Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 292-311 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/292.gif&w=600&h=915

5. ΟΙ ΑΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΣΚΕΔΑΣΕΙΣ

Πριν προσδιορίσουμε τον χρόνο και τον τρόπο αναψυχής των εργατριών θα πρέπει να διατυπώσουμε ορισμένες γενικές παρατηρήσεις. Ο Μιχαήλ Μητσάκης στα 1887 περιγράφοντας τις διασκεδάσεις των Αθηναίων σχολιάζει: «Ειπέ μου πώς διασκεδάζεις και θα σου είπω ποιος είσαι». Πραγματικά, εκτός από τον περίπατο που γινόταν συνήθως τις Κυριακές στους δρόμους και στους δημόσιους κήπους, οι υπόλοιπες διασκεδάσεις στο χρονικό πλαίσιο της μελέτης μας υπόκεινταν σε διαφοροποιήσεις ταξικού χαρακτήρα. Οι πλούσιοι ομογενείς, οι χρηματιστές, ανώτερα και κατώτερα στελέχη του κρατικού μηχανισμού, άνθρωποι του παλατιού, αλλά και φοιτητές διασκέδαζαν ως προσκεκλημένοι ή ως οικοδεσπότες στα σαλόνια των αθηναϊκών σπιτιών σε τσάι το απόγευμα ή σε δείπνο το βράδυ. Χόρευαν και τραγουδούσαν με τη συνοδεία του πιάνου που αποτελούσε απαραίτητο συμπλήρωμα της αστικής κατοικίας. Συχνά διοργάνωναν εκδρομές στο Φάληρο, διέμεναν ή μόνο γευμάτιζαν στα ξενοδοχεία της Κηφισιάς και πήγαιναν στις λουτροπόλεις για ιαματικά λουτρά.

Για να ιχνηλατήσουμε τους χώρους, το χρόνο, τη διάρκεια, καθώς και τον τρόπο αναψυχής των εργατριών θα εστιάσουμε το φακό μας όχι μόνο στην εργάτρια αλλά και στον κοινωνικό της περίγυρο, αφού η διασκέδαση είναι κοινωνική και όχι εξατομικευμένη εκδήλωση.48

Οι ημέρες αργίας που αποτελούν τη μοναδική ευκαιρία για ξεκούραση και διασκέδαση των εργατριών, συνδέονται με τις θρησκευτικές γιορτές. Την Κυριακή, όταν μπορούν και εφόσον τους μένει χρόνος, πηγαίνουν στην εκκλησία. Γιατί οι εργάτριες την Κυριακή κάνουν τις δουλειές του σπιτιού που απαιτούν χρόνο και δεν μπορούν να κάνουν τις εργάσιμες ημέρες. Οι εργασίες του νοικοκυριού και το πλύσιμο των ρούχων γίνονται το πρωί εκείνης της ημέρας. Μετά το κυριακάτικο φαγητό οι δημόσιοι κήποι της Αθήνας και του Πειραιά προσφέρονται όχι μόνο για τον περίπατο των εργατριών, αλλά και ως «φωλιά» για τις ερωτικές συναντήσεις τους. Στην Αθήνα, στο Βασιλικό Κήπο με τις δεντροστοιχίες, τα χαλικόστρωτα μονοπάτια, τα ανθισμένα δέντρα, το νερό που περιβρέχει τις ρίζες των δέντρων, τα λουλούδια και τους θάμνους, διασκεδάζουν όλες οι κοινωνικές τάξεις. Το πρωί πηγαίνουν οι βασιλείς και η συνοδεία τους, το απόγευμα ο λαός.49 Το 1891 στο Ζάππειο ο Όμιλος των Φιλομούσων με σκοπό να «εκδημοκρατίση ολίγον την παραπολύ αριστοκρατίζουσαν

48. Για την κοινωνική ζωή στην Αθήνα βλ. Ματούλα Χ. Σκαλτά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983.

49. Μια πλήρη περιγραφή του Βασιλικού Κήπου και των ανθρώπων που συχνάζουν σ' αυτόν μας δίνει ο Μποέμ [Δημήτρης Χατζόπουλος]. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Μποέμ, Το Άστυ, αρ. 879, 8-9 Μαΐου 1893.

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/293.gif&w=600&h=915

μουσικήν» οργανώνει για όλο τον κόσμο λαϊκές συναυλίες.50 Επίσης, αρκετές εργάτριες όταν διαθέτουν περισσότερο χρόνο τις Κυριακές πηγαίνουν περίπατο με την παρέα τους στην Αλυσίδα, στους κήπους του Ρέντη51 και στο Φάληρο.

Στον Πειραιά τα σημεία που προτιμούν για τη διασκέδαση και τον περίπατο τους οι εργάτριες είναι η Μουνιχία, οι παραλίες της Φρεαττύδας και του Τσίλερ, καθώς και ο Τινάνειος κήπος.52 Γύρω στα 1900 εγκαινιάζονται στην πλατεία Μουνιχίας και οι λεγόμενες λαϊκές γιορτές που γίνονται τις Κυριακές. Οι διευθυντές των καφενείων συγκεντρώνουν όχι μόνον τις εργάτριες με την παρέα τους, αλλά και όλο τον κόσμο των λαϊκών τάξεων. Ο κόσμος τέρπεται και θαυμάζει τα πυροτεχνήματα που ετοιμάζουν οι μαγαζάτορες της περιοχής.53 Ενώ η αστική τάξη κάνει το «θαλάσσιον λουτρόν» της στο Φάληρο, η εργατική τάξη πηγαίνει στα λουτρά της Μουνιχίας και της Φρεαττύδας. Τα λουτρά της Μουνιχίας είναι αβαθή και ασφαλέστερα, ενώ τα λουτρά της Φρεαττύδας είναι καθαρότερα, πιο ευάερα και, επιπλέον, προσφέρουν μεγάλη ελευθεριότητα λόγω της κατασκευής τους, γιατί γυναικεία και ανδρικά είναι σχεδόν ενωμένα. Οι βράχοι της ακτής του Τσίλερ προσφέρονται για ερωτικό καταφύγιο των νεαρών εργατριών. Ο ανώνυμος αρθρογράφος της εφημερίδας Το Αστυ μας δίνει μια χαρακτηριστική εικόνα: «ακούομεν μυστηριώδεις ψιθύρους ερχομένους εκ των πέριξ βράχων, οίτινες διά της σκιάς των προστατεύουσι την νύκτα τους έρωτες των νεαρών εργατίδων του Πειραιώς. Και ενίοτε εκ της σκιάς προβάλλει δειλά-δειλά ζωηρόφθαλμος κεφαλή, επί του ώμου της οποίας ακουμβά εν ερωτική εκλύσει άλλη κεφαλή, αρρενωπή αύτη, της οποίας τα χείλη εξακολουθούν να ψιθυρίζουν λόγους τρυφερούς. Η αίφνης η όπισθεν νέφους κεκρυμμένη σελήνη αναφαίνεται και αι αργυραί της λάμψεις φωτίζουσι μορφάς παιδικάς, μόλις δεκατριετείς, των οποίων τα υποτρέμοντα στήθη παρουσιάζουσιν εικοσαετή ανάπτυξιν. Και επειδή εις τα θαλάσσια μέρη η γλώσσα δανείζεται εικόνας εκ της θαλάσσης, ο συμπεριπατών φίλος μου ονομάζει τα προκλητικά ταύτα φαινόμενα της προώρου αναπτύξεως κανονιοφόρους».54

Οι παραστάσεις του καραγκιόζη και του φασουλή κυριαρχούν στις από

50. Ανώνυμος, «Αι λαϊκαί συναυλίαι», Το Άστυ, αρ. 1238, 6-5-1894.

51. Σφαίρα, αρ. 5298, 27-10-1899.

52. Μια λεπτομερή έρευνα των τόπων και του τρόπου που διασκεδάζουν οι κοινωνικές τάξεις του Πειραιά μας δίνει ο Ανώνυμος δημοσιογράφος. Από την έρευνα αυτή έχω αντλήσει ένα μεγάλο μέρος των πληροφοριών μου. Βλ. «Πειραϊκά σκιαγραφήματα, Φωτογραφικαί εντυπώσεις μετά την εκλογήν, Λουτρά Μουνιχίας και Φρεαττύδος - Μεταξύ Τσίλερ και Φαλήρου - Υπαίθριοι έρωτες -Άγγλοι και Πειραιείς - Ωδικά καφενεία», Το Άστυ, αρ. 226, 20-7-1891.

53. Σφαίρα, αρ. 5468, 15-5-1900.

54. Ανώνυμος, «Πειραϊκά σκιαγραφήματα, Φωτογραφικαί εντυπώσεις μετά την εκλογήν...», ό.π.

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/294.gif&w=600&h=915

απόκεντρες συνοικίες της Αθήνας και του Πειραιά. Στα καφενεία που βρίσκονται στα Πευκάκια, στο Βαρβάκειο, κοντά στους στύλους του Ολυμπίου Διός και στην οδό του Φωταερίου στήνονται παραστάσεις, οι οποίες είναι από τις προσφιλέστερες διασκεδάσεις των εργατριών. Στα 1894, το χαρακτηριστικότερο κέντρο που παίζεται ο φασουλής είναι ένα καφενείο δίπλα στον Αγιο Διονύσιο στα Πευκάκια. Στο σημείο αυτό αξίζει τον κόπο, νομίζω, να περιγράψουμε την ατμόσφαιρα που επικρατεί εκεί.55 «Υπηρέτριαι, εξελθούσαι λάθρα της οικίας, στρατιώται τινές υπερπηδήσαντες τους τοίχους των στρατώνων, ολίγοι εργάται με τας οικογενείας των και μοδιστρούλες τινές μετά των εραστών των, πάσαι και πάντες φαιδροί και ροκανίζοντες γλυκίσματα υπό το αμφίβολο φως αραιών τινών φανών» απαρτίζουν το φιλοθεάμον κοινό του καφενείου. Οι παραστάσεις του φασουλή χωρίζονται σε πράξεις, στα διαλείμματα των οποίων «ανατολίτις αοιδός» τραγουδάει «περιπαθή» άσματα.

Εκτός από τις παραστάσεις του καραγκιόζη και του φασουλή έχουμε και το θέατρο. «Για θέατρο τρελλαινόμεθα. Δεν αφήνουμε να μας ξεφύγει καμμία παράστασις» απαντούν σε σχετική ερώτηση του δημοσιογράφου της εφημερίδας Αστήρ το 1912 οι νεαρές εργάτριες εργαστηρίου στην Αθήνα.66 Από τις δηλώσεις των ίδιων των εργατριών φαίνεται ότι πηγαίνουν στο θέατρο της Νεαπόλεως, στα Παναθήναια και σε άλλα που ανεβάζουν κυρίως επιθεωρήσεις. Όμως, όλες οι εργάτριες πηγαίνουν στο θέατρο, ακόμη και αυτές που εργάζονται στα εργοστάσια; Για το ερώτημα που ανακύπτει δεν διαθέτω συγκεκριμένα στοιχεία, διατηρώ όμως επιφυλάξεις ως προς το αν αυτού του τύπου η διασκέδαση έχει ενσωματωθεί στις συνήθειες των εργατριών του εργοστασίου ακόμη και ως προς το οικονομικό ζήτημα, δηλαδή αν οι ίδιες μπορούν να δαπανήσουν το χρηματικό ποσό που απαιτείται για να παρακολουθήσουν μια παράσταση. Όπως ήδη έχουμε δείξει στη μελέτη μας, οι εργάτριες της βελόνας οι οποίες εργάζονται στα εργαστήρια εντάσσονται σε ένα ιδιαίτερο επαγγελματικό και κοινωνικό καθεστώς, το οποίο προφανώς δικαιολογεί και τις συνήθειές τους στον τομέα της αναψυχής. Βεβαίως, για όλες ανεξαιρέτως τις εργάτριες υπάρχουν τα «υπαίθρια λαϊκά θέατρα» και οι πλανόδιοι θίασοι. Στις πλατείες των εργατικών συνοικισμών το καλοκαίρι στήνεται πρόχειρα με σανίδες και σεντόνια μια σκηνή, όπου παίζονται έργα όπως η Γενοβέφα και αμανέδες που, όπως περιγράφεται, «διαρρηγνύουν πλαδαρά στήθη και απεξηραμένους εκ του αλκοολισμού φάρυγγας των διαφόρων ορχηστρίδων και αυλητρίδων, αι οποίαι ανά πάσαν εσπέραν και μέχρι πρωίας τέρπουν τους κεχη-

55. Οι πληροφορίες μου για το καφενείο προέρχονται από το Ανώνυμος, «Αι Αθήναι Διασκεδάζουν», Το Άστυ, αρ. 1382, 27-9-1894.

56. Ανώνυμος, «Η εργαζόμενη γυναίκα. Εκστρατεία του Αστέρος εις τον εργαζόμενον γυναικείον κόσμον», Αστήρ, αρ. 1085, 10-9-1912.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/295.gif&w=600&h=915

κεχηνότας και πολυπληθείς θαυμαστάς των με τας σπαρακτικάς δυωδίας των».57

Οι εργάτριες της βελόνας στο κέντρο της Αθήνας, όταν σχολούν από την εργασία τους τα απογεύματα του Σαββάτου, έχουν την ευκαιρία να απολαύσουν ένα περίεργο θέαμα, «το πανόραμα».58 Προπομπός της κινούμενης εικόνας, το «πανόραμα» είναι μια συσκευή που αποτελείται από έναν τρίποδα πάνω στον οποίο ακουμπά ένα μεγάλο κιβώτιο με οπές. Όσοι και όσες δώσουν τον οβολό τους στον χειριστή της συσκευής έχουν δικαίωμα να δουν από μία οπή εικόνες από γελοιογραφίες εφημερίδων, φωτογραφίες και εξώφυλλα φυλλαδίων τσιγάρων. Η Νεάπολη της Ιταλίας, το ηφαίστειο του Βεζούβιου, η Βενετία με τα κανάλια της, αναπαραστάσεις από μάχες εναντίον των Τούρκων και ό,τι άλλο κρίνει ο ιδιοκτήτης του «πανοράματος» ότι μπορεί να ερεθίσει τη φαντασία του κοινού του, αποτελούν το εικονιστικό υλικό της συσκευής. Μόλις ο θεατής απολαύσει το θέαμα μιας εικόνας ο χειριστής του «πανοράματος» τη βγάζει και τοποθετεί άλλη από το πίσω μέρος της συσκευής, αφού προαναγγείλει και σχολιάσει με δυνατή φωνή το περιεχόμενο της. Οι εργάτριες και ολόκληρος ο εργατικός κόσμος του κέντρου της Αθήνας συνωστίζονται γύρω από το «πανόραμα» όχι μόνο γιατί περιμένουν να δουν τις εικόνες, αλλά και για να απολαύσουν το θέαμα του χειριστή, ο οποίος με θεατρικές κινήσεις και με κουδουνίσματα προσπαθεί να γοητεύσει, αλλά και να προκαλέσει τα διάφορα σχόλια και τους αστεϊσμούς του κοινού.

Όσον αφορά τις γιορτές που συνδέονται με παραδοσιακά ήθη και έθιμα, οι εργάτριες ως μέλη των λαϊκών τάξεων γιορτάζουν κυρίως την Καθαρή Δευτέρα —πρώτη μέρα της Σαρακοστής— και την Πρωτομαγιά. Οι Απόκριες γιορτάζονται στα «σαλόνια» αποκλειστικά από την αστική τάξη με χορούς μεταμφιεσμένων και δείπνα. Ας ληφθεί υπόψη ότι κατά την εποχή της Αποκριάς οι εορτάζοντες αστοί και αστές έπρεπε να ξοδέψουν πολλά χρήματα για τα κουστούμια τους και για την οργάνωση βραδινών εσπερίδων στα σπίτια τους.

Η μόνη κοινή διασκέδαση κατά τις Απόκριες για τα εύπορα και τα φτωχά κοινωνικά στρώματα ήταν η συμμετοχή τους ως θεατές στην παρέλαση που γινόταν την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς στην Αθήνα (ξεκινούσε από την Πλατεία Συντάγματος και έφθανε στα Χαυτεία) και τον Πειραιά.59

Οι εργάτριες με τις περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες γιόρταζαν με το δικό τους τρόπο τις Απόκριες. Ας σχηματίσουμε μια εικόνα. Τρεις εργάτριες σε καταστήματα ετοίμων ενδυμάτων, οι δύο φορώντας ανδρικά ενδύματα, η τρίτη τυλιγμένη σε λευκά σεντόνια και με μουτζουρωμένο πρόσωπο αντί για μάσκα, μπαίνουν στο σπίτι μιας άλλης εργάτριας χορεύοντας τον συρτό. Η

57. Επίκουρος, «Τα λαϊκά θέατρα», Σφαίρα, αρ. 5501, 22-6-1900.

58. Βλ. Μιχαήλ Μητσάκης, «Το πανόραμα», Εστία, 18-6-1889.

59. Νέα Εφημερίς, αρ. 40, 9-2-1887, αρ. 44, 13-2-1889 και αρ. 51, 20-2-1889.

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/296.gif&w=600&h=915

οικοδέσποινα-εργάτρια και η μητέρα της προσφέρουν από ένα πορτοκάλι στην καθεμιά, γιατί δεν έχουν τίποτε άλλο. Οι επισκέπτριες επαναλαμβάνουν διαρκώς το στίχο: «Σ' αυτό το σπίτι πούρθαμε τα ράφια ειν' ασημένια / Του χρόνου σαν ματάρθουμε νάνε μαλαματένια!».60

Η πρώτη μέρα της Σαρακοστής, η Καθαρή Δευτέρα, γιορταζόταν στο ύπαιθρο και αφορούσε τα εργατικά στρώματα, «τον ημερομίσθιο εργάτη και την κόρη που από το πρωί έως το βράδυ σκύβει στα κλωστήρια».61 Στις εξοχές της Αθήνας, στους στύλους του Ολυμπίου Διός, στο λόφο του Φιλοπάππου και στη μαγευτική τοποθεσία του Κανθάρου (Κρεμμυδαρού) στον Πειραιά συγκεντρώνονται παρέες-παρέες, τρώνε τα νηστίσιμα φαγητά, πίνουν και χορεύουν ελληνικούς χορούς τραγουδώντας κλέφτικα τραγούδια.62

Αλλά και η Πρωτομαγιά ήταν λαϊκή γιορτή. Ο κόσμος ξεχυνόταν στις εξοχές και στα περιβόλια όπου διασκέδαζε τρώγοντας και πίνοντας. Ηταν πολύ χαρακτηριστικό το θέαμα των ανθρώπων που γύριζαν στο σπίτι τους τραγουδώντας στεφανωμένοι με άνθη αργά το βράδυ.63

Φθάνοντας στο τέλος της παρουσίασης των χώρων και του τρόπου διασκέδασης και αναψυχής των εργατριών, νομίζω ότι ψηλαφίσαμε τον διαχωρισμό που υφίσταται ανάμεσα στα εργατικά στρώματα, μέλος των οποίων είναι η εργάτρια, και στα αστικά ως προς το χώρο, το χρόνο και τον τρόπο διασκέδασης. Η ύπαιθρος ανήκει στις λαϊκές τάξεις, τα σαλόνια-ιδιωτικοί χώροι στις αστικές- το πρωί στον Βασιλικό Κήπο συναντά κανείς τον βασιλιά και τη συνοδεία του, το απόγευμα τους ανθρώπους του καθημερινού μόχθου, τις υπηρέτριες και τις νταντάδες. Τα ακριβά κουστούμια, οι μάσκες τις απόκριες και τα δαπανηρά γεύματα ανήκουν στα «εξαρτήματα διασκέδασης» των αστών, ενώ οι εργάτριες μεταμφιέζονται με σεντόνια και αντί να φορούν μάσκα, μουτζουρώνουν το πρόσωπο τους.

60. Ευγενία Ζωγράφου, «Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας», ό.π., σ. 49.

61. Ανώνυμος, «Το γλέντι του λαού», Σφαίρα, αρ. 5400, 23-2-1900.

62. Στο ίδιο.

63. Πρόνοια, αρ. 286, 2-5-1883.

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/297.gif&w=600&h=915

Σελ. 297

http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/298.gif&w=600&h=915

της εργασίας. Οι μικρές επιχειρήσεις του τομέα του ενδύματος, όπως τα εργαστήρια μοδιστρικής, ασπρορούχων και κατασκευής καπέλων, προσελκύουν τις γυναίκες που ενδιαφέρονται για την εκμάθηση τέχνης προκειμένου να εξασφαλίσουν τον βιοπορισμό ως εργαζόμενες στα επαγγέλματα της βελόνας.

Ο βαθμός της τεχνογνωσίας που κατέχουν, η ηλικία, η θέση και τα καθήκοντα που αναλαμβάνουν εντός του κόλπου της οικογένειας, η οικονομική κατάσταση, που συναρτάται συνήθως με την ίδια την οικογένεια, και το μορφωτικό επίπεδο των εργατριών διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο ως προς την επιλογή του επαγγέλματος. Ρίχνοντας φως στο εσωτερικό του κάθε επαγγέλματος εντοπίσθηκαν οι μεταξύ τους ομοιότητες και διαφορές και επιτεύχθηκε ο σχολιασμός της ποικιλότητας των εργασιακών χαρακτηριστικών που συνθέτουν τη συνολική εικόνα της ελληνίδας εργάτριας τόσο μέσα στον ίδιο το χώρο εργασίας, στο εργοστάσιο και στο βιοτεχνικό εργαστήριο, όσο και μέσα στη χοάνη των επαγγελμάτων που ορίζουν τον τομέα της μεταποίησης.

Η ανίχνευση της κατ' οίκον εργασίας και του συστήματος φασόν εντάσσεται στο πλαίσιο της μελέτης μας. Εκτός από τις συνηθισμένες εργασίες, κέντημα, ράψιμο ρούχων και κατασκευή τμήματος των υποδημάτων, εντοπίσαμε ένα μεγάλο δίκτυο φασόν στον κλάδο ραφής των στρατιωτικών ρούχων, όπου απασχολούνται οι συγγενείς των στρατιωτών και αξιωματικών, καλύπτοντας με αυτό τον τρόπο το οικονομικό έλλειμμα που δημιουργείται με την απουσία των ανδρών εξαιτίας των αλλεπάλληλων επιστρατεύσεων.

Από την ανειδίκευτη εργάτρια του κλωστοϋφαντουργείου που επέλεξε το μηχανικό αργαλειό για να εξασφαλίσει αμέσως, χωρίς καμιά χρονοτριβή, τα προς το ζην, στην κομψευόμενη κοπέλα που μαθαίνει να ράβει και να κεντά, επειδή ακριβώς έχει την οικονομική άνεση να μαθητεύσει αμισθί δίπλα στην έμπειρη μοδίστρα και, παραπέρα, μέχρι αυτή που στριμώχνει τα λιγοστά έπιπλα του σπιτιού της για να χωρέσει μια ραπτομηχανή και να εκτελεί εργασίες φασόν στην κατοικία της, εκτυλίσσεται ένας ολόκληρος κόσμος, ο κόσμος της γυναικείας εργασίας.

Η συνολική εικόνα της εργάτριας γεννήθηκε σε αυτή εδώ τη μελέτη μέσα από τις επιμέρους διαστάσεις του κάθε γυναικείου επαγγέλματος. Ας την ιχνογραφήσουμε. Όσον αφορά την ηλικία, δεν υπάρχει ευρέως διαδεδομένη παιδική εργασία. Η εργάτρια εισέρχεται στον κόσμο της μισθωτής εργασίας συνήθως από την ηλικία των 12 ετών και κατά ένα αρκετά σημαντικό ποσοστό παραμένει εργαζόμενη και μετά την ηλικία των 18 ετών έως τα 30. Το γεγονός ότι δεν διαθέτουμε ποσοτικά στοιχεία για να συγκρίνουμε την ηλικία του γάμου με το χρόνο παραμονής των γυναικών στον τομέα της μεταποίησης δεν μας εμποδίζει να διατυπώσουμε ορισμένες σκέψεις. Προφανώς υπάρχουν εργάτριες που συνεχίζουν τη δουλειά και μετά το γάμο τους. Τα δίκτυα αλληλεγγύης που αναπτύσσονται μεταξύ των ενοίκων της κατοικίας παρέχουν τη δυ

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/299.gif&w=600&h=915

δυνατότητα στην εργαζόμενη μητέρα-εργάτρια να αφήνει τα παιδιά της υπό το άγρυπνο βλέμμα της γειτόνισσας και αυτά να παραμένουν κατά την απουσία της στην αυλή. Ακόμη και όταν δεν υπάρχει γειτόνισσα, λόγω της συνοχής που έχουν μεταξύ τους τα μέλη της ελληνικής οικογένειας, υπάρχει πάντα η μητέρα της εργάτριας ή η πεθερά της ή ακόμη κάποια μεγαλύτερη αδελφή που φροντίζει τα μικρότερα. Ένας άλλος λόγος ο οποίος καθιστά απαραίτητη την παραμονή της εργάτριας στο εργοστάσιο, είναι η δημιουργία «κομποδέματος», η εξοικονόμηση χρημάτων τα οποία θα χρησιμεύσουν στην αγορά κατοικίας και διαφόρων πραγμάτων, όπως της πολυπόθητης ραπτομηχανής, που εξασφαλίζει την αποδέσμευση της εργάτριας από την εργοστασιακή απασχόληση. Τις εργάτριες μεγαλύτερης ηλικίας τις συναντούμε κυρίως στα εργοστάσια που υπάρχουν εξειδικευμένες θέσεις εργασίας, όπως στα κλωστοϋφαντουργεία και στις καπναποθήκες. Με εξαίρεση τα εργαστήρια κατασκευής στρατιωτικών πηληκίων —εργασία που απαιτεί ιδιαίτερη τεχνική δεξιότητα—, στα υπόλοιπα εργαστήρια δεν υπάρχει μεγάλο ποσοστό εργατριών ηλικίας άνω των 20 ετών. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι εργάτριες μπαίνουν ως μαθητευόμενες και φεύγουν αμέσως μόλις μάθουν τα βασικά του επαγγέλματος.

Ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα που ανιχνεύθηκε στη μελέτη αυτή είναι η αμοιβή της εργάτριας. Η ελληνίδα εργάτρια κατά κανόνα συμβιώνει με την οικογένειά της, υπακούει στις στρατηγικές της και συνεισφέρει με το μισθό της στο οικογενειακό εισόδημα. Λαμβάνοντας υπόψη τον ισχύοντα στον τομέα της μεταποίησης καταμερισμό της εργασίας κατά φύλα, ο γενικός κανόνας που καθορίζει το ύψος των αμοιβών είναι το είδος της εκτελούμενης εργασίας. Στη βιομηχανία τα χαμηλότερα ημερομίσθια σημειώνονται στις μονάδες που επικρατεί η εκμηχάνιση της παραγωγής και ο καταμερισμός έργου. Όσο απλούστερες είναι οι προς εκτέλεση εργασίες, τόσο μικρότερη είναι και η αμοιβή. Έτσι στις επιχειρήσεις χαρτοσακουλοποιίας και κυτιοποιίας εντοπίζονται οι μικρότερες αμοιβές. Ενώ οι εργάτριες που ασχολούνται με την εμπορική επεξεργασία του καπνού, εξαιτίας της εξειδικευμένης εργασίας που εκτελούν, η οποία δεν μπορεί να εκμηχανισθεί, λαμβάνουν τις υψηλότερες αμοιβές. Στα μικρά εργαστήρια, οι εργάτριες που δουλεύουν στα εργαστήρια μοδιστρικής λαμβάνουν τη χαμηλότερη αμοιβή, ενώ οι εργάτριες στα εργαστήρια κατασκευής πηλικίων λαμβάνουν την υψηλότερη αμοιβή.

Όμως, το ύψος της αμοιβής καθορίζεται και από αστάθμητους παράγοντες. Οι προσωπικές προτιμήσεις του εργοδότη ή της εργοδότριας για κάποιες εργάτριες, η ευρωστία, η φυσική ομορφιά μπορεί να επηρεάσουν, όπως διαπιστώσαμε, το ύψος της αμοιβής, δεδομένου ότι την εποχή αυτή δεν υπάρχει ακόμη σχετική νομοθετική ρύθμιση.

Το μορφωτικό επίπεδο των εργατριών σχετίζεται πάντα με τις οικονομικές δυνατότητες της οικογένειάς τους. Όσες καταφέρνουν να ξεπεράσουν το

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/300.gif&w=600&h=915

κατώφλι της ανέχειας, άρα έχουν την πολυτέλεια να περάσουν λίγα χρόνια μαθαίνοντας μια τέχνη, κατευθύνονται προς τα επαγγέλματα της βελόνας. Οι υπόλοιπες βρίσκουν δουλειά στα εργοστάσια, όπου αμείβονται αμέσως μόλις προσληφθούν.

Η αισθητική της εξωτερικής εικόνας της εργάτριας διαφέρει από κλάδο σε κλάδο. Οι εργάτριες των εργαστηρίων μοδιστρικής και κατασκευής καπέλων που έρχονται σε επαφή με τις γυναίκες της αστικής τάξης και μπορούν με λίγα έξοδα να κατασκευάζουν τα ενδύματά τους, είναι καλοντυμένες και κομψευόμενες. Αντίθετα, η εξωτερική εμφάνιση της εργάτριας των εργοστασίων απεικονίζει το καθεστώς της οικονομικής ανέχειας.

Αν εξαιρέσει κανείς κάποιες αυθόρμητες κινητοποιήσεις των εργατριών φασόν της Αποθήκης Ιματισμού του Στρατού και τις καπνεργάτριες που συμμετέχουν μαζί με τους άνδρες στις μεγάλες καπνεργατικές απεργίες, οι εργάτριες δεν συνδικαλίζονται, ούτε συμμετέχουν ενεργά στα πολιτικά κόμματα. Οργανώσεις όπως ο Κεντρικός Σοσιαλιστικός Όμιλος του Σταύρου Καλλέργη και συνδικαλιστικές ομοσπονδίες ενσωματώνουν τα αιτήματα των εργατριών στο σύνολο των διεκδικήσεών τους.

Μέσα από τη φιλανθρωπική δραστηριότητα των γυναικείων συλλόγων συντελείται η δημιουργία του ειδώλου της εργάτριας, έτσι όπως αντανακλάται μέσα από το βλέμμα των «άλλων». Πρόκειται για είδωλο και όχι για αυτή καθεαυτή την εικόνα, αφού οι μεσολαβήτριες φιλάνθρωπες γυναίκες στο λόγο που παράγουν περί εργάτριας δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να προβάλλουν και να επιβάλλουν την κουλτούρα τους στην εικόνα της. Με στόχο τον «εκπολιτισμό» της εργάτριας, ο οποίος θα συντελεσθεί μέσω της μόρφωσης, της επαγγελματικής εκπαίδευσης για την απομάκρυνση της από το εργοστάσιο και της μύησης της σε νέες συνήθειες, όπως είναι οι κανόνες υγιεινής και καθαριότητας, οι φιλάνθρωπες γυναίκες προσπαθούν να αναμορφώσουν κοινωνικά την εργάτρια και να την εισαγάγουν στο κυρίαρχο σύστημα αξιών και συμπεριφορών των αστικών στρωμάτων.

Για να ολοκληρώσουμε το μάγμα της φυσιογνωμίας της εργάτριας έπρεπε να διερευνήσουμε το πολιτιστικό σύμπαν εντός του οποίου δρα και κινείται. Η διαμόρφωση της εργατικής κατοικίας, το φαγητό που παρασκευάζει και γεύεται η εργάτρια και η οικογένειά της, οι τόποι αναψυχής και οι τρόποι διασκέδασης μας υποδεικνύουν τις εκφάνσεις μιας αυτόνομης και πρωτότυπης κουλτούρας που παράγεται από την ίδια την εργάτρια.

Πώς επιδρά το πολιτιστικό σύμπαν της εργάτριας στα υπόλοιπα κοινωνικά στρώματα και κυρίως στις γυναίκες-αστές; Τι ίχνη αφήνει ως σήμερα; Είναι προφανές ότι, για να ανιχνεύσουμε το πεδίο που καθορίζεται από τις επιδράσεις της εργατικής κουλτούρας στα αστικά στρώματα, η έρευνα έπρεπε να προχωρήσει σε άλλα θέματα που θα μπορούσαν να μας προσφέρουν νέα στοι

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/301.gif&w=600&h=915

στοιχεία σχετικά τόσο με τον υλικό πολιτισμό, όσο και με την κοινωνική συμπεριφορά και τη νοοτροπία της εργάτριας. Θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε τον τρόπο που εξαπλώνονται νέοι τύποι υφάσματος, όπως ο αλατζάς, από την εργάτρια στις αστές, νέες συνήθειες, όπως ο εορτασμός της Καθαρής Δευτέρας στην ύπαιθρο και νέες συμπεριφορές που διέπονται από την ελευθεριότητα που χαρακτηρίζει τα ήθη της εργάτριας.

Η μελέτη της αλληλεπίδρασης των ιδεών, των νοοτροπιών και των συμπεριφορών στα κοινωνικά στρώματα της ελληνικής κοινωνίας θα μπορούσε να συμβάλει στην καλύτερη ανάδειξη της εργάτριας ως αυθύπαρκτης οντότητας. Με αυτή τη γενική οπτική ο εντοπισμός των συγκλίσεων και των αποκλίσεων του ελληνικού κοινωνικού ιστού γίνεται εφικτότερος.

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/302.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/303.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Πίνακες 1-12

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/304.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/305.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Κατανομή εργατριών βιομηχανίας και βιοτεχνίας κατά επαγγέλματα, 1907

Επαγγέλματα Αριθμός %

Επαγγέλματα Αριθμός %

Γαλακτοκόμοι, τυροκόμοι

6

0,03

Σαπωνοποιοί

4

0,02

Αλευροποιοί

17

0,07

Αρτοποιοί, κατασκευασταί μακαρονιών & άλλων ζυμαρικών

62

0,26

Ξυλουργοί, φερετροποιοί, καλαποδοποιοί, πριονισταί, κατασκευασταί

ξύλινων καρφίων

4

0,02

Επιπλοποιοί, επιπλοτορνευταί, ξυλογλύπται

4

0,02

Χαρτοποιοί

31

0,13

Βυρσοδέψαι

1

0,00

Βιβλιοδέται

4

0,02

Τυπογράφοι

8

0,03

Βαφείς

19

0,08

Πυροτεχνουργοί, σφαιριδοποιοί, φυσιγγιοποιοί

82

0,34

Κατασκευασταί παντοίων μηχανών, εργαλείων, αρότρων Χαλκείς, ορειχαλκείς, σιδηρουργοί, κραββατοποιοί, κλειθροποιοί,

2

0,01

καρφοβελονοποιοί, μαχαιροποιοί, συρματοπλέκται

35

0,15

Υελουργοί

5

0,02

Αμαξοποιοί, καρροποιοί

1

0,00

Βαρελοποιοί

1

0,00

Κιβωτοποιοί, κυτιοποιοί, φακελλοποιοί

38

0,16

Χρυσοχόοι

8

0,03

Ωρολογοποιοί

2

0,01

Κατοπτροποιοί, πλαισιοποιοί

1

0,00

Φωτογράφοι

18

0,08

Υφανταί, εριουργοί, φλανελλοποιοί, ταπητουργοί, μεταξουργοί, νημα-

τουργοί, ξάνται

3.939

16,53

Σκυτορράπται, σακκοποιοί, χειροκτιοποιοί, κατασκευασταί δερματί

νων ειδών

33

0,14

Πλέκται, κεντηταί, χρυσοποικιλταί, κατασκευασταί περικνημίδων

940

3,95

Αγγειοπλάσται, κεραμοποιοί, πλινθοποιοί

2

0,01

Εφαπλωματοποιοί, στρωματοποιοί, βατοποιοί

26

0,11

Εφιππιοποιοί, σαγματοποιοί

1

0,00

Ψαθοπλέκται, καθεκλοποιοί, σαρωθροποιοί, ψηκτροποιοί

138

0,58

Σχοινοποιοί, δικτυοπλέκται

32

0,13

Ράπται, κατασκευασταί ασπρορούχων, λαιμοδετών, ρινομάκτρων

10.124

42,49

Υποδηματοποιοί

190

0,80

Πιλοποιοί

881

3,70

Κατασκευασταί βαφικών υλών και χημικών προϊόντων χρησίμων

ταις τέχναις

3

0,01

Ζαχαροπλάσται, χαλβαδοποιοί

6

0,03

Κομμωταί, κουρείς

4

0,02

Καλαθοποιοί, κοφινοποιοί, κοσκινοποιοί

136

0,57

Ζιγκογράφοι, ξυλογράφοι, φωτοτυπωταί, λιθογράφοι, χαράκται,

γαλβανοπλάσται

1

0,00

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/306.gif&w=600&h=915

Επαγγέλματα

Αριθμός

%

Κατασκευασταί τεχνητών ανθέων, πτερών, στεφάνων Αλλαντοποιοί, ταριχευταί, παρασκευασταί διατηρημένων τροφών

205

0,86

4

0,02

Χύται, πρωτοτυποποιοί

2

0,01

Πλαστιγγοποιοί, χρηματοκιβωτοποιοί, λεβητοποιοί, κατασκευασταί

θερμαστρών, μύλων

1

0,00

Κατασκευασταί αλεξιβροχίων, μαστιγίων, ράβδων Κατασκευασταί θρυαλλίδων, φωτοβολίδων, άλλων φωτιστικών οργά

30

0,13

νων, φελλοποιοί

12

0,05

Μυρεψοί

2

0,01

Ζακχαροποιοί

14

0,06

Κατασκευασταί κομβίων, πορπών

3

0,01

Εκκοκισταί βάμβακος

4

0,02

Μεταλλωρύχοι, λατόμοι, ασβεστοποιοί

40

0,17

Υλοτόμοι, ανθρακείς

6

0,03

Κτίσται, κονιασταί

28

0,12

Σκαφείς, φρεατορύκται

6

0,03

Καπνοκόπται, καπνοσυσκευασταί, σιγαροποιοί, καφεκόπται, κατα

σκευασταί ταμβάκου

746

3,13

Πλύνται, σιδερωταί

417

1,75

Ρητινοσυλλέκται

2

0,01

Οδοκαθαρισταί, ρακοσυλλέκται

4

0,02

Βιομήχανοι άνευ μνείας ειδικότητας

1.432

6,01

Χειρώνακτες άνευ μνείας ειδικότητας

4.057

17,03

Σύνολο

23.824

100,00

Πηγή: Υπουργείον Εσωτερικών, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Στατιστικά αποτελέσματα της γενικής απογραφής πληθυσμού της 27-10-1907, Αθήνα 1908

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Γεωγραφική κατανομή απασχόλησης, 1907

Επαρχίες

Γυναίκες

Άνδρες

Σύνολο

Γυναίκες

%

Άνδρες

%

Αττικής

9.739

47.736

57.475

16,94

83,06

Βόλου

502

7.501

8.003

6,27

93,73

Πατρών

1.029

6.246

7.275

14,14

85,86

Κερκύρας

884

4.186

5.070

17,44

82,56

Φθιώτιδος

407

4.410

4.817

8,45

91,55

Ηλείας

609

4.136

4.745

12,83

87,17

Λαρίσης

266

4.458

4.724

5,63

94,37

Χαλκίδος

264

4.024

4.288

6,16

93,84

Τρικάλων

268

3.968

4.236

6,33

93,67

Καρδίτσης

193

3.764

3.957

4,88

95,12

Σύρου

450

3.315

3.765

11,95

88,05

Καλαμών

594

2.393

2.987

19,89

80,11

Ζακύνθου

1.046

1.887

2.933

35,66

64,34

Καρυστίας

109

2.690

2.799

3,89

96,11

Τυρνάβου

189

2.589

2.778

6,80

93,20

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/307.gif&w=600&h=915

Επαρχίες

Γυναίκες

Άνδρες

Σύνολο

Γυναίκες

%

Άνδρες %

Μεγαρίδος

89

2.516

2.605

3,42

96,58

Κορινθίας

338

2.223

2.561

13,20

86,80

Γορτυνίας Άρτης

97

2.428

2.525

3,84

96,16

347

2.170

2.517

13,79

86,21

Παρνασσίδος

172

2.026

2.198

7,83

92,17

Λακεδαίμονος

249

1.862

2.111

11,80

88,20

Λοκρίδος

33

2.009

2.042

1,62

98,38

Νάξου

122

1.910

2.032

6,00

94,00

Θηβών

109

1.900

2.009

5,43

94,57

Μεσολογγίου

259

1.686

1.945

13,32

86,68

Μαντινείας

185

1.691

1.876

9,86

90,14

Τριφυλίας

186

1.689

1.875

9,92

90,08

Κραναίας

447

1.352

1.799

24,85

75,15

Θήρας Άργους

239

1.480

1.719

13,90

86,10

517

1.181

1.698

30,45

69,55

Τριχωνίας

260

1.369

1.629

15,96

84,04

Αιγιαλείας

300

1.230

1.530

19,61

80,39

Κυνουρίας Αλμυρού

211

1.298

1.509

13,98

86,02

79

1.430

1.509

5,24

94,76

Μήλου

59

1.439

1.498

3,94

96,06

Λεβαδείας

52

1.333

1.385

3,75

96,25

Καλαμπάκας

23

1.305

1.328

1,73

98,27

Ναυπάκτου

116

1.200

1.316

8,81

91,19

Κέας

31

1.279

1.310

2,37

97,63

Οιτύλου

304

996

1.300

23,38

76,62

Αγυιάς

49

1.233

1.282

3,82

96,18

Ναυπλίας

111

1.094

1.205

9,21

90,79

Καλαβρύτων Ολυμπίας

120

1.080

1.200

10,00

90,00

59

1.038

1.097

5,38

94,62

Ευρυτανίας Κυθήρων

61

1.005

1.066

5,72

94,28

191

867

1.058

18,05

81,95

Λευκάδος

194

832

1.026

18,91

81,09

Πυλίας

138

861

999

13,81

86,19

Γυθείου

250

728

978

25,56

74,44

Βονίτσης

90

879

969

9,29

90,71

Μεσσήνης

82

873

955

8,59

91,41

Σπετσών & Ερμιονίδος

70

836

906

7,73

92,27

Άνδρου

36

846

882

4,08

95,92

Ξηροχωρίου Τήνου

36

799

835

4,31

95,69

79

743

822

9,61

90,39

Αιγίνης

32

782

814

3,93

96,07

Σάμης

97

668

765

12,68

87,32

Πάλης

287

431

718

39,97

60,03

Σκοπέλου

30

669

699

4,29

95,71

Δωρίδος

55

635

690

7,97

92,03

Επιδαύρου

103

569

672

15,33

84,67

Φαρσάλων

43

629

672

6,40

93,60

Τροιζηνίας

63

576

639

9,86

90,14

Δομοκού

41

580

621

6,60

93,40

Βάλτου

26

471

497

5,23

94,77

Ιθάκης

50

443

493

10,14

89,86

Μεγαλοπόλεως

20

426

446

4,48

95,52

Παξών

12

287

299

4,01

95,99

Ύδρας

26

233

259

10,04

89,96

Πηγή: Υπουργείον Εσωτερικών, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, ό.π.

Πηγή: Υπουργείον Εσωτερικών, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, ό.π.

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/308.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Κατανομή κατά γεωγραφική περιοχή και κατά φύλο των εγγεγραμμένων στην κατηγορία «ράπται»

Επαρχίες

Άνδρες Γυναίκες Σύνολο

Άνδρες %

Γυναίκες %

Επαρχίες

Άνδρες Γυναίκες Σύνολο

Αττικής

1.739

3.905

5.644

30,81

69,19

Αιγίνης

24

12

36

66,67

33,33

Μεγαρίδος

44

23

67

65,67

34,33

Λεβαδείας

115

26

141

81,56

18,44

Θηβών

68

54

122

55,74

44,26

Φθιώτιδος Δομοκού

305

119

424

71,93

28,07

37

14

51

72,55

27,45

Λοκρίδος

128

18

146

87,67

12,33

Παρνασσίδος

121

67

188

64,36

35,64

Δωρίδος

50

11

61

81,97

18,03

Μεσολογγίου

92

129

221

41,63

58,37

Βάλτου

64

13

77

83,12

16,88

Βονίτσης & Ξηρομέρου

98

39

137

71,53

28,47

Ναυπακτίας

222

28

250

88,80

11,20

Τριχωνίας

108

103

211

51,18

48,82

Ευρυτανίας Πατρών

192

15

207

92,75

7,25

282

609

891

31,65

68,35

Αιγιαλείας

54

151

205

26,34

73,66

Καλαβρύτων

72

94

166

43,37

56,63

Ηλείας

203

415

618

32,85

67,15

Ναυπλίας Άργους

50

61

111

45,05

54,95

30

68

98

30,61

69,39

Σπετσών & Ερμιονίδος

32

30

62

51,61

48,39

Τροιζήνας Ύδρας

12

25

37

32,43

67,57

23

23

46

50,00

50,00

Κορινθίας

115

138

253

45,45

54,55

Μαντινείας

165

90

255

64,71

35,29

Γορτυνίας

70

84

154

45,45

54,55

Κυνουρίας

24

49

73

32,88

67,12

Μεγαλοπόλεως

18

20

38

47,37

52,63

Καλαμών

163

285

448

36,38

63,62

Μεσσήνης

47

63

110

42,73

57,27

Πυλίας

37

69

106

34,91

65,09

Τριφυλίας

94

130

224

41,96

58,04

Ολυμπίας

54

43

97

55,67

44,33

Λακεδαίμονος

71

142

213

33,33

66,67

Επιδαύρου Λιμηράς

10

50

60

16,67

83,33

Γυθείου

57

121

178

32,02

67,98

Κυθήρων

13

24

37

35,14

64,86

Οιτύλου

35

82

117

29,91

70,09

Χαλκίδος

120

112

232

51,72

48,28

Καρυστίας

46

34

80

57,50

42,50

Ξηροχωρίου

50

6

56

89,29

10,71

Σύρου Άνδρου

153

184

337

45,40

54,60

27

23

50

54,00

46,00

Θήρας

24

67

91

26,37

73,63

Κέας

19

19

38

50,00

50,00

Μήλου

5

13

18

27,78

72,22

Νάξου

24

51

75

32,00

68,00

Τήνου

20

20

40

50,00

50,00

Σελ. 308
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/309.gif&w=600&h=915

Επαρχίες

Άνδρες

Γυναίκες

Σύνολο

Άνδρες %

Γυναίκες %

Κερκύρας

142

527

669

21,23

78,77

Παξών

14

8

22

63,64

36,36

Λευκάδος

78

65

143

54,55

45,45

Ιθάκης

16

26

42

38,10

61,90

Κραναίας

30

313

343

8,75

91,25

Πάλης

16

130

146

10,96

89,04

Σάμης Ζακύνθου

9

50

59

15,25

84,75

56

528

584

9,59

90,41

Άρτης

251

68

319

78,68

21,32

Λαρίσης

292

89

381

76,64

23,36

Αγυιάς Τυρνάβου

38

7

45

84,44

15,56

81

37

118

68,64

31,36

Φαρσάλων

68

3

71

95,77

4,23

Βόλου

269

189

458

58,73

41,27

Αλμυρού

58

28

86

67,44

32,56

Σκοπέλου

24

10

34

70,59

29,41

Τρικάλων

398

48

446

89,24

10,76

Καλαμπάκας

151

2

153

98,69

1,31

Καρδίτσης

528

25

553

95,48

4,52

Σύνολο

8.145

10.124

18.269

44,58

55,42

Πηγή: Ό.π.

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Κατανομή κατά γεωγραφική περιοχή και κατά φύλο των εγγεγραμμένων στην κατηγορία «υφανταί»

Επαρχίες

Άνδρες

Γυναίκες

Σύνολο

Άνδρες

%

Γυναίκες

%

Αττικής

1.209

1.517

2.726

44,35

55,65

Αιγίνης

8

1

9

88,89

11,11

Μεγαρίδος

6

15

21

28,57

71,43

Λεβαδείας Θηβών Φθιώτιδος Δομοκού

20

3

23

86,96

13,04

0

8

8

0,00

100,00

7

18

25

28,00

72,00

0

20

20

0,00

100,00

Λοκρίδος

10

3

13

76,92

23,08

Παρνασσίδος

0

2

2

0,00

100,00

Δωρίδος

0

4

4

0,00

100,00

Μεσολογγίου

2

86

88

2,27

97,73

Βάλτου

0

7

7

0,00

100,00

Βονίτσης & Ηηρομέρου

7

0

7

100,00

0,00

Ναυπακτίας

18

38

56

32,14

67,86

Τριχωνίας

5

62

67

7,46

92,54

Ευρυτανίας

15

17

32

46,88

53,13

Πατρέων

22

83

105

20,95

79,05

Αιγιαλείας Καλαβρύτων

2

5

7

28,57

71,43

1

1

2

50,00

50,00

Ηλείας

3

16

19

15,79

84,21

Ναυπλίας

4

7

11

36,36

63,64

Σελ. 309
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/310.gif&w=600&h=915

Επαρχίες

Άνδρες

Γυναίκες

Σύνολο

Άνδρες %

Γυναίκες

%

Άργους

15

92

107

14,02

85,98

Σπετσών & Ερμιονίδος

2

3

5

40,00

60,00

Τροιζήνας

1

20

21

4,76

95,24

Ύδρας

2

0

2

100,00

0,00

Κορινθίας

9

23

32

28,13

71,88 79,25

Μαντινείας

11

42

53

20,75

Γορτυνίας

1

2

3

33,33

66,67

Κυνουρίας

39

3

42

92,86

7,14

Μεγαλοπόλεως

0

0

0

0,00

0,00

Καλαμών

8

86

94

8,51

91,49

Μεσσήνης

0

1

1

0,00

100,00

Πυλίας

5

0

5

100,00

0,00

Τριφυλίας

2

0

2

100,00

0,00

Ολυμπίας

0

0

0

0,00

0,00

Λακεδαίμονος

0

28

28

0,00

100,00

Επιδαύρου Λιμηράς

0

1

1

0,00

100,00

Γυθείου

0

13

13

0,00

100,00

Κυθήρων

0

4

4

0,00

100,00

Οιτύλου

2

12

14

14,29

85,71

Χαλκίδος

35

32

67

52,24

47,76

Καρυστίας

7

8

15

46,67

53,33

Ξηροχωρίου

1

3

4

25,00

75,00

Σύρου

89

186

275

32,36

67,64

Άνδρου

1

5

6

16,67

83,33

Θήρας

1

13

14

7,14

92,86

Κέας

0

1

1

0,00

100,00

Μήλου

0

1

1

0,00

100,00

Νάξου Τήνου

0

58

58

0,00

100,00

0

11

11

0,00

100,00

Κερκύρας

3

99

102

2,94

97,06

Παξών

0

3

3

0,00

100,00

Λευκάδος

0

12

12

0,00

100,00

Ιθάκης

0

8

8

0,00

100,00

Κραναίας

3

36

39

7,69

92,31

Πάλης

1

147

148

0,68

99,32

Σάμης

0

43

43

0,00

100,00

Ζακύνθου

1

441

442

0,23

99,77

Άρτης

10

67

77

12,99

87,01

Λαρίσης

63

99

162

38,89

61,11

Αγυιάς

36

27

63

57,14

42,86

Τυρνάβου Φαρσάλων

58

92

150

38,67

61,33

15

0

15

100,00

0,00

Βόλου

74

99

173

42,77

57,23

Αλμυρού

10

15

25

40,00

60,00

Σκοπέλου

3

7

10

30,00

70,00

Τρικάλων

129

107

236

54,66

45,34

Καλαμπάκας

3

0

3

100,00

0,00

Καρδίτσης

71

76

147

48,30

51,70

Σύνολο

2.050

3.939

5.989

34,23

65,77

Πηγή: Ό.π.

Πηγή: Ό.π.

Σελ. 310
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/311.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Κατανομή των γυναικών κατά μέγεθος και κατά κλάδο επιχείρησης, 1920

Κλάδοι

Επιχειρήσεις 1-5 ατόμων

Επιχειρήσεις 6-25 ατόμων

Επιχειρήσεις 254" ατόμων

Σύνολα Γυναικών

Γενικό Σύνολο

Σύνολο

Γυναίκες

Γνν.%

Σύνολο Γυναίκες

Γνν.%

Σύνολο Γυναίκες

Γυν.%

Κατεργασία ορυκτών

1.501

55

0,96

738

43

0,84

1.204

149

1,10

247

3.443

Βιομηχανία καπνού

492

98

1,70

1.500

427

8,31

5.964

2.892

21,31

3.417

7.956

Βιομηχανία τροφίμων

39.408

1.666

28,96

9.713

682

13,27

4.657

881

6,49

3.229

53.778

Βιομηχανία δέρματος

16.317

482

8,38

4.344

295

5,74

2.077

187

1,38

964

22.738

Χημική βιομηχανία

1.895

79

1,37

1.264

163

3,17

2.033

248

1,83

490

5.192

Υφαντουργία

643

337

5,86

741

712

13,85

7.531

6.070

44,72

7.119

8.915

Βιομηχανία ενδυμάτων

8.855

2.586

44,95

3.394

2.088

40,63

2.576

1.326

9,77

6.000

14.825

Βιομηχανία χάρτου

1.057

138

2,40

1.715

493

9,59

1.917

917

6,76

1.548

4.689

Βιομηχανία ξύλου

5.847

157

2,73

1.932

183

3,56

1.154

611

4,50

951

8.933

Παραγωγή ενέργειας

114

0

0,00

398

12

0,23

1.511

27

0,20

39

2.023

Μεταλλουργία, μηχανουργία

8.241

155

2,69

1.800

41

0,80

4.273

266

1,96

462

14.314

Σύνολο

84.370

5.753

100,00

27.539

5.139

100,00

34.897

13.574

100,00

24.466

146.806

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων της 18-12-1920, Αθήνα 1926.

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων της 18-12-1920, Αθήνα 1926.

Σελ. 311
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 292
    

    5. ΟΙ ΑΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΣΚΕΔΑΣΕΙΣ

    Πριν προσδιορίσουμε τον χρόνο και τον τρόπο αναψυχής των εργατριών θα πρέπει να διατυπώσουμε ορισμένες γενικές παρατηρήσεις. Ο Μιχαήλ Μητσάκης στα 1887 περιγράφοντας τις διασκεδάσεις των Αθηναίων σχολιάζει: «Ειπέ μου πώς διασκεδάζεις και θα σου είπω ποιος είσαι». Πραγματικά, εκτός από τον περίπατο που γινόταν συνήθως τις Κυριακές στους δρόμους και στους δημόσιους κήπους, οι υπόλοιπες διασκεδάσεις στο χρονικό πλαίσιο της μελέτης μας υπόκεινταν σε διαφοροποιήσεις ταξικού χαρακτήρα. Οι πλούσιοι ομογενείς, οι χρηματιστές, ανώτερα και κατώτερα στελέχη του κρατικού μηχανισμού, άνθρωποι του παλατιού, αλλά και φοιτητές διασκέδαζαν ως προσκεκλημένοι ή ως οικοδεσπότες στα σαλόνια των αθηναϊκών σπιτιών σε τσάι το απόγευμα ή σε δείπνο το βράδυ. Χόρευαν και τραγουδούσαν με τη συνοδεία του πιάνου που αποτελούσε απαραίτητο συμπλήρωμα της αστικής κατοικίας. Συχνά διοργάνωναν εκδρομές στο Φάληρο, διέμεναν ή μόνο γευμάτιζαν στα ξενοδοχεία της Κηφισιάς και πήγαιναν στις λουτροπόλεις για ιαματικά λουτρά.

    Για να ιχνηλατήσουμε τους χώρους, το χρόνο, τη διάρκεια, καθώς και τον τρόπο αναψυχής των εργατριών θα εστιάσουμε το φακό μας όχι μόνο στην εργάτρια αλλά και στον κοινωνικό της περίγυρο, αφού η διασκέδαση είναι κοινωνική και όχι εξατομικευμένη εκδήλωση.48

    Οι ημέρες αργίας που αποτελούν τη μοναδική ευκαιρία για ξεκούραση και διασκέδαση των εργατριών, συνδέονται με τις θρησκευτικές γιορτές. Την Κυριακή, όταν μπορούν και εφόσον τους μένει χρόνος, πηγαίνουν στην εκκλησία. Γιατί οι εργάτριες την Κυριακή κάνουν τις δουλειές του σπιτιού που απαιτούν χρόνο και δεν μπορούν να κάνουν τις εργάσιμες ημέρες. Οι εργασίες του νοικοκυριού και το πλύσιμο των ρούχων γίνονται το πρωί εκείνης της ημέρας. Μετά το κυριακάτικο φαγητό οι δημόσιοι κήποι της Αθήνας και του Πειραιά προσφέρονται όχι μόνο για τον περίπατο των εργατριών, αλλά και ως «φωλιά» για τις ερωτικές συναντήσεις τους. Στην Αθήνα, στο Βασιλικό Κήπο με τις δεντροστοιχίες, τα χαλικόστρωτα μονοπάτια, τα ανθισμένα δέντρα, το νερό που περιβρέχει τις ρίζες των δέντρων, τα λουλούδια και τους θάμνους, διασκεδάζουν όλες οι κοινωνικές τάξεις. Το πρωί πηγαίνουν οι βασιλείς και η συνοδεία τους, το απόγευμα ο λαός.49 Το 1891 στο Ζάππειο ο Όμιλος των Φιλομούσων με σκοπό να «εκδημοκρατίση ολίγον την παραπολύ αριστοκρατίζουσαν

    48. Για την κοινωνική ζωή στην Αθήνα βλ. Ματούλα Χ. Σκαλτά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983.

    49. Μια πλήρη περιγραφή του Βασιλικού Κήπου και των ανθρώπων που συχνάζουν σ' αυτόν μας δίνει ο Μποέμ [Δημήτρης Χατζόπουλος]. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Μποέμ, Το Άστυ, αρ. 879, 8-9 Μαΐου 1893.