Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 250-269 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/250.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 28

Διάρθρωση ηλικιών μαθητών και μαθητριών του Κυριακού Σχολείου του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, 1906-1922

Ηλικία

Κορίτσια

Αγόρια

Σύνολο

6

19

3

22

7

36

6

42

8

89

3

92

9

104

10

114

10

215

2

217

11

238

8

246

12

400

8

408

13

369

4

373

14

321

3

324

15

198

1

199

16

98

98

17

41

41

18

13

13

19

8

8

20

4

4

22

1

1

23

1

1

25

2

2

30

2

2

Χωρίς ένδειξη

6

6

Σύνολο

2.165

48

2.213

Πηγή: ΕΛΙΑ, Σειρά: Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

Πηγή: ΕΛΙΑ, Σειρά: Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

Αν και ο αριθμός των αγοριών είναι πολύ περιορισμένος, κρίνω ότι θα πρέπει να διερευνήσουμε το ζήτημα της ηλικίας φοίτησης χωριστά για τις γυναίκες. Όπως ήδη τονίστηκε, παρά το γεγονός ότι τα στοιχεία αυτά προέρχονται από τις προφορικές διαβεβαιώσεις των μαθητριών και ενδεχομένως έχουν λογοκριθεί ή έχουν γίνει λάθη και από την υπεύθυνη κυρία η οποία τα κατέγραφε, θα αποτολμήσω μερικές διαπιστώσεις.

Για να εξετάσω διεξοδικότερα τις μαθήτριες κατά ηλικία τις χώρισα σε τρεις ομάδες. Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τις ηλικίες 6 έως 9 ετών, η δεύτερη 10 έως 14 και η τρίτη 15 έως 30 ετών.

Η κατώτερη ηλικία των μαθητριών είναι έξι ετών. Ας επιχειρήσουμε να σκιαγραφήσουμε το προφίλ τους ανατρέχοντας στις στήλες του μαθητολογίου. Έτσι, από τις δεκαεννέα μαθήτριες που δηλώνουν ότι είναι έξι ετών, οι δώδεκα δηλώνουν ως επάγγελμα «άεργος» ή «οικιακά», τρεις δηλώνουν «εργάτρια» και μία δηλώνει «μαθήτρια». Οι επτά από αυτές έχουν αδελφές και προ-

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/251.gif&w=600&h=915

προφανώς έρχονται στο σχολείο μαζί με τις αδελφές τους. Μία μόνο από αυτές τις κοπέλες είναι ορφανή, ενώ οι πατέρες όλων των υπολοίπων φαίνεται ότι εργάζονται ως εργάτες ή ως μικροεπαγγελματίες.108 Ας απαριθμήσουμε τους λόγους για τους οποίους τα κορίτσια αυτά παρακολουθούν τα Κυριακά μαθήματα: μερικά από αυτά προορίζονται για εργάτριες, άλλα πρέπει να συνοδεύονται και να επιτηρούνται ως μικρότερα από τις μεγαλύτερες αδελφές τους, ενώ άλλα τα στέλνουν οι γονείς τους για να λάβουν από νωρίς «την πρέπουσα αγωγή».

Αλλά και για τις ηλικίες από επτά έως εννέα τα ποσοστά φοίτησης είναι χαμηλά. Αποτελούν το 1,6%, 4,1 % και το 4,8% επί του συνόλου. Έτσι, σύμφωνα με αυτό το δείγμα των 2.165 μαθητριών-εργατριών, προκύπτει ότι στην «εργατούπολη» της Ελλάδας, τον Πειραιά, οι περισσότερες γυναίκες αρχίζουν να εργάζονται έξω από το σπίτι αφού συμπληρώσουν τα εννιά τους χρόνια.

Τα ποσοστά φοίτησης των ηλικιών από δέκα έως δεκατεσσάρων ετών αυξάνονται σημαντικά σε σχέση με την προηγούμενη ομάδα. Συγκεκριμένα, στην ηλικία των δέκα ετών το ποσοστό είναι 9,95 % ή περίπου διπλασιάζεται, έντεκα ετών είναι το 11%, δώδεκα το 18,5%, δεκατριών το 17% και στην ηλικία των δεκατεσσάρων πέφτει στο 14,85%.

Το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητριών δηλώνει ότι έχει ηλικία δώδεκα ετών. Εδώ οφείλω να επισημάνω στον αναγνώστη μια εκδοχή. Σύμφωνα με το νόμο 4029 της 24 Ιανουαρίου 1912 «περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων» και του από 14 Αυγούστου βασιλικού διατάγματος, απαγορεύεται η χρησιμοποίηση παιδιών που έχουν υπερβεί την ηλικία των δώδεκα ετών, δεν έχουν συμπληρώσει τα δεκατέσσερα και δεν έχουν ολοκληρώσει τις σπουδές της στοιχειώδους εκπαίδευσης. Τα παιδιά που είναι κάτω από δεκατεσσάρων ετών πρέπει να είναι εφοδιασμένα με πιστοποιητικό το οποίο αποδεικνύει ότι έχουν συμπληρώσει τη στοιχειώδη εκπαίδευση. Επειδή, λοιπόν, οι κοπέλες του Κυριακού Σχολείου δηλώνουν για τη συμπλήρωση του μαθητολογίου ταυτόχρονα με την ηλικία τους και το επάγγελμά τους, υπάρχει ένα μικρό ενδεχόμενο να δηλώνουν μεγαλύτερη ηλικία από την πραγματική τους. Όμως, είναι λογικό οι κοπέλες αυτής της ηλικίας να επιθυμούν να λάβουν τη στοιχειώδη μόρφωση που τους προσφέρεται δωρεάν στο Κυριακό Σχολείο (ανάγνωση και γραφή) προκειμένου να μπορούν να αποκτήσουν την τεχνογνωσία της επιβίωσης στην πόλη. Γι' αυτές που επιθυμούν να ενταχθούν στα επαγγέλματα «της βελόνας» οι στοιχειώδεις γνώσεις του Κυριακού τόσο από τα μαθήματα, όσο και από τις διαλέξεις, είναι απαραίτητες για τη δουλειά τους. Και τούτο διότι παράλληλα με την εργασία τούς προσφέρεται η ευκαιρία να αποκτήσουν μόρφωση.

108. Τα επαγγέλματα των πατεράδων τους είναι: 4 εργάτες, 1 λατόμος, 1 διασαφιστής, 3 ναύτες, 1 λεμβούχος, 1 υποκελευστής, 1 κλητήρας, 1 υποδηματοποιός, 1 υποκελευστής και 1 κτίστης.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/252.gif&w=600&h=915

Στην τρίτη ηλικιακή ομάδα εντάσσονται οι μαθήτριες από δεκαπέντε έως τριάντα ετών. Το ποσοστό των εργατριών που έχει ηλικία δεκαπέντε ετών είναι 9,15%, δεκαέξι ετών 4,5%, δεκαεπτά ετών 2%, ενώ για τις υπόλοιπες ηλικίες τα ποσοστά μειώνονται στο ελάχιστο. Η μείωση των ποσοστών δεν εκφράζει καμία πρωτοτυπία. Μια κοπέλα που μπαίνει στην ηλικία του γάμου δεν μπορεί να κάθεται στα θρανία ταυτόχρονα. Η ιδιότητα της μαθήτριας δεν είναι συμβατή με την κοπέλα που βρίσκεται στο στάδιο της αναζήτησης συζύγου. Επίσης σ' αυτή την ηλικία οι κοπέλες έχουν ήδη επιλέξει κάποιο τύπο επαγγέλματος. Έτσι, οι γνώσεις που προσφέρει το Κυριακό Σχολείο δεν κρίνονται απαραίτητες γι' αυτές.

Ο ακόλουθος πίνακας, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία από το μαθητολόγιο, μας επιτρέπει να δούμε το επίπεδο της μόρφωσης των εργατριών σε σχέση με την ηλικία τους.

ΠΙΝΑΚΑΣ 29

Μαθητευόμενες κατά ηλικία και κατά τάξη του Κυριακού Σχολείου του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, 1906-1922

Τάξεις

Ηλικία

Α'

Β'

Γ

Δ'

Ε'

Χωρίς Σύνολο ένδειξη

6

7

8 9

10 11 12

13

14

15

16

17

18

19

20 22 23 25 30

Χωρίς ένδειξη

Σύνολο

Ποσοστά

19 29 63 51 150 123 165 150 173 100 40 15 5 7 3 1

2 1

1.097

6 20 32 10 54 101 71 61 43 15 9 3 1 1

427

1

6 13

33

34 76 68 41 24 22 11

4

6 16 16 39 47

24

25 15

4 1

1 —

9 24 15 6 4 2

334

194

70

2 4 3 10 9 7

43

19 36 89 104 215 238 400 369 321 198 98 41 13 8 4 1 1 2 2 6

2.165

50,67% 19,72% 15,43% 8,96% 3,23% 1,99% 100%

Πηγή: ΕΛΙΑ, ό.π.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/253.gif&w=600&h=915

Λαμβάνοντας υπόψη την ύλη που διδάσκονται σε κάθε τάξη στο Κυριακό Σχολείο προκύπτουν τα εξής συμπεράσματα:

α. Οι μισές περίπου (50,67 %) μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου είναι εντελώς αναλφάβητες και δεν γνωρίζουν τις στοιχειώδεις πράξεις της αριθμητικής. Μόνο αυτές που φοιτούν στην Δ' και στην Ε' τάξη (12,19%) γνωρίζουν ανάγνωση, γραφή και αριθμητική.

β. Στις ηλικίες από δώδεκα έως και δεκατριών ετών μειώνεται το ποσοστό αναλφαβητισμού σε σχέση με το συνολικό. Πράγματι, μπορούμε να υποθέσουμε ότι αυτές οι κοπέλες έχουν παρακολουθήσει προηγουμένως τις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου. Επίσης, το ποσοστό των αναλφάβητων μαθητριών μειώνεται σε σχέση με το συνολικό από την ηλικία των δεκαεπτά ετών και άνω.

Στη συνέχεια, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία θα παρουσιάσω τα επαγγέλματα που ασκούν οι μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου. Στον Πίνακα 30 που ακολουθεί, καταγράφεται όλο το φάσμα των επαγγελμάτων. Για να αποφύγω τυχόν προβλήματα που δημιουργεί η σημασία τους στην επεξεργασία των στοιχείων και για να υπάρχει σαφήνεια ως προς το περιεχόμενο του κάθε επαγγέλματος, έκανα πιστή αντιγραφή από τον πίνακα του μαθητολογίου. Γι' αυτό και έκανα ελάχιστες ομαδοποιήσεις. Ο πίνακας αυτός αποτελεί τη φωτογραφική αποτύπωση των επαγγελμάτων που δηλώνουν προφορικά οι μαθήτριες τη στιγμή της εγγραφής τους. Ασφαλώς μας διαφεύγουν τυχόν επαγγελματικές μετακινήσεις των μαθητριών κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς. Θα πρέπει όμως να επισημάνουμε ότι, επειδή στην πλειοψηφία τους οι μαθήτριες είναι νεαράς ηλικίας, ο πίνακας καταγράφει την απασχόληση των εργατριών στην αφετηρία της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας.

ΠΙΝΑΚΑΣ 30

Τα επαγγέλματα των μαθητριών του Κυριακού Σχολείου του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος,

1906-1920

Επάγγελμα

Αριθμός

% επί του συνόλου

Άεργος

267

12,33%

Οικιακά

128

5,92%

Μαθήτρια (σχολείου ή επαγγελματικής σχολής)

25

1,15%

Υπηρέτρια

48

2,22%

Χωρίς ένδειξη (Χ. Ε.)

28

1,29%

Χ. Ε. (αναφέρεται το όνομα του εργοδότη, χωρίς να αναγράφεται το επάγγελμα της μαθήτριας)

63

2,90%

Ορφανή (στη θέση του επαγγέλματος καταγράφεται η λέξη «ορφανή» χωρίς άλλη ένδειξη)

9

0,41%

Εργάτις (χωρίς περαιτέρω ένδειξη)

70

3,23%

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/254.gif&w=600&h=915

Επάγγελμα Αριθμός % επί του συνόλου

Επάγγελμα Αριθμός % επί του συνόλου

Εργάτις ανδρικών ενδυμάτων (άλλοτε αναφέρεται το όνομα του εργοδότη και άλλοτε όχι)

157

7,25%

Εργάτις εμπορορραφέα (άλλοτε αναφέρεται

0,41%

το όνομα του εργοδότη και άλλοτε όχι)

9

Εργάτις Επαγγελματικής Σχολής

13

0,60%

Εργάτις εργοστασίου (χωρίς περαιτέρω ένδειξη)

7

0,32%

Εργάτις ραφείου (χωρίς περαιτέρω ένδειξη)

16

0,74%

Εργάτις φορεμάτων

2

0,09%

Εργάτις στρατιωτικών ενδυμάτων

16

0,74%

Εργάτις σχοινοποιείου

83

3,83%

Εργάτις υφαντουργείου

279

12,89%

Εργάτις ανθοπωλείου

7

0,32%

Εργάτις αρτοποιείου

3

0,14%

Εργάτις αρωματοποιείου-κουρείου

8

0,37%

Εργάτις ασπρορούχων

9

0,42%

Εργάτις βαφείου

2

0,09%

Εργάτις βιβλιοδετείου

5

0,23%

Εργάτις βυρσοδεψείου

3

0,14%

Εργάτις ζαχαροπλαστείου-λουκουμοποιείου

10

0,46%

Εργάτις καθεκλοποιείου

12

0,55%

Εργάτις καλτσοποιείου

7

0,32%

Εργάτις καπέλων

21

0,97%

Εργάτις καπνοκοπτηρίου-καπνοπωλείου σιγαρέτων

8

0,37%

Εργάτις κεραμοποιίας

16

0,74%

Εργάτις κηροπλαστείου

34

1,57%

Εργάτις κυτιοποιείου

68

3,14%

Εργάτις μακαρονοποιείου

4

0,18%

Εργάτις μεταξουργείου

3

0,14%

Εργάτις ποτοποιείου

7

0,32%

Εργάτις σακουλοποιείου

32

1,48%

Εργάτις σάπωνος

2

0,09%

Εργάτις υποδηματοποιείου

20

0,92%

Εργάτις φακέλων

78

3,60%

Εργάτις φανελών

10

0,46%

Εργάτις κομβίων, κοπιτσών, κουμποτρυπών

4

0,18%

Εργάτις χαρτοποιείου

3

0,14%

Κορδελιάστρα

44

2,03%

Σιδερώτρια

1

0,04%

Πλύντρια

1

0,04%

Ράπτρια

257

11,95%

Μοδίστρα

248

11,45%

Πωλήτρια (εμπορικών καταστημάτων)

2

0,09%

Υπάλληλος εμπορικών καταστημάτων (δακτυλογράφοι, ταμείο)

16

0,74%

Σύνολο

2.165

100,00%

Πηγή: ΕΛΙΑ, ό.π.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/255.gif&w=600&h=915

Ας παρατηρήσουμε, λοιπόν, σύμφωνα με τα στοιχεία που προκύπτουν από τον Πίνακα 30, αν το Κυριακό Σχολείο εκπληρώνει τον στόχο που διακηρύττει καθ' όλο το διάστημα της λειτουργίας του: «τη μόρφωση και τη διαπαιδαγώγηση των εργατίδων». Αναλυτικότερα θα εστιάσουμε τον φακό μας στο είδος της απασχόλησης των μαθητριών του Κυριακού.

Θα διερευνήσουμε στη συνέχεια αν όντως οι μαθήτριες εργάζονται για την επιβίωση τους ή όχι. Οι μαθήτριες που δηλώνουν «άεργος», «οικιακά» και «μαθήτρια σχολείου ή επαγγελματικής σχολής», αποτελούν το 19,40 % του συνόλου και συνθέτουν την κατηγορία των αέργων ή ανέργων μαθητριών του Κυριακού. Λαμβάνοντας υπόψη το ποσοστό των μαθητριών για την επαγγελματική ασχολία του οποίου δεν έχουμε καμία ένδειξη, προκύπτει ότι το 78,90 % των μαθητριών στο Κυριακό Σχολείο εργάζεται.

Αν επιχειρήσουμε να χωρίσουμε τα επαγγέλματα που καταγράφονται στον παραπάνω πίνακα προκύπτουν οι εξής κατηγορίες:

α. Εργαζόμενες στη βιομηχανία και τα βιοτεχνικά εργαστήρια: 96,87%. β. Οικιακές υπηρεσίες (υπηρέτριες, πλύντριες, σιδερώτριες): 2,30%. γ. Υπάλληλοι εμπορικών καταστημάτων (ταμίες, πωλήτριες, δακτυλογράφοι): 0,83%.

Άρα, η πλειοψηφία των εργαζομένων μαθητριών απασχολείται στα εργοστάσια του Πειραιά και στα βιοτεχνικά εργαστήρια. Είναι φανερό ότι ο Σύνδεσμος των Κυριών προς Προστασίαν της Εργάτιδος μέσω του Κυριακού Σχολείου πέτυχε να συγκεντρώσει στους κόλπους του και να θέσει υπό την προστασία του εργάτριες του Πειραιά.

Όπως φαίνεται με την πρώτη ματιά, από τον τρόπο που διατυπώνονται τα επαγγέλματα ανακύπτει μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση. Υπάρχει ένας καταμερισμός στα επαγγέλματα και μία ιεραρχία. Μια ιεραρχία η οποία ξεφεύγει και δεν σχολιάζεται από τις επίσημες στατιστικές, προφανώς επειδή σηματοδοτεί και υποδηλώνει κυρίως την κοινωνική κατάσταση της μαθήτριας και όχι αυτή καθαυτή τη θέση της στην παραγωγή και στη μισθολογική ιεραρχία. Πράγματι υπάρχουν τρεις διαβαθμίσεις: α. Οι μοδίστρες, β. Οι ράπτριες. γ. Οι εργάτριες.

Μοδίστρες δηλώνουν όσες έχουν δικά τους εργαστήρια μοδιστρικής ή όσες μαθητεύουν σε εργαστήρια με σκοπό να γίνουν μοδίστρες. Οι κοπέλες αυτές βρίσκονται στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας. Το επάγγελμα υποδηλώνει οικονομική άνεση, δεδομένου ότι τόσο κατά το στάδιο της μαθητείας όσο και κατά την άσκηση του επαγγέλματος οι κοπέλες δεν αμείβονται, επομένως πρέπει να διαθέτουν τα απαραίτητα χρήματα για να ανοίξουν και να διατηρήσουν το δικό τους εργαστήριο.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/256.gif&w=600&h=915

Ας αποκωδικοποιήσουμε το επάγγελμα της ράπτριας. Υποδηλώνει μια επαγγελματική ειδικότητα. Είναι οι κοπέλες που αναλαμβάνουν με το σύστημα του φασόν να ράψουν ρούχα τα οποία έχουν ήδη κοπεί. Επίσης, μπορεί να είναι εργάτριες σε βιομηχανία ενδυμάτων ή σε βιοτεχνικό εργαστήριο, οι οποίες εργάζονται στο αντίστοιχο τμήμα ραφής. Οι ράπτριες έχουν μια επαγγελματική κατάρτιση. Γνωρίζουν ραπτική. Με βάση τα στοιχεία από το μαθητολόγιο, απασχολούνται σε εργοστάσια, σε εμποροραφεία και σε βιοτεχνίες κατασκευής ανδρικών και γυναικείων ενδυμάτων.

Οι κοπέλες που δηλώνουν ότι είναι εργάτριες προφανώς βρίσκονται σε εξαρτημένη σχέση εργασίας. Ενώ οι δύο προηγούμενες κατηγορίες επαγγελμάτων, οι μοδίστρες και οι ράπτριες, προϋποθέτουν έστω και μια στοιχειώδη τεχνική εκπαίδευση, το επάγγελμα της εργάτριας φανερώνει ανειδίκευτη εργασία. Οι εργάτριες αποτελούν την πλειοψηφία των μαθητριών του Κυριακού Σχολείου.

Οι κοπέλες που καταγράφονται ως εργάτριες υφαντουργείων συγκεντρώνουν τα μεγαλύτερα ποσοστά επί του συνόλου. Αυτές εργάζονται στα μεγαλύτερα εργοστάσια του Πειραιά, όπως είναι το εργοστάσιο του Ρετσίνα, το υφαντήριο του Σφαέλλου, το εργοστάσιο του Δασκαλάκη, το κλωστήριο του Λυγινού κ.ά.

Σ' αυτό το σημείο τίθεται ένα ερώτημα: τι αντιπροσώπευε για τους εργοστασιάρχες το Κυριακό Σχολείο και πώς αυτοί αντιμετώπιζαν την ύπαρξη και τη λειτουργία του;

Από τα στοιχεία τα οποία διαθέτουμε από τις λογοδοσίες του Συνδέσμου προς Προστασίαν της Εργάτιδος προκύπτει ότι υπήρχε ένας τρόπος επίσημης επικοινωνίας ανάμεσα στις φιλάνθρωπες κυρίες, οι οποίες ας μη λησμονούμε ότι στην πλειοψηφία τους ήταν κόρες και σύζυγοι των εργοστασιαρχών, και στους ίδιους τους εργοστασιάρχες-εργοδότες των μαθητριών. Κάθε μαθήτρια ήταν εφοδιασμένη από το Κυριακό Σχολείο με «βιβλιάριο». Στο βιβλιάριο αυτό σημείωναν οι φιλάνθρωπες κυρίες τα χρόνια φοίτησης στο Κυριακό Σχολείο και παρατηρήσεις για τη συμπεριφορά της μαθήτριας. Από τη μεριά τους οι εργοδότες έπρεπε και αυτοί στο ίδιο βιβλιάριο να σημειώνουν τις παρατηρήσεις τους για τη συμπεριφορά της στο χώρο εργασίας της. Αυτές που είχαν πολυετή φοίτηση και διακρίνονταν τόσο στο Κυριακό Σχολείο, όσο και στην εργασία τους για τη «χρηστοήθεια» και τη «σώφρονα συμπεριφορά» τους, προικίζονταν όταν έφταναν στην ώρα του γάμου.109

Αν και η λειτουργία του Κυριακού Σχολείου ξεπερνά τα χρονικά όρια αυτής της εργασίας, κρίνω ότι έχει ενδιαφέρον πριν περάσω στο επόμενο φιλανθρωπικό σχήμα να αναφερθώ εν συντομία στην εξέλιξή του.

109. Λογοδοσίες του Συνδέσμου... 20-5-1915 και 29-6-1930, ό.π.

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/257.gif&w=600&h=915

Το 1932 λόγω της αυξημένης ανεργίας στον βιομηχανικό και βιοτεχνικό τομέα, το διοικητικό συμβούλιο καθιερώνει για τις κοπέλες του Κυριακού Σχολείου μαθήματα κομμωτικής και μανικιούρ. Οι κοπέλες μόλις ολοκληρώσουν τον κύκλο των μαθημάτων τοποθετούνται σε κουρεία-κομμωτήρια ή πηγαίνουν στα σπίτια.

Το 1935 ο Σύνδεσμος ιδρύει την Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή «Η Μέλισσα», η οποία αναγνωρίζεται από το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας. Στη Σχολή, που λειτουργεί για τέσσερις ώρες κάθε Κυριακή, εγγράφονται κυρίως οι απόφοιτοι του Κυριακού Σχολείου. Τα διδασκόμενα μαθήματα είναι: κοπτική-ραπτική, δαντέλες και πιλοποιία. Σε αντίθεση με το Κυριακό Σχολείο της Καλλιρρόης Παρρέν το οποίο αφομοιώνεται από την Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως των Ελληνίδων, εδώ παρατηρούμε ότι συνεχίζεται η λειτουργία του παράλληλα με τη Σχολή «Μέλισσα». Το γεγονός ότι η Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή «Μέλισσα» λειτουργεί μόνο τις Κυριακές, δίνει την ευκαιρία στις γυναίκες του Πειραιά, οι οποίες στη μεγάλη πλειοψηφία τους είναι φτωχές εργάτριες, να εργάζονται όλη την υπόλοιπη εβδομάδα.

Το Κυριακό Σχολείο του Πειραιά διαπλάθει σύμφωνα με τα αστικά πρότυπα το χαρακτήρα της εργάτριας και συμβάλλει στη χειραγώγηση της συμπεριφοράς της. Έτσι οι εργοδότες έχουν μεγάλες πιθανότητες να εξασφαλίζουν ένα πειθαρχημένο εργατικό δυναμικό.

Αλλά και για τις εργάτριες που αποβλέπουν στην επαγγελματική τους αποκατάσταση, το Κυριακό Σχολείο λειτουργεί ως αγορά εργασίας. Με τα εφόδια που τους παρέχονται, αλλά και με τις γνωριμίες και τις διαμεσολαβήσεις των φιλανθρώπων κυριών, εξασφαλίζουν ευκολότερα πρόσβαση σε θέσεις εργασίας.

8. ΑΠΟ ΤΗ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΝΟΙΑ: ΤΟ ΚΥΡΙΑΚΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟΝ ΕΡΓΑΤΡΙΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

Τον Οκτώβριο του 1911, ένα χρόνο μόλις μετά την ίδρυσή του, το Εργατικό Κέντρο Αθηνών προχωρεί στη δημιουργία του Κυριακού Σχολείου Εργατριών με σκοπό να παρέχει στις εργάτριες δωρεάν στοιχειώδη εκπαίδευση —την οποία στερούνταν εξαιτίας της εργασίας τους και της μη αυστηρής εφαρμογής του νόμου περί στοιχειώδους εκπαίδευσης— επαγγελματική μόρφωση και μερικές απαραίτητες σε κάθε γυναίκα, ιδίως όμως στις εργάτριες, γνώσεις για να καλυτερεύσουν τις συνθήκες ζωής τους.110

110. Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών, Σειρά: Το Κυριακόν Σχολείον του Εργατικού

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/258.gif&w=600&h=915

Το Κυριακό Σχολείο Εργατριών συνδέεται οργανικά και οικονομικά με το Εργατικό Κέντρο Αθηνών και αποτελεί μέρος του προγράμματος του για τη μόρφωση της εργατικής τάξης. Υπενθυμίζω ότι τα Εργατικά Κέντρα στην Ελλάδα είναι δευτεροβάθμια εργατικά σωματεία που λειτουργούν ως κεντρικοί συνασπισμοί των οργανωμένων ελλήνων εργατών και ως εντολοδόχοι τους. Ο στόχος των Εργατικών Κέντρων είναι να παρέχουν στον μισθωτό με κάθε πνευματικό, ηθικό και οργανωτικό μέσο πλήρη συνείδηση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων του, καθώς και τις αναγκαίες προϋποθέσεις για τη δημιουργία ενός δικαιότερου και λογικότερου κοινωνικού καθεστώτος.111

Την οργάνωση, το πρόγραμμα των μαθημάτων και την ευθύνη της λειτουργίας του Κυριακού Σχολείου το Εργατικό Κέντρο τα αναθέτει σε εφορίαεπιτροπή κυριών με διευθύνουσα έφορο την Αύρα Θεοδωροπούλου.

Ας εστιάσουμε το φακό μας στην επιτροπή αυτή των κυριών.

Η Αύρα Θεοδωροπούλου, ηγετική φυσιογνωμία του φεμινιστικού κινήματος το οποίο αναπτύχθηκε στην Ελλάδα κατά το Μεσοπόλεμο, είναι η σύζυγος του ιδρυτή του Εργατικού Κέντρου της Αθήνας, βουλευτή Σπύρου Θεοδωρόπουλου, ο οποίος στο Μεσοπόλεμο διαμόρφωσε την κοινωνική πολιτική στην Ελλάδα. Η Αύρα Θεοδωροπούλου (1880-1963) υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα. Καθηγήτρια πιάνου και ιστορίας της μουσικής, πήρε μέρος σε πολλές συναυλίες και έγραφε μελέτες και άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά. Από πολύ νωρίς είχε κοινωνική δράση. Υπήρξε εθελόντρια νοσοκόμα σε όλους τους πολέμους, από το 1897 έως το 1941. Το 1920 ίδρυσε το Σύνδεσμο για τα Δικαιώματα της Γυναίκας και το 1923 τη «Μικρή Αντάντ των Γυναικών».112 Ο Σύνδεσμος για τα Δικαιώματα της Γυναίκας μέχρι το 1936, οπότε σταμάτησε να λειτουργεί λόγω της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, αντιπροσώπευε τον «αστικό φεμινισμό» σε αντιδιαστολή με τις φεμινιστικές ιδέες που υποστήριξαν τα αριστερά κόμματα στην Ελλάδα. Ο Σύνδεσμος αγωνίστηκε για το δικαίωμα της γυναικείας ψήφου, για την ισότητα ανδρών και γυναικών στην εργασία, για την κατάργηση της προστατευτικής νομοθεσίας υπέρ των γυναικών, καθώς και για τη βελτίωση της νομικής θέσης της γυναίκας.113

Κέντρου Αθηνών, Κυριακόν Σχολείον Εργατριών, Επαγγελματικόν - μορφωτικόν ίδρυμα, Κανονισμός, Αθήνα 1914.

111. Βλ. Εργατικόν Κέντρον Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος..., ό.π., σ. 40-41.

112. Για τα βιογραφικά στοιχεία της Αύρας Θεοδωροπούλου βλ. Εγκυκλοπαίδεια της Γυναίκας, τ. Δ', Αθήνα 1966, σ. 586. Επίσης, Κούλα Ξηραδάκη, Το φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα. Πρωτοπόρες Ελληνίδες 1830-1936, Αθήνα 1988, σ. 124.

113. Βλ. Έφη Αβδελά, «Το αντιφατικό περιεχόμενο της κοινωνικής προστασίας: η νομοθεσία για την εργασία των γυναικών στη βιομηχανία (19ος-20ός αι.)», Τα Ιστορικά, τ. 11, Δεκέμβριος 1989, σ. 339-360" Έφη Αβδελά - Αγγέλικα Ψαρρά, Ο Φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Μία ανθολογία, Αθήνα 1985, σ. 17-54.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/259.gif&w=600&h=915

Τα υπόλοιπα μέλη της επιτροπής ήταν: η Αικατερίνη Μαρούλη, η Ελένη Ρουσοπούλου, η Αννα Μελά-Κατσίγρα και η Βέρθα Σ. Λέκα. Όπως διαπιστώσαμε παραπάνω, η Αννα Μελά-Κατσίγρα ως γιατρός συμμετείχε στα φιλανθρωπικά σωματεία παρέχοντας συμβουλές για την υγιεινή των γυναικών.114 Η Ελένη Ο. Ρουσοπούλου, φεμινίστρια με μουσική και εγκυκλοπαιδική παιδεία, ήταν μέλος του Εθνικού Συμβουλίου των Ελληνίδων, σωματείο που ιδρύθηκε το 1919 με τη μορφή ομοσπονδίας, στο οποίο συμμετείχαν διάφορες φεμινιστικές οργανώσεις. Η Βέρθα Λέκα, ως μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής του Εθνικού Συμβουλίου των Ελληνίδων, αγωνίσθηκε και αυτή υπέρ των δικαιωμάτων της γυναίκας. Όλες αυτές οι γυναίκες που συμμετείχαν στο Κυριακό Σχολείο ήταν ταυτόχρονα μέλη του Λυκείου των Ελληνίδων.115 Το σωματείο αυτό ιδρύθηκε το 1911116 από την Καλλιρρόη Παρρέν και άλλα μέλη της Ενώσεως των Ελληνίδων με σκοπό τον «μεταξύ των γυναικών των γραμμάτων, των επιστημών, των τεχνών σύνδεσμο, προς εξυπηρέτησιν της προόδου του φύλου των, προς υπεράσπισιν και προστασίαν αυτών και προς αναγέννησιν και διατήρησιν των Εθίμων και Παραδόσεων».117 Στην κυριολεξία πρόκειται για γυναικεία λέσχη, με διάφορες κοινωνικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες για την ανάδειξη και διατήρηση των εθνικών εθίμων και παραδόσεων. Βρίσκεται στον αντίποδα των υπόλοιπων φεμινιστικών οργανώσεων που είχαν ριζοσπαστικό χαρακτήρα.

Μετά τη διερεύνηση της ταυτότητας των μελών της εφορευτικής επιτροπής, ας ανιχνεύσουμε το ιδεολογικό πλαίσιο της λειτουργίας του Κυριακού Σχολείου του ΕΚΑ και τις διαφορές του από τα προηγούμενα από την άποψη τόσο των νοημάτων, όσο και του λεξιλογίου που χρησιμοποιείται στον λόγο περί αυτού. Θα χρησιμοποιήσουμε ως εργαλεία δύο γραπτά τεκμήρια της Αύρας Θεοδωροπούλου, το ένα είναι το άρθρο της στην εφημερίδα Ακρόπολις, με το οποίο ανακοινώνεται η έναρξη των μαθημάτων118 το άλλο είναι ο εναρκτήριος λόγος προς τις εργάτριες.119

Στο άρθρο αποτυπώνεται ο φεμινιστικός λόγος και οι θέσεις της Θεοδω-

114. Η Άννα Μελά-Κατσίγρα διετέλεσε διευθύντρια του Δημοσίου Μαιευτηρίου. Έγραψε βιβλία περί υγιεινής, συμπεριφοράς και ιατρικής, όπως: «Έρως - γάμος», «Για τους αρραβωνιασμένους», «Για τους παντρεμένους», «Ιατρός της οικογένειας», «Ελληνικά προϊόντα και τρόπος διατροφής», «Φυσιοθεραπεία», «Για το αγόρι», «Για το κορίτσι». Επίσης έγραφε άρθρα και μελέτες σε εφημερίδες και περιοδικά.

115. Λογοδοσία Λυκείου των Ελληνίδων 1911, Αθήνα 1912, σ. 32-45.

116. Ελένη Μπόμπου-Πρωτοπαπά, Το Λύκειο των Ελληνίδων 1911-1991, Αθήνα

1993.

117. Λογοδοσία Λυκείου των Ελληνίδων 1911, Αθήνα 1912.

118. Αύρα Θέρου, «Το Κυριακό Σχολείο», Ακρόπολις, 13-10-1911.

119. Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών. Ιδιόχειρο σημείωμα, φάκ. Κυριακό Σχολείο

ΕΚΑ.

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/260.gif&w=600&h=915

Θεοδωροπούλου για τη μόρφωση των γυναικών. Η εργάτρια αντιμετωπίζεται ως υπεύθυνη και αυθύπαρκτη ύπαρξη. Το Εργατικό Κέντρο επιδιώκει με τη μόρφωση να καταστήσει την εργάτρια «πνευματικώτερη, άξια νοικοκυρά και γερή μητέρα». Με τη μόρφωση και τη «διανοητική ανύψωση» η εργάτρια εξασφαλίζει τα μέσα για να καλυτερεύσει τους όρους της εργασίας της, ενώ ταυτόχρονα γίνεται πιο αποδοτική, επειδή μπορεί να αποκτήσει την απαραίτητη τεχνογνωσία. Με τη μόρφωση συντελείται και η ισότητα των φύλων.

Απαλλαγμένη από ηθικοπλαστικές εκφράσεις χειραγωγικού χαρακτήρα που χρησιμοποιούν, όπως παρατηρήσαμε στα προηγούμενα κεφάλαια, οι φορείς της φιλανθρωπίας, η Αύρα Θεοδωροπούλου στο άρθρο της διακηρύττει: «Είνε καιρός πια η γυναίκα μας να μην είναι χανούμισσα, ν' αρχίση ν' ανακατεύεται μαζύ μας στη δουλειά, να τη συνηθίσουμε, να μη μας ξαφνιάζη, να γίνη συντρόφισσα και βοηθός μας και όχι σκλάβα μας. Να παύουμε να μαχαιρονόμαστε γιατί ο τάδε κύτταξε την αδερφή μας ή την ξαδέρφη μας. Και σα δούμε τη γυναίκα να τραβάη μπροστά και μεις θα φιλοτιμηθούμε να γίνουμε καλλίτεροι».

Στην εναρκτήρια ομιλία προς τις εργάτριες η Αύρα Θεοδωροπούλου αντικαθιστά τη λέξη «μόρφωση» με τον όρο «πνευματική τροφή» για να γίνει περισσότερο κατανοητή. Με απλές εκφράσεις παραλληλίζει την αναγκαιότητα της τροφής για την ανάπτυξη του σώματος με την αναγκαιότητα της πνευματικής τροφής για την ανάπτυξη του νου και της ψυχής. Με την παροχή της «πνευματικής τροφής» η εργάτρια θα μπορεί να αντιληφθεί τον κόσμο γύρω της" θα είναι σε θέση να υπερασπίζεται τον εαυτό της και να μην την ξεγελούν οι άλλοι. Επίσης θα αποκτήσει τρόπους συμπεριφοράς προκειμένου να ενσωματωθεί σ' ένα ευρύτερο κοινωνικό περίγυρο από αυτόν της οικογένειας, του χωριού και της γειτονιάς της. Η «πνευματική τροφή» θα τις δώσει τα εφόδια για να μπορεί να αντιμετωπίσει τις ασθένειες και να προφυλαχθεί από αυτές εφαρμόζοντας τα κατάλληλα μέτρα υγιεινής. Στην ομιλία της η Αύρα Θεοδωροπούλου εισάγει μια καινοφανή έννοια και λέξη για τις εργάτριες, την «ευχαρίστηση». Την ευχαρίστηση που μπορούν να αντλήσουν οι εργάτριες από την ανάγνωση των βιβλίων. Η ευχαρίστηση της ανάγνωσης βιβλίων και μυθιστορημάτων, προνομιακό πεδίο ψυχαγωγίας των γυναικών που ανήκουν στην αστική τάξη, αποτελεί ένα δικαίωμα, σύμφωνα με τις διακηρύξεις της Αύρας Θεοδωροπούλου, που πρέπει να κατακτηθεί από τις γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων μέσω της εκπαίδευσης που τους παρέχεται από το Κυριακό Σχολείο.

Μετά την παράθεση των βασικών ιδεών που διαπνέουν τον λόγο της Θεοδωροπούλου προς το ευρύ κοινό των εφημερίδων και προς τις εργάτριες-μαθήτριες του Κυριακού Σχολείου, θα επιχειρήσουμε να προσδιορίσουμε τις διαφορές του Σχολείου από τα υπόλοιπα φιλανθρωπικά σχήματα.

Σύμφωνα με το άρθρο, η λειτουργία ενός Κυριακού Σχολείου με φορέα το Εργατικό Κέντρο, ανεξάρτητα από το ποιοι έλαβαν την πρωτοβουλία της

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/261.gif&w=600&h=915

υλοποίησης του, για πρώτη φορά ξεφεύγει από τους κόλπους των φιλανθρωπικών γυναικείων σωματείων. Η παροχή μόρφωσης, πνευματικής καλλιέργειας και εκπαίδευσης δεν στηρίζεται στην προσφορά και στην καλοπροαίρετη βούληση των φιλανθρώπων γυναικών. Το Εργατικό Κέντρο, ως κύριος φορέας έκφρασης των δικαιωμάτων των εργαζομένων, διεκδικεί αυτά ακριβώς που προσέφεραν αυτοβούλως οι φιλάνθρωπες γυναίκες. Έτσι, σύμφωνα με τις διακηρύξεις των φορέων του, στο Κυριακό Σχολείο του Εργατικού Κέντρου η παραδοσιακή δραστηριότητα της φιλανθρωπίας αντικαθίσταται από την κοινωνική πρόνοια. Ως υποκείμενα-φορείς της κοινωνικής πρόνοιας εμφανίζονται οι γυναίκες που είναι μέλη των φεμινιστικών συλλόγων και ως αντικείμενα οι γυναίκες της εργατικής τάξης. Ας σημειωθεί, πάντως, ότι καμία γυναίκα εργάτρια ή εκπρόσωπος της εργατικής τάξης δεν εμφανίζεται ως μέλος της επιτροπής των Κυριών που διοικεί το Εργατικό Κέντρο.

Στο Κυριακό Σχολείο του ΕΚΑ η παροχή μόρφωσης και εκπαίδευσης δεν έχει πλέον ως στόχο την απομάκρυνση των γυναικών από το εργοστάσιο, αλλά την καλυτέρευση των συνθηκών εργασίας τους. Με αυτή τη θεώρηση η εργασία των γυναικών έξω από το σπίτι δεν αποτελεί ηθική απειλή για την οικογένεια. Με την εργασία τους οι γυναίκες εξασφαλίζουν την οικονομική και κοινωνική ανεξαρτησία τους, η οποία συντελείται με τη συνειδητοποίηση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων που έχουν οι εργαζόμενες γυναίκες, σύζυγοι και μητέρες. Η εργασία για τις γυναίκες, σύμφωνα με τις ιδέες που αναπτύσσει το Κυριακό Σχολείο, δεν αποτελεί «αναγκαίο κακό», αλλά «κοινωνικό αγαθό». Άρα, μπορεί να συνυπάρχει με την έννοια «οικιακό ιδεώδες».

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να επισημάνω τα εξής: οι ιδέες αυτές, βεβαίως, δεν προέρχονταν από τις γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων, δεν ήταν δηλαδή απόρροια αλλαγών που είχαν συντελεστεί στις κοινωνικές δομές της ελληνικής πόλης. Οι εργάτριες χρησιμεύουν ως μέσα προβολής των ιδεών που εκφράζουν οι φεμινίστριες προς την ευρύτερη κοινωνία. Όπως παρατηρήσαμε στα προηγούμενα σχήματα της παραδοσιακής φιλανθρωπίας, η εκπαίδευση και η μάθηση στοχεύουν στην ηθική χειραγώγηση της εργάτριας. Εδώ διαπιστώνουμε ότι η επιτροπή των γυναικών που είναι υπεύθυνη για το Κυριακό Σχολείο καθοδηγεί τις μαθήτριες, έτσι ώστε αυτές να συνειδητοποιήσουν ότι είναι ισότιμα μέλη μιας εθνικής κοινότητας με δικαιώματα και υποχρεώσεις.

Οι οικονομικοί πόροι του Κυριακού Σχολείου του ΕΚΑ είναι οι κατά καιρούς επιχορηγήσεις του Δήμου Αθηναίων και του Δημοσίου, οι δωρεές ή επιχορηγήσεις ιδιωτών και το δικαίωμα εγγραφής των μαθητριών. Κάθε μαθήτρια πληρώνει για την εγγραφή της στο Κυριακό Σχολείο 1 δρχ. και λαμβάνει δωρεάν το αναγνωστικό βιβλίο της τάξης της.

Για να γίνει γνωστή η λειτουργία του Κυριακού Σχολείου του ΕΚΑ και για να υπάρξει ενδιαφέρον εκ μέρους των εργατριών, οι υπεύθυνες με δικά τους

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/262.gif&w=600&h=915

χρήματα τυπώνουν και μοιράζουν προκηρύξεις στα διάφορα εργαστήρια της Αθήνας.120 Στις προκηρύξεις τονίζεται ο σκοπός του Κυριακού Σχολείου (μόρφωση, ηθική και υγιεινή διαπαιδαγώγηση) και η δωρεάν διδασκαλία. Επίσης αναγράφεται η χρονική διάρκεια των μαθημάτων, οι ώρες διδασκαλίας, ο τόπος διεξαγωγής των μαθημάτων, τα μαθήματα, οι διδάσκοντες, καθώς και η επιστημονική και επαγγελματική ιδιότητά τους.

Πριν στραφούμε προς τις μαθήτριες και την παρουσίαση ποσοτικών στοιχείων, θα πρέπει να περιγράψω τα μαθητολόγια απ' όπου συγκέντρωσα τις περισσότερες πληροφορίες. Υπάρχουν μαθητολόγια για τις χρονιές 1912-13, 1914-15, 1915-16 και 1921-22. Στα μαθητολόγια υπάρχουν στήλες με το όνομα και το επώνυμο της μαθήτριας, την ηλικία, τον τόπο καταγωγής, τη διεύθυνση, το όνομα του εργοδότη, την ιδιότητά του και τη διεύθυνση του. Ας σημειωθεί ότι σε πολλές περιπτώσεις δεν συμπληρώνονται όλες οι στήλες.

Το Κυριακό Σχολείο του ΕΚΑ με βάση τον κανονισμό λειτουργίας του, σε αντίθεση με τα προηγούμενα Κυριακά Σχολεία, δέχεται αγράμματες εργάτριες ηλικίας τουλάχιστον δώδεκα ετών και εγγράμματες τουλάχιστον δεκατριών ετών. Η εφορευτική επιτροπή αναγκάστηκε από το δεύτερο χρόνο να θεσπίσει αυτά τα όρια ηλικίας για τις μαθήτριες, καθότι με βάση το νόμο περί υποχρεωτικής εκπαίδευσης τα παιδιά έπρεπε να φοιτούν στο δημοτικό σχολείο μέχρι δώδεκα ετών. Με την έναρξη του Κυριακού Σχολείου προέκυψε το εξής ζήτημα: ανάμεσα στις μαθήτριες ήταν και μερικές κάτω από δέκα ετών. Όταν ερωτήθηκαν οι γονείς που πήγαν να τις εγγράψουν πώς συνέβαινε και εργάζονταν ενώ ο νόμος το απαγόρευε πριν κλείσουν τα δώδεκα, αυτοί εξήγησαν πως ως τότε τις έστελναν στο σχολείο, αλλά αφού άνοιξε το Κυριακό μπορούσαν να τις στέλνουν σε δουλειά όλη την εβδομάδα και να μαθαίνουν και γράμματα. Σύμφωνα με την Αύρα Θεοδωροπούλου, για να μην καθίσταται το Εργατικό Κέντρο συνένοχος στην εκμετάλλευση των κοριτσιών αναγκάσθηκε να βάλει όρια ηλικίας.121 Αν λάβουμε υπόψη την κατάσταση της ένδειας που ωθούσε τα φτωχά κορίτσια από νωρίς στη δουλειά και το εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο δεν προέβλεπε ειδικά σχολεία (νυχτερινά) για τα εργαζόμενα κορίτσια, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η λειτουργία των Κυριακών Σχολείων ουδόλως εμπόδιζε την τακτική φοίτηση στα δημοτικά σχολεία. Προφανώς το θέμα για την εφορευτική επιτροπή ήταν η μη καταπάτηση από το Εργατικό Κέντρο των νόμων που θεσπίστηκαν υπέρ της προστασίας των εργατών.

Ας δούμε από τα μαθητολόγια που διαθέτουμε τι συμβαίνει στην πράξη.

120. «Από την εργασίαν. Εργάτιδες-μαθήτριαι», Εστία, 5-6-1912.

121. Βλ. Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών, Σειρά: Το Κυριακόν Σχολείον Εργατριών του ΕΚΑ, Κυριακόν Σχολείον Εργατριών. Επαγγελματικόν - μορφωτικόν ίδρυμα, Κανονισμός, Αθήνα 1914.

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/263.gif&w=600&h=915

Για τις χρονιές που διαθέτουμε στοιχεία παρατηρούμε ότι από τις 642 μαθήτριες που σημειώνεται η ηλικία τους, μόνο οι 50 είναι κάτω από δώδεκα χρονών. Και εδώ, όπως και στο Κυριακό Σχολείο του Πειραιά, τα μεγαλύτερα ποσοστά φοίτησης συγκεντρώνουν οι μαθήτριες που είναι από δώδεκα έως και δεκατεσσάρων ετών. Το ποσοστό των μαθητριών που έχουν ηλικία από πέντε έως έντεκα ετών φτάνει στο 12%. Στην ηλικία των δώδεκα είναι 20,25%, ενώ στις ηλικίες των δεκατριών και δεκατεσσάρων ετών είναι 16,04% και 15,58% αντίστοιχα. Από την ηλικία των δεκαπέντε ετών και μετά τα ποσοστά φοίτησης ελαττώνονται σημαντικά.

Αν συγκρίνουμε τα παραπάνω ποσοστά των ηλικιών με αυτά του Κυριακού Σχολείου στον Πειραιά, τότε παρατηρούμε τα εξής: Παρόλο που για το Κυριακό Σχολείο του Πειραιά δεν υπάρχουν περιορισμοί ως προς την ηλικία φοίτησης των μαθητριών, και στα δύο σχήματα το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητριών είναι δώδεκα ετών. Σ' αυτό το σημείο θα πρέπει να υπενθυμίσω τις επιφυλάξεις που διατύπωσα και στο κεφάλαιο για το Κυριακό Σχολείο του Πειραιά σχετικά με την αναγραφόμενη ηλικία. Πιθανώς οι εργάτριες-μαθήτριες να μη δηλώνουν την πραγματική τους ηλικία. Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, από τα ποσοτικά στοιχεία που διαθέτουμε για τις ηλικίες προκύπτει ότι για τις μαθήτριες που ανήκουν στα εργατικά στρώματα της Αθήνας και του Πειραιά η ηλικία των δώδεκα ετών αποτελεί το κατώφλι της εισόδου τους στον κόσμο των ενηλίκων. Είναι η στιγμή κατά την οποία μπορούν να διαθέσουν ένα μικρό, ελάχιστο πλεόνασμα χρόνου όχι μόνο για να μορφωθούν, αλλά και για να αποκτήσουν την τεχνογνωσία της επιβίωσης στην πόλη. Στις μεγαλύτερες ηλικίες η διευθέτηση του κυριακάτικου χρόνου αλλάζει: η οικογένεια απαιτεί μεγαλύτερη συμμετοχή στις οικιακές εργασίες, ενώ ταυτόχρονα αρχίζει και η διαδικασία για την ανεύρεση συζύγου.

Όπως και στο Κυριακό Σχολείο του Πειραιά, οι μαθήτριες οφείλουν να παρακολουθούν ανελλιπώς τα μαθήματα. Οι μαθήτριες που απουσιάζουν πρέπει να προσκομίζουν γραπτό σημείωμα από τον γονέα ή τον κηδεμόνα τους για να δικαιολογήσουν την απουσία. Η απουσία δικαιολογείται μόνο σε περίπτωση ασθένειας. Όσες από τις μαθήτριες απουσιάζουν τρεις συνεχείς φορές χωρίς να δικαιολογηθούν, διαγράφονται. Μέσω αυτού του περιορισμού και της τήρησης ορισμένων τύπων που ισχύουν στα δημοτικά σχολεία, όπως είναι τα δίδακτρα και η καθιέρωση της σχολικής ποδιάς, οι υπεύθυνες του Κυριακού Σχολείου προσπαθούν να επιβάλουν στις μαθήτριες-εργάτριες ορισμένα πλαίσια πειθαρχίας. Οι μαθήτριες πρέπει να κατανοήσουν ότι έχουν ορισμένα καθήκοντα και υποχρεώσεις. Επιπλέον, αυτός είναι ένας τρόπος για να υποχρεωθούν τόσο οι εργάτριες, όσο και οι εργοδότριές τους να τηρήσουν το νόμο περί «Κυριακής αργίας». Η αυστηρή αντιμετώπιση του ζητήματος των απουσιών είχε ως αποτέλεσμα να σημειώνονται διαρροές κατά τη διάρκεια του σχολικού

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/264.gif&w=600&h=915

έτους. Από τις 200 μαθήτριες που είχαν εγγραφεί τον Σεπτέμβριο του 1911, μόλις το 1/5 παρακολούθησε τα μαθήματα μέχρι τις εξετάσεις του Ιουνίου.

Η ίδια η Αύρα Θεοδωροπούλου ερμηνεύει αυτό το πρόβλημα ως εξής: η εργάτρια που έλειπε από τα μαθήματα μια ή δυο φορές, έχανε τη σειρά της, δεν μπορούσε να παρακολουθήσει τη συνέχειά τους με ευκολία και ντρεπόταν τις άλλες που την είχαν ξεπεράσει. Επιπλέον, φοβόταν να μαρτυρήσει ότι ο εργοδότης την απασχολούσε τις Κυριακές, μήπως αυτός την έδιωχνε και έχανε τη δουλειά της. Έτσι φαινόταν πιο εύκολο γι' αυτή να σταματήσει το σχολείο.122

Ας περάσουμε τώρα στην επαγγελματική ταυτότητα των μαθητριών του Κυριακού Σχολείου. Ο πίνακας που ακολουθεί παρουσιάζει τα επαγγέλματα που δήλωσαν οι μαθήτριες κατά την εγγραφή τους στο Κυριακό Σχολείο, έτσι όπως τα κατέγραψαν στο μαθητολόγιο οι υπεύθυνες. Υπενθυμίζω κι εδώ ότι ο πίνακας αποτελεί μια στιγμιαία αποτύπωση, επομένως μας επιτρέπει να προσεγγίσουμε τα επαγγέλματα που ασκούσαν οι μαθήτριες μια συγκεκριμένη στιγμή, χωρίς να μας πληροφορεί για την επαγγελματική τους σταδιοδρομία αναλυτικότερα.

Στον Πίνακα 31 έχω να κάνω τις ακόλουθες παρατηρήσεις. Η μεγάλη πλειοψηφία των μαθητριών εργάζεται στα εργαστήρια της πόλης. Το ποσοστό των εργατριών που εργάζονται σε εργοστάσια είναι 12%. Οι μαθήτριες που δηλώνουν μοδίστρες εργάζονται στα εργαστήρια μοδιστρικής γυναικείων φορεμάτων. Οι ράπτριες απασχολούνται στα εργαστήρια ραπτικής ανδρικών ενδυμάτων. Από τα στοιχεία του μαθητολογίου παρατηρούμε ότι οι μαθήτριες προέρχονται από συγκεκριμένα εργοστάσια και όχι από διάσπαρτα και μεμονωμένα εργαστήρια. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι οι υπεύθυνες του Κυριακού Σχολείου φρόντισαν να γνωστοποιήσουν τη λειτουργία του σε ορισμένους εργασιακούς χώρους, πιθανότατα εκεί όπου είχαν προσβάσεις, ή ότι δεν βρήκαν ανταπόκριση σε άλλους χώρους. Για παράδειγμα, οι μαθήτριες που καταγράφονται ως εργάτριες πιλοποιείου δουλεύουν όλες στο εργοστάσιο του Πουλόπουλου, όσες καταγράφονται ως εργάτριες κλωστοϋφαντουργίας εργάζονται σε δύο υφαντήρια, του Σελά και του Ακριβού στα Πατήσια. Οι μαθήτριες που ασχολούνται με εργόχειρα εργάζονται στη Βασιλική Σχολή.

Η τήρηση ορισμένων τύπων σύμφωνα με τα σχολικά πρότυπα ισχύει και γι' αυτό το σχολείο. Οι μαθήτριες υποχρεώνονται να φορούν σχολική ποδιά. Όμως, στην ενδυματολογική παρουσία των μαθητριών οι υπεύθυνες του Κυριακού Σχολείου του ΕΚΑ αποτολμούν μια σημαντική παρέμβαση: καθιερώνουν τον κόκκινο φιόγκο στα μαλλιά των μαθητριών. Σύμφωνα με τις εφημερίδες που γράφουν για το Κυριακό και περιγράφουν την εμφάνιση των μαθητριών,

122. Βλ. Αύρα Θεοδωροπούλου, «Το Κυριακό Σχολείο Εργατριών», Αθήνα 1916, ανατύπωση από το Δελτίον του Εκπαιδευτικού Ομίλου, 1915.

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/265.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 31

Τα επαγγέλματα των μαθητριών στο Κυριακό Σχολείο Εργατριών του Εργατικού Κέντρου Αθηνών

Τομείς απασχόλησης

Κατ' οίκον εργασία

Συνολικός αριθμός

Ποσοστό επί του συνόλου

Ασπρόρουχα

6

16

2,4

Κορσέδες

1

0,1

Κάλτσες

5

7

1,0

Γιακάδες

1

0,1

Μανδήλια

4

0,6

Εργαστήρια πτερών

2

0,3

Εργόχειρα

1

6

0,9

Κεντήματα

3

5

0,7

Χρυσοκεντήματα

2

0,3

Γυναικεία καπέλα

29

4,3

Κασκέτα

4

0,6

Παιδικά καπέλα

2

0,3

Πιλοποιεία

41

6,1

Κορδέλες Κορδελιάστρες

4

0,6

4

0,6

Εργαστήρια μοδιστρικής Ράπτριες

129

19,1

70

10,4

Βαπτιστικά

7

1,0

Υφαντουργεία

21

3,1

Μεταξοϋφαντουργεία

10

1,5

Ταπητουργεία

9

1,3

Εργαστήρια φανελών

24

3,6

Εργαστήρια λουμινίων

5

0,7

Κυτιοποιεία

7

1,0

Καθεκλοποιεία

6

0,9

Τυπογραφεία

2

0,3

Ομβρελοποιεία

13

1,9

Υποδηματοποιεία

1

0,1

Καραμελοποιεία

4

0,6

Καπνεργοστάσια

1

0,1

Εργαστήρια ζαχαροπλαστικής

2

0,3

Υπηρέτριες

15

2,2

Σακουλοποιεία

1

ο,ι

Κατ' οίκον εργασία

32

32

4,7

Μαμμές

1

0,1

Μαθήτριες

7

1,0

Υπάλληλοι

5

0,7

Οικιακά

23

3,4

Εργαστήρια παιδικών ρούχων

7

1,0

Ανθοποιεία

2

0,3

Χωρίς ένδειξη επαγγέλματος

144

21,3

Σύνολο

47

676

100,0

Πηγή: Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών, Σειρά: Το Κυριακόν Σχολείον Εργατριών του Εργατικού Κέντρου Αθηνών.

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/266.gif&w=600&h=915

το κόκκινο χρώμα του φιόγκου είναι «σύμβολον της δουλειάς και η φλοξ της μαθήσεως».123

Τα μαθήματα του Κυριακού Σχολείου γίνονται κάθε Κυριακή πρωί. Το σχολικό έτος διαρκεί από τα μέσα Σεπτεμβρίου έως τα τέλη Μαΐου. Οι εξετάσεις πραγματοποιούνται μια Κυριακή του Ιουνίου.

Το 1914 το Κυριακό Σχολείο είχε τρεις τάξεις «κατωτέρας» και μία «ανωτέρα». Στις τρεις πρώτες τάξεις διδάσκονταν τα εξής μαθήματα:

Ανάγνωση και Γραφή. Το μάθημα της ανάγνωσης περιελάμβανε και θρησκευτική διδασκαλία, πραγματογνωσία, ιστορία, γεωγραφία.

Αριθμητική. Διδάσκονταν οι τέσσερις πράξεις των ακεραίων και δεκαδικών, η αναγωγή στη μονάδα, η μέθοδος των τριών, ο τόκος, απλή λογιστική και καταστιχογραφία.

Αργότερα προστέθηκε το μάθημα της λογιστικής για να μπορούν οι μαθήτριες να ανταποκριθούν στη ζήτηση του επαγγέλματος της εμποροϋπαλλήλου και ταμία που είχε δημιουργηθεί.

Υγιεινή. Περιελάμβανε και το μάθημα της ανθρωπολογίας.

Ιχνογραφία: σχέδιο ελεύθερο και αντιγραφή αντικειμένων εκ του φυσικού, προσαρμογή αυτών των σχεδίων για διακοσμητικούς σκοπούς, κεντήματα, δαντέλες κ.ά.

Μουσική. Διδάσκονταν μονόφωνα και δίφωνα τραγούδια. Επίσης, τα πρώτα στοιχεία της θεωρίας και ανάγνωση ρυθμική και ωδική. Το μάθημα της μουσικής είχε σκοπό να συγκροτηθούν γυναικείες εργατικές χορωδίες.

Οικοκυρική. Διδάσκονταν για την καθαριότητα του σπιτιού, των οικιακών σκευών, μαντάρισμα και μπάλωμα.

Γυμναστική.

Στην τετάρτη «ανωτέρα» τάξη διδάσκονταν τα εξής μαθήματα: παιδοκομία και γαλλικά, τα οποία ήταν προαιρετικό μάθημα. Όπως σχολιάσαμε και στα προηγούμενα κεφάλαια, το μάθημα των γαλλικών γινόταν για επαγγελματικούς σκοπούς. Για να εγγραφεί μια μαθήτρια στην «ανωτέρα τάξη», σύμφωνα με τον κανονισμό, έπρεπε να έχει παρακολουθήσει τα μαθήματα των προηγουμένων τάξεων ή να έχει φοιτήσει τουλάχιστον για ένα χρόνο στην τρίτη τάξη. Όσες από τις μαθήτριες τελείωναν την «ανωτέραν» τάξη έπαιρναν το απολυτήριο του Κυριακού Σχολείου των Εργατριών του Εργατικού Κέντρου.

Από το 1912 στο Κυριακό Σχολείο γίνονται και μαθήματα μαγειρικής, τα οποία διαρκούν δύο ώρες το καθένα. Οι μαθήτριες διδάσκονται τη «λαϊκή μαγειρική», δηλαδή μαθαίνουν συνταγές για φαγητά που είναι θρεπτικά και προσιτά στα οικονομικά τους. Καθεμιά είναι υποχρεωμένη να έχει τα δικά της υλικά, έτσι ώστε να παρασκευάζει ένα γεύμα για δύο άτομα.

123. «Από την Εργασίαν. Εργάτιδες-μαθήτριαι», ό.π.

Σελ. 266
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/267.gif&w=600&h=915

Κατά το σχολικό έτος 1914-15 λειτουργεί για πρώτη φορά και «Φροντιστήριο Βρεφών», το οποίο έχει σκοπό να διαδώσει στις γυναίκες των εργατικών στρωμάτων τις στοιχειώδεις γνώσεις που είναι απαραίτητες για κάθε μητέρα προκειμένου να εξασφαλισθεί η υγεία των παιδιών της. Στο Φροντιστήριο οι μητέρες μπορούν να φέρνουν τα μωρά τους έως την ηλικία των δύο ετών. Τα μωρά εξετάζονται από γιατρό, ζυγίζονται, δίδονται οδηγίες στη μητέρα, και αναλόγως των οικονομικών μέσων που διαθέτει της παρέχεται γάλα ή άλλη τροφή για να συμπληρωθεί το μητρικό γάλα, εφόσον αυτό δεν επαρκεί. Στις εφαρμογές του μαθήματος παιδοκομίας της τέταρτης τάξης εντάσσεται και η παρακολούθηση του «Φροντιστηρίου Βρεφών».

Εκτός από τα μαθήματα, οι εργάτριες των δύο τελευταίων τάξεων κυρίως παρακολουθούν και διαλέξεις. Τα θέματά τους αποβλέπουν στη διαμόρφωση κοινωνικής και επαγγελματικής συνείδησης, καθώς και στη βελτίωση των συνθηκών ζωής και εργασίας. Με λίγα λόγια, προσπαθούν να μάθουν στις εργάτριες τα δικαιώματά τους και τις υποχρεώσεις τους. Οι ομιλίες που έγιναν κατά το σχολικό έτος 1921-22 χωρίζονταν σε τρεις σειρές. Τα θέματα της κάθε σειράς ήταν τα εξής: τι ενδιαφέρει την εργάτρια ως μέλος της οικογένειας, τι ενδιαφέρει την εργάτρια ως επαγγελματία, τι ενδιαφέρει την εργάτρια ως μέλος της κοινωνίας.

Η ετήσια τελετή των εξετάσεων ήταν ακριβώς η ίδια με αυτή των δημοτικών σχολείων. Οι μαθήτριες εξετάζονταν ενώπιον ακροατηρίου και επακολουθούσε γιορτή και η απονομή βραβείων σε όσες διακρίθηκαν. Τα βραβεία ήταν παιδικά βιβλία και τεύχη του περιοδικού Διάπλασις των Παίδων.

Σ' αυτό το σημείο είναι, νομίζω, σκόπιμο να παρουσιάσουμε το διδακτικό προσωπικό του Κυριακού Σχολείου, το οποίο, σύμφωνα με την Αύρα Θεοδωροπούλου, προσδίδει στο τελευταίο περισσότερο την εικόνα ενός λαϊκού πανεπιστήμιου παρά ενός Κυριακού Σχολείου.124 Αμέσως μετά τις εξαγγελίες που έγιναν για την ίδρυσή του επιφανείς επιστήμονες και καλλιτέχνες προσφέρθηκαν να συμβάλουν με τη διδασκαλία τους στην εκπαίδευση των εργατριών. Από τον πρώτο κιόλας χρόνο που λειτουργεί, ο υφηγητής του πανεπιστημίου Χ. Μακρής διδάσκει θρησκευτικά, η Άννα Κατσίγρα-Μελά, γιατρός και υφηγήτρια του πανεπιστημίου, διδάσκει υγιεινή, ο ζωγράφος και γλύπτης Θωμάς Θωμόπουλος διδάσκει ιχνογραφία. Το μάθημα της ανάγνωσης, της γραφής και της αριθμητικής το αναλαμβάνουν αριστούχες δασκάλες-απόφοιτες του Αρσακείου, η Αγγελική Κροντηρά και η Μαρία Τσιλιμίγκρα. Η Αύρα Θεοδωροπούλου χρησιμοποιεί την επαγγελματική της ιδιότητα και ως καθηγήτρια του Ωδείου διδάσκει μουσική. Ένας καθηγητής της Γαλλικής Σχολής διδάσκει γαλλικά.

124. Βλ. «Διά τας Κυρίας. Το Κυριακό Σχολείο», Ακρόπολις, 13-10-1911.

Σελ. 267
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/268.gif&w=600&h=915

Ενώ στα προηγούμενα φιλανθρωπικά σχήματα το διδακτικό προσωπικό απαρτιζόταν από τις ίδιες τις φιλάνθρωπες κυρίες που αναλάμβαναν και την ευθύνη της λειτουργίας του, στο συγκεκριμένο η συμμετοχή γνωστών προσωπικοτήτων στη διδασκαλία αποτελεί μια ένδειξη ότι η ιδέα της εκπαίδευσης των γυναικών της εργατικής τάξης είχε απήχηση εκτός από τις φιλανθρωπικές οργανώσεις και σε ευρύτερα στρώματα της ελληνικής κοινωνίας. Στην ίδρυση του Κυριακού Σχολείου ανταποκρίθηκαν θετικά διακεκριμένες Ελληνίδες, πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, οι δημοτικιστές και μια μεγάλη μερίδα του ημερήσιου τύπου. Όμως ένα τμήμα της αθηναϊκής κοινωνίας αντιμετώπισε με δυσφορία την ιδέα της εκπαίδευσης και της μόρφωσης των εργατριών από το Εργατικό Κέντρο της Αθήνας. Έτσι, το 1915 κατηγορούν τις υπεύθυνες ότι διδάσκουν στις εργατικές τάξεις τον «σοσιαλισμόν» και ότι έχουν συστήσει οργάνωση υπηρετριών η οποία έχει στόχο να ανατρέψει το κοινωνικό καθεστώς. Όμως, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς των υπευθύνων, αλλά και από τα μαθητολόγια που διαθέτουμε, οι υπηρέτριες που φοιτούσαν στο Κυριακό Σχολείο ήταν μόνο δύο, η μία εργαζόταν στο σπίτι της μητέρας της Αύρας Θεοδωροπούλου και η άλλη στο σπίτι του Μανώλη Καλομοίρη.125

Το 1921 το Κυριακό Σχολείο αναδιοργανώνεται σε μορφωτικό και κοινωνικό σωματείο με τον ίδιο τίτλο, «Κυριακόν Σχολείον Εργατριών». Ο Σύνδεσμος Ελληνίδων υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός αναλαμβάνει τη συνέχιση της λειτουργίας του. Η επίβλεψη και η διοίκηση του Κυριακού ανατίθεται στην πρόεδρο του συμβουλίου του Αύρα Θεοδωροπούλου, τη γραμματέα Μαρία Δεσύπρη και στις συμβούλους Ελένη Κορύλλου και Ρόζα Ιμβριώτου.

Στον κύκλο μαθημάτων της γενικής μόρφωσης προστίθενται μαθήματα για την ειδική-επαγγελματική μόρφωση των γυναικών. Στα μαθήματα αυτά περιλαμβάνεται το σχέδιο, που θεωρείται βασικό, η κοπτική και τα οικοκυρικά. Ο Σύνδεσμος επιδιώκει να ιδρύσει τμήματα δίμηνης διάρκειας, συμπληρώνοντας τις κυριακάτικες ώρες διδασκαλίας με απογευματινές ώρες (6-8 μ.μ.) κατά τις εργάσιμες ημέρες. Στα τμήματα αυτά οι μαθήτριες διδάσκονται από έμπειρους τεχνίτες ανθοδετική, κομμωτική, ραπτική εσωρούχων, κοπτική ενδυμάτων, πιλοποιία και κατασκευή στηθοδέσμων. Στο σχέδιο του υπομνήματος που συντάσσει ο Σύνδεσμος προς το υπουργείο, επισημαίνουμε τα αιτήματα και τις διεκδικήσεις του. Ας τα καταγράψουμε: Ζητά από το υπουργείο να αναγνωρίσει το Σχολείο και να το ενισχύσει οικονομικά. Επίσης ζητά τη νομοθετική παρέμβαση του υπουργείου προκειμένου να επιβληθεί στους εργοδότες η χορήγηση άδειας παρακολούθησης των μαθημάτων στις μαθήτριες και ο υπολογισμός των ωρών διδασκαλίας στις εβδομαδιαίες αποδοχές της κάθε

125. Βλ. Κ. Οικονόμου, «Τα έργα του ανθρωπισμού. Αι εξετάσεις του Κυριακού Σχολείου», Έθνος, 19-6-1915.

Σελ. 268
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/269.gif&w=600&h=915

εργάτριας. Έτσι, και αυτό το Σχολείο ακολουθεί τον κανόνα: στο ξεκίνημά του παρέχει στις εργάτριες γενική μόρφωση, ενώ αργότερα στρέφεται κυρίως προς την επαγγελματική-ειδική μόρφωση.

Όσα εκτέθηκαν ως εδώ για το Κυριακό Σχολείο των Εργατριών του ΕΚΑ μας οδηγούν σε μερικές διαπιστώσεις. Πρόκειται για ένα σχήμα που φροντίζει για την ένταξη της εργάτριας ως ισότιμης ύπαρξης στο εσωτερικό της ελληνικής κοινωνίας και όχι στις παρυφές της. Από παθητικός αποδέκτης της φιλανθρωπικής δραστηριότητας η εργάτρια αναδεικνύεται σε αυθύπαρκτο υποκείμενο με δικαιώματα και υποχρεώσεις. Καλείται να γνωρίσει τους νόμους και να τους σεβαστεί για να βελτιώσει τη θέση της. Η παιδεία που της παρέχει το Κυριακό Σχολείο δεν χρησιμεύει μόνο στην εξεύρεση ενός επαγγέλματος για τους χαλεπούς καιρούς, αλλά είναι και η αναγκαία προϋπόθεση για την απόκτηση επαγγελματικής συνείδησης.

Για τις γυναίκες-φορείς αυτού του σχήματος, οι οποίες αργότερα συγκροτούν τον πυρήνα του Συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, το Σχολείο αυτό αποτελεί ένα προνομιακό πεδίο προβολής και εκλαΐκευσης των διεκδικήσεών τους.

Σελ. 269
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 250
    

    ΠΙΝΑΚΑΣ 28

    Διάρθρωση ηλικιών μαθητών και μαθητριών του Κυριακού Σχολείου του Συνδέσμου Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος, 1906-1922

    Ηλικία

    Κορίτσια

    Αγόρια

    Σύνολο

    6

    19

    3

    22

    7

    36

    6

    42

    8

    89

    3

    92

    9

    104

    10

    114

    10

    215

    2

    217

    11

    238

    8

    246

    12

    400

    8

    408

    13

    369

    4

    373

    14

    321

    3

    324

    15

    198

    1

    199

    16

    98

    98

    17

    41

    41

    18

    13

    13

    19

    8

    8

    20

    4

    4

    22

    1

    1

    23

    1

    1

    25

    2

    2

    30

    2

    2

    Χωρίς ένδειξη

    6

    6

    Σύνολο

    2.165

    48

    2.213

    Πηγή: ΕΛΙΑ, Σειρά: Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

    Πηγή: ΕΛΙΑ, Σειρά: Σύνδεσμος Κυριών Πειραιώς προς Προστασίαν της Εργάτιδος.

    Αν και ο αριθμός των αγοριών είναι πολύ περιορισμένος, κρίνω ότι θα πρέπει να διερευνήσουμε το ζήτημα της ηλικίας φοίτησης χωριστά για τις γυναίκες. Όπως ήδη τονίστηκε, παρά το γεγονός ότι τα στοιχεία αυτά προέρχονται από τις προφορικές διαβεβαιώσεις των μαθητριών και ενδεχομένως έχουν λογοκριθεί ή έχουν γίνει λάθη και από την υπεύθυνη κυρία η οποία τα κατέγραφε, θα αποτολμήσω μερικές διαπιστώσεις.

    Για να εξετάσω διεξοδικότερα τις μαθήτριες κατά ηλικία τις χώρισα σε τρεις ομάδες. Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τις ηλικίες 6 έως 9 ετών, η δεύτερη 10 έως 14 και η τρίτη 15 έως 30 ετών.

    Η κατώτερη ηλικία των μαθητριών είναι έξι ετών. Ας επιχειρήσουμε να σκιαγραφήσουμε το προφίλ τους ανατρέχοντας στις στήλες του μαθητολογίου. Έτσι, από τις δεκαεννέα μαθήτριες που δηλώνουν ότι είναι έξι ετών, οι δώδεκα δηλώνουν ως επάγγελμα «άεργος» ή «οικιακά», τρεις δηλώνουν «εργάτρια» και μία δηλώνει «μαθήτρια». Οι επτά από αυτές έχουν αδελφές και προ-