων από κρέατα, ψάρια και πουλερικά σε νέα φαγητά.

Η κατασκευή τεχνητών ανθέων αποτελούσε ξεχωριστό τμήμα της Σχολής. Το τμήμα αυτό διαιρούνταν σε δύο τάξεις. Στην πρώτη τάξη οι μαθήτριες διδάσκονταν τους συνδυασμούς των χρωμάτων και την κατασκευή απλών ανθέων με την εξής σειρά: μαργαρίτες, μενεξέδες, πασχαλιά, μυόσωτα, παπαρούνες, ανεμώνες, κρινάκια, πανσέδες κλπ. Κατασκεύαζαν επίσης σπόρους, μίσχους, φύλλα και το δέσιμο τους. Οι μαθήτριες μάθαιναν να κόβουν και να σχηματοποιούν τα υλικά με ειδικό μηχάνημα και ψαλίδι. Στη δευτέρα τάξη οι μαθήτριες μάθαιναν να κατασκευάζουν πιο πολύπλοκα άνθη με σπόρους, μίσχους και με διάφορα δεσίματα. Τα αναγκαία για τα μαθήματα υλικά και η ρύθμιση της εργασίας γινόταν από την υπεύθυνη του τμήματος. Κάθε παράδοση και παραλαβή αναγραφόταν σε βιβλίο.

Το τμήμα πιλοποιίας χωριζόταν σε δύο τάξεις. Στην πρώτη τάξη μάθαιναν κατασκευή σκελετών, εξαρτημάτων και ραπτική καπέλων. Στη δευτέρα τάξη οι μαθήτριες μάθαιναν σύνθεση και γαρνίρισμα καπέλων.

Επίσης, υπήρχε και τμήμα πυρογραφίας και πυρογλυπτικής με δύο τάξεις. Το τμήμα αυτό λειτουργούσε μία φορά την εβδομάδα.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/230.gif&w=600&h=915

Το τμήμα λογιστικής (διπλογραφίας) είχε δύο τάξεις στις οποίες διδάσκονταν θεωρητικά και πρακτικά μαθήματα. Τα θεωρητικά μαθήματα αφορούσαν φόρους και λαϊκές τράπεζες, ενώ στα πρακτικά μαθήματα περιλαμβανόταν η τήρηση οικογενειακών και εμπορικών βιβλίων.

Το 1911 η Σχολή αγοράζει (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 9) με τη βοήθεια της δωρεάς Ροδοκανάκη γραφομηχανή Adler προς 703,50 δρχ. και αρχίζει τη διδασκαλία της δακτυλογράφησης. Το έτος που αποκτά η Σχολή γραφομηχανή δεν είναι τυχαίο. Για πρώτη φορά επιτυγχάνεται μέσα από το Σύνταγμα του 1911 η κατοχύρωση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων και προβλέπεται η θέσπιση νομοθετικών ρυθμίσεων που θα προσδιορίζουν τα προσόντα τους και τον τρόπο πρόσληψής τους.73 Είναι η εποχή που ξεκινούν οι διαγωνισμοί για την πρόσληψη των υπαλλήλων.

Με τη διδασκαλία των μαθημάτων της διπλογραφίας (λογιστικής), στενογραφίας, και γραφομηχανής η Σχολή στρέφεται προς μια άλλη κοινωνική ομάδα γυναικών. Σ' αυτή που προσβλέπει στην εξασφάλιση του βιοπορισμού από τη δημοσιοϋπαλληλία. Όσες γυναίκες δεν μπορούν να εξασκήσουν το επάγγελμα της δασκάλας, παρακολουθώντας τα παραπάνω μαθήματα έχουν μεγάλες πιθανότητες να εξασφαλίσουν μια θέση στον δημοσιοϋπαλληλικό τομέα.

Οι γυναίκες που αποφοιτούν από το τμήμα λογιστικής καταλαμβάνουν θέσεις στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα. Οι δακτυλογράφοι αποβλέπουν στις δημόσιες υπηρεσίες και οι στενογράφοι διορίζονται κυρίως στη Βουλή.74 Επίσης, λειτουργεί και τμήμα αγροτικό, στο οποίο διδάσκονται τα καθήκοντα της αγρότισσας, την υγιεινή του σπιτιού, τα κατοικίδια ζώα. Διδάσκονται τα μαθήματα της κηπουρικής, της μελισσοκομίας, της βομβυκοτροφίας, της γαλακτοκομίας και της πτηνοτροφίας.75

Το μάθημα της υγιεινής διδάσκεται από τη γιατρό Ανθή Βασιλειάδου. Τη διδασκαλία των θρησκευτικών την αναλαμβάνει ιερέας. Από άνδρες διδάσκεται η διπλογραφία (λογιστική).

Από τον Πίνακα 23 παρατηρούμε ότι το 1901 ο αριθμός των μαθητριών αυξήθηκε σημαντικά εξαιτίας της μεταφοράς της Σχολής σε μεγάλο κτίριο στην οδό Πανεπιστημίου, το οποίο πληρούσε τους όρους υγιεινής και τις προδιαγραφές τις οποίες υποχρεούνταν να τηρούν οι διοικήσεις των σχολείων.76 Τα

73. Σύνταγμα 1864/1911, άρθρα 88, 89, 90, 98, 102. Στο βιβλίο της Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού..., ό.π., η Έφη Αβδελά αναφέρεται εκτενώς σε όλες τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις της βενιζελικής πολιτικής, σ. 84-86, 124-129.

74. Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής των ετών 1911, 1912, 1913, 1914, Αθήνα 1915.

75. Βλ. Καταστατικόν του Οικοκυρικού..., ό.π., σ. 19-20.

76. Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1901 και 1902, Αθήνα 1903.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/231.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 23

Μαθητευόμενες της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων

Έτη

Συνολικός

αριθμός μαθητριών

Αριθμός μαθητριών που φοιτούν δωρεάν

Αριθμός μαθητριών με δίδακτρα

Αριθμός διπλωματούχων

1897-1898

60

35

25

1898-1899

135

52

83

1899-1900

140

1900-1901

250

2

1901-1902

230

167

83

9

1902-1903

230

170

60

1910-1911

247

100

147

16

1911-1912

250

1912-1913

250

1913-1914

250

1914-1915

250

1916-1917

200

100

100

8

1917-1918

200

100

100

1919-1920

206

17

1920-1921

173

8

1921-1922

241

22

219

14

1922-1923

307

91

216

11

Πηγές: Καλλιρρόη Παρρέν, «Περίληψις λογοδοσίας της Ενώσεως των Ελληνίδων. Τμήμα Επαγγελματικόν και Οικοκυρικόν», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 584, 11-7-1899. Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1901 και 1902, Αθήνα 1903" Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής των ετών 1911, 1912, 1913, 1914, Αθήνα 1915" Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων, έτος 1917, Αθήνα 1918" Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής, έτος 1919, Αθήνα 1920" Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής 1921 και 1922, Αθήνα 1923" Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Ενώσεως Ελληνίδων, έτος 1923, Αθήνα 1924.

Πηγές: Καλλιρρόη Παρρέν, «Περίληψις λογοδοσίας της Ενώσεως των Ελληνίδων. Τμήμα Επαγγελματικόν και Οικοκυρικόν», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 584, 11-7-1899. Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1901 και 1902, Αθήνα 1903" Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής των ετών 1911, 1912, 1913, 1914, Αθήνα 1915" Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων, έτος 1917, Αθήνα 1918" Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής, έτος 1919, Αθήνα 1920" Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής 1921 και 1922, Αθήνα 1923" Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Ενώσεως Ελληνίδων, έτος 1923, Αθήνα 1924.

επόμενα χρόνια μέχρι και το 1922 ο μέσος όρος των μαθητριών που φοιτούν στη Σχολή είναι γύρω στις 230. Συχνά στις λογοδοσίες της Σχολής αναφέρεται ότι ο χώρος δεν επαρκεί για την εγγραφή όλων αυτών των γυναικών που ζητούν να παρακολουθήσουν τα μαθήματα. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, κατά το σχολικό έτος 1922-1923, ο αριθμός των μαθητριών διογκώνεται εξαιτίας των αυξημένων αναγκών που είχαν οι γυναίκες πρόσφυγες για εκμάθηση τέχνης προς βιοπορισμό. Τα πρώτα δεκατέσσερα χρόνια της λειτουργίας της Σχολής γράφτηκαν στους καταλόγους της περίπου 2.000 κοπέλες. Από αυτές, άλλες για να εκπαιδευθούν επαγγελματικά, άλλες για να αποκτήσουν γνώσεις οικοκυρικής και άλλες για να επιδοθούν στις καλές τέχνες.77

77. Λογοδοσία του Επαγγελματικού και Οικοκυρικού Τμήματος των ετών 1907, 1908, 1909, 1910 Αθήνα 1911, σ. 5.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/232.gif&w=600&h=915

Στη Σχολή φοιτούσαν όχι μόνο γυναίκες από την Αθήνα, αλλά και από τις ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού, καθώς και από πολλούς επαρχιακούς δήμους. Κατά το πρώτο έτος λειτουργίας της φοίτησαν δωρεάν γυναίκες πρόσφυγες από την Κρήτη και από τη Θεσσαλία.78 Μέχρι το 1914 είχαν φοιτήσει δωρεάν στη Σχολή περίπου 1.000 μαθήτριες, οι οποίες στη μεγάλη τους πλειοψηφία ήταν από τη Βουλγαρία, τη Μακεδονία και την Ηπειρο.79 Το 1921-22 παρακολουθούσαν στη Σχολή 22 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία.

Η Καλλιρρόη Παρρέν, εμπνεύστρια της Σχολής, έλυσε το πρόβλημα της στέγασης όλων αυτών των γυναικών. Προσάρτησε το Άσυλο της Αγίας Αικατερίνης, αλλιώς ονομαζόμενο Άσυλο των Εργατίδων, στην Ένωση των Ελληνίδων. Εκεί μπορούσαν οι εργάτριες της επαρχίας και του εξωτερικού να διαιτώνται με ελάχιστα χρήματα.80

Μέχρι το 1915 αποφοίτησαν από τη Σχολή 138 μαθήτριες. Ο αριθμός αυτός είναι πολύ μικρός αναλογικά με το σύνολο των εγγεγραμμένων μαθητριών. Αυτό συμβαίνει γιατί πολλές από τις μαθήτριες πιέζονταν οικονομικά και αναγκάζονταν να διακόπτουν την φοίτηση μόλις καταρτίζονταν τόσο όσο χρειαζόταν για να μπορούν να ασκήσουν ένα επάγγελμα. Από την ίδρυση της η Σχολή αναγνωρίστηκε από το Υπουργείο Παιδείας ως ίδρυμα δημοσίας χρησιμότητας.81 Όμως, παρατηρούμε ότι το δίπλωμα που παρείχε η Σχολή στο τέλος της φοίτησης δεν είχε καμιά σημασία για τη μεγάλη πλειοψηφία των μαθητριών. Οι διπλωματούχοι απόφοιτοι στην πλειοψηφία τους προέρχονταν από την επαρχία ή από τις ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού. Όσες γύριζαν πίσω στην πατρίδα τους μετά την απόκτηση του διπλώματος εργάζονταν σε παρόμοιες σχολές ή ίδρυαν δικές τους.82 Για τις υπόλοιπες υπήρχε η δυνατότητα να προσληφθούν στη Σχολή ως βοηθοί ή ως δασκάλες. Κατά το σχολικό έτος 1900-1901 αποφοίτησαν δύο, εκ των οποίων η μία ίδρυσε επαγγελματική σχολή στη Σπάρτη και η άλλη στην Κρήτη. Από τις εννέα μαθήτριες που αποφοίτησαν το 1901-1902, η μία ίδρυσε δική της σχολή στη Λεμεσό της Κύπρου, τρεις έφυγαν για την πατρίδα τους προκειμένου να εξασκήσουν το επάγγελμα της μοδίστρας και οι υπόλοιπες παρέμειναν ως βοηθοί στη Σχολή.83

78. Καλλιρρόη Παρρέν, «Περίληψις λογοδοσίας της Ενώσεως...,» ό.π.

79. Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής των ετών 1911, 1912, 1913, 1914, Αθήνα 1915.

80. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι εργασίαι του Γυναικείου Συνεδρίου, ημέρα 4η», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 627, 2-7-1900.

81. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι εργασίαι του Γυναικείου Συνεδρίου, ημέρα 4η», ό.π.

82. ό.π., σ. 5. 83. ό.π.

82. Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία του Επαγγελματικού... 1907, 1908, 1909, 1910, ό.π., σ. 5.

83. Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής... 1901 και 1902, ό.π.

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/233.gif&w=600&h=915

Τι αντιπροσωπεύει αυτός ο αριθμός των αποφοίτων-διπλωματούχων της Σχολής, σε σχέση με τα εργαστήρια μοδιστρικής και καπέλων, στα οποία θα αναζητούσαν ενδεχομένως εργασία οι απόφοιτες;

Από τον Οδηγό της Ελλάδος του 1905-1906 του Νικολάου Ιγγλέση πληροφορούμαστε για τα μεγαλύτερα εργαστήρια μοδιστρικής και καπέλων που λειτουργούσαν στο εμπορικό κέντρο της Αθήνας και του Πειραιά. Στην Αθήνα εντοπίσθηκαν 40 καταστήματα μοδιστρικής-μοδιστράδικα που τα διηύθυναν γυναίκες και 2 που τα διηύθυναν άνδρες, 24 καταστήματα γυναικείων πίλωνκαπελάδικα που ανήκαν σε γυναίκες, 20 σε άνδρες και 1 κατάστημα εταιρείας. Στον Πειραιά υπήρχαν 13 μοδιστράδικα που οι ιδιοκτήτριές τους ήταν γυναίκες και 2 με άνδρες ιδιοκτήτες. Πέντε καπελάδικα ανήκαν σε γυναίκες και 8 σε άνδρες.84 Ασφαλώς και διαφεύγουν πολλά εργαστήρια από τον Οδηγό του Ιγγλέση τα οποία βρίσκονταν στις συνοικίες. Ενώ δεν αναφέρονται εργαστήρια του κέντρου τα οποία λειτουργούσαν με ολιγάριθμο προσωπικό. Αν λάβει κανείς υπόψη ότι οι περισσότερες από τις διπλωματούχους έφευγαν μετά τη φοίτηση για την πατρίδα τους, είναι νομίζω φανερό ότι ο αριθμός των διπλωματούχων της Σχολής ήταν ελάχιστος σε σχέση με τους αριθμούς των εργαστηρίων της Αθήνας και του Πειραιά.

Το παράδειγμα της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής ακολούθησαν και άλλες πόλεις του ελληνισμού. Η Πάτρα, η Κεφαλλονιά, ο Βόλος, το Γύθειο, η Κέρκυρα ίδρυσαν επαγγελματικά σχολεία. Στη Σάμο λειτουργούσε η Μαυρογένειος Επαγγελματική Σχολή, στην Αλεξάνδρεια η Μπενάκειος. Το 1907 οι ελληνικές κοινότητες της Τραπεζούντας και της Αδριανούπολης ζήτησαν οδηγίες, προγράμματα και κανονισμούς της Σχολής για να ιδρύσουν δικές τους. Δύο μεγάλα ορφανοτροφεία, το Αμαλίειον στην Αθήνα και το Ορφανοτροφείον Θηλέων Ιωάννου και Μαρίας Χατζηκυριάκου στον Πειραιά, άρχισαν μαθήματα ραπτικής για τις τροφίμους τους.

Τα έσοδα της Ενώσεως προέρχονταν από ετήσια επιχορήγηση του Δημοσίου, κληροδοτήματα, δωρεές του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, ιδιωτών, από τα δίδακτρα των μαθητριών της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής και από τις γιορτές. Όποιος ήθελε να συμμετέχει στη γιορτή έπρεπε να καταβάλει το χρηματικό αντίτιμο της πρόσκλησης. Παράλληλα, στις γιορτές γινόταν λαχειοφόρος κλήρωση έτοιμων ειδών, όπως φορέματα, καπέλα, σάλια κ.ά.

Σε αντίθεση με το Εργαστήριον Απόρων Γυναικών, το οποίο είχε εξασφαλίσει την έμπρακτη υποστήριξη του κράτους, του δήμου και μεγάλα χρηματικά ποσά από δωρεές, κυρίως ομογενών, η Οικοκυρική και Επαγγελματική

84. Βλ. Νικόλαος Ιγγλέσης, Οδηγός της Ελλάδος 1905-1906, σ. 659-660, 669, 702,

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/234.gif&w=600&h=915

Σχολή στηριζόταν οικονομικά κυρίως στις συνδρομές και τα δίδακτρα των μελών. Κατά το διάστημα λειτουργίας της η Σχολή ποτέ δεν έλαβε οικονομική ενίσχυση από το δήμο. Το Δημόσιο από το 1910 μέχρι το 1925 επιχορηγούσε τη Σχολή με 5.000 δρχ. ετησίως. Το ποσό αυτό παρέμεινε σταθερό και δεν αναπροσαρμοζόταν.

Ένα μεγάλο τμήμα των εσόδων της Σχολής καλυπτόταν από τις παραγγελίες φορεμάτων παιδικών και γυναικείων, καθώς και ασπρορούχων, αν και κατά ένα πολύ μικρότερο τμήμα τις οποίες αναλάμβανε να εκτελέσει η Σχολή.85 Καθημερινά τις ώρες που λειτουργούσε η Σχολή γινόταν η ανάθεση παραγγελιών. Δοκιμές των ρούχων μπορούσαν να γίνουν μόνο κατά τις απογευματινές ώρες. Εκτός από τα «κατά παραγγελία» ρούχα που κατασκευάζονταν από τις μαθήτριες τις ώρες του μαθήματος, στη Σχολή λειτουργούσε και ένα δίκτυο φασόν. Στον πίνακα των εσόδων της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 8) υπάρχει ένα κονδύλι «εκ πωλήσεως διαφόρων ειδών» (υφάσματα, είδη ραπτικής κ.ά.). Πρόκειται για τα είδη τα οποία πωλούσε η σχολή στις γυναίκες —ενδεχομένως και σε χαμηλότερες τιμές από αυτές του εμπορίου— οι οποίες δούλευαν φασόν. Το κονδύλι αυτό αυξάνεται αισθητά από το 1911 και μετά, κάτι που μπορεί να ερμηνευθεί ως συστηματοποίηση του δικτύου φασόν της Σχολής. Η Σχολή παραχωρούσε δωρεάν τα υφάσματα στις εργάτριες του φασόν, ενώ αυτές αγόραζαν τα είδη ραπτικής από τη Σχολή. Για την αγορά των υφασμάτων φρόντιζε επιτροπή από τα μέλη της Σχολής. Άλλη επιτροπή επιβαρυνόταν με την επίβλεψη της εργασίας. Άρα, στο πωλητήριο της Σχολής εκτός από τα ρούχα που κατασκευάζονταν κατά παραγγελία, μπορούσε κανείς ν' αγοράσει έτοιμα είδη ρουχισμού. Επιπλέον, η Σχολή εκτελούσε και διάφορες επιδιορθώσεις ρούχων.

Από την Εκθεση Πεπραγμένων της Ενώσεως 1897 και 1898 εντοπίζουμε την πρώτη κατηγορία γυναικών που συμμετείχαν στη διαδικασία του φασόν. Η Καλλιρρόη Παρρέν αναφέρει ότι στη Σχολή λειτουργούσε «έκθεσις διαρκής γυναικείων ειδών, όχι μόνον εκ των εν τη σχολή κατασκευαζομένων, αλλά και έργων κυριών καλών οικογενειών αι οποίαι έχουν ανάγκην να εργασθούν, αλλά δεν θέλουν να γίνη γνωστόν τούτο».86 Μια άλλη κατηγορία είναι φτωχές γυναίκες, οι οποίες λόγω υποχρεώσεων δεν μπορούσαν να εργασθούν εκτός σπιτιού.87 Θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι υπάρχει και μια άλλη ομάδα, η

85. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, «Ένωσις των Ελληνίδων. Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή», ό.π.

86. Βλ. Έκθεσις των πεπραγμένων υπό της Ενώσεως των Ελληνίδων, συνταχθείσα υπό Καλλιρρόης Παρρέν, έτος 1897 και 1898, εν Αθήναις 1899, σ. 92· Αλεξάνδρα Μπακαλάκη - Ελένη Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση α εις τα του οίκου»,... ό.π., σ. 75.

87. Βλ. Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων έτος 1917, Αθήνα 1918, σ. 4.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/235.gif&w=600&h=915

οποία αποτελείται από τις μαθήτριες της Σχολής. Ανάμεσα σ' αυτές υπήρχαν άπορες, στις οποίες η εργασία φασόν προσέφερε την ευκαιρία να σπουδάζουν και ταυτόχρονα να κερδίζουν τα προς το ζην. Πράγματι, δεν αποκλείεται ένας αριθμός μαθητριών που είχαν ανάγκη να εργασθούν, να έπαιρναν από την Ένωση εργασία φασόν για το σπίτι.

Η κίνηση της πώλησης των ρούχων ήταν εποχική. Όπως θα διαπιστώσουμε παρακάτω, οι προσλήψεις και απολύσεις του προσωπικού ρυθμίζονταν από τον φόρτο εργασίας που δημιουργούσε η εποχική ζήτηση των ρούχων. Από τον Σεπτέμβριο μέχρι το Δεκέμβριο υπήρχε πολλή δουλειά, λόγω της κατασκευής χειμερινών ενδυμασιών και επίσημων φορεμάτων για τις γιορτές των

ΠΙΝΑΚΑΣ 24

Έσοδα της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων από δίδακτρα, πωλήσεις φορεμάτων και ασπρορούχων

Έτος

Δίδακτρα

Εισπράξεις από πωλήσεις φορεμάτων

Εισπράξεις από πωλήσεις ασπρορούχων

Σύνολο από πωλήσεις φορεμάτων & ασπρορούχων

Σύνολο από

δίδακτρα, φορέματα & ασπρόρουχα

1901

15

39*

-

39

54

1902

18

44*

-

44

62

1907

30

34

3

37

67

1908

26

32

4

36

62

1909

28

33

4

37

65

1910

30

29

3

32

62

1911

31

29

4

33

64

1912

33

26

6

32

65

1913

38

23

6

29

67

1914

33

34

6

40

73

1917

28

31

6

37

65

1919

25

34

4

38

58

1921

31

21

8

29

60

1922

47

27

9

36

83

* Τα κονδύλια αυτά περιλαμβάνουν τις εισπράξεις από πωλήσεις φορεμάτων και ασπρορούχων μαζί.

Πηγές: Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1901 και 1902, Αθήνα 1903' Λογοδοσία του Επαγγελματικού και Οικοκυρικόν Τμήματος των ετών 1907, 1908, 1909, 1910, Αθήνα 1911" Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής των ετών 1911, 1912, 1913, 1914, Αθήνα 1915· Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής Ενώσεως των Ελληνίδων, έτος 1917, Αθήνα 1918· Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής, έτος 1919, Αθήνα 1920' Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής 1921 και 1922, Αθήνα 1923.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/236.gif&w=600&h=915

Χριστουγέννων. Στη συνέχεια οι ρυθμοί εργασίας ήταν πιο αργοί μέχρι το Μάρτιο. Από το Μάρτιο μέχρι τον Ιούνιο υπήρχε πάλι πολλή δουλειά εξαιτίας της κατασκευής εαρινών και καλοκαιρινών ρούχων και αποκριάτικων ενδυμασιών. Το καλοκαίρι η κίνηση σταματούσε για να ξαναρχίσει το φθινόπωρο. Η Σχολή αναλάμβανε επίσης και το σιδέρωμα των ρούχων. Η εργασία αυτή γινόταν κατά τη διάρκεια του μαθήματος του σιδερώματος ως πρακτική άσκηση.

Με βάση τα δεδομένα που περιλαμβάνονται στον πίνακα εσόδων της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 8) παρατηρούμε πώς διαμορφώνεται το ποσοστό συμβολής των εισπράξεων από τα δίδακτρα και των εισπράξεων από τις πωλήσεις των φορεμάτων και των ασπρορούχων στο σύνολο των εσόδων.

Από τον παραπάνω πίνακα διαπιστώνουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων της Σχολής προέρχεται από τις πωλήσεις φορεμάτων και ασπρορούχων και από τα δίδακτρα. Τα περισσότερα έτη οι εισπράξεις από τις πουλήσεις των φορεμάτων και των ασπρορούχων υπερβαίνουν το ποσοστό των διδάκτρων. Ας σημειωθεί ότι ο προϋπολογισμός των εσόδων ήταν μια δύσκολη υπόθεση. Η Σχολή κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους πρέπει να είχε απώλειες από τα δίδακτρα. Δεν ήταν λίγες οι γυναίκες που διέκοπταν στα μέσα της χρονιάς, με αποτέλεσμα τη μείωση του ποσού των προϋπολογισθέντων διδάκτρων. Μια άλλη πηγή εσόδων ήταν το σιδέρωμα των ρούχων. Παρά τις προσπάθειες για έσοδα που κατέβαλε το τμήμα μαγειρικής με ετοιμασία εδεσμάτων και οργάνωση συσσιτίων για τις εργάτριες (το 1917), τα έξοδα αυτού του τμήματος σταθερά υπερβαίνουν τα έσοδα.

Η Σχολή επιβαρυνόταν με έξοδα (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 9) για το ενοίκιο των γραφείων της, τους μισθούς των διδασκαλισσών και την αγορά υλικών που χρησίμευαν στη διδασκαλία (γραφική ύλη κ.ά.).

Η Σχολή είχε στο έμμισθο προσωπικό δασκάλες και βοηθούς κοπτικήςραπτικής. Το προσωπικό αμειβόταν μόνο για την χρονική περίοδο που γίνονταν μαθήματα και όχι για όλη τη διάρκεια του έτους. Πολλές φορές εκτός από το μισθό του, ο οποίος ήταν σταθερός, το προσωπικό λάμβανε και ποσοστά επί των πωλήσεων.88 Συνήθως οι βοηθοί της κοπτικής-ραπτικής ήταν απόφοιτοι της Σχολής.

Ο Πίνακας 26 μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε το ποσοστό κατά το οποίο οι μισθοί του προσωπικού επιβαρύνουν το σύνολο των εξόδων. Εκτός από τα δύο πρώτα έτη, που η επιβάρυνση κυμαίνεται κάτω από 50 %, όλα τα υπόλοιπα έτη, με εξαίρεση το 1913, το ποσοστό της επιβάρυνσης των μισθών επί

88. Από τον πίνακα των εξόδων φαίνονται οι μισθοί. Το 1919 το ποσοστό της πρόσθετης αμοιβής από τις πωλήσεις ήταν 20%. Βλ. Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής, έτος 1919, Αθήνα 1920.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/237.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 25

Αμοιβές του προσωπικού της Οικιακής και Επαγγελματικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων, 1901-1902, 1902-1903 και 1919

Προσωπικό

1901-1902

1902-1903

1919

Διευθύντρια

Ραπτική -κοπτική φορεμάτων

Ραπτική -κοπτική ασπρορούχων

Ραπτική -κοπτική

παιδικών

φορεμάτων

Πιλοποιία Ανθοποιία

Σιδέρωμα Μαγειρική Γυμναστική Καλλιτεχνικά

Γαλλικά

Ελληνική γλώσσα

Θρησκευτικά

Στενογραφία

Υπηρετικό προσωπικό

Υγιεινή και στοιχειώδης νοσηλεία

Διπλογραφία

Γραφομηχανή

100 δρχ. με παροχή κατοικίας

2 δασκάλες (—)

3 βοηθοί 30 δρχ. 1 βοηθός 50 δρχ. 1 δασκάλα για τις εύπορες 100 δρχ.

70 δρχ.

Σεπτέμβριος & Οκτώβριος 1901 80 δρχ.

από το Νοέμβριο 100 δρχ.

150 δρχ. μόνο για το α' εξάμηνο

στις αρχές του χρόνου 80 δρχ., κατόπιν 40 δρχ.

60 δρχ.

γυναίκα 25 δρχ.

1 δασκάλα 35 δρχ.

αμισθί (από μέλος Δ.Σ.)

αμισθί (από μέλος Δ.Σ.)

ιερέας (—)

135 δρχ. χωρίς παροχή κατοικίας

2 δασκάλες (—) 5 βοηθοί 25 δρχ., συν 10% για κάθε εργασία που εκτελείται από το τμήμα της καθεμιάς

110 δρχ. 100 δρχ.

«επί ιδίω λογαριασμώ»

40 δρχ.

άνδρας 35 δρχ.

1 δασκάλα 35 δρχ.

αμισθί (από μέλος Δ.Σ.)

αμισθί (από μέλος

Δ.Σ.)

ιερέας (—)

2 δασκάλες από 9/ 1918 μέχρι 12/1918 (-)

1 δασκάλα από 12/

1918 μέχρι 3/1/1919 250 δρχ. και 20% επί της εργασίας

2 δασκάλες από 3/

1919 (—)

180 δρχ. και 20% επί της εργασίας βοηθός 100 δρχ.

εκτελεί και χρέη επιμελήτριας 70 δρχ.

1 δασκάλα 40 δρχ. 100 δρχ.

70 δρχ. 60 δρχ. 40 δρχ.

υπηρέτρια 60 δρχ. υπηρέτης-θυρωρός 70 δρχ.

Πηγές: Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1901 και 1902, Αθήνα 1903· Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής, έτος 1919, Αθήνα 1920.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/238.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 26

Συμμετοχή των μισθών προσωπικού στο σύνολο των εξόδων

Συμμετοχή των μισθών προσωπικού στο σύνολο των εξόδων

Σύνολο

Μισθοί

Ποσοστό μισθών επί

Έτος

εξόδων

προσωπικού

του συνόλου των εξόδων

(δρχ·)

(δρχ)

1901

19.159,80

7.831,65

41

1902

22.336,65

10.493,75

47

1907

21.062,55

12.884,30

61

1908

21.561,85

13.470,95

62

1909

22.521,95

14.680,95

65

1910

23.865,10

14.655,30

61

1911

23.524,70

14.733,10

63

1912

21.315,40

12.793,40

60

1913

19.982,90

10.820,15

54

1914

25.059,85

15.690,90

63

1917

23.595,15

14.902,40

63

1919

28.385,70

19.305,70

68

1921

32.454,10

22.107,90

68

1922

41.005,30

28.055,90

68

Πηγές: Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1901 και 1902, Αθήνα 1903" Λογοδοσία του Επαγγελματικού και Οικοκυρικού Τμήματος των ετών 1907, 1908, 1909, 1910, Αθήνα 1911· Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1911, 1912, 1913, 1914, Αθήνα 1915" Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων, έτος 1917, Αθήνα 1918' Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής, έτος 1919, Αθήνα 1920' Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής 1921 και 1922, Αθήνα 1923.

Πηγές: Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1901 και 1902, Αθήνα 1903" Λογοδοσία του Επαγγελματικού και Οικοκυρικού Τμήματος των ετών 1907, 1908, 1909, 1910, Αθήνα 1911· Λογοδοσία της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής 1911, 1912, 1913, 1914, Αθήνα 1915" Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων, έτος 1917, Αθήνα 1918' Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής, έτος 1919, Αθήνα 1920' Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής 1921 και 1922, Αθήνα 1923.

των εσόδων κυμαίνεται από 54% έως 68%. Τα δύο πρώτα έτη ο περιορισμένος αριθμός μαθημάτων δεν απαιτούσε πολλούς δασκάλους. Τα τελευταία έτη, στα οποία αυξάνονται τα μαθήματα, αυξάνεται και το ποσοστό. Επίσης, η αύξηση αυτή μπορεί να δικαιολογηθεί, γιατί τα μαθήματα των καλλιτεχνικών και της ελληνικής γλώσσας τα δίδασκαν οι κυρίες-μέλη του Δ.Σ. της Σχολής ενώ των θρησκευτικών ιερέας χωρίς αμοιβή.

Από τις ετήσιες λογοδοσίες της Σχολής προκύπτει ότι τα τμήματα τα οποία παρουσιάζουν τα περισσότερα προβλήματα είναι της κοπτικής-ραπτικής και της πιλοποιίας (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 9). Επειδή οι δασκάλες της κοπτικής-ραπτικής απασχολούνταν ολόκληρη την ημέρα χωρίς να μπορούν να αναλαμβάνουν δικές τους εργασίες, ζητούσαν μεγάλη αμοιβή, με αποτέλεσμα η Σχολή να επιβαρύνεται με επιπλέον έξοδα. Οι δασκάλες της κοπτικής-ραπτικής άλλαζαν πολύ συχνά. Το 1919 την παραμονή της έναρξης των μαθημάτων και οι δυο δασκάλες κοπτικής-ραπτικής με επιστολή τους προς το διοικητικό συμβούλιο δήλωσαν ότι θα παραιτούνταν εάν δεν ικανοποιούνταν τα αιτήματά τους, τα οποία ήταν: υπερδιπλασιασμός του μισθού τους και συνέχιση της αμοι

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/239.gif&w=600&h=915

αμοιβής τους κατά τους θερινούς μήνες.89 Τα αιτήματα των δασκάλων απορρίφθηκαν επειδή το μέτρο περί δωδεκάμηνης καταβολής των μισθών έπρεπε να επεκταθεί σε όλο το προσωπικό, ενώ υπήρχε στενότητα οικονομικών πόρων.

Το τμήμα πιλοποιίας παρουσίαζε προβλήματα για δύο κυρίως λόγους. Πρώτον, λόγω έλλειψης χρημάτων για τη μισθοδοσία πεπειραμένης δασκάλας πιλοποιού. Δεύτερον, λόγω έλλειψης των απαραίτητων υλικών για την κατασκευή των καπέλων. Το 1901 οι κυρίες-μέλη του διοικητικού συμβουλίου της Σχολής έκαναν έρανο και συγκέντρωσαν ένα ποσό (3.300 δρχ.) με το οποίο χρέωσαν την εφορία-τμήμα καπέλων. Με αυτά τα χρήματα αγοράσθηκαν υλικά από το Παρίσι. Όμως οι προσπάθειές τους απέβησαν άκαρπες. Για να πουληθούν τα χειμερινά καπέλα, εξαιτίας των ατελειών που παρουσίαζε η κατασκευή τους, έγινε λαχειοφόρος κλήρωση.90 Το τμήμα πιλοποιίας δεν αποφέρει έσοδα στη Σχολή καθ' όλο το διάστημα που εξετάζουμε τη λειτουργία της (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 8).91 Το τμήμα μαγειρικής, λόγω των ακριβών υλικών που προϋπέθετε η διδασκαλία του, είχε περισσότερα έξοδα παρά έσοδα. Από τον πίνακα των εσόδων, παρατηρούμε ότι η Σχολή διέθετε χρήματα για να αγοράζονται εφημερίδες «του συρμού» και φιγουρίνια, έτσι ώστε τα ρούχα που κατασκευάζονταν εκεί να είναι εφάμιλλα σε γούστο, ράψιμο και στυλ με τα μεγάλα ατελιέ μοδιστρικής της Αθήνας.

Πριν στραφούμε στο επόμενο παράδειγμα μετασχηματισμού της γενικής μόρφωσης σε επαγγελματική κατάρτιση, θα επιχειρήσω μια σύντομη ανασκόπηση αυτού του φιλανθρωπικού σχήματος.

Η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως των Ελληνίδων προσφέρει την απαραίτητη τεχνογνωσία για τον βιοπορισμό τόσο στις γυναίκες των λαϊκών τάξεων, όσο και σε εκείνες που ανήκουν στα μικρομεσαία στρώματα. Στόχος της Σχολής είναι η εξασφάλιση επαγγέλματος που σχετίζεται με τις γυναικείες τέχνες για τις φτωχές γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων και με το δημόσιο τομέα (δακτυλογράφοι - στενογράφοι) για τις γυναίκες που δεν μπορούν να βρουν δουλειά στον τομέα της γενικής εκπαίδευσης. Η Σχολή προσφέρει μια αυστηρή επαγγελματική εξειδίκευση. Αυτό το συμπεραίνει κανείς από το ωρολόγιο πρόγραμμα των μαθημάτων. Για παράδειγμα, αυτές που παρακολουθούν τα μαθήματα κοπτικής-ραπτικής δεν μπορούν να παρακολουθήσουν αυτά της κατασκευής ανθέων, της πιλοποιίας και της λογιστικής γιατί διεξάγονται τις ίδιες ώρες.

89. Το περιστατικό αυτό καταγράφεται λεπτομερώς, στο Ένωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία της Επαγγελματικής... 1919, ό.π., σ. 3.

90. «Λογοδοσία των πεπραγμένων υπό της Ενώσεως των Ελληνίδων 1901 και 1902», Λογοδοσία της Οικοκυρικής... 1901 και 1902, ό.π., σ. 5.

91. Τα ποσά που αναγράφονται για τα έτη 1901 και 1902 (2.475 και 1.485 δρχ.)

Σελ. 239
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 220
    

    σεως των Ελληνίδων και λειτουργεί στο κτίριο που στεγάζεται η Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή. Μαζί με τις άπορες γυναίκες, που μπορούν να παρακολουθούν δωρεάν τα μαθήματα του Κυριακού Σχολείου, οφείλουν να προσέρχονται και όσες από τις μαθήτριες της Επαγγελματικής Σχολής είναι αγράμματες κατά τον πρώτο χρόνο της φοίτησης τους σε αυτήν. Τα μαθήματα παραδίδονται από φοιτήτριες της φιλολογίας του Εθνικού Πανεπιστημίου.45

    Το 1910 το Κυριακό Σχολείο αποκτά και βιβλιοθήκη. Από τη βιβλιοθήκη μπορούν να δανείζονται βιβλία οι άπορες γυναίκες τόσο για να συμπληρώνουν τις γνώσεις και τη μόρφωσή τους, όσο και για να περνούν μερικές ώρες αναψυχής διαβάζοντας τους έλληνες συγγραφείς.46 Με την ίδρυση δανειστικής βιβλιοθήκης οι ιδρύτριες προσπαθούν να μεταδώσουν μια αστική συνήθεια στις άπορες γυναίκες, αυτή της ανάγνωσης, καθώς και το αίσθημα της ικανοποίησης από την ανάγνωση.

    Οι δραστηριότητες του Κυριακού Σχολείου εμπλουτίζονται με τις εκδρομές που διοργανώνονται από την Επαγγελματική Σχολή. Σύμφωνα με τις ελληνικές παραδόσεις η γιορτή του Πάσχα τελείται στο ύπαιθρο. Οι μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου πηγαίνουν για να γιορτάσουν στο Κεφαλάρι της Κηφισιάς, όπου ψήνουν αρνιά και τσουγκρίζουν αυγά.47

    Η λειτουργία του Κυριακού Σχολείου ως τμήματος της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων είναι μακρά, καθώς φθάνει μέχρι το 1973.48 Με το Κυριακό Σχολείο πραγματοποιείται μια πρώτη, έστω και αποσπασματική, προσπάθεια διαμόρφωσης ενός μοντέλου εργάτριας με ηθικά και εθνοθρησκευτικά, ανάλογα με το κλίμα της εποχής, ιδεώδη. Παράλληλα, υπό το πνεύμα «της κοινωνικής αλληλεγγύης» γίνονται και οι πρώτες απόπειρες οργανωμένης διείσδυσης των αστικών συνηθειών και νοοτροπιών στα λαϊκά στρώματα μέσω των γυναικών.

    5. ΤΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ

    «Υπεράνω της ανάγκης του να μανθάνουν αι κόραι του λαού τα στοιχειώδη γράμματα και να τυγχάνωσιν της δεούσης μορφώσεως εν τοις δημοτικοίς σχολείοις διά της λειτουργίας αναλόγων δημοσυντήρητων παρθεναγωγείων υπάρχει η ανάγκη εκπαιδεύσεως των κορασιών επί τω σκοπώ να εξασφαλισθή αυ-

    45. Καλλιρρόη Παρρέν, «Κυριακόν Σχολείον», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 815, 1212-1904.

    46. Καλλιρρόη Παρρέν, «Διά τον λαόν», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 983, 15-3-1910.

    47. Λογοδοσία Λυκείου των Ελληνίδων 1911, Αθήνα 1912.

    48. Στο άρθρο 2 του καταστατικού γίνεται μνεία του Κυριακού Σχολείου, Καταστατικόν της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Ενώσεως των Ελληνίδων, Αθήνα 1973.