Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 240-259 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/240.gif&w=600&h=915

Το ευέλικτο σχήμα οργάνωσης επιτρέπει στη Σχολή να μεταβάλλει το εκπαιδευτικό της πρόγραμμα ανάλογα με τις ανάγκες που παρουσιάζει η αγορά εργασίας. Έτσι παρατηρούμε ότι τα μαθήματα δακτυλογράφησης ξεκινούν στη Σχολή αμέσως μετά την καθιέρωση της πρόσληψης γυναικών δακτυλογράφων στις δημόσιες υπηρεσίες.

Για την Ελλάδα η Σχολή υπακούει σε ένα νεωτεριστικό τρόπο οργάνωσης, ο οποίος αφενός μεν καλύπτει τις ανάγκες των μαθητριών, αφετέρου δε εξασφαλίζει την οικονομική επιβίωσή της. Η Σχολή προσφέρει πολλές διευκολύνσεις στις μαθήτριες. Ειδικότερα, υπάρχει στέγη, το Άσυλο της Αγίας Αικατερίνης, γι' αυτές που έρχονται από την επαρχία και το εξωτερικό, ωράριο παρακολούθησης βολικό για τις μαθήτριες, δυνατότητα εξοικονόμησης των προς το ζην για τις άπορες με εργασία στο σπίτι.

Ως προς το διδακτικό προσωπικό, παρατηρούμε ότι οι ερασιτέχνες δασκάλες της πρώτης φάσης λειτουργίας της αντικαθίστανται σε μεγάλο βαθμό από επαγγελματίες.

Συνοψίζοντας, η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως των Ελληνίδων, χωρίς να χάνει τον φιλανθρωπικό χαρακτήρα της, ο οποίος έγκειται στην προσφορά τεχνογνωσίας σε άπορες νέες εργαζόμενες, μπαίνει με επιτυχία στην αγορά του έτοιμου ρούχου, εξασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο μια καλή συμπληρωματική χρηματοδότηση για την απρόσκοπτη λειτουργία της.

7. ΤΟ ΚΥΡΙΑΚΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟΝ ΤΟΥ ΕΝ ΠΕΙΡΑΙΕΙ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΠΡΟΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΝ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΔΟΣ

Το Κυριακό Σχολείο, ως φιλανθρωπικό σχήμα παροχής μόρφωσης και στη συνέχεια επαγγελματικής κατάρτισης, αναπτύσσεται και στον Πειραιά, την κατεξοχήν εργατούπολη της Ελλάδας. Την 1η Ιανουαρίου 1904 ιδρύεται στον Πειραιά το σωματείο Σύνδεσμος Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος, με σκοπό την ηθική και υλική προστασία και τη σχετική μόρφωση του εργατικού γυναικείου πληθυσμού της πόλης.92 Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, σύμφωνα με τα άρθρα 2 και 3 του καταστατικού του, ο Σύνδεσμος με την έναρξη των εργασιών του προγραμματίζει την ίδρυση Κυριακού Σχολείου, αναγνωστηρίου και την οργάνωση θρησκευτικών ομιλιών και διαλέξεων. Ενώ για το μέλλον ο Σύνδεσμος δεσμεύεται από το καταστατικό του να καταρτίσει δικά του

είναι οι τμηματικές καταβολές του δανείου που πήραν από το διοικητικό συμβούλιο της Σχολής.

92. Καταστατικόν τον εν Πειραιεί Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος, Εν Πειραιεί 1904, σ. 3" ΕΛΙΑ, φάκ. του Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/241.gif&w=600&h=915

τμήματα παροχής εργασίας και ταμείο αποταμίευσης. Η παροχή ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και η προστασία του ηθικού και του ιδιωτικού βίου των εργατριών του Πειραιά περιλαμβάνονται στους στόχους του Συνδέσμου.

Ο Σύνδεσμος διοικείται από συμβούλιο το οποίο αποτελείται από 20 έως 12 μέλη το ελάχιστο. Το Διοικητικό Συμβούλιο εκλέγει μεταξύ των μελών του την πρόεδρο, την αντιπρόεδρο, την έφορο, τη γραμματέα και την ταμία του Συνδέσμου. Η έφορος, σύμφωνα με το καταστατικό, είναι υπεύθυνη για την οργάνωση, τη λειτουργία και τη διαχείριση του Κυριακού Σχολείου. Τα μέλη του Δ.Σ. χωρίζονται σε τακτικά, έκτακτα, επίτιμα, αντεπιστέλλοντα, δωρητές και ευεργέτες. Τα τακτικά και τα έκτακτα μέλη του Συνδέσμου εκλέγονται από την ολομέλεια του διοικητικού συμβουλίου ύστερα από πρόταση τριών μελών. Τα τακτικά μέλη καταβάλουν 6 δρχ. ετησίως. Δωρητές ονομάζονται αυτοί που προσφέρουν στο Σύνδεσμο 200 δρχ. και άνω σε χρήματα ή σε είδος και ευεργέτες αυτοί που προσφέρουν 500 δρχ. και άνω. Σύμφωνα με τις ισχύουσες συνήθειες των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, στο κτίριο που στεγάζεται ο Σύνδεσμος τα ονόματα των ευεργετών και των δωρητών αναγράφονται σε πίνακα ο οποίος είναι αναρτημένος πάντοτε στην κεντρική αίθουσα.

Όλη η αφρόκρεμα της πειραϊκής κοινωνίας, άνδρες και γυναίκες, πλαισιώνει τις δραστηριότητες αυτού του σωματείου, σε αντίθεση με το Κυριακό Σχολείο της Καλλιρρόης Παρρέν, στο οποίο, όπως διαπιστώσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, συμμετέχουν γυναίκες μόνο, κυρίως από το χώρο της τότε πνευματικής διανόησης. Γνωστοί επιχειρηματίες, όπως ο Κυριάκος Λυγινός, ο Αλέξανδρος Σκουζές, ο Β. Σερπιέρης, και γυναίκες από οικογένειες επιχειρηματιών, όπως η Ελισ. Ρετσίνα, η Αργ. Φεράλδη, η Ροδόπη Πρωτοπαπά. Ο Σύνδεσμος, όπως άλλωστε και η πλειοψηφία των γυναικείων φιλανθρωπικών σωματείων, τίθεται υπό την προστασία της βασίλισσας.93

Όπως αναφέρεται στις λογοδοσίες των ετών 1907 έως και 1915, ο Σύνδεσμος χωρίζει τη δράση του σε δύο σκέλη: στο φιλανθρωπικό και στο εκπολιτιστικό. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα του Συνδέσμου περιλαμβάνει την παροχή ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και συσσιτίου- ενώ η πολιτιστική δραστηριότητα περιλαμβάνει το Κυριακό Σχολείο.

Επιχειρώντας να αποκωδικοποιήσω τον όρο «εκπολιτιστικός σκοπός» ή «εκπολιτιστική δραστηριότητα» που χρησιμοποιείται κατά κόρον από τις εκάστοτε προέδρους του Συνδέσμου και προσδιορίζει τις δραστηριότητες του Κυριακού Σχολείου, κατέληξα στις εξής υποθέσεις:

α. Το σωματείο παρουσιάζει ένα σχήμα στο οποίο συνυπάρχουν οι δύο

93. Λογοδοσία του υπό την προστασίαν της Α. Μεγαλειότητας της βασιλίσσης διατελούντος Σύνδέσμον των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος των ετών 1907-1910, Εν Πειραιεί 1911. Περιλαμβάνονται τα ονόματα που συνδράμουν το Σύνδεσμο.

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/242.gif&w=600&h=915

μορφές φιλανθρωπίας, η παραδοσιακή και η νεωτεριστική. Η πρώτη, αυτό που ονομάζω παραδοσιακή, συντελείται με την παροχή υπηρεσιών ή ειδών πρώτης ανάγκης στους φτωχούς. Είναι μια σχέση με μονοσήμαντο χαρακτήρα. Η δεύτερη, η νεωτεριστική, εκφράζεται με την παροχή εργασίας και μόρφωσης προς τους φτωχούς. Πρόκειται για μια αμφίσημη σχέση, η λειτουργία της οποίας προϋποθέτει την ενεργό συμμετοχή και των δύο σκελών. Οι φτωχοί κοπιάζουν διά της μαθητείας ή διά της εργασίας για να αποκτήσουν τους καρπούς της φιλανθρωπίας. Πιθανότατα, λοιπόν, τα μέλη του σωματείου να χρησιμοποιούν για το Κυριακό Σχολείο τον όρο εκπολιτιστική δραστηριότητα και όχι φιλανθρωπική γιατί κατέχουν την έννοια αυτής της διαφοράς.

β. Η χρησιμοποίηση του όρου επιδιώκει να τονίσει τον ευρύτερο ρόλο τον οποίον έχουν αναλάβει οι φιλάνθρωποι μέσω του Κυριακού Σχολείου. Εκτός από την παροχή μόρφωσης στις εργάτριες, θέλουν να μεταδώσουν τα δικά τους πρότυπα και να τις μυήσουν στις δικές τους συμπεριφορές. Συγκεκριμένα, όπως αναφέρουν, θέλουν να αναλάβουν το έργον «της εξημερώσεως των λαϊκών κορασιών».94 Θέλουν να τους μεταδώσουν την αγάπη προς την πατρίδα και την οικογένεια. Ζητούν από αυτές να «επαναστατήσουν κατά της ανθυγιεινής κατοικίας».95 Προσπαθούν με τη θρησκευτική διδασκαλία και την ανάπτυξη του θρησκευτικού συναισθήματος να τις ηθικοποιήσουν και να τις χειραγωγήσουν. Επομένως, το Κυριακό Σχολείο, το οποίο αναγράφεται και ως «εκπολιτιστικό σχολείο», ξεπερνά τα στενά πλαίσια της φιλανθρωπίας, γιατί έχει να κάνει ταυτόχρονα και με την παροχή πολιτιστικών αγαθών.98

Πριν προχωρήσουμε στην αναλυτική παρουσίαση του Κυριακού Σχολείου, θα ήθελα να παραθέσω μερικά στοιχεία για την παροχή περίθαλψης και συσσιτίου. Αυτό θα μας επιτρέψει να έχουμε μια σαφή εικόνα των δραστηριοτήτων του Συνδέσμου και να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται αυτές μεταξύ τους.

Οι ασθενείς εργάτριες οι οποίες φοιτούν στο Κυριακό Σχολείο έχουν δωρεάν ιατρική παρακολούθηση και περίθαλψη. Δηλαδή, ο Σύνδεσμος χορηγεί γιατρό, φάρμακα, γάλα και κρέας και οτιδήποτε άλλο κριθεί αναγκαίο για την ανάρρωση των μαθητριών-εργατριών και είναι στα όρια των δυνατοτήτων του. Γιατροί του Πειραιά συμπράττουν δωρεάν στη δραστηριότητα του Συνδέσμου. Από το 1915 καθιερώνεται η προληπτική ιατρική για τις μαθήτριες του Κυ

94. Η φράση «εξημέρωση των εργατριών» αναφέρεται στη Λογοδοσία του Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος, 20-5-1915.

95. Βλ. στο ίδιο.

96. Για τη συνύπαρξη και τη σημασία του πολιτιστικού κεφαλαίου ως στοιχείου της

περιουσίας των κεφαλαιούχων βλ. Αλίκη Βαξεβάνογλου, Οι Έλληνες κεφαλαιούχοι 1900-

1940. Κοινωνική και οικονομική προσέγγιση, Αθήνα 1994, σ. 139-141.

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/243.gif&w=600&h=915

Κυριακού Σχολείου. Κάθε Κυριακή εξετάζονται από γιατρό.97 Η συνήθεια του οικογενειακού γιατρού και της ιατρικής παρακολούθησης ήταν άγνωστη για τα εργατικά στρώματα. Αρρώστιες οι οποίες μπορούσαν είτε να προληφθούν, είτε να θεραπευθούν εγκαίρως, απειλούσαν σοβαρά την υγεία, ακόμη και τη ζωή της εργάτριας. Από τις 350 μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου, οι μισές σχεδόν πάσχουν από αρρώστιες όπως αναιμία, τραχώματα, αδενίτιδες (αμυγδαλές), στομαχικές και δερματικές ασθένειες. Οι περισσότερες από αυτές βρίσκονται σε προφυματική κατάσταση.98 Ο Σύνδεσμος πληρώνει και τα έξοδα της νοσοκομειακής περίθαλψης των εργατριών. Για παράδειγμα, το 1919 εγχειρίζονται στο Τζάννειο Νοσοκομείο του Πειραιά έξι εργάτριες με έξοδα του Συνδέσμου. Κατά το στάδιο της ανάρρωσης προσφέρουν στις εργάτριες για ένα χρονικό διάστημα, ιδίως κατά το καλοκαίρι, διαμονή στην εξοχή. Για να γίνει αυτό πρέπει να υπάρχει έγκριση από τον αρμόδιο γιατρό. Στον πίνακα εξόδων (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 11) αναφέρονται τα δαπανηθέντα ποσά για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.

Το 1906 αρχίζει η παροχή συσσιτίου στις φτωχές οικογένειες του Πειραιά. Για ένα πλήρες γεύμα η μερίδα κοστίζει 10-20 λεπτά. Στην αρχή της λειτουργίας του στην περιοχή που βρίσκονταν τα εργοστάσια του Πειραιά υπέρχε μαγειρείο, το οποίο εξυπηρετούσε τις ανάγκες του συσσιτίου, την ίδια χρονιά όμως κατεδαφίστηκε. Το 1909 ο Δημ. Ομηρίδης Σκυλίτσης, δήμαρχος του Πειραιά και μέλος του Συνδέσμου (κατέβαλε συνδρομή 100 δρχ.) παραχώρησε το επί της κεντρικής οδού Νοταρά πρώην κατάστημα των δημοτικών λουτρών για να χρησιμοποιηθεί από το Σύνδεσμο ως μαγειρείο και ως αίθουσα φαγητού. Ο Δήμος χρηματοδότησε και ένα μεγάλο μέρος των δαπανών μεταφοράς και εγκατάστασης των λεβήτων και των μαγειρικών σκευών.99 Η τροφή μεταφερόταν με αμαξαγώγια στα εργοστάσια, απ' όπου και την προμηθεύονταν οι εργαζόμενοι. Εκτός από τους εργαζόμενους στα εργοστάσια το συσσίτιο είχε και άλλους αποδέκτες. Ύστερα από αίτηση της Αστυνομικής Διεύθυνσης Αθηνών παρείχε τροφή και στους «φρενοβλαβείς» κρατουμένους στις Τζιτζιφιές. Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων μοιράσθηκαν δωρεάν 10.000 μερίδες στις οικογένειες των στρατευμένων.100 Από το 1915 το διοικητικό συμβούλιο του Συνδέσμου παραχώρησε το συσσίτιο στον Πατριωτικό Σύνδεσμο, ώστε να αποτελέσει ξεχωριστό τμήμα των δραστηριοτήτων του. Το σωματείο

97. Λογοδοσία του Συνδέσμου... 20-5-1915, ό.π., σ. 8.

98. ΕΛΙΑ, φάκ. του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, Λογοδοσία... 29-6-1930, ό.π.

99. Λογοδοσία του υπό την προστασίαν της Α. Μεγαλειότητος... 1907-1910, ό.π., σ. 4-6.

100. Λογοδοσία του Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος, Εν Πειραιεί 10-2-1915.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/244.gif&w=600&h=915

αυτό συστάθηκε από τη βασίλισσα. Ο Σύνδεσμος, ύστερα από έγκριση του διοικητικού συμβουλίου, μαζί με το συσσίτιο προσέφερε 10.000 δρχ., ποσό που είχε καταθέσει ως παρακαταθήκη στην Εθνική Τράπεζα με σκοπό να χρησιμεύσει ως «θεμέλιος λίθος» για την ανέγερση κατάλληλου κτιρίου για το συσσίτιο.101 Από τις λογοδοσίες των επόμενων ετών πληροφορούμαστε ότι ουδέποτε λειτούργησε το εν λόγω συσσίτιο και ότι ουδέποτε ανεγέρθηκε τέτοιο κτίριο. Για την εγκατάλειψη αυτής της φιλανθρωπικής δραστηριότητας διαμαρτύρονται ή κάνουν διάφορους υπαινιγμούς με ασαφή τρόπο στις λογοδοσίες τους τα εκάστοτε διοικητικά συμβούλια.

Το σύστημα της δωρεάν ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης εφαρμόστηκε και στο Εργαστήριον Απόρων Γυναικών της Αθήνας. Ενώ η παροχή συσσιτίου στο Εργαστήριο Απόρων Γυναικών της Αθήνας περιοριζόταν στις εργάτριες που δούλευαν σε αυτό. Μπορούμε να υποθέσουμε από τον κατάλογο των μελών του Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος ότι υπήρχε μεγαλύτερη δυνατότητα χρηματικής κάλυψης, όπως και στο Εργαστήριο Απόρων Γυναικών, απ' ό,τι στην Ένωση των Ελληνίδων όπου δεν εφαρμόζονταν με συστηματικό τρόπο αυτού του τύπου παροχές (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 10). Όμως κι εδώ καταγράφονται από το διοικητικό συμβούλιο του Συνδέσμου καταγγελίες και παράπονα για την αδιαφορία και την επικαλούμενη οικονομική δυσπραγία των αρχών και των κατοίκων. Συγκεκριμένα, κατηγορούν την Πολιτεία ότι δεν υποστήριξε το έργο του, το δήμο του Πειραιά ότι καθυστερεί την 1.000 δραχμών ετήσια συνδρομή του και τους συμπολίτες τους ότι δεν συνέδραμαν τον Σύνδεσμο ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητές τους.102

Το Κυριακό Σχολείο αρχίζει να λειτουργεί τον Οκτώβριο του 1904. Από τον εσωτερικό κανονισμό του, ο οποίος αποτελείται από 4 άρθρα, αντλούμε πληροφορίες για τα καθήκοντα των μαθητριών. Οι μαθήτριες πρέπει να προσέρχονται στην τάξη πέντε λεπτά τουλάχιστον πριν από την έναρξη του μαθήματος και να κάθονται στις θέσεις τους. Απαγορεύονται οι συνομιλίες, οι αντεγκλήσεις και οι χειρονομίες μέσα στην τάξη. Αυτές που παραβαίνουν τον κανονισμό επιπλήττονται από τη δασκάλα και αποβάλλονται από την αίθουσα εάν οι παρατηρήσεις της δεν έχουν αποτέλεσμα. Οι μαθήτριες οφείλουν να φοιτούν ανελλιπώς. Αν απουσιάσουν αδικαιολόγητα στερούνται του δικαιώματος προβιβασμού. Οι εργάτριες «μαθήτριες της Κυριακής» αντιμετωπίζονται με αυστηρότητα από το Σύνδεσμο, ως μαθήτριες καθημερινού σχολείου. Αν λάβουμε υπόψη τους κανονισμούς των εργοστασίων, οι οποίοι αναρτώνται σε εμφανή σημεία για το εργατικό προσωπικό, μπορούμε να κάνουμε μερικούς συσχετισμούς. Στους υπηρεσιακούς κανονισμούς των εργοστασίων αναγράφονται

101. Αυτή η διαδικασία περιγράφεται με λεπτομερή τρόπο, βλ. ό.π.

102. Λογοδοσία του υπό την προστασίαν της Α. Μεγαλειότητας... 1907-1910, ό.π.

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/245.gif&w=600&h=915

τα καθήκοντα και οι υποχρεώσεις των εργαζόμενων, τα μέτρα πρόληψης των ατυχημάτων, οι ευθύνες των επικεφαλής ειδικών και οι υπηρεσιακές σχέσεις του προσωπικού. Ο κανονισμός του Κυριακού σχολείου και ο κανονισμός του εργοστασίου βασίζονται σε ένα στοιχείο κοινό και για τους δύο, την πειθαρχία. Το σύστημα πειθαρχίας που θέλει να επιβάλει το Κυριακό Σχολείο αντιστοιχεί πλήρως στο σύστημα πειθαρχίας που επικρατεί στο εργοστάσιο. Εκτός από την παρακολούθηση των μαθημάτων οι εργάτριες θα πρέπει να μαθητεύσουν και να ασκηθούν στην πειθαρχία. Για να συλλάβουμε την έννοια της πειθαρχίας πρέπει να παρακολουθήσουμε το «δρομολόγιο» της ζωής της εργάτριας. Την εποχή που εξετάζουμε οι περισσότερες έρχονται από τον αγροτικό χώρο κατευθείαν για να πιάσουν δουλειά στο εργοστάσιο της πόλης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην είναι σε θέση να ενσωματώσουν αυτομάτως τους κανόνες που τους επιβάλλει η ζωή στην πόλη και στο εργοστάσιο. Δεν γνωρίζουν τίποτα για την ακρίβεια του ωρολογιακού χρόνου στον οποίο πρέπει αναγκαστικά να υπακούουν για να εξασφαλίσουν τα προς το ζην. Στο εργοστάσιο οφείλουν να περιορίσουν, ακόμη και να χάσουν, την αυτονομία του λόγου και των κινήσεών τους. Είναι φανερό ότι το Κυριακό Σχολείο του Πειραιά λειτουργεί ως ένας κρίκος, ο οποίος συνδέει τον μικρόκοσμο του χώρου προέλευσης των εργατριών με τη ζωή και τις συνήθειες της εργατούπολης. Κάτι ακόμη σημαντικό για την κοινωνική αγωγή των εργατριών είναι η επαφή τους με άτομα τα οποία δεν ανήκουν στα εργατικά στρώματα, όπως τα μέλη του Συνδέσμου και το διδασκαλικό προσωπικό του Κυριακού. Επίσης, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι έρχονται σε επαφή και με μαθήτριες-εργάτριες που δεν είναι συντοπίτισσές τους. Αυτό συμβάλλει στην εξάλειψη του συναισθήματος της εχθρικότητας και της καχυποψίας απέναντι σε κάθε πρόσωπο που δεν ανήκει στο στενό περιβάλλον της οικογένειάς τους και του χωριού τους.

Για να σχηματίσω το προφίλ των εργατριών-μαθητριών έκρινα σκόπιμο να παρακολουθήσω τη διαδικασία λειτουργίας του Κυριακού Σχολείου, δημιουργώντας ένα σώμα πληροφοριών στο οποίο τα στοιχεία για τις εργάτριες συσχετίζονται και συνδέονται με τη δομή του Σχολείου. Αντλώ πληροφορίες από τις ετήσιες λογοδοσίες του διοικητικού συμβουλίου του Συνδέσμου και από το μαθητολόγιο του Κυριακού Σχολείου που σώζεται από το σχολικό έτος 19131914 έως το 1921-1922.

Στο σημείο αυτό κρίνω απαραίτητο να προχωρήσω στην περιγραφή του μαθητολογίου. Το μαθητολόγιο χωρίζεται σε στήλες. Υπάρχει ξεχωριστή στήλη με το όνομα και το επώνυμο της μαθήτριας, την ηλικία της, τον τόπο διαμονής της (οδό και αριθμό, συνοικία), το επάγγελμα του πατέρα, την τάξη στην οποία εγγράφεται, την ημερομηνία εγγραφής και το επάγγελμα της μαθήτριας. Πρέπει να επισημάνω ότι το μαθητολόγιο συμπληρώνεται σύμφωνα με ό,τι δηλώνουν προφορικά οι ενδιαφερόμενοι και με ό,τι γράφει η συντάκτρια

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/246.gif&w=600&h=915

του μαθητολογίου. Κατά συνέπεια δεν διαθέτουμε γραπτά τεκμήρια (ληξιαρχικά βιβλία, μητρώα βαφτίσεων κλπ.) που να πιστοποιούν την εγκυρότητα αυτών των στοιχείων.

ΠΙΝΑΚΑΣ 27

Μαθητευόμενοι Κυριακού Σχολείου του εν Πειραιεί Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος

Έτη

Αριθμός μαθητριών

Αριθμός μαθητών

Σύνολο

1906-1907

300

300

1907-1908

350

350

1908-1909

350

350

1909-1910

300

300

1910-1911

322

322

1911-1912

365

365

1912-1913

1913-1914

307

307

1914-1915

180

180

1915-1916

336

336

1916-1917

221

221

1917-1918

150

150

1918-1919

52

1

53

1919-1920

355

16

371

1920-1921

275

23

298

1921-1922

289

8

297

Σύνολο

4.152

48

4.200

Πηγές: Για τα σχολικά έτη 1906-1910, Λογοδοσία του υπό την προστασίαν της Α. Μεγαλειότητας της βασιλίσσης διατελούντος Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος των ετών 1907-1910, Εν Πειραιεί 1911. Για τα σχολικά έτη 1910-1912 βλ. Λογοδοσία του Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος 20-51915. Για τα υπόλοιπα σχολικά έτη τα στοιχεία πάρθηκαν από τα διασωθέντα μαθητολόγια, ΕΛΙΑ, Σειρά: Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

Πηγές: Για τα σχολικά έτη 1906-1910, Λογοδοσία του υπό την προστασίαν της Α. Μεγαλειότητας της βασιλίσσης διατελούντος Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος των ετών 1907-1910, Εν Πειραιεί 1911. Για τα σχολικά έτη 1910-1912 βλ. Λογοδοσία του Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος 20-51915. Για τα υπόλοιπα σχολικά έτη τα στοιχεία πάρθηκαν από τα διασωθέντα μαθητολόγια, ΕΛΙΑ, Σειρά: Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

Το Σχολείο λειτουργούσε διαρκώς, εκτός από το έτος 1912-1913 εξαιτίας της εμπόλεμης κατάστασης. Κατά το διάστημα αυτό το κτίριο στο οποίο στεγαζόταν το Κυριακό Σχολείο επιτάχθηκε από την κυβέρνηση και χρησιμοποιήθηκε ως νοσοκομείο.103

Επίσης παρατηρούμε ότι από το σχολικό έτος 1916-1917 μέχρι το 19181919 ο αριθμός των μαθητευόμενων μειώνεται αισθητά σε σχέση με όλες τις υπόλοιπες χρονιές. Δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει αυτό το γεγονός, αν λάβουμε υπόψη τα πολιτικά γεγονότα αυτής της χρονικής περιόδου. Έχουμε τον

103. Λογοδοσία του Συνδέσμου... 10-2-1915, ό.π.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/247.gif&w=600&h=915

αποκλεισμό της Αθήνας και του Πειραιά από τις δυνάμεις της Αντάντ (19161917). Αυτό επηρεάζει έμμεσα και τη ζωή των εργατριών, γιατί σημαίνει ανεργία, φτώχεια, κοινωνική αναστάτωση. Εξαιτίας αυτών των περιστάσεων, δεν υπάρχουν περιθώρια για τις εργάτριες να σκεφθούν τίποτε άλλο εκτός από το ψωμί τους.

Φαίνεται ότι το Κυριακό Σχολείο του Πειραιά πρωτοτυπεί: από το 1918 και ύστερα εγγράφονται και αγόρια για να παρακολουθήσουν τα μαθήματά του. Τα κριτήρια βάσει των οποίων γίνονται τα αγόρια δεκτά στο Κυριακό δεν τα ξέρουμε. Όπως προκύπτει από τα μαθητολόγια, στην πλειοψηφία τους έχουν αδελφή η οποία παρακολουθεί τα μαθήματα του Κυριακού.

Για τον τρόπο «στρατολόγησης» των εργατριών στο Κυριακό Σχολείο δεν διαθέτουμε σαφή τεκμήρια. Όμως, από τα μαθητολόγια με βάση την ημερομηνία εγγραφής τους παρατηρούμε ότι αυτές προσέρχονται κατά μικρές ομάδες. Πραγματικά, την ίδια ημέρα εγγράφονται εργάτριες που δουλεύουν μαζί στο ίδιο εργοστάσιο, κοπέλες που κατοικούν στον ίδιο δρόμο ή ακόμη και στο ίδιο σπίτι ή κοπέλες που το επίθετο τους υποδηλώνει κάποιο βαθμό συγγένειας μεταξύ τους.

Αν λάβουμε υπόψη ότι οι αριθμοί αυτοί αντιπροσωπεύουν το σύνολο των μαθητριών που εγγράφονται κάθε χρόνο στο Κυριακό Σχολείο, τότε μπορούμε να διατυπώσουμε τα εξής ερωτήματα: πόσες από τις εγγεγραμμένες μαθήτριες φοιτούν ανελλιπώς καθ' όλη τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς και πόσες από αυτές παρακολουθούν τα μαθήματα για περισσότερο από μια σχολική χρονιά; Δεν είμαστε σε θέση να εντοπίσουμε καθ' όλο το διάστημα λειτουργίας του Κυριακού πόσες από τις μαθήτριες που εγγράφονται φοιτούν κανονικά. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε ότι από τις 1.300 μαθήτριες που εγγράφηκαν από το σχολικό έτος 1906-1907 έως το 1909-1910 φοίτησαν ανελλιπώς οι 500.104

Για το σύνολο των ετών κατά τα οποία φοιτούν οι μαθήτριες στο Κυριακό Σχολείο έχουμε στοιχεία-πληροφορίες για 2.213 μαθήτριες και μαθητές που εγγράφηκαν από το 1913-1914 μέχρι το 1921-1922. Παρατηρούμε τα εξής:

1 μαθήτρια γράφεται επί 5 χρόνια.

26 μαθήτριες γράφονται επί 4 χρόνια.

67 μαθήτριες γράφονται επί 3 χρόνια.

221 μαθήτριες γράφονται επί 2 χρόνια.

1.889 μαθήτριες γράφονται για 1 χρόνο.

Στους παραπάνω αριθμούς δεν συγκαταλέγονται 9 μαθήτριες, οι οποίες, όπως φαίνεται στα μαθητολόγια, εγγράφηκαν δύο φορές την ίδια σχολική χρονιά.

Ο Σύνδεσμος δικαιολογεί πλήρως την άτακτη φοίτηση των εργατριών και

104. Λογοδοσία του υπό την προστασίαν της Α. Μεγαλειότητος... 1907-1910, ό.π.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/248.gif&w=600&h=915

την αποδίδει σε δύο αιτίες: στην αδιαφορία των γονέων για τη μόρφωση των παιδιών τους και στη «μόνο κατ' όνομα υφισταμένη Κυριακή αργία».105 Παρά το γεγονός ότι από το 1909 ισχύει η Κυριακή αργία, κυρίως στα μοδιστράδικα και στα εργαστήρια ραπτικής οι περισσότερες μαθήτριες εργάζονται χωρίς διακοπή και τις επτά ημέρες της εβδομάδας.

Ας στρέψουμε τώρα την προσοχή μας στις γνώσεις και στις δραστηριότητες που προσφέρει το Κυριακό Σχολείο στις μαθήτριες.

Όσον αφορά τη διδακτέα ύλη του Κυριακού Σχολείου, τις πρώτες πληροφορίες αντλούμε από τη λογοδοσία του Συνδέσμου των ετών 1907-1910. Τα μαθήματα που διδάσκονταν ήταν: στοιχειώδεις «πρακτικές και ωφέλιμες» γραμματικές γνώσεις, στοιχεία γεωγραφίας, «εξέχουσες σελίδες» της ελληνικής ιστορίας, θρησκευτικά, ιερές προσευχές, η αγάπη προς τον πλησίον, προς την πατρίδα και προς την εργασία, ο σεβασμός προς την περιουσία των άλλων, η οικοκυροσύνη, η υγιεινή. Επίσης, γίνονταν και ομιλίες για την ηθική διαπαιδαγώγηση των εργατριών. Το σχολείο χρησιμοποιούσε ως έμμισθο προσωπικό δασκάλους και δασκάλες. Επίσης διατηρούσε έμμισθη επιστάτρια. Το γεγονός αυτό πιστοποιεί ότι η εκπαίδευση των εργατριών είχε αρχίσει να συστηματοποιείται. Η πραγματογνωσία και τα υπόλοιπα «εγκυκλοπαιδικά» μαθήματα διδάσκονταν αμισθί από τα μέλη του Συνδέσμου. Ο Αρχιμανδρίτης του Πειραιά πρόθυμα προσφέρθηκε για τη διδασκαλία του μαθήματος των θρησκευτικών. Αυτό υποδηλώνει ότι η εκκλησία στον Πειραιά όχι μόνο δεν εναντιώθηκε στην ιδέα της μόρφωσης των εργατριών και στη λειτουργία του Κυριακού Σχολείου, αλλά συμμετείχε ενεργά σ' αυτό το φιλανθρωπικό σχήμα. Ας μη λησμονούμε ότι τις Κυριακές μετά τη λειτουργία στις ενορίες των εκκλησιών λειτουργούσαν τα «κατηχητικά σχολεία» για τη διαπαιδαγώγηση της νεολαίας σύμφωνα με τα εθνικοθρησκευτικά ιδεώδη. Η παράλληλη λειτουργία δύο εντελώς διαφορετικών φιλανθρωπικών σχημάτων, της εκκλησίας από τη μια και του Κυριακού Σχολείου από την άλλη, θα μπορούσε να γεννήσει ανταγωνισμό, αντιπαλότητα ακόμη και αφορισμούς. Όμως, ο τρόπος που αντιμετώπισε η ορθόδοξη εκκλησία αυτή την φιλανθρωπική δραστηριότητα και οι τυχόν σχέσεις της με αυτά τα σωματεία, ξεπερνούν τα όρια αυτής της μελέτης. Επίσης, για την ηθική διαπαιδαγώγηση των εργατριών γίνονταν κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους διάφορες ομιλίες.106

Το 1915 το Κυριακό Σχολείο χωρίζεται σε πέντε τάξεις. Ας δούμε τα μαθήματα που διδάσκονταν σε κάθε τάξη ξεχωριστά.

Τάξη Α': ανάγνωση (τα γράμματα και οι δίφθογγοι της ελληνικής γλώσσας), αριθμητική (πρόσθεση ακεραίων έως το 100).

105. Λογοδοσία του Συνδέσμου... 29-6-1930, ό.π.

106. Λογοδοσία του υπό την προστασίαν της Α. Μεγαλειότητος... 1907-1910, ό.π.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/249.gif&w=600&h=915

Τάξη Β': ανάγνωση, γραφή και γραμματική (α' και β' κλίση), αριθμητική (πρόσθεση και αφαίρεση), «ολίγη» ιστορία και θρησκευτικά.

Τάξη Γ': ανάγνωση, γραφή, γραμματική (α', β', γ' κλίση), αριθμητική (πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός).

Τάξεις Δ' και Ε': αριθμητική, θρησκευτικά, ελληνική ιστορία, γεωγραφία, γαλλικά.107 Το μάθημα των γαλλικών γινόταν από τις κυρίες-μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Συνδέσμου.

Επίσης, από κοινού όλες οι μαθήτριες διδάσκονταν υγιεινή, θρησκευτικά, γυμναστική και άσματα.

Από το 1920 στο Κυριακό Σχολείο εισάγονται τα μαθήματα κοπτικήςραπτικής. Τα μαθήματα αυτά έχουν σκοπό την παροχή στοιχειωδών γνώσεων, ώστε οι μαθήτριες να είναι σε θέση να μεταχειρίζονται τη βελόνα, δηλαδή να ράβουν, να επιδιορθώνουν και να μεταποιούν τα ρούχα των ιδίων και της οικογένειάς τους. Τα μαθήματα αυτά είναι απολύτως ταυτισμένα με τους «εκπολιτιστικούς» στόχους του Κυριακού Σχολείου, σύμφωνα με τους οποίους οι εργάτριες δεν αρκεί μόνο να γράφουν και να διαβάζουν, αλλά πρέπει να εκπαιδευθούν ώστε να γίνουν καλές οικοδέσποινες και μητέρες. Αξίζει να αναφερθεί ότι το Κυριακό Σχολείο παρέχει στις μαθήτριες δωρεάν γραφική ύλη και βιβλία.

Επίσης από το 1920 εισάγονται και μαθήματα γραφομηχανής για τις μαθήτριες οι οποίες προορίζονται για υπάλληλοι γραφείων.

Το 1917 ιδρύεται από τον Σύνδεσμο, με την οικονομική συνδρομή επωνύμων και ανωνύμων Πειραιωτών, υφαντουργείο με σκοπό την αντιμετώπιση της ανεργίας η οποία είχε δημιουργηθεί εξαιτίας της πολιτικής κατάστασης και μάστιζε την εργατική τάξη. Στο υφαντουργείο βρίσκουν εργασία 50 άπορες μαθήτριες εργάτριες. Στο υφαντουργείο κατασκευάζονται λεπτά βαμβακερά υφάσματα, τα οποία πωλούνται σε ιδιώτες. Το υφαντουργείο κλείνει το 1921 εξαιτίας των διχογνωμιών του διοικητικού συμβουλίου.

Το Κυριακό Σχολείο οργάνωνε και διαλέξεις για την επιμόρφωση των εργατριών. Η Αννα Κατσίγρα-Μελά έδινε συχνά διαλέξεις κυρίως για τα προφυλακτικά μέτρα που έπρεπε να παίρνουν οι εργάτριες για την αντιμετώπιση της φυματίωσης. Επίσης η Καλαποθάκη ενημέρωνε τις μαθήτριες για τα μέτρα υγιεινής του σώματος και της κατοικίας.

Ο Πίνακας 28, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία του μαθητολογίου, παρουσιάζει τη διάρθρωση των ηλικιών των μαθητών και μαθητριών του Κυριακού Σχολείου.

107. Όπως αναφέραμε και στο προηγούμενο κεφάλαιο, οι γυναίκες που εργάζονταν ως μοδίστρες ή ως ράπτριες έπρεπε να ξέρουν τις στοιχειώδεις γαλλικές λέξεις για την ανάγνωση των ελληνικών και ξένων φιγουρινιών και για τη δημιουργία πελατείας, αφού στην ελληνική κοινωνία τελικά επικράτησε η γαλλική γλώσσα στην ορολογία της ραπτικής.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/250.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 28

Διάρθρωση ηλικιών μαθητών και μαθητριών του Κυριακού Σχολείου του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, 1906-1922

Ηλικία

Κορίτσια

Αγόρια

Σύνολο

6

19

3

22

7

36

6

42

8

89

3

92

9

104

10

114

10

215

2

217

11

238

8

246

12

400

8

408

13

369

4

373

14

321

3

324

15

198

1

199

16

98

98

17

41

41

18

13

13

19

8

8

20

4

4

22

1

1

23

1

1

25

2

2

30

2

2

Χωρίς ένδειξη

6

6

Σύνολο

2.165

48

2.213

Πηγή: ΕΛΙΑ, Σειρά: Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

Πηγή: ΕΛΙΑ, Σειρά: Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

Αν και ο αριθμός των αγοριών είναι πολύ περιορισμένος, κρίνω ότι θα πρέπει να διερευνήσουμε το ζήτημα της ηλικίας φοίτησης χωριστά για τις γυναίκες. Όπως ήδη τονίστηκε, παρά το γεγονός ότι τα στοιχεία αυτά προέρχονται από τις προφορικές διαβεβαιώσεις των μαθητριών και ενδεχομένως έχουν λογοκριθεί ή έχουν γίνει λάθη και από την υπεύθυνη κυρία η οποία τα κατέγραφε, θα αποτολμήσω μερικές διαπιστώσεις.

Για να εξετάσω διεξοδικότερα τις μαθήτριες κατά ηλικία τις χώρισα σε τρεις ομάδες. Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τις ηλικίες 6 έως 9 ετών, η δεύτερη 10 έως 14 και η τρίτη 15 έως 30 ετών.

Η κατώτερη ηλικία των μαθητριών είναι έξι ετών. Ας επιχειρήσουμε να σκιαγραφήσουμε το προφίλ τους ανατρέχοντας στις στήλες του μαθητολογίου. Έτσι, από τις δεκαεννέα μαθήτριες που δηλώνουν ότι είναι έξι ετών, οι δώδεκα δηλώνουν ως επάγγελμα «άεργος» ή «οικιακά», τρεις δηλώνουν «εργάτρια» και μία δηλώνει «μαθήτρια». Οι επτά από αυτές έχουν αδελφές και προ-

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/251.gif&w=600&h=915

προφανώς έρχονται στο σχολείο μαζί με τις αδελφές τους. Μία μόνο από αυτές τις κοπέλες είναι ορφανή, ενώ οι πατέρες όλων των υπολοίπων φαίνεται ότι εργάζονται ως εργάτες ή ως μικροεπαγγελματίες.108 Ας απαριθμήσουμε τους λόγους για τους οποίους τα κορίτσια αυτά παρακολουθούν τα Κυριακά μαθήματα: μερικά από αυτά προορίζονται για εργάτριες, άλλα πρέπει να συνοδεύονται και να επιτηρούνται ως μικρότερα από τις μεγαλύτερες αδελφές τους, ενώ άλλα τα στέλνουν οι γονείς τους για να λάβουν από νωρίς «την πρέπουσα αγωγή».

Αλλά και για τις ηλικίες από επτά έως εννέα τα ποσοστά φοίτησης είναι χαμηλά. Αποτελούν το 1,6%, 4,1 % και το 4,8% επί του συνόλου. Έτσι, σύμφωνα με αυτό το δείγμα των 2.165 μαθητριών-εργατριών, προκύπτει ότι στην «εργατούπολη» της Ελλάδας, τον Πειραιά, οι περισσότερες γυναίκες αρχίζουν να εργάζονται έξω από το σπίτι αφού συμπληρώσουν τα εννιά τους χρόνια.

Τα ποσοστά φοίτησης των ηλικιών από δέκα έως δεκατεσσάρων ετών αυξάνονται σημαντικά σε σχέση με την προηγούμενη ομάδα. Συγκεκριμένα, στην ηλικία των δέκα ετών το ποσοστό είναι 9,95 % ή περίπου διπλασιάζεται, έντεκα ετών είναι το 11%, δώδεκα το 18,5%, δεκατριών το 17% και στην ηλικία των δεκατεσσάρων πέφτει στο 14,85%.

Το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητριών δηλώνει ότι έχει ηλικία δώδεκα ετών. Εδώ οφείλω να επισημάνω στον αναγνώστη μια εκδοχή. Σύμφωνα με το νόμο 4029 της 24 Ιανουαρίου 1912 «περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων» και του από 14 Αυγούστου βασιλικού διατάγματος, απαγορεύεται η χρησιμοποίηση παιδιών που έχουν υπερβεί την ηλικία των δώδεκα ετών, δεν έχουν συμπληρώσει τα δεκατέσσερα και δεν έχουν ολοκληρώσει τις σπουδές της στοιχειώδους εκπαίδευσης. Τα παιδιά που είναι κάτω από δεκατεσσάρων ετών πρέπει να είναι εφοδιασμένα με πιστοποιητικό το οποίο αποδεικνύει ότι έχουν συμπληρώσει τη στοιχειώδη εκπαίδευση. Επειδή, λοιπόν, οι κοπέλες του Κυριακού Σχολείου δηλώνουν για τη συμπλήρωση του μαθητολογίου ταυτόχρονα με την ηλικία τους και το επάγγελμά τους, υπάρχει ένα μικρό ενδεχόμενο να δηλώνουν μεγαλύτερη ηλικία από την πραγματική τους. Όμως, είναι λογικό οι κοπέλες αυτής της ηλικίας να επιθυμούν να λάβουν τη στοιχειώδη μόρφωση που τους προσφέρεται δωρεάν στο Κυριακό Σχολείο (ανάγνωση και γραφή) προκειμένου να μπορούν να αποκτήσουν την τεχνογνωσία της επιβίωσης στην πόλη. Γι' αυτές που επιθυμούν να ενταχθούν στα επαγγέλματα «της βελόνας» οι στοιχειώδεις γνώσεις του Κυριακού τόσο από τα μαθήματα, όσο και από τις διαλέξεις, είναι απαραίτητες για τη δουλειά τους. Και τούτο διότι παράλληλα με την εργασία τούς προσφέρεται η ευκαιρία να αποκτήσουν μόρφωση.

108. Τα επαγγέλματα των πατεράδων τους είναι: 4 εργάτες, 1 λατόμος, 1 διασαφιστής, 3 ναύτες, 1 λεμβούχος, 1 υποκελευστής, 1 κλητήρας, 1 υποδηματοποιός, 1 υποκελευστής και 1 κτίστης.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/252.gif&w=600&h=915

Στην τρίτη ηλικιακή ομάδα εντάσσονται οι μαθήτριες από δεκαπέντε έως τριάντα ετών. Το ποσοστό των εργατριών που έχει ηλικία δεκαπέντε ετών είναι 9,15%, δεκαέξι ετών 4,5%, δεκαεπτά ετών 2%, ενώ για τις υπόλοιπες ηλικίες τα ποσοστά μειώνονται στο ελάχιστο. Η μείωση των ποσοστών δεν εκφράζει καμία πρωτοτυπία. Μια κοπέλα που μπαίνει στην ηλικία του γάμου δεν μπορεί να κάθεται στα θρανία ταυτόχρονα. Η ιδιότητα της μαθήτριας δεν είναι συμβατή με την κοπέλα που βρίσκεται στο στάδιο της αναζήτησης συζύγου. Επίσης σ' αυτή την ηλικία οι κοπέλες έχουν ήδη επιλέξει κάποιο τύπο επαγγέλματος. Έτσι, οι γνώσεις που προσφέρει το Κυριακό Σχολείο δεν κρίνονται απαραίτητες γι' αυτές.

Ο ακόλουθος πίνακας, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία από το μαθητολόγιο, μας επιτρέπει να δούμε το επίπεδο της μόρφωσης των εργατριών σε σχέση με την ηλικία τους.

ΠΙΝΑΚΑΣ 29

Μαθητευόμενες κατά ηλικία και κατά τάξη του Κυριακού Σχολείου του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, 1906-1922

Τάξεις

Ηλικία

Α'

Β'

Γ

Δ'

Ε'

Χωρίς Σύνολο ένδειξη

6

7

8 9

10 11 12

13

14

15

16

17

18

19

20 22 23 25 30

Χωρίς ένδειξη

Σύνολο

Ποσοστά

19 29 63 51 150 123 165 150 173 100 40 15 5 7 3 1

2 1

1.097

6 20 32 10 54 101 71 61 43 15 9 3 1 1

427

1

6 13

33

34 76 68 41 24 22 11

4

6 16 16 39 47

24

25 15

4 1

1 —

9 24 15 6 4 2

334

194

70

2 4 3 10 9 7

43

19 36 89 104 215 238 400 369 321 198 98 41 13 8 4 1 1 2 2 6

2.165

50,67% 19,72% 15,43% 8,96% 3,23% 1,99% 100%

Πηγή: ΕΛΙΑ, ό.π.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/253.gif&w=600&h=915

Λαμβάνοντας υπόψη την ύλη που διδάσκονται σε κάθε τάξη στο Κυριακό Σχολείο προκύπτουν τα εξής συμπεράσματα:

α. Οι μισές περίπου (50,67 %) μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου είναι εντελώς αναλφάβητες και δεν γνωρίζουν τις στοιχειώδεις πράξεις της αριθμητικής. Μόνο αυτές που φοιτούν στην Δ' και στην Ε' τάξη (12,19%) γνωρίζουν ανάγνωση, γραφή και αριθμητική.

β. Στις ηλικίες από δώδεκα έως και δεκατριών ετών μειώνεται το ποσοστό αναλφαβητισμού σε σχέση με το συνολικό. Πράγματι, μπορούμε να υποθέσουμε ότι αυτές οι κοπέλες έχουν παρακολουθήσει προηγουμένως τις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου. Επίσης, το ποσοστό των αναλφάβητων μαθητριών μειώνεται σε σχέση με το συνολικό από την ηλικία των δεκαεπτά ετών και άνω.

Στη συνέχεια, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία θα παρουσιάσω τα επαγγέλματα που ασκούν οι μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου. Στον Πίνακα 30 που ακολουθεί, καταγράφεται όλο το φάσμα των επαγγελμάτων. Για να αποφύγω τυχόν προβλήματα που δημιουργεί η σημασία τους στην επεξεργασία των στοιχείων και για να υπάρχει σαφήνεια ως προς το περιεχόμενο του κάθε επαγγέλματος, έκανα πιστή αντιγραφή από τον πίνακα του μαθητολογίου. Γι' αυτό και έκανα ελάχιστες ομαδοποιήσεις. Ο πίνακας αυτός αποτελεί τη φωτογραφική αποτύπωση των επαγγελμάτων που δηλώνουν προφορικά οι μαθήτριες τη στιγμή της εγγραφής τους. Ασφαλώς μας διαφεύγουν τυχόν επαγγελματικές μετακινήσεις των μαθητριών κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς. Θα πρέπει όμως να επισημάνουμε ότι, επειδή στην πλειοψηφία τους οι μαθήτριες είναι νεαράς ηλικίας, ο πίνακας καταγράφει την απασχόληση των εργατριών στην αφετηρία της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας.

ΠΙΝΑΚΑΣ 30

Τα επαγγέλματα των μαθητριών του Κυριακού Σχολείου του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος,

1906-1920

Επάγγελμα

Αριθμός

% επί του συνόλου

Άεργος

267

12,33%

Οικιακά

128

5,92%

Μαθήτρια (σχολείου ή επαγγελματικής σχολής)

25

1,15%

Υπηρέτρια

48

2,22%

Χωρίς ένδειξη (Χ. Ε.)

28

1,29%

Χ. Ε. (αναφέρεται το όνομα του εργοδότη, χωρίς να αναγράφεται το επάγγελμα της μαθήτριας)

63

2,90%

Ορφανή (στη θέση του επαγγέλματος καταγράφεται η λέξη «ορφανή» χωρίς άλλη ένδειξη)

9

0,41%

Εργάτις (χωρίς περαιτέρω ένδειξη)

70

3,23%

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/254.gif&w=600&h=915

Επάγγελμα Αριθμός % επί του συνόλου

Επάγγελμα Αριθμός % επί του συνόλου

Εργάτις ανδρικών ενδυμάτων (άλλοτε αναφέρεται το όνομα του εργοδότη και άλλοτε όχι)

157

7,25%

Εργάτις εμπορορραφέα (άλλοτε αναφέρεται

0,41%

το όνομα του εργοδότη και άλλοτε όχι)

9

Εργάτις Επαγγελματικής Σχολής

13

0,60%

Εργάτις εργοστασίου (χωρίς περαιτέρω ένδειξη)

7

0,32%

Εργάτις ραφείου (χωρίς περαιτέρω ένδειξη)

16

0,74%

Εργάτις φορεμάτων

2

0,09%

Εργάτις στρατιωτικών ενδυμάτων

16

0,74%

Εργάτις σχοινοποιείου

83

3,83%

Εργάτις υφαντουργείου

279

12,89%

Εργάτις ανθοπωλείου

7

0,32%

Εργάτις αρτοποιείου

3

0,14%

Εργάτις αρωματοποιείου-κουρείου

8

0,37%

Εργάτις ασπρορούχων

9

0,42%

Εργάτις βαφείου

2

0,09%

Εργάτις βιβλιοδετείου

5

0,23%

Εργάτις βυρσοδεψείου

3

0,14%

Εργάτις ζαχαροπλαστείου-λουκουμοποιείου

10

0,46%

Εργάτις καθεκλοποιείου

12

0,55%

Εργάτις καλτσοποιείου

7

0,32%

Εργάτις καπέλων

21

0,97%

Εργάτις καπνοκοπτηρίου-καπνοπωλείου σιγαρέτων

8

0,37%

Εργάτις κεραμοποιίας

16

0,74%

Εργάτις κηροπλαστείου

34

1,57%

Εργάτις κυτιοποιείου

68

3,14%

Εργάτις μακαρονοποιείου

4

0,18%

Εργάτις μεταξουργείου

3

0,14%

Εργάτις ποτοποιείου

7

0,32%

Εργάτις σακουλοποιείου

32

1,48%

Εργάτις σάπωνος

2

0,09%

Εργάτις υποδηματοποιείου

20

0,92%

Εργάτις φακέλων

78

3,60%

Εργάτις φανελών

10

0,46%

Εργάτις κομβίων, κοπιτσών, κουμποτρυπών

4

0,18%

Εργάτις χαρτοποιείου

3

0,14%

Κορδελιάστρα

44

2,03%

Σιδερώτρια

1

0,04%

Πλύντρια

1

0,04%

Ράπτρια

257

11,95%

Μοδίστρα

248

11,45%

Πωλήτρια (εμπορικών καταστημάτων)

2

0,09%

Υπάλληλος εμπορικών καταστημάτων (δακτυλογράφοι, ταμείο)

16

0,74%

Σύνολο

2.165

100,00%

Πηγή: ΕΛΙΑ, ό.π.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/255.gif&w=600&h=915

Ας παρατηρήσουμε, λοιπόν, σύμφωνα με τα στοιχεία που προκύπτουν από τον Πίνακα 30, αν το Κυριακό Σχολείο εκπληρώνει τον στόχο που διακηρύττει καθ' όλο το διάστημα της λειτουργίας του: «τη μόρφωση και τη διαπαιδαγώγηση των εργατίδων». Αναλυτικότερα θα εστιάσουμε τον φακό μας στο είδος της απασχόλησης των μαθητριών του Κυριακού.

Θα διερευνήσουμε στη συνέχεια αν όντως οι μαθήτριες εργάζονται για την επιβίωση τους ή όχι. Οι μαθήτριες που δηλώνουν «άεργος», «οικιακά» και «μαθήτρια σχολείου ή επαγγελματικής σχολής», αποτελούν το 19,40 % του συνόλου και συνθέτουν την κατηγορία των αέργων ή ανέργων μαθητριών του Κυριακού. Λαμβάνοντας υπόψη το ποσοστό των μαθητριών για την επαγγελματική ασχολία του οποίου δεν έχουμε καμία ένδειξη, προκύπτει ότι το 78,90 % των μαθητριών στο Κυριακό Σχολείο εργάζεται.

Αν επιχειρήσουμε να χωρίσουμε τα επαγγέλματα που καταγράφονται στον παραπάνω πίνακα προκύπτουν οι εξής κατηγορίες:

α. Εργαζόμενες στη βιομηχανία και τα βιοτεχνικά εργαστήρια: 96,87%. β. Οικιακές υπηρεσίες (υπηρέτριες, πλύντριες, σιδερώτριες): 2,30%. γ. Υπάλληλοι εμπορικών καταστημάτων (ταμίες, πωλήτριες, δακτυλογράφοι): 0,83%.

Άρα, η πλειοψηφία των εργαζομένων μαθητριών απασχολείται στα εργοστάσια του Πειραιά και στα βιοτεχνικά εργαστήρια. Είναι φανερό ότι ο Σύνδεσμος των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος μέσω του Κυριακού Σχολείου πέτυχε να συγκεντρώσει στους κόλπους του και να θέσει υπό την προστασία του εργάτριες του Πειραιά.

Όπως φαίνεται με την πρώτη ματιά, από τον τρόπο που διατυπώνονται τα επαγγέλματα ανακύπτει μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση. Υπάρχει ένας καταμερισμός στα επαγγέλματα και μία ιεραρχία. Μια ιεραρχία η οποία ξεφεύγει και δεν σχολιάζεται από τις επίσημες στατιστικές, προφανώς επειδή σηματοδοτεί και υποδηλώνει κυρίως την κοινωνική κατάσταση της μαθήτριας και όχι αυτή καθαυτή τη θέση της στην παραγωγή και στη μισθολογική ιεραρχία. Πράγματι υπάρχουν τρεις διαβαθμίσεις: α. Οι μοδίστρες, β. Οι ράπτριες. γ. Οι εργάτριες.

Μοδίστρες δηλώνουν όσες έχουν δικά τους εργαστήρια μοδιστρικής ή όσες μαθητεύουν σε εργαστήρια με σκοπό να γίνουν μοδίστρες. Οι κοπέλες αυτές βρίσκονται στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας. Το επάγγελμα υποδηλώνει οικονομική άνεση, δεδομένου ότι τόσο κατά το στάδιο της μαθητείας όσο και κατά την άσκηση του επαγγέλματος οι κοπέλες δεν αμείβονται, επομένως πρέπει να διαθέτουν τα απαραίτητα χρήματα για να ανοίξουν και να διατηρήσουν το δικό τους εργαστήριο.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/256.gif&w=600&h=915

Ας αποκωδικοποιήσουμε το επάγγελμα της ράπτριας. Υποδηλώνει μια επαγγελματική ειδικότητα. Είναι οι κοπέλες που αναλαμβάνουν με το σύστημα του φασόν να ράψουν ρούχα τα οποία έχουν ήδη κοπεί. Επίσης, μπορεί να είναι εργάτριες σε βιομηχανία ενδυμάτων ή σε βιοτεχνικό εργαστήριο, οι οποίες εργάζονται στο αντίστοιχο τμήμα ραφής. Οι ράπτριες έχουν μια επαγγελματική κατάρτιση. Γνωρίζουν ραπτική. Με βάση τα στοιχεία από το μαθητολόγιο, απασχολούνται σε εργοστάσια, σε εμποροραφεία και σε βιοτεχνίες κατασκευής ανδρικών και γυναικείων ενδυμάτων.

Οι κοπέλες που δηλώνουν ότι είναι εργάτριες προφανώς βρίσκονται σε εξαρτημένη σχέση εργασίας. Ενώ οι δύο προηγούμενες κατηγορίες επαγγελμάτων, οι μοδίστρες και οι ράπτριες, προϋποθέτουν έστω και μια στοιχειώδη τεχνική εκπαίδευση, το επάγγελμα της εργάτριας φανερώνει ανειδίκευτη εργασία. Οι εργάτριες αποτελούν την πλειοψηφία των μαθητριών του Κυριακού Σχολείου.

Οι κοπέλες που καταγράφονται ως εργάτριες υφαντουργείων συγκεντρώνουν τα μεγαλύτερα ποσοστά επί του συνόλου. Αυτές εργάζονται στα μεγαλύτερα εργοστάσια του Πειραιά, όπως είναι το εργοστάσιο του Ρετσίνα, το υφαντήριο του Σφαέλλου, το εργοστάσιο του Δασκαλάκη, το κλωστήριο του Λυγινού κ.ά.

Σ' αυτό το σημείο τίθεται ένα ερώτημα: τι αντιπροσώπευε για τους εργοστασιάρχες το Κυριακό Σχολείο και πώς αυτοί αντιμετώπιζαν την ύπαρξη και τη λειτουργία του;

Από τα στοιχεία τα οποία διαθέτουμε από τις λογοδοσίες του Συνδέσμου προς Προστασίαν της Εργάτιδος προκύπτει ότι υπήρχε ένας τρόπος επίσημης επικοινωνίας ανάμεσα στις φιλάνθρωπες κυρίες, οι οποίες ας μη λησμονούμε ότι στην πλειοψηφία τους ήταν κόρες και σύζυγοι των εργοστασιαρχών, και στους ίδιους τους εργοστασιάρχες-εργοδότες των μαθητριών. Κάθε μαθήτρια ήταν εφοδιασμένη από το Κυριακό Σχολείο με «βιβλιάριο». Στο βιβλιάριο αυτό σημείωναν οι φιλάνθρωπες κυρίες τα χρόνια φοίτησης στο Κυριακό Σχολείο και παρατηρήσεις για τη συμπεριφορά της μαθήτριας. Από τη μεριά τους οι εργοδότες έπρεπε και αυτοί στο ίδιο βιβλιάριο να σημειώνουν τις παρατηρήσεις τους για τη συμπεριφορά της στο χώρο εργασίας της. Αυτές που είχαν πολυετή φοίτηση και διακρίνονταν τόσο στο Κυριακό Σχολείο, όσο και στην εργασία τους για τη «χρηστοήθεια» και τη «σώφρονα συμπεριφορά» τους, προικίζονταν όταν έφταναν στην ώρα του γάμου.109

Αν και η λειτουργία του Κυριακού Σχολείου ξεπερνά τα χρονικά όρια αυτής της εργασίας, κρίνω ότι έχει ενδιαφέρον πριν περάσω στο επόμενο φιλανθρωπικό σχήμα να αναφερθώ εν συντομία στην εξέλιξή του.

109. Λογοδοσίες του Συνδέσμου... 20-5-1915 και 29-6-1930, ό.π.

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/257.gif&w=600&h=915

Το 1932 λόγω της αυξημένης ανεργίας στον βιομηχανικό και βιοτεχνικό τομέα, το διοικητικό συμβούλιο καθιερώνει για τις κοπέλες του Κυριακού Σχολείου μαθήματα κομμωτικής και μανικιούρ. Οι κοπέλες μόλις ολοκληρώσουν τον κύκλο των μαθημάτων τοποθετούνται σε κουρεία-κομμωτήρια ή πηγαίνουν στα σπίτια.

Το 1935 ο Σύνδεσμος ιδρύει την Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή «Η Μέλισσα», η οποία αναγνωρίζεται από το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας. Στη Σχολή, που λειτουργεί για τέσσερις ώρες κάθε Κυριακή, εγγράφονται κυρίως οι απόφοιτοι του Κυριακού Σχολείου. Τα διδασκόμενα μαθήματα είναι: κοπτική-ραπτική, δαντέλες και πιλοποιία. Σε αντίθεση με το Κυριακό Σχολείο της Καλλιρρόης Παρρέν το οποίο αφομοιώνεται από την Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως των Ελληνίδων, εδώ παρατηρούμε ότι συνεχίζεται η λειτουργία του παράλληλα με τη Σχολή «Μέλισσα». Το γεγονός ότι η Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή «Μέλισσα» λειτουργεί μόνο τις Κυριακές, δίνει την ευκαιρία στις γυναίκες του Πειραιά, οι οποίες στη μεγάλη πλειοψηφία τους είναι φτωχές εργάτριες, να εργάζονται όλη την υπόλοιπη εβδομάδα.

Το Κυριακό Σχολείο του Πειραιά διαπλάθει σύμφωνα με τα αστικά πρότυπα το χαρακτήρα της εργάτριας και συμβάλλει στη χειραγώγηση της συμπεριφοράς της. Έτσι οι εργοδότες έχουν μεγάλες πιθανότητες να εξασφαλίζουν ένα πειθαρχημένο εργατικό δυναμικό.

Αλλά και για τις εργάτριες που αποβλέπουν στην επαγγελματική τους αποκατάσταση, το Κυριακό Σχολείο λειτουργεί ως αγορά εργασίας. Με τα εφόδια που τους παρέχονται, αλλά και με τις γνωριμίες και τις διαμεσολαβήσεις των φιλανθρώπων κυριών, εξασφαλίζουν ευκολότερα πρόσβαση σε θέσεις εργασίας.

8. ΑΠΟ ΤΗ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΝΟΙΑ: ΤΟ ΚΥΡΙΑΚΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟΝ ΕΡΓΑΤΡΙΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

Τον Οκτώβριο του 1911, ένα χρόνο μόλις μετά την ίδρυσή του, το Εργατικό Κέντρο Αθηνών προχωρεί στη δημιουργία του Κυριακού Σχολείου Εργατριών με σκοπό να παρέχει στις εργάτριες δωρεάν στοιχειώδη εκπαίδευση —την οποία στερούνταν εξαιτίας της εργασίας τους και της μη αυστηρής εφαρμογής του νόμου περί στοιχειώδους εκπαίδευσης— επαγγελματική μόρφωση και μερικές απαραίτητες σε κάθε γυναίκα, ιδίως όμως στις εργάτριες, γνώσεις για να καλυτερεύσουν τις συνθήκες ζωής τους.110

110. Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών, Σειρά: Το Κυριακόν Σχολείον του Εργατικού

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/258.gif&w=600&h=915

Το Κυριακό Σχολείο Εργατριών συνδέεται οργανικά και οικονομικά με το Εργατικό Κέντρο Αθηνών και αποτελεί μέρος του προγράμματος του για τη μόρφωση της εργατικής τάξης. Υπενθυμίζω ότι τα Εργατικά Κέντρα στην Ελλάδα είναι δευτεροβάθμια εργατικά σωματεία που λειτουργούν ως κεντρικοί συνασπισμοί των οργανωμένων ελλήνων εργατών και ως εντολοδόχοι τους. Ο στόχος των Εργατικών Κέντρων είναι να παρέχουν στον μισθωτό με κάθε πνευματικό, ηθικό και οργανωτικό μέσο πλήρη συνείδηση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων του, καθώς και τις αναγκαίες προϋποθέσεις για τη δημιουργία ενός δικαιότερου και λογικότερου κοινωνικού καθεστώτος.111

Την οργάνωση, το πρόγραμμα των μαθημάτων και την ευθύνη της λειτουργίας του Κυριακού Σχολείου το Εργατικό Κέντρο τα αναθέτει σε εφορίαεπιτροπή κυριών με διευθύνουσα έφορο την Αύρα Θεοδωροπούλου.

Ας εστιάσουμε το φακό μας στην επιτροπή αυτή των κυριών.

Η Αύρα Θεοδωροπούλου, ηγετική φυσιογνωμία του φεμινιστικού κινήματος το οποίο αναπτύχθηκε στην Ελλάδα κατά το Μεσοπόλεμο, είναι η σύζυγος του ιδρυτή του Εργατικού Κέντρου της Αθήνας, βουλευτή Σπύρου Θεοδωρόπουλου, ο οποίος στο Μεσοπόλεμο διαμόρφωσε την κοινωνική πολιτική στην Ελλάδα. Η Αύρα Θεοδωροπούλου (1880-1963) υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα. Καθηγήτρια πιάνου και ιστορίας της μουσικής, πήρε μέρος σε πολλές συναυλίες και έγραφε μελέτες και άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά. Από πολύ νωρίς είχε κοινωνική δράση. Υπήρξε εθελόντρια νοσοκόμα σε όλους τους πολέμους, από το 1897 έως το 1941. Το 1920 ίδρυσε το Σύνδεσμο για τα Δικαιώματα της Γυναίκας και το 1923 τη «Μικρή Αντάντ των Γυναικών».112 Ο Σύνδεσμος για τα Δικαιώματα της Γυναίκας μέχρι το 1936, οπότε σταμάτησε να λειτουργεί λόγω της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, αντιπροσώπευε τον «αστικό φεμινισμό» σε αντιδιαστολή με τις φεμινιστικές ιδέες που υποστήριξαν τα αριστερά κόμματα στην Ελλάδα. Ο Σύνδεσμος αγωνίστηκε για το δικαίωμα της γυναικείας ψήφου, για την ισότητα ανδρών και γυναικών στην εργασία, για την κατάργηση της προστατευτικής νομοθεσίας υπέρ των γυναικών, καθώς και για τη βελτίωση της νομικής θέσης της γυναίκας.113

Κέντρου Αθηνών, Κυριακόν Σχολείον Εργατριών, Επαγγελματικόν - μορφωτικόν ίδρυμα, Κανονισμός, Αθήνα 1914.

111. Βλ. Εργατικόν Κέντρον Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος..., ό.π., σ. 40-41.

112. Για τα βιογραφικά στοιχεία της Αύρας Θεοδωροπούλου βλ. Εγκυκλοπαίδεια της Γυναίκας, τ. Δ', Αθήνα 1966, σ. 586. Επίσης, Κούλα Ξηραδάκη, Το φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα. Πρωτοπόρες Ελληνίδες 1830-1936, Αθήνα 1988, σ. 124.

113. Βλ. Έφη Αβδελά, «Το αντιφατικό περιεχόμενο της κοινωνικής προστασίας: η νομοθεσία για την εργασία των γυναικών στη βιομηχανία (19ος-20ός αι.)», Τα Ιστορικά, τ. 11, Δεκέμβριος 1989, σ. 339-360" Έφη Αβδελά - Αγγέλικα Ψαρρά, Ο Φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Μία ανθολογία, Αθήνα 1985, σ. 17-54.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/259.gif&w=600&h=915

Τα υπόλοιπα μέλη της επιτροπής ήταν: η Αικατερίνη Μαρούλη, η Ελένη Ρουσοπούλου, η Αννα Μελά-Κατσίγρα και η Βέρθα Σ. Λέκα. Όπως διαπιστώσαμε παραπάνω, η Αννα Μελά-Κατσίγρα ως γιατρός συμμετείχε στα φιλανθρωπικά σωματεία παρέχοντας συμβουλές για την υγιεινή των γυναικών.114 Η Ελένη Ο. Ρουσοπούλου, φεμινίστρια με μουσική και εγκυκλοπαιδική παιδεία, ήταν μέλος του Εθνικού Συμβουλίου των Ελληνίδων, σωματείο που ιδρύθηκε το 1919 με τη μορφή ομοσπονδίας, στο οποίο συμμετείχαν διάφορες φεμινιστικές οργανώσεις. Η Βέρθα Λέκα, ως μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής του Εθνικού Συμβουλίου των Ελληνίδων, αγωνίσθηκε και αυτή υπέρ των δικαιωμάτων της γυναίκας. Όλες αυτές οι γυναίκες που συμμετείχαν στο Κυριακό Σχολείο ήταν ταυτόχρονα μέλη του Λυκείου των Ελληνίδων.115 Το σωματείο αυτό ιδρύθηκε το 1911116 από την Καλλιρρόη Παρρέν και άλλα μέλη της Ενώσεως των Ελληνίδων με σκοπό τον «μεταξύ των γυναικών των γραμμάτων, των επιστημών, των τεχνών σύνδεσμο, προς εξυπηρέτησιν της προόδου του φύλου των, προς υπεράσπισιν και προστασίαν αυτών και προς αναγέννησιν και διατήρησιν των Εθίμων και Παραδόσεων».117 Στην κυριολεξία πρόκειται για γυναικεία λέσχη, με διάφορες κοινωνικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες για την ανάδειξη και διατήρηση των εθνικών εθίμων και παραδόσεων. Βρίσκεται στον αντίποδα των υπόλοιπων φεμινιστικών οργανώσεων που είχαν ριζοσπαστικό χαρακτήρα.

Μετά τη διερεύνηση της ταυτότητας των μελών της εφορευτικής επιτροπής, ας ανιχνεύσουμε το ιδεολογικό πλαίσιο της λειτουργίας του Κυριακού Σχολείου του ΕΚΑ και τις διαφορές του από τα προηγούμενα από την άποψη τόσο των νοημάτων, όσο και του λεξιλογίου που χρησιμοποιείται στον λόγο περί αυτού. Θα χρησιμοποιήσουμε ως εργαλεία δύο γραπτά τεκμήρια της Αύρας Θεοδωροπούλου, το ένα είναι το άρθρο της στην εφημερίδα Ακρόπολις, με το οποίο ανακοινώνεται η έναρξη των μαθημάτων118 το άλλο είναι ο εναρκτήριος λόγος προς τις εργάτριες.119

Στο άρθρο αποτυπώνεται ο φεμινιστικός λόγος και οι θέσεις της Θεοδω-

114. Η Άννα Μελά-Κατσίγρα διετέλεσε διευθύντρια του Δημοσίου Μαιευτηρίου. Έγραψε βιβλία περί υγιεινής, συμπεριφοράς και ιατρικής, όπως: «Έρως - γάμος», «Για τους αρραβωνιασμένους», «Για τους παντρεμένους», «Ιατρός της οικογένειας», «Ελληνικά προϊόντα και τρόπος διατροφής», «Φυσιοθεραπεία», «Για το αγόρι», «Για το κορίτσι». Επίσης έγραφε άρθρα και μελέτες σε εφημερίδες και περιοδικά.

115. Λογοδοσία Λυκείου των Ελληνίδων 1911, Αθήνα 1912, σ. 32-45.

116. Ελένη Μπόμπου-Πρωτοπαπά, Το Λύκειο των Ελληνίδων 1911-1991, Αθήνα

1993.

117. Λογοδοσία Λυκείου των Ελληνίδων 1911, Αθήνα 1912.

118. Αύρα Θέρου, «Το Κυριακό Σχολείο», Ακρόπολις, 13-10-1911.

119. Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών. Ιδιόχειρο σημείωμα, φάκ. Κυριακό Σχολείο

ΕΚΑ.

Σελ. 259
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 240
    

    Το ευέλικτο σχήμα οργάνωσης επιτρέπει στη Σχολή να μεταβάλλει το εκπαιδευτικό της πρόγραμμα ανάλογα με τις ανάγκες που παρουσιάζει η αγορά εργασίας. Έτσι παρατηρούμε ότι τα μαθήματα δακτυλογράφησης ξεκινούν στη Σχολή αμέσως μετά την καθιέρωση της πρόσληψης γυναικών δακτυλογράφων στις δημόσιες υπηρεσίες.

    Για την Ελλάδα η Σχολή υπακούει σε ένα νεωτεριστικό τρόπο οργάνωσης, ο οποίος αφενός μεν καλύπτει τις ανάγκες των μαθητριών, αφετέρου δε εξασφαλίζει την οικονομική επιβίωσή της. Η Σχολή προσφέρει πολλές διευκολύνσεις στις μαθήτριες. Ειδικότερα, υπάρχει στέγη, το Άσυλο της Αγίας Αικατερίνης, γι' αυτές που έρχονται από την επαρχία και το εξωτερικό, ωράριο παρακολούθησης βολικό για τις μαθήτριες, δυνατότητα εξοικονόμησης των προς το ζην για τις άπορες με εργασία στο σπίτι.

    Ως προς το διδακτικό προσωπικό, παρατηρούμε ότι οι ερασιτέχνες δασκάλες της πρώτης φάσης λειτουργίας της αντικαθίστανται σε μεγάλο βαθμό από επαγγελματίες.

    Συνοψίζοντας, η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως των Ελληνίδων, χωρίς να χάνει τον φιλανθρωπικό χαρακτήρα της, ο οποίος έγκειται στην προσφορά τεχνογνωσίας σε άπορες νέες εργαζόμενες, μπαίνει με επιτυχία στην αγορά του έτοιμου ρούχου, εξασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο μια καλή συμπληρωματική χρηματοδότηση για την απρόσκοπτη λειτουργία της.

    7. ΤΟ ΚΥΡΙΑΚΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟΝ ΤΟΥ ΕΝ ΠΕΙΡΑΙΕΙ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΠΡΟΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΝ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΔΟΣ

    Το Κυριακό Σχολείο, ως φιλανθρωπικό σχήμα παροχής μόρφωσης και στη συνέχεια επαγγελματικής κατάρτισης, αναπτύσσεται και στον Πειραιά, την κατεξοχήν εργατούπολη της Ελλάδας. Την 1η Ιανουαρίου 1904 ιδρύεται στον Πειραιά το σωματείο Σύνδεσμος Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος, με σκοπό την ηθική και υλική προστασία και τη σχετική μόρφωση του εργατικού γυναικείου πληθυσμού της πόλης.92 Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, σύμφωνα με τα άρθρα 2 και 3 του καταστατικού του, ο Σύνδεσμος με την έναρξη των εργασιών του προγραμματίζει την ίδρυση Κυριακού Σχολείου, αναγνωστηρίου και την οργάνωση θρησκευτικών ομιλιών και διαλέξεων. Ενώ για το μέλλον ο Σύνδεσμος δεσμεύεται από το καταστατικό του να καταρτίσει δικά του

    είναι οι τμηματικές καταβολές του δανείου που πήραν από το διοικητικό συμβούλιο της Σχολής.

    92. Καταστατικόν τον εν Πειραιεί Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος, Εν Πειραιεί 1904, σ. 3" ΕΛΙΑ, φάκ. του Συνδέσμου των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος.