Συγγραφέας:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Τίτλος:Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:37
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2002, 2004
 
Σελίδες:366
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις. Όταν το 1870 αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν ένα-ένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά, και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι’ αυτές;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 97-116 από: 370
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/97.gif&w=600&h=915

νει ημερομίσθιο από 10 έως 20 δρχ. και μόνο το 16,8% αμείβεται με 20 έως 35 δρχ. Προφανώς η εκμηχάνιση της παραγωγής επιδρά καταλυτικά στα ημερομίσθια. Οι ειδικότητες απαξιώνονται και τα ημερομίσθια διατηρούνται σε χαμηλά επίπεδα. Όσον αφορά τα ημερομίσθια των γυναικών, και αυτά κυμαίνονται αναλόγως με τη θέση εργασίας. Οι πιο χαμηλά αμειβόμενες είναι αυτές που εργάζονται στα τμήματα συσκευασίας τσιγάρων και επικόλλησης ταινιών.120

Οι κοινωνικοί αγώνες

Μετά την παρουσίαση των μισθών ας έρθουμε στο ζήτημα των κοινωνικών αγώνων που ξέσπασαν στον καπνεργατικό κλάδο. Ας σημειωθεί ότι υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία που καλύπτει αναλυτικά τις απεργιακές κινητοποιήσεις των καπνεργατών.

Επειδή συνήθως οι γυναίκες δεν γίνονται δεκτές στα σωματεία, άρα δεν συμμετέχουν στη λήψη των αποφάσεων121 και επειδή από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν φαίνεται να διαμορφώνουν ένα δικό τους λόγο διατυπώνοντας τις δικές τους διεκδικήσεις, η αναφορά μου στο θέμα αυτό θα είναι σύντομη και ελλειπτική. Ο κλάδος των καπνεργατών είναι από τους πρώτους που διαμορφώνουν κοινωνική και συνδικαλιστική συνείδηση. Οι καπνεργάτες της Μακεδονίας από τα τέλη του 19ου αιώνα οργανώνονται σε επαγγελματικά σωματεία. Έτσι, όταν διαφαίνονται στον ορίζοντα τα πρώτα απειλητικά σημάδια, προχωρούν σε απεργιακές κινητοποιήσεις. Από το 1909 μέχρι και το 1916 έχουμε απεργίες σε όλες σχεδόν τις καπνουπόλεις της Ελλάδας.122 Οι περισσότερες απ' αυτές ξεσπούν με αφορμή δύο γεγονότα που έχουν ως αποτέλεσμα τη συρρίκνωση του ανδρικού κυρίως εργατικού δυναμικού και την εισροή γυναικείου ανειδίκευτου. Πρόκειται για την εξαγωγή ανεπεξέργαστων καπνών και την εισαγωγή των σιγαροποιητικών μηχανών. Τα αιτήματα των απεργών είναι: αύξηση των ημερομισθίων, καθιέρωση της οχτάωρης εργασίας, τήρηση των κανόνων υγιεινής στις καπναποθήκες και στα καπνεργοστάσια, φαρμακευτική και ιατρική περίθαλψη, καθιέρωση ορισμένων ποσοστών ανδρών και γυναικών εργαζόμενων στις καπναποθήκες και αναγνώριση των συνδικαλιστικών εκπροσώπων στους χώρους δουλειάς. Όσον αφορά το τελευταίο αίτημα, οι άνδρες όχι μόνο θέλουν να διατηρήσουν την «κλειστή ειδικότητα» του ντεκτσή και να μην

120. Βλ. Βασίλειος Γ. Βαρβερόπουλος, Αρχείον Οικονομικών..., ό.π., σ. 159-160.

121. Έφη Αβδελά, ό.π., σ. 176-177.

122. Οι κυριότερες απεργίες σημειώνονται στα εξής μέρη: τον Φεβρουάριο του 1909 στο Βόλο, τον Μάρτιο του 1909 στην Καρδίτσα, τον Φεβρουάριο του 1910 στο Βόλο, τον Μάιο του 1910 στον Πειραιά, τον Μάρτιο του 1911 στο Βόλο, τον Μάρτιο του 1914 στις περισσότερες μακεδονικές καπνουπόλεις και το 1916 στη Θεσσαλονίκη. Βλ. και Γιάννης Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα 71972, σ. 184-205.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/98.gif&w=600&h=915

επιτραπεί στις γυναίκες να πάρουν την ειδικότητα αυτή,123 αλλά ζητούν και να ισχύσουν ορισμένες αναλογίες ανάμεσα στο γυναικείο και ανδρικό προσωπικό.

Οι απεργίες των καπνεργατών τελικά δεν αναχαιτίζουν την πρόοδο της τεχνολογίας και δεν εμποδίζουν τη ραγδαία αντικατάσταση των ανδρικών κυρίως ειδικοτήτων από τις μηχανές, ούτε την αλλαγή της μεθόδου επεξεργασίας του καπνού. Εξαιτίας των απολύσεων που σημειώνονται στον κλάδο ήδη από το 1911 πολλοί εργάτες σιγαροποιοί αναχωρούν προς εύρεση εργασίας για τη Γερμανία και την Αίγυπτο.124

Λίγα χρόνια μετά, στο τέλος της δεκαετίας του '20, γενικεύεται η «τόγκα» ως μέθοδος επεξεργασίας του καπνού. Με τη μέθοδο αυτή μειώνονται τα έξοδα συντήρησης και δεματοποίησης του καπνού, ενώ η χαρμανοποίηση γίνεται με τις καπνοκοπτικές μηχανές των εργοστασίων. Η βασικότερη, όμως, αλλαγή που επιφέρει η «τόγκα» είναι η κατάργηση των ανδρικών ειδικοτήτων, που έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του κόστους εργασίας και την αύξηση του αριθμού των καπνεργατριών, οι οποίες αποτελούν φθηνό εργατικό δυναμικό.

Θα κλείσω την παρουσίαση των εργατριών στο καπνεμπόριο και την καπνοβιομηχανία με μια διαπίστωση. Και εδώ επαληθεύεται ο γενικός κανόνας: ο καταμερισμός της εργασίας και η εκμηχάνιση της παραγωγής δημιουργούν θέσεις ανειδίκευτης εργασίας που καταλαμβάνονται από τις γυναίκες.

6. Η ΕΡΓΑΤΡΙΑ ΤΗΣ ΠΙΛΟΠΟΙΙΑΣ Από το φέσι στον ευρωπαϊκό πίλο

Η ανάπτυξη της πιλοποιίας στην Ελλάδα συμβαδίζει με τις διαδικασίες εξευρωπαϊσμού της ενδυμασίας. Από το 1870 και μετά το κόκκινο φέσι με τη μαύρη φούντα αντικαθίσταται με γοργούς ρυθμούς από το ευρωπαϊκό καπέλο. Για τις γυναίκες των αστικών στρωμάτων, τις ομογενείς που καταφθάνουν στην Αθήνα, αλλά και τις συζύγους των αξιωματούχων το καπέλο γίνεται το απαραίτητο εξάρτημα της ενδυμασίας τους στους περιπάτους στην πόλη, στο ταξίδι και στις λουτροπόλεις. Οι άνδρες φορούν καπέλα ψηλά, χαμηλά χειμερινά, ψάθινα θερινά, κούκους, ρεπούμπλικες. Αξίζει τον κόπο, νομίζω, να αναφέρω τους «κουτσαβάκηδες» που χρησιμοποιούν το καπέλο αποκλειστικά για επίδειξη μιας λαϊκής κομψότητας και τολμηρού γούστου, που εκφράζεται με ιδιόρρυθμα σχήματα και γαρνιρίσματα. Το καπέλο αποτελεί τεκμήριο της κοινωνικής ένταξης· διαφοροποιεί τις αστές από τις γυναίκες των εργατικών στρωμάτων

123. Έφη Αβδελά, ό.π., σ. 178.

124. Βλ. Εργατικόν Κέντρον Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος..., ό.π., σ. 10.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/99.gif&w=600&h=915

μάτων και τις αγρότισσες που κυκλοφορούν με ακάλυπτο κεφάλι ή με μαντίλι, καθώς και τους αστούς από τους εργάτες και τους αγρότες με τους κούκους και τις ρεπούμπλικες. Το καπέλο επικρατεί αμέσως. Τα πρώτα χρόνια μια «καθωσπρέπει» κυρία παραγγέλνει για μια σεζόν 5 έως 6 καπέλα, εκτός των επιδιορθώσεων που κάνει στα παλιά!125 Έχουμε βέβαια πολλούς τύπους καπέλων. Η κατασκευή του κάθε τύπου απαιτεί ιδιαίτερη κατεργασία. Η γυναικεία απασχόληση στον κλάδο της πιλοποιίας σχετίζεται με τον τύπο του καπέλου και το μέγεθος της επιχείρησης.

Όσον αφορά τον αριθμό των απασχολούμενων γυναικών στα πιλοποιεία, τα πρώτα επίσημα ποσοτικά στοιχεία που διαθέτουμε μας παρέχονται από την απογραφή του 1907. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι την εποχή αυτή σ' ολόκληρη την Ελλάδα λειτουργεί ένα μόνο μεγάλο πιλοποιείο με 350 περίπου εργάτες και εργάτριες, το εργοστάσιο του Ηλία Πουλόπουλου. Τα υπόλοιπα είναι βιοτεχνίες ή εργαστήρια που έχουν χαρακτήρα οικογενειακής επιχείρησης με ολιγάριθμο προσωπικό. Σύμφωνα με την απογραφή, έχουμε 881 γυναίκες που απασχολούνται στην πιλοποιία. Από αυτές οι 613 βρίσκονται στο νομό Αττικής. Ο αριθμός αυτός αντιπροσωπεύει το 69,58% επί του συνόλου των απασχολουμένων γυναικών. Ο νομός Κερκύρας έρχεται δεύτερος με 46 γυναίκες απασχολούμενες στην πιλοποιία. Οι αριθμοί της απογραφής φανερώνουν ότι ο κλάδος της πιλοποιίας είναι υπερσυγκεντρωμένος στο συγκρότημα Αθηνών-Πειραιά. Πέρα απ' αυτό, ο σχετικά μεγάλος αριθμός των απασχολουμένων γυναικών μας επιτρέπει να διαπιστώσουμε για μια ακόμα φορά το πολιτιστικό χάσμα που επικρατεί ανάμεσα στο συγκρότημα της πρωτεύουσας και σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα. Το ευρωπαϊκό καπέλο εντάσσεται στις μεταβολές που συντελούνται κατά την εξέλιξη της ενδυμασίας. Μεταβολές που μαρτυρούν μια κοινωνική κινητικότητα, νεωτεριστικά ήθη και νέες καταναλωτικές αντιλήψεις.

Η απογραφή του 1920 καταγράφει 198 γυναίκες εργαζόμενες στην πιλοποιία. Στην απογραφή αυτή έχουμε την ευκαιρία να παρατηρήσουμε τον αριθμό των εργαζομένων σε σχέση με το μέγεθος της επιχείρησης. Στην απογραφή εμφανίζονται σε ολόκληρη την Ελλάδα 91 πιλοποιεία. Από αυτά, τα 82 είναι επιχειρήσεις με προσωπικό από 1 έως 5 άτομα και απασχολούν 58 γυναίκες και 152 άνδρες. Στις 8 μεσαίου μεγέθους επιχειρήσεις, 6 έως 25 ατόμων, εργάζονται 94 γυναίκες και 26 άνδρες. Και στη 1 και μοναδική επιχείρηση άνω των 25 ατόμων εργάζονται 46 γυναίκες και 17 άνδρες.

Ο αριθμός των 198 εργαζομένων γυναικών στην πιλοποιία για όλη την Ελλάδα που μας δίνει η απογραφή του 1920 θεωρώ ότι είναι πολύ υποτιμημένος

125. Μποέμ [Δημήτρης Χατζόπουλος], «Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Καπελλάδικα και καπελλάδες», Το Άστυ, αρ. 1170, 26-2-1894.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/100.gif&w=600&h=915

μένος. Και αυτό μπορούμε να το διαπιστώσουμε από τις εκθέσεις της Επιθεώρησης Εργασίας.126 Το επόμενο έτος η επόπτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη [Σβώλου] επιθεωρεί 118 επιχειρήσεις πιλοποιίας στην Αθήνα, οι οποίες απασχολούν 735 εργάτριες και 139 εργάτες. Η κατά μέγεθος κατανομή των επιχειρήσεων πιλοποιίας που επιθεωρήθηκαν στην Αθήνα είναι η ακόλουθη. Επιχειρήσεις με απασχολούμενο προσωπικό:

— 83 έως 5 άτομα,

— 28 από 6 έως 20 άτομα

— 6 από 20 έως 50 άτομα

— 1 άνω των 50 ατόμων.

Η πλειοψηφία των επιχειρήσεων είναι μικρού μεγέθους. Η έκθεση της Επιθεώρησης δεν αναφέρει τον αριθμό των απασχολούμενων προσώπων κατά μέγεθος επιχείρησης ξεχωριστά. Όμως μπορούμε να «φωτογραφίσουμε» τις εργάτριες ανάλογα με το είδος της επιχείρησης.

— Στα εργοστάσια πιλοποιίας (κατασκευής ανδρικών χειμερινών και θερινών καπέλων) απασχολούνται, σε σύνολο 325 ατόμων, 214 εργάτριες (29,12% επί του συνόλου των εργατριών πιλοποιίας).

— Στα εργαστήρια γυναικείων καπέλων, σε σύνολο 409 ατόμων, απασχολούνται 395 εργάτριες (53,74% επί του συνόλου των εργατριών πιλοποιίας).

— Στα εργαστήρια κούκων, κασκέτων και πηληκίων απασχολούνται σε σύνολο 140 ατόμων 126 εργάτριες (17,14% επί του συνόλου των εργατριών πιλοποιίας).

Το ίδιο έτος για τον Πειραιά η επιθεωρήτρια εργασίας Αννα Μακροπούλου αναφέρει ότι στα 2 εργαστήρια κατασκευής πηληκίων και κούκων εργάζονται 9 γυναίκες και στα εργαστήρια γυναικείων καπέλων εργάζονται 132 γυναίκες και 14 άνδρες.

Αν αθροίσουμε το σύνολο των εργαζομένων γυναικών για την Αθήνα και τον Πειραιά, έχουμε 876 γυναίκες και 153 άνδρες. Υπενθυμίζω εδώ ότι ο αριθμός αυτός δεν εκπροσωπεί το σύνολο των επιχειρήσεων πιλοποιίας στην Αθήνα και τον Πειραιά, αλλά μόνο αυτές που επιθεωρήθηκαν. Όμως, επειδή οι επιθεωρήσεις αφορούν το συγκρότημα της πρωτεύουσας (Αθήνα-Πειραιά), δηλαδή εκεί όπου αναπτύσσεται κυρίως ο κλάδος της πιλοποιίας και επειδή καλύπτουν, αν όχι όλο τουλάχιστον ένα μεγάλο φάσμα επιχειρήσεων, θεωρώ ότι μέσα από αυτά τα ποσοτικά δεδομένα μπορούμε να λάβουμε μια αντιπροσωπευτική εικόνα των αναλογιών. Πραγματικά, παρατηρούμε ότι το μεγαλύτερο μέρος του γυναικείου εργατικού δυναμικού στην πιλοποιία απασχολείται στα εργαστήρια των γυναικείων καπέλων. Είναι φανερό ότι πρόκειται για μικρού

126. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 60 και 81.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/101.gif&w=600&h=915

μεγέθους επιχειρήσεις, που στην πλειοψηφία τους δεν ξεπερνούν τα 5 άτομα σε προσωπικό.

Προσδιορίζοντας το εργασιακό προφίλ της εργάτριας: ο χώρος και οι συνθήκες εργασίας

Περνώντας στην περιγραφή των χώρων εργασίας, στο εργοστάσιο ή στο εργαστήριο, θα σχολιάσουμε τις θέσεις εργασίας των γυναικών, έτσι όπως αυτές διαμορφώνονται μέσα από τις διαφορετικές διαδικασίες κατασκευής που απαιτούν τα διάφορα μοντέλα (τύποι) καπέλων. Έχουμε λοιπόν τους εξής τύπους:

— Γυναικεία καπέλα

— Ανδρικά καπέλα (χειμερινά και ψάθινα)

— Στρατιωτικά πηλήκια (σε αυτή την κατηγορία περιλαμβάνονται και τα πηλήκια για τους μαθητές, τους διερμηνείς των ξενοδοχείων, τους υπαλλήλους των σιδηροδρόμων)

— Κούκοι για τους αγρότες και τους ταξιδιώτες

— Καλεμκεριά για τις αγρότισσες.

Οι γυναίκες για την κατασκευή των καπέλων τους έχουν δύο επιλογές. Κατά την πρώτη επιλογή μπορούν να πάνε σε ένα μεγάλο εργαστήριο-ατελιέ μοδιστρικής να παραγγείλουν την κατασκευή ενός καπέλου, το οποίο να ταιριάζει απολύτως με το φόρεμα που ράβουν ταυτοχρόνως. Συνήθως οι καλοντυμένες γυναίκες για κάθε φόρεμα που ράβουν παραγγέλνουν και ένα καπέλο. Στα μεγάλα ατελιέ μοδιστρικής υπάρχει μια μοδίστρα ειδική για την κατασκευή των γυναικείων καπέλων. Η μοδίστρα αυτή είναι έμπειρη και «φιλόκαλος». Από τις μικρές αγγελίες έχουμε και ενδείξεις για την τιμή του καπέλου. Το 1894 το κατάστημα της γνωστής μοδίστρας Γέγγερ δέχεται παραγγελίες για γυναικεία φορέματα από 30 δραχμές και για καπέλα από 3 δραχμές.127 Επειδή η τιμή που δίνει η διαφήμιση μου φαίνεται εξαιρετικά χαμηλή για τα δεδομένα της εποχής, αναρωτιέμαι μήπως αυτή η τιμή αντιπροσωπεύει μόνο την εργασία και όχι τα υλικά κατασκευής, δηλαδή μήπως τα υλικά χρεώνονταν ξεχωριστά.

Κατά τη δεύτερη επιλογή οι υποψήφιες αγοράστριες των καπέλων δεν έχουν παρά να πάνε στο κέντρο της Αθήνας, στην οδό Ερμού και στις παρόδους της, για να επιλέξουν αυτό που επιθυμούν. Τα περισσότερα καπελάδικα είναι ταυτοχρόνως και εργαστήρια. Πραγματικά, στο πίσω μέρος ή ακόμη και στο πατάρι κατασκευάζουν τις παραγγελίες των πελατισσών τους. Τα μαγαζιά αυτά φημίζονται για το λούσο τους. Οι βιτρίνες τους με τα πολύχρωμα

127. Νέα Εφημερίς, αρ. 123, 3-5-1894.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/102.gif&w=600&h=915

καπέλα που εκτίθενται προσελκύουν ακόμη και τις πιο απαιτητικές πελάτισσες. Η ιδιοκτήτρια του μαγαζιού προμηθεύεται από το εξωτερικό μερικά μοντέλα, 5 έως 6, για κάθε σεζόν. Η κάθε πελάτισσα με βάση αυτά τα μοντέλα και αφού συμβουλευτεί και τα φιγουρίνια που διαθέτει το μαγαζί εν αφθονία μπορεί να παραγγείλει το δικό της καπέλο ή να αγοράσει κάποιο από τα έτοιμα που στολίζουν τη βιτρίνα. Τα πιλήματα τα προμηθεύονται από τα μαγαζιά που πουλάνε είδη πιλοποιίας. Ενώ τα είδη διακόσμησης, πουλιά, φτερά, άνθη, φρούτα, ταφτάδες, γιρλάντες, φιόγκους, τούλια, τα προμηθεύονται από ειδικά μαγαζιά. Από το 1900 λειτουργεί στην Αθήνα το «βιομηχανικό κατάστημα» των Αφών Παπαγιάννη που κατασκευάζει τεχνητά άνθη. Μια νεομυημένη εργάτρια στην τέχνη της κατασκευής του καπέλου περνά τα πρώτα χρόνια της μαθητείας της στους δρόμους του κέντρου της Αθήνας, για να αγοράζει τα υλικά κατασκευής του καπέλου.

Τα εργαστήρια ανδρικών καπέλων κατασκευάζουν σκληρά καπέλα χειμερινά, ψάθες και ρεπούμπλικες. Φυσικά, δεν έχουν την πολυτέλεια των γυναικείων καπελάδικων. Παράλληλα με την κατασκευή, τα μαγαζιά αυτά αναλαμβάνουν και επιδιορθώσεις ανδρικών καπέλων. Ο κύριος όγκος των εργασιών τους είναι οι επιδιορθώσεις, στις οποίες οφείλουν τη βιωσιμότητά τους ως επιχειρήσεις. Το 1894 τα μικρά πιλοποιεία κατασκευάζουν 5.000 έως 6.000 σκληρά καπέλα και ρεπούμπλικες και επιδιορθώνουν τριπλάσια, ακόμη και τετραπλάσια, ποσότητα όχι μόνο για την Αθήνα, αλλά και για τις επαρχίες. Τα μαγαζιά αυτά δουλεύουν και με το σύστημα των παραγγελιών. Συγκεκριμένα, έχουν πράκτορες στις επαρχίες, οι οποίοι αναλαμβάνουν την εξεύρεση πελατών. Η περισσότερη εργασία για την κατασκευή των σκληρών καπέλων γίνεται στο χέρι. Οι γυναίκες εργάζονται ως «γαρνιτόρες», γαρνίρουν, δηλαδή, τα ψάθινα και τα σκληρά καπέλα. Οι άνδρες κάνουν όλες τις υπόλοιπες εργασίες.128

Ξεχωριστός κλάδος της πιλοποιίας είναι η κατασκευή των στρατιωτικών πηληκίων. Τα εργαστήρια αυτά λειτουργούν από την εποχή των Βαυαρών, δηλαδή από τότε που έχουμε τις πρώτες προσπάθειες δημιουργίας τακτικού στρατού. Εκτός από τα καπέλα που προορίζονται για μεμονωμένους πελάτες, οπλίτες και αξιωματικούς, τα μαγαζιά αυτά αναλαμβάνουν και μαζικές παραγγελίες από την κυβέρνηση για στρατιωτικά καπέλα. Επίσης, εδώ κατασκευάζονται οι κούκοι για τους ταξιδιώτες και για τους αγρότες. Από την ίδρυσή τους τα στρατιωτικά πιλοποιεία απασχολούν κυρίως γυναικείο εργατικό προσωπικό.

Όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας που επικρατούν στα μικρά εργαστήρια, όπως είναι αυτά της πιλοποιίας, η εικόνα που καταγράφεται από τις εκθέσεις της Επιθεώρησης Εργασίας δεν ταιριάζει καθόλου με την πολυτέλεια της βι

128. Μποέμ, «Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Καπελλάδικα...», ό.π.

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/103.gif&w=600&h=915

βιτρίνας και της αίθουσας των καταστημάτων όπου υποδέχονται οι μαγαζάτορες την πελατεία τους. Τα εργαστήρια είναι εγκατεστημένα μέσα στα καταστήματα. Στο βάθος του καταστήματος ένα σανιδένιο διαχωριστικό καθορίζει τον χώρο του εργαστηρίου. Αλλοτε πάλι οι εργαζόμενες συνωθούνται στο πατάρι του καταστήματος, όπου τις περισσότερες φορές μια κινητή σκάλα χρησιμεύει ως πρόσβαση στους υπόλοιπους χώρους. Το κυριότερο πρόβλημα των εργαστηρίων είναι ο κακός φωτισμός" το σανιδένιο διαχωριστικό αφήνει τον χώρο του εργαστηρίου σκοτεινό, στα πατάρια οι εργάτριες δουλεύουν συνήθως με φως που έρχεται από το φωταγωγό.129 Η αναλογία του χώρου σε σχέση με τον αριθμό των εργαζομένων είναι πολύ μικρή. Από τα 95 εργαστήρια γυναικείων καπέλων που επισκέπτεται το 1920 η επιθεωρήτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη [Σβώλου], τα 91 πληρούν τις προδιαγραφές καθαριότητας, σε αντίθεση με άλλα εργαστήρια, όπως τα ραφεία ανδρικών ενδυμάτων.130

Μετά τα εργαστήρια ας περάσουμε στην περιγραφή του εργοστασίου πιλοποιίας. Πρέπει εδώ να υπογραμμίσω ότι μέσα στα χρονικά όρια της μελέτης μου μόνο ένα εργοστάσιο πιλοποιίας λειτουργεί. Προκειμένου να δούμε από κοντά πώς εργάζονται οι γυναίκες στο εργοστάσιο πιλοποιίας, θα κάνω μια απόπειρα ανασύνθεσης των δραστηριοτήτων αυτού του εργοστασίου, εστιάζοντας το φακό μου σε δύο κυρίως χρονικές στιγμές, το 1886 χρονολογία της ίδρυσής του και το 1920, χρονολογία που προσεγγίζει το καταληκτικό χρονικό όριο της μελέτης μου. ·

Το 1886 στο κέντρο της Αθήνας, στην Καπνικαρέα, ιδρύεται από τους Ηλία Πουλόπουλο, Γεώργιο Παπασπυρόπουλο και Σακάνη το πρώτο ατμοεργοστάσιο ψάθινων καπέλλων. Και δεν είναι εσφαλμένος ο χαρακτηρισμός αυτός. Αν κρίνει κανείς από τον μηχανολογικό εξοπλισμό, τον όγκο της παραγωγής, τον τρόπο επεξεργασίας του προϊόντος και τον αριθμό των εργαζομένων, πραγματικά πρόκειται για εργοστάσιο και όχι για βιοτεχνικό εργαστήριο. Επίσης, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι τα προϊόντα του εργοστασίου πωλούνται και εκτός Ελλάδας, στην Ανατολή, την Αίγυπτο και την Κύπρο. Το πρόβλημα της τεχνογνωσίας αντιμετωπίσθηκε επιτυχώς από τη διοίκηση του εργοστασίου. Στην αρχή έφεραν γάλλους και ιταλούς τεχνίτες για να διδάξουν στο εργατικό προσωπικό την τέχνη της πιλοποιίας.

Εντός του «εκμηχανισθέντος» εργοστασίου επικρατεί ο διαχωρισμός της παραγωγής σε στάδια, ο οποίος καθορίζει και τις θέσεις εργασίας. Κι εδώ βλέπουμε ότι ισχύει ο κατά φύλα καταμερισμός δουλειάς. Οι εργάτριες ράβουν τις

129. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, 6.π., σ. 62' Μιχάλης Ρηγίνος, Μορφές παιδικής εργασίας..., ό.π., σ. 84.

130. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π.,

σ. 61.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/104.gif&w=600&h=915

δέσμες της ψάθας και τις μετατρέπουν σε καπέλα. Μια ατμομηχανή μεταδίδει την κίνηση στις ραπτομηχανές μέσω ενός ιμάντα. Σε κάθε ραπτομηχανή αντιστοιχεί και από μία εργάτρια. Το 1887 το εργοστάσιο έχει 25 εργάτριες. Ακολουθεί το σιδέρωμα των ψάθινων καπέλων. Το καπέλο στη συνέχεια πρέπει να λευκανθεί. Η λεύκανση χειμώνα-καλοκαίρι γίνεται από ατμοκίνητα μηχανήματα στην αυλή. Τα καπέλα για να λευκανθούν τοποθετούνται σ' ένα μεγάλο δοχείο γεμάτο θείο.

Μπορεί εύκολα να φανταστεί κανείς τις δυσμενείς συνθήκες εργασίας από τη δυσοσμία του θείου και το δυνατό θόρυβο των μηχανών. Κατά το τελευταίο στάδιο επεξεργασίας τα καπέλα περνούν πάλι σε γυναικεία χέρια. Οι εργάτριες ράβουν χρωματιστές ταινίες, τη φόδρα και τα σύμβολα-σήματα του εργοστασίου, που ήταν θεοί της αρχαιότητας, όπως η Δήμητρα, ο Ερμής ή ο Ποσειδώνας.

Το 1890 οι ιδιοκτήτες Πουλόπουλος και Παπασπυρόπουλος ιδρύουν και άλλο εργοστάσιο τυποβαφίας με σκοπό την παραγωγή καλεμκεριών δίπλα ακριβώς από το αρχικό. Η εργασία εδώ γίνεται με το χέρι. Ανδρες και γυναίκες με καλούπια φτιάχνουν στάμπες στα μαντήλια και ζωγραφίζουν παραστάσεις με το χέρι. Στην εργασία αυτή απασχολούνται 100 περίπου γυναίκες, εκ των οποίων πολλές Αρμένισσες από τη Σμύρνη που γνωρίζουν την τέχνη. Το εργοστάσιο για την κατασκευή καλεμκεριών δίνει επίσης εργασία σε εξωτερικούς εργάτες και εργάτριες.

Από το 1887 έως το 1896 το εργοστάσιο βελτιώνει συνεχώς την επεξεργασία των καπέλων και με την κατασκευή χειμερινών ανδρικών καπέλων επεκτείνει την παραγωγή του. Με τη διεύρυνση των εργασιών αυξάνεται και το γυναικείο εργατικό δυναμικό. Έτσι το 1894 το εργοστάσιο απασχολεί 70 κορίτσια. Το 1899 το εργοστάσιο απασχολεί 500 άτομα προσωπικό.

Όσον αφορά την επεξεργασία των καπέλων, παρατηρούμε ότι μέχρι το 1900 το πίλημα εισάγεται βαμμένο και σιδερωμένο από τους μικροκαταστηματάρχες. Αυτοί το μόνο που έχουν να κάνουν για να το πουλήσουν είναι να δέσουν και να ράψουν την κορδέλα. Όπως διαπιστώσαμε, το εργοστάσιο πιλοποιίας των Ηλία Πουλόπουλου και Γεώργιου Παπασπυρόπουλου προσθέτει για τα ψάθινα καπέλα δύο φάσεις επεξεργασίας, τη λεύκανση και το σιδέρωμα. Ενώ για τα χειμωνιάτικα καπέλα τα πιλήματα βάφονται αντί να λευκαίνονται.

Το 1897 στο εργοστάσιο έχουμε την πρώτη μαζική παραγωγή στρατιωτικών καπέλων. Πρόκειται για 1.000 ναυτικά καπέλα που δωρίζει ο Πουλόπουλος στο ελληνικό κράτος. Δεν διαθέτουμε στοιχεία για το αν το εργοστάσιο ξαναπήρε παραγγελίες για στρατιωτικά καπέλα. Επίσης, δεν γνωρίζουμε κατά πόσο αυτό το εγχείρημα υπήρξε επιτυχές.131

131. Για το ιστορικό της επιχείρησης από την ίδρυσή της μέχρι το 1900 βλ. Μποέμ, «Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Καπελλάδικα...», ό.π.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/105.gif&w=600&h=915

Το 1900 το πιλοποιείο μεταφέρεται σε νέο κτίριο, το οποίο κτίζεται εκ θεμελίων με σκοπό τις ανάγκες της πιλοποιίας. Το νέο κτίριο βρίσκεται στα Πετράλωνα, ακριβώς δίπλα στις γραμμές του σιδηροδρόμου, κοντά στο σταθμό. Το γεγονός αυτό διευκολύνει όχι μόνο τη μεταφορά των εμπορευμάτων, αλλά και το εργατικό δυναμικό. Η επιχείρηση μετονομάζεται σε «Ελληνική Βιομηχανία Πιλοποιίας Ηλία Πουλοπούλου και Υιού».132

Νέες αλλαγές έχουμε στις φάσεις επεξεργασίας των καπέλων. Ύστερα από κόπους και πειράματα μιας δεκαετίας το εργοστάσιο επιτυγχάνει την κατασκευή του πιλήματος των χειμερινών καπέλων. Το γεγονός αυτό αποτελεί μια τεχνική καινοτομία για την Ελλάδα που έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του κόστους παραγωγής και τη διεύρυνση του εργατικού δυναμικού. Το πιλοποιείο παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά μιας καθετοποιημένης επιχείρησης. Ας δούμε, όμως, από κοντά τις φάσεις και τα τμήματα παραγωγής. Κι εδώ ισχύει ο κατά φύλα καταμερισμός των θέσεων εργασίας.

Η πρώτη φάση της παραγωγής είναι η κατεργασία των πρώτων υλών του πιλήματος για τα χειμερινά καπέλα. Οι πρώτες ύλες είναι τα χνούδια και τα δέρματα των κουνελιών, των λαγών και το μαλλί των προβάτων merinos. Οι άνδρες βγάζουν το χνούδι από το δέρμα των ζώων. Οι γυναίκες στη συνέχεια χειρίζονται τα μηχανήματα (μεγάλους κυλίνδρους) που μετατρέπουν την πρώτη ύλη σε ύφασμα. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα στάδια παραγωγής. Το εργοστάσιο καθ' όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του καταφέρνει να εξασφαλίζει πάντα πρώτες ύλες. Ακόμη και κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο χρησιμοποιεί τα κατεψυγμένα κουνέλια που καταναλώνει ο αγγλικός στρατός για την κατασκευή του πιλήματος. Για μια ακόμη φορά βλέπουμε πώς από ένα έκτακτο περιστατικό όχι μόνο διασώζεται, αλλά και αναπτύσσεται μια βιομηχανική επιχείρηση. Η δεύτερη φάση παραγωγής είναι η κατεργασία των πιλημάτων. Το πίλημα κόβεται, ράβεται, σιδερώνεται και αποκτά τη μορφή του καπέλου. Εδώ απασχολούνται άνδρες και γυναίκες. Συγκεκριμένα οι άνδρες χρησιμοποιούνται στις πρέσες ως πιεστές. Στην τρίτη φάση γίνεται η επεξεργασία των καστόρινων πίλων. Η επεξεργασία γίνεται στο τμήμα πιεστηρίων, όπου οι άνδρες με τη βοήθεια πρεσών μετατρέπουν το πίλημα σε καπέλο. Τα καπέλα σιδερώνονται από νεαρές εργάτριες και νεαρούς εργάτες.

Όσον αφορά την κατασκευή των ψάθινων καπέλων, οι γυναίκες τα συρράβουν και τα σιδερώνουν με μικρά σίδερα.

Το τελευταίο στάδιο είναι αυτό του στολισμού και του φοδραρίσματος των

132. Για το ιστορικό της επιχείρησης βλ. Πανελλήνιου Λεύκωμα Εθνικής Εκατονταετηρίδας 1821-1921, τ. Β', Βιομηχανία - Εμπόριον, Αθήνα 1923, σ. 223-232 και Κωνσταντίνος και Σπύρος Αντ. Βοβολίνης, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν, τ. Α', Αθήνα 1958, σ. 233-254.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/106.gif&w=600&h=915

καπέλων. Εδώ εργάζονται αποκλειστικά γυναίκες, που στολίζουν τα καπέλα με μεταξωτές κορδέλες, τα φοδράρουν με μεταξωτό ύφασμα και στο τέλος ράβουν το σύμβολο της επιχείρησης.

Προκειμένου να αντιμετωπισθεί το ζήτημα της προμήθειας φθηνών υλικών για το στολισμό των καπέλων και να εξασφαλισθεί η ομαλή λειτουργία του εργοστασίου, στο πιλοποιείο λειτουργούν μεταξουργείο, λιθογραφείο, ξυλουργείο και μηχανουργείο.

Στο μεταξουργείο τα κουκούλια που αγοράζονται μετατρέπονται σε μετάξινη κλωστή, η οποία στη συνέχεια υφαίνεται. Από αυτή παράγονται οι κορδέλες και οι φόδρες των καπέλων. Στο τμήμα αυτό απασχολούνται πεπειραμένες μεταξοϋφάντριες. Στο λιθογραφείο χαράσσονται και εκτυπώνονται τα σήματα και τα εμβλήματα που χρησιμοποιεί το εργοστάσιο.

Στο ξυλουργείο κατασκευάζονται τα κιβώτια από τεχνίτες μαραγκούς και στο μηχανουργείο γίνονται οι επισκευές των μηχανημάτων.

Το προσωπικό που απασχολείται στο εργοστάσιο το 1920-21 είναι 450 άτομα συνολικά.

Κλείνοντας την περιδιάβαση μας στο πιλοποιείο Πουλόπουλου παρατηρούμε ότι οι άνδρες απασχολούνται στα τμήματα που απαιτείται ιδιαίτερη μυϊκή δύναμη, όπως είναι οι πρέσες, τα ξυλουργικά μηχανήματα και ο εξοπλισμός του μηχανουργείου. Οι γυναίκες διεισδύουν στις φάσεις που χρησιμοποιείται νέα τεχνολογία και μαθαίνουν να χειρίζονται τα νέα μηχανήματα, όπως αυτά που μετατρέπουν τις πρώτες ύλες σε πίλημα. Αντίθετα με την εργάτρια των κλωστοϋφαντουργείων που, όπως διαπιστώσαμε, η εργασία της συνίσταται στην απλή παρακολούθηση των μηχανημάτων, η εργάτρια του πιλοποιείου δεν εκτελεί με μηχανικό τρόπο την εργασία της. Η εργοστασιακή κατασκευή του καπέλου απαιτεί εξορθολογισμό των εργασιών και καταμερισμό της δουλειάς, η φύση της ίδιας, δηλαδή, της εργασίας στο πιλοποιείο απαιτεί ιδιαίτερες γνώσεις. Οι γυναίκες δεν περιορίζονται μόνο στην εκμάθηση «της βελόνας» και την απλή κίνηση της ραπτομηχανής, αλλά εκπαιδεύονται στον χειρισμό των μηχανημάτων και στην τεχνική της μετατροπής της πρώτης ύλης σε καπέλο.

Τελικά, θα πρέπει να κατατάξουμε την εργάτρια του πιλοποιείου στα επαγγέλματα που απαιτούν όχι μόνο εξειδικευμένες γνώσεις, αλλά και ιδιαίτερα χαρίσματα, όπως δημιουργικότητα και, γιατί όχι, και καλαισθησία.

Η ηλικία της εργάτριας πιλοποιίας

Για την ανίχνευση της ηλικίας των γυναικών που εργάζονται στον κλάδο της πιλοποιίας συνέταξα τον ακόλουθο πίνακα με τα δεδομένα της Επιθεώρησης Εργασίας. Με βάση τις 735 γυναίκες που εργάζονται στην κατασκευή καπέλων

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/107.gif&w=600&h=915

λων στην Αθήνα το 1921 χώρισα τον πίνακα σε 3 κατηγορίες, ανάλογα με το είδος των βιομηχανικών-βιοτεχνικών καταστημάτων. Για τις γυναίκες που εργάζονται στα εργαστήρια κατασκευής ανδρικών καπέλων η Επιθεώρηση Εργασίας δεν μας δίνει ποσοτικές πληροφορίες. Ας λάβουμε, επίσης, υπόψη μας ότι στα εργοστάσια ψάθινων και καστόρινων καπέλων παράγονται και τα πιλήματα που χρησιμοποιούνται στα εργαστήρια των γυναικείων καπέλων.

ΠΙΝΑΚΑΣ 12

Κατανομή των εργαζομένων γυναικών στην πιλοποιία κατά ηλικία

Εργοστάσια ψάθινων & Εργαστήρια γυναικείων Εργαστήρια κούκων, Ηλικία καστόρινων καπέλων καπέλων κασκέτων & πηληκίων

Εργοστάσια ψάθινων & Εργαστήρια γυναικείων Εργαστήρια κούκων, Ηλικία καστόρινων καπέλων καπέλων κασκέτων & πηληκίων

Αριθμός

% συνόλου

Αριθμός

% συνόλου

Αριθμός

% συνόλου

12

6

2,8

13

3,3

2

1,6

12-14

32

15,0

36

9,1

7

5,6

14-18

66

30,8

246

62,3

45

35,7

18-20

40

18,7

63

15,9

35

27,7

20-30

51

23,8

35

8,9

33

26,2

30 και άνω

19

8,9

2

0,5

4

3,2

Σύνολο

214

100,0

395

100,0

126

100,0

Πηγή: ΥΕΟ, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π.

Πηγή: ΥΕΟ, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π.

Τα μεγαλύτερα ποσοστά και στους τρεις τομείς της πιλοποιίας συγκεντρώνουν νέες κοπέλες ηλικίας από 14 έως 18 ετών. Τα κορίτσια που είναι 12 ετών είναι λίγα. Εφαρμόζεται, άραγε, η νομοθεσία ή η οικογένεια δεν συνηθίζει να στέλνει τα κορίτσια στο εργοστάσιο κάτω από μια ορισμένη ηλικία, το όριο της οποίας εντοπίζεται γύρω στα 12 έτη; Από τον πίνακα επαληθεύεται ο γενικός κανόνας που ισχύει για τις γυναίκες εργαζόμενες στην βιομηχανία-βιοτεχνία. Ο χρόνος της επαγγελματικής τους ζωής είναι περιορισμένος, οι περισσότερες εγκαταλείπουν την εργασία τους στο εργοστάσιο ή στο εργαστήριο μετά το γάμο ή, το αργότερο, όταν γεννήσουν το πρώτο παιδί. Η τάση μείωσης του αριθμού των εργατριών μετά την ηλικία των 18 εμφανίζεται ιδιαίτερα στα εργαστήρια κατασκευής γυναικείων καπέλων, πιθανόν γιατί οι κοπέλες αναχωρούν, είτε επειδή παντρεύονται, είτε επειδή έχουν μάθει την τέχνη και είναι έτοιμες να ανοίξουν το δικό τους εργαστήριο. Αντίθετα, στα εργαστήρια κατασκευής κούκων, κασκέτων και πηληκίων η τάση απασχόλησης μικροτέρων ηλικιών εμφανίζεται μειωμένη, γεγονός το οποίο δικαιολογείται από τις ιδιαίτερες και πολύπλοκες τεχνικές γνώσεις (ραπτική-χρυσοκεντητική) που απαιτούν εμπειρία και ωριμότητα, αλλά και το γεγονός ότι τα καταστήματα αυτά μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού αφού απευθύνονται σε μια περιορισμένη και ιδιαίτερη αγορά. Έτσι, οι κοπέλες μετά την εκπαίδευση τους

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/108.gif&w=600&h=915

108

ΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΡΙΑΣ

στην κατασκευή των πηληκίων δεν έχουν τη δυνατότητα να φύγουν για να ανοίξουν δικό τους μαγαζί.

Η αμοιβή

Με βάση τα δεδομένα για τους μισθούς το 1894 και το 1920 συνέταξα τρεις ξεχωριστούς πίνακες. Ο πρώτος (Πίνακας 13) περιέχει τα στοιχεία που παραθέτει το 1894 ο Δημήτρης Χατζόπουλος, ο δεύτερος (Πίνακας 14) και ο τρίτος (Πίνακας 14α) περιέχουν τα στοιχεία που μας δίνει για την Αθήνα και τον Πειραιά το 1921 η Επιθεώρηση Εργασίας. Όσον αφορά τον πρώτο πίνακα, πριν προχωρήσω θα ήθελα να διευκρινίσω τα εξής: Πρώτον, ότι δεν πρόκειται για επίσημα στοιχεία τα οποία δόθηκαν από κρατικό φορέα ή από αρμόδια στατιστική υπηρεσία. Δεύτερον, ελλείψει άλλων πηγών δεν μπόρεσα να ελέγξω την αξιοπιστία τους. Τρίτον, ο δημοσιογράφος δεν αναφέρει καθόλου στο άρθρο του τον αριθμό των εργαζομένων που αντιστοιχεί σε αυτές τις αμοιβές.

ΠΙΝΑΚΑΣ 13 Αμοιβή των εργαζομένων στα πιλοποιεία, 1894

Είδη πιλοποιείων

Γυναικεία αμοιβή (δρχ.)

Ανδρική αμοιβή (δρχ.)

Τιμή πωλήσεως καπέλου (δρχ.)

-Εργάτριες 0,50-2 (ημερησίως)

-0,50-3 (ημερησίως) 1,50-7(ημερησίως)

-πολυτελή 80-100 -συνήθη 30 -κοινά 10-15

Εργαστήρια στρατιωτικών καπέλων

3-5 (ημερησίως)

Εργαστήρια ανδρικών 2-2,50 (ημερησίως) 3-6 (ημερησίως) καπέλων

-αξιωματικών 13-15 -οπλιτών 6-7 -κατώτερης ποιότητας 4,50-5

-σκληρά (γκαλές) 16-17

-ρεπούμπλικες 8-17

* Στο εργοστάσιο Πουλόπουλου-Παπασπυρόπουλου υπήρχε ξεχωριστό τμήμα κατασκευής καλεμκεριών.

Πηγή: Μποέμ [Δημήτρης Χατζόπουλος], «Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Καπελλάδικα και καπελλάδες», Το Άστυ, αρ. 1170, 26-2-1894.

Εργαστήρια/καταστήματα γυναικείων καπέλων

-Βοηθός καταστήματος 120(μηνιαίως)

Δεν απασχολούνται

α) Πιλοποιείο Πουλόπουλου Παπασπυρόπουλου

Ρ) Εργοστάσιο καλεμκεριών ΠουλόπουλουΠαπασπυρόπουλου

-2,50 (ημερησίως)

3,50-4,50(ημερησίως)

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/109.gif&w=600&h=915

Παρά το γεγονός ότι θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί στη χρησιμοποίηση τέτοιου τύπου δημοσιογραφικών πληροφοριών, έκρινα σκόπιμο να τις αναφέρω, προκειμένου να σχολιάσουμε το εργασιακό καθεστώς της εργάτριας, από την άποψη της αμοιβής της.

ΠΙΝΑΚΑΣ 14α

Αμοιβή εργαζομένων ανδρών και γυναικών στα πιλοποιεία, 1920

Πηγή: ΥΕΟ, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π.

Πριν προχωρήσω στο σχολιασμό των Πινάκων 13, 14 και 14α θα πρέπει να αναφέρω ότι η γυναικεία απασχόληση στην πιλοποιία χαρακτηρίζεται από μεγάλη περιοδική ανεργία, η οποία για τα εργαστήρια γυναικείων καπέλων είναι 6-8 μήνες, ενώ για τα εργαστήρια κούκων και κασκέτων 8-9 μήνες.

Με μια πρώτη ματιά στους πίνακες παρατηρούμε ότι οι μισθοί των ανδρών είναι υψηλότεροι από εκείνους των γυναικών. Το κοινωνικό προφίλ των εργαζομένων στην πιλοποιία μας δίνει μια εικόνα που δικαιολογεί ως ένα βαθμό

ΙΙΙΝΑΚΑΣ 14

Αμοιβή εργαζομένων γυναικών στα πιλοποιεία, 1920

Είδη πι- Σύνολο ερλοποιείων γατριών

Ημερομίσθιο (δρχ.)

Μηνιαίος μισθός (δρχ.)

0

2

2-4 4-6

6-8

8-10

10-12 12-15

15-20 20-25 300 300-400

Ψάθινων & 214 —

καστόρινων

πίλων

7 56

52

40

38

10

6 4 1 —

Γυναικείων 395 39 καπέλων

86

117 81

34

16

3

9

— — 1 9

Κούκων,

κασκέτων 126 — και πηληκίων

5

17 33

25

26

7

12

1---

Ημερομίσθιο (δρχ.) Μηνιαίος μισθός

Είδη πιλοποιείων

Σύνολο ανδρών

Σύνολο έως 15 έως 15 ,15'30 15~330°-500 300-500 / Άνδρες Γυναίκες Άνδρες Γυναίκες Άνδρες Γυναίκες γυναικών συνόλου συνόλου συνόλου συνόλου συνόλου συνόλου

Εργοστάσια

ψάθινων και 111

214

35,13 94,8

64,87

4,7

0,5

καστόρ. καπέλων

Εργ/ρια κούκων

κασκέτων και 14

126

35,7 99,2

57,1

0,8

7,2

πηληκίων

Πηγή: ΥΕΟ, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/110.gif&w=600&h=915

μό αυτή τη μισθολογική ανισότητα. Οι άνδρες πιλοποιοί είναι τεχνίτες ειδικευμένοι, ώριμης ηλικίας, οικογενειάρχες, με «κοινωνική μόρφωση», ιδίως εκείνοι που εργάζονται στα εργαστήρια ανδρικών καπέλων και έρχονται σε επαφή με τους αστούς πελάτες. Οι εργαζόμενες γυναίκες είναι νεαρές κοπέλες, εκπαιδευόμενες συνήθως στην τέχνη της πιλοποιίας, οι περισσότερες ικανές να «μεταχειρίζονται τη βελόνα». Είναι απολύτως σαφές ότι οι γυναίκες, σε αντίθεση με τους άνδρες, έχουν περιορισμένη διάρκεια επαγγελματικού βίου, οι περισσότερες μέχρι το γάμο. Έτσι, αν συσχετίσουμε το ύψος του ημερομισθίου με τα χρόνια υπηρεσίας στο επάγγελμα τότε μπορούμε, με αυτή την οπτική, να δικαιολογήσουμε τη μισθολογική ανισότητα. Ένας επιπλέον λόγος είναι ότι η εργασία των ανδρών στην πιλοποιία εκτός από την τεχνογνωσία απαιτεί και μυϊκή δύναμη που δεν διαθέτουν οι γυναίκες.

Από τους Πίνακες 14 και 14α βλέπουμε ότι, εκτός από το ημερομίσθιο, ισχύει και ο μηνιαίος μισθός ως τρόπος αμοιβής. Υπενθυμίζω ότι με μηνιαίο μισθό αμείβονται οι επικεφαλής των εργαστηρίων που κατασκευάζουν γυναικεία καπέλα.

Οι εργαζόμενες στα εργαστήρια κούκων, κασκέτων και πηληκίων στην πλειοψηφία τους λαμβάνουν τις υψηλότερες αμοιβές. Η εργασία τους είναι εξειδικευμένη καθώς απαιτούνται όχι μόνο γνώσεις ραπτικής, αλλά και κεντητικής και χρυσοκεντητικής.

Τα χαμηλότερα ημερομίσθια παρατηρούνται στα εργαστήρια γυναικείων καπέλων. Οι κοπέλες μένουν στα εργαστήρια για πολύ περιορισμένο χρόνο, μέχρι να μάθουν την τέχνη για να ανοίξουν το δικό τους εργαστήριο. Έχουμε να κάνουμε με ένα επάγγελμα που προϋποθέτει μαθητεία. Η μαθητεία για την κατασκευή των γυναικείων καπέλων διαρκεί 3 έως 5 χρόνια. Και φυσικά σε αυτό το χρονικό διάστημα, όπως φαίνεται και από τους πίνακες, οι μαθητευόμενες αμείβονται ελάχιστα, έως και καθόλου.

Ολοκληρώνοντας την ιχνογράφηση του προφίλ της εργάτριας στην πιλοποιία, θα διατυπώσω την άποψη ότι στο μωσαϊκό των επαγγελμάτων η τέχνη της κατασκευής του καπέλου απεικονίζεται ως ένα νέο-εισερχόμενο και πολλά υποσχόμενο επάγγελμα για τις κοπέλες που πρέπει να εξασφαλίσουν το βιοπορισμό τους. Είναι ένα επάγγελμα που απαιτεί τεχνικές γνώσεις και καλλιτεχνική τάση. Η τελευταία είναι απαραίτητη για το συνδυασμό των χρωμάτων και των υλικών που συνθέτουν ένα καπέλο. Είναι ένα επάγγελμα που απαιτεί επιδέξια χέρια και εκλεπτυσμένες γνώσεις.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/111.gif&w=600&h=915

7. ΟΙ ΕΡΓΑΤΡΙΕΣ ΣΤΗ ΧΑΡΤΟΠΟΙΙΑ

Ενας κλάδος στον οποίο η παρουσία της εργάτριας γίνεται αισθητή από πολύ νωρίς είναι η βιομηχανία χαρτιού και εκτυπώσεων. Καταρχάς θα πρέπει ανάλογα με τον τύπο της δραστηριότητας να καθορίσουμε τις κατηγορίες των επιχειρήσεων που περιλαμβάνει ο κλάδος, προκειμένου να ερευνήσουμε τα χαρακτηριστικά και τις συνθήκες εργασίας των γυναικών. Χώρισα, λοιπόν, τις επιχειρήσεις του κλάδου σε έξι κατηγορίες.

Στην πρώτη κατηγορία υπάγονται οι επιχειρήσεις που ασχολούνται με την κατασκευή του χαρτιού. Τα προϊόντα που παράγουν είναι χαρτόνι λευκό και χρωματιστό για όλες τις χρήσεις, χαρτί διαφανές, αντιγραφής, απορροφητικό και χαρτί περιτυλίγματος.

Στη δεύτερη κατηγορία υπάγονται οι επιχειρήσεις κυτιοποιίας. Σε αυτές παράγονται από πεπιεσμένο χαρτί και χαρτόνι χαρτοσακούλες, πιλοθήκες, κουτιά για φαρμακευτική χρήση, κουτιά πολυτελείας, κουτιά για τσιγάρα, κουτιά για φυσίγγια, μπομπονιέρες, χάρτινοι δίσκοι για τη ζαχαροπλαστική κ.ά.

Στην τρίτη κατηγορία ανήκουν τα εργοστάσια και τα εργαστήρια κατασκευής φακέλων, γραμμογραφημένου χαρτιού, επιστολοχάρτων, επισκεπτηρίων και καταστίχων.

Στην τέταρτη κατηγορία υπάγονται τα τυπογραφεία.

Στην πέμπτη κατηγορία υπάγονται τα λιθογραφεία και τα χρωμολιθογραφεία.

Στην έκτη κατηγορία υπάγονται τα φωτογραφεία και τα φωτοαντιγραφικά εργαστήρια-φωτοτυπεία. Πρόκειται για εργαστήρια με ηλεκτροκίνητα μηχανήματα που βγάζουν παντός είδους φωτοτυπίες από το πρωτότυπο ή από αντίγραφο. Ήδη από το 1905-1906 υπάρχουν τέτοιου τύπου καταστήματα. Τα μηχανήματα τους χρησιμοποιούνται για να βγάζουν αντίγραφα από λευκώματα με φωτογραφίες αρχαιολογικών και τουριστικών τόπων. Κυρίως, όμως, τα μηχανήματα αυτά χρησιμεύουν για τη φθηνή, προσιτή σε όλους αναπαραγωγή των εικόνων των βασιλιάδων, που στολίζουν ακόμη και τα πιο φτωχά σπίτια. Η «εκλαΐκευση» της εικόνας των βασιλιάδων οφείλει τα μέγιστα στο μηχάνημα αυτό.133

Προτού ασχοληθούμε με το εργασιακό καθεστώς των γυναικών στον κλάδο, θεωρώ χρήσιμο να σταθώ στα διαθέσιμα ποσοτικά στοιχεία. Μια εικόνα της αποτίμησης σε αριθμούς των γυναικών που εργάζονται στον κλάδο του χαρτιού

133. Στον Οδηγό της Ελλάδος 1905-1906 του Νικολάου Ιγγλέση υπάρχει ξεχωριστή μεγάλη διαφημιστική καταχώριση για το φωτοτυπείο του Β. Παπαγιαννόπουλου που λειτουργούσε στην Αθήνα. Στο κείμενο της διαφημιστικής καταχώρισης περιγράφονται οι υπηρεσίες που προσφέρει το ηλεκτροκίνητο φωτοτυπείο.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/112.gif&w=600&h=915

τιού και της εκτύπωσης παίρνουμε από τη βιομηχανική απογραφή του 1920. Ο παρακάτω πίνακας που θα μας βοηθήσει στο σχολιασμό περιλαμβάνει το εργατικό δυναμικό στον κλάδο κατά ηλικίες.

ΠΙΝΑΚΑΣ 15

Κατανομή του εργατικού δυναμικού στη βιομηχανία χαρτιού και εκτυπώσεων κατά ηλικία, 1920

Είδος επιχειρήσεων

Γυναίκες μέχρι 18

Γυναίκες άνω των 18

Άνδρες μέχρι 18

Άνδρες άνω των 18

Σύνολο γυναικών

Σύνολο ανδρών

Χαρτοποιεία

16

39

1

97

55

104

Κυτιοποιεία

337

139

102

96

476

198

Εργαστήρια φακέλων

και καταστίχων

157

78

116

166

235

282

Τυπογραφεία

72

55

244

836

127

1.080

Λιθογραφεία

225

288

102

302

513

404

Φωτογραφεία

7

6

22

62

13

84

Σύνολο

814

605

593

1.559

1.419

2.152

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων της 18-

12-1920, Αθήνα 1926.

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων της 18-

12-1920, Αθήνα 1926.

Σύμφωνα με τον Πίνακα 15, σε σύνολο 3.571 προσώπων που απασχολούνται στον κλάδο χαρτιού και εκτυπώσεων έχουμε 1.419 γυναίκες και 2.152 άνδρες. Οι αριθμοί αυτοί αντιπροσωπεύουν το 39,75 % και 60,25 % αντιστοίχως επί του συνόλου των απασχολουμένων προσώπων στον κλάδο. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να διευκρινίσω το εξής: παρά το γεγονός ότι η απογραφή περιλαμβάνει στον κλάδο την επαγγελματική κατηγορία «φωτογραφεία» (φωτοτσιγκογραφεία, φωτοτυπεία), επειδή το ποσοστό των γυναικών είναι πολύ χαμηλό, δεν θα ασχοληθώ με τις εργάτριες αυτού του κλάδου.

Το μεγαλύτερο ποσοστό γυναικών παρουσιάζεται στα λιθογραφεία (36,15%), ακολουθούν τα κυτιοποιεία (33,54%) και τα εργαστήρια φακέλων και καταστίχων (16,56%).

Όσον αφορά την ηλικία των εργατριών, παρατηρούμε ότι εκείνες που είναι κάτω από 18 χρονών αποτελούν το 57,30% επί του συνόλου των εργατριών στον κλάδο, έναντι 42,70 % των ηλικιακά μεγαλύτερων. Η κυτιοποιία συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ποσοστό εργατριών κάτω από 18 (41,40%) και ακολουθεί η λιθογραφία (27,65%).

Πληρέστερη εικόνα της ηλικιακής κλίμακας παίρνουμε για το 1921 από την Επιθεώρηση Εργασίας για τα κυτιοποιεία-φακελοποιεία της Αθήνας. Σε σύνολο 274 εργατριών, οι 23 (8,40%) είναι μέχρι 12 ετών, οι 52 (18,98%) είναι 12-14 ετών, οι 132 (48,17%) 14-18 ετών, οι 56 (20,43%) 18-20 ετών,

Είδος επιχειρήσεων

Γυναίκες μέχρι 18

Γυναίκες άνω των 18

Άνδρες μέχρι 18

Άνδρες άνω των 18

Σύνολο γυναικών

Σύνολο ανδρών

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/113.gif&w=600&h=915

οι 6 (2,20%) 20-30 ετών και οι 5 (1,82%) 30. Πραγματικά και σε αυτό το δείγμα η πλειοψηφία των γυναικών (75,55%) είναι κάτω από 18 ετών. Αυτό οφείλεται στις θέσεις ανειδίκευτης εργασίας που δημιουργεί ο εκμηχανισμός του κλάδου. Αντίθετα, το μεγαλύτερο ποσοστό ανδρών κάτω από 18 εντοπίζεται στην τυπογραφία (41,15 %) και αποδίδεται στο γεγονός ότι το επάγγελμα του τυπογράφου απαιτεί πολύχρονη μαθητεία. Έτσι, τα αγόρια μπαίνουν από νωρίς στον κλάδο της τυπογραφίας για να αποκτήσουν την απαιτούμενη τεχνική εξειδίκευση.

Για να εξετάσουμε την κατανομή των εργατριών σε σχέση με το μέγεθος των επιχειρήσεων χαρτιού και εκτυπώσεων, με βάση τα στοιχεία της βιομηχανικής απογραφής του 1920, συνέταξα τον ακόλουθο πίνακα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 16

Κατανομή του γυναικείου εργατικού δυναμικού στη βιομηχανία χαρτιού και εκτυπώσεων κατά μέγεθος επιχείρησης, 1920

Από τη συνολική εικόνα που μας δίνει ο Πίνακας 16, παρατηρούμε ότι το μεγαλύτερο ποσοστό εργατριών (62,72 %) συγκεντρώνεται στις μεγάλου μεγέθους επιχειρήσεις, με προσωπικό άνω των 25 ατόμων. Ακολουθούν οι μεσαίες επιχειρήσεις, 6-25 άτομα, με ποσοστό (30,58%) και οι μικρές, 1-5 ατόμων με ποσοστό (6,70 %) επί του συνόλου των εργατριών. Αυτό ενισχύει την υπόθεσή μας ότι στις μεγάλες επιχειρήσεις όπου κυριαρχεί η κατανομή εργασίας λόγω του εκμηχανισμού της παραγωγής, συγκεντρώνεται ο μεγαλύτερος αριθμός εργαζομένων γυναικών. Από αυτή την άποψη, η εικόνα της εργάτριας στον κλάδο χαρτιού και τυπογραφικών επιχειρήσεων είναι παρόμοια με αυτή της εργάτριας στην κλωστοϋφαντουργία.

Ας δούμε στη συνέχεια την κατανομή των εργατριών κατά κλάδο και κατά μέγεθος επιχείρησης ξεχωριστά. Στις επιχειρήσεις άνω των 25 ατόμων η πλειοψηφία των εργατριών (53,03 %) συγκεντρώνεται στα λιθογραφεία. Στις επιχειρήσεις

Είδος επιχειρήσεων

Επιχειρήσεις 1-5 ατόμων

Επιχειρήσεις 6-25 ατόμων

Επιχειρήσεις άνω των 25 ατόμων

Χαρτοποιεία

27

28

Κυτιοποιεία

41

234

201

Εργαστήρια φακέλων

και καταστίχων

31

68

136

Τυπογραφεία

11

63

53

Λιθογραφεία

2

39

472

Φωτογραφεία

10

3

Σύνολο

95

434

890

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, ό.π.

Πηγή: ΥΕΟ, ΓΣΥΕ, ό.π.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/114.gif&w=600&h=915

ρήσεις 6 έως 25 ατόμων και στις μικρότερες υπερτερούν οι εργάτριες των κυτιοποιείων σε ποσοστά 53,90% και 43,10% αντιστοίχως. Ας σημειωθεί ότι στην Ελλάδα σπανίζουν οι μεγάλου μεγέθους επιχειρήσεις κυτιοποιίας.

Η εικόνα, λοιπόν, της γυναικείας απασχόλησης στον κλάδο του χαρτιού και των εκτυπώσεων, όπως σχηματοποιείται από τα ποσοτικά στοιχεία, είναι η εξής: Απασχολούνται νεαρές κοπέλες, οι περισσότερες κάτω από 18 ετών. Ενώ, το μεγαλύτερο ποσοστό γυναικών στον κλάδο εργάζεται στις επιχειρήσεις λιθογραφίας με τις κυτιοποιίες να έπονται. Οι μεγάλου μεγέθους επιχειρήσεις εξαιτίας του καταμερισμού εργασίας και της εκμηχάνισης της παραγωγής απασχολούν τον μεγαλύτερο αριθμό εργατριών.

Το εργασιακό καθεστώς

Για τη φύση της εργασίας που εκτελούν οι γυναίκες στις επιχειρήσεις που ασχολούνται με την κατασκευή χαρτιού και χαρτονιού δεν διαθέτουμε συγκεκριμένες πληροφορίες. Προφανώς, ο εκμηχανισμός της παραγωγής επιφέρει τον κατά φύλα καταμερισμό εργασίας. Στην χαρτοποιία, σε αντίθεση με την κλωστοϋφαντουργία όπου έχουμε και θέσεις εξειδικευμένης εργασίας (υφάντριες, διαστρούδες, ράπτριες), όλες οι εργάτριες απασχολούνται σε θέσεις ανειδίκευτης εργασίας. Οι άνδρες χειρίζονται τα μεγάλα κυλινδρικά μηχανήματα, ενώ οι γυναίκες εκτελούν βοηθητικές εργασίες, όπως η παρακολούθηση των μηχανημάτων σε λειτουργία. Το άνοιγμα της ψαλίδας στις αμοιβές ανδρών και γυναικών στην χαρτοποιία είναι μεγάλο εξαιτίας της διαφορετικής φύσης των εργασιών που εκτελούν στο εργοστάσιο. Ενδεικτικά, αναφέρουμε ότι το ημερομίσθιο των εργατριών το 1921 κυμαίνεται από 5 έως 6 δρχ. στην Αθήνα και από 8 έως 10 δρχ. στον Πειραιά, ενώ των ανδρών είναι από 10 έως 12 δρχ. στην Αθήνα και από 15 έως 18 δρχ. στον Πειραιά.134 Στο σημείο αυτό ανακύπτει ένα γενικό ερώτημα: πού οφείλεται αυτή η διαφορά ανάμεσα στα ημερομίσθια στις δύο πόλεις; Η απάντηση στο ερώτημα είναι δύσκολη και παρακινδυνευμένη εξαιτίας της ανεπάρκειας των πληροφοριών. Με κάθε επιφύλαξη και χωρίς να έχω μελετήσει ιδιαίτερα το θέμα της γεωγραφικής διαφοροποίησης των ημερομισθίων, θα αρκεστώ σε μια πρόχειρη και ελλειπτική διατύπωση. Η διαφοροποίηση αυτή οφείλεται και στο γεγονός ότι στον Πειραιά βρίσκονται περισσότερες μεταποιητικές επιχειρήσεις-εργοστάσια χαρτοποιίας —άρα έχει προχωρήσει ο εξορθολογισμός της εργασίας και η εκμηχάνιση της παραγωγής— απ' ό,τι στην Αθήνα όπου κυριαρχούν τα μικρά εργαστήρια. Επειδή, λοιπόν, οι επιχειρήσεις στον Πειραιά για να λειτουργήσουν

134. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 119.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/115.gif&w=600&h=915

χρειάζονται περισσότερο εξειδικευμένα εργατικά χέρια, τα οποία, όπως επανειλημμένα έχουμε σχολιάσει, δεν αφθονούν στην Ελλάδα, αναγκάζονται οι εργοδότες, πάντα μέσα στο πλαίσιο των οικονομικών δυνατοτήτων τους, να ανεβάσουν τα εργατικά ημερομίσθια.

Στα κυτιοποιεία οι εργάτριες απασχολούνται κυρίως στην κατασκευή των πακέτων των τσιγάρων. Αυτές οι επιχειρήσεις αναλαμβάνουν την εκτέλεση παραγγελιών που τους δίνουν οι σιγαροβιομήχανοι. Τα μικρά εργαστήρια κατασκευάζουν κουτιά για φάρμακα, φυσίγγια, πολυτελείς συσκευασίες για σαπούνια και αρώματα, χάρτινους δίσκους και κουτιά ζαχαροπλαστικής, καθώς και μπομπονιέρες. Όσον αφορά τις θέσεις εργασίας στα κυτιοποιεία τσιγάρων, οι άνδρες απασχολούνται, ως επί το πλείστον, στα κοπτικά και κυτιοποιητικά πιεστήρια. Οι γυναίκες εργάζονται στο τμήμα της συναρμολόγησης των κουτιών, στα γωνιοκολλητικά μηχανήματα και στο τμήμα συσκευασίας το)ν κουτιών. Οι εργασίες που εκτελούν δεν απαιτούν ούτε μυϊκή δύναμη, ούτε τεχνική δεξιότητα. Όσον αφορά τα γωνιοκολλητικά μηχανήματα, αυτά είναι ελαφρές μηχανές που έχουν απλό χειρισμό. Οι συνθήκες υγιεινής στα εργαστήρια είναι κακές. Έχει επισημανθεί ότι εκτός από το συνωστισμό του προσωπικού, τον ανεπαρκή αερισμό και φωτισμό, η χρήση της ιχθυόκολλας στα δάπεδα σχηματίζει επίστρωμα το οποίο δεν μπορεί ούτε με ξύσιμο να αφαιρεθεί.135

Η κατασκευή φακέλων και καταστίχων στην Ελλάδα αρχίζει να συστηματοποιείται από το 1882. Τρία περίπου εργαστήρια λειτουργούν σχεδόν ταυτοχρόνως εκείνη την χρονιά στο εμπορικό κέντρο της Αθήνας —στις οδούς Ερμού και Ευαγγελιστρίας— καθιστώντας ορατή την ύπαρξή τους με διαφημίσεις στα περιοδικά και στα ημερολόγια. Από τα εργαστήρια αυτά τροφοδοτείται ολόκληρη η Ελλάδα με φακέλους, κατάστιχα, ριγωτές κόλλες και επισκεπτήρια. Τα περισσότερα εργαστήρια εκτός από τη χονδρική πώληση διαθέτουν και κατάστημα στον ίδιο χώρο, όπου πουλούν λιανικώς τα προϊόντα τους.

Στα εργαστήρια απασχολούνται νεαρές κοπέλες ως ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό. Το 1894 ο δημοσιογράφος Μποέμ [Δημήτρης Χατζόπουλος] στο πλαίσιο της έρευνας που κάνει για τον εργαζόμενο κόσμο της Αθήνας μας δίνει την εικόνα τους. Πρόκειται για μικρά κορίτσια ηλικίας 7 έως 20 ετών, που δεν διαθέτουν την κομψότητα των εργατριών της βελόνας και του ψαλιδιού. Είναι φτωχές και ακαλαίσθητα ντυμένες, με ξεβαμμένες κάλτσες, με κοντά τρύπια φορέματα, αλλά φορούν πάντα καθαρές ποδιές.136 Τα κορίτσια αυτά εργάζονται κυρίως στα διπλωτήρια, δηλαδή στις μηχανές φακελοποιίας, στις ραπτικές

135. Άννα Μακροπούλου, «Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τχ. 50-51, Αύγ. 1927, σ. 3.

136. Μποέμ, «Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Φάκελλοι και κατάστιχα», Το Άστυ, αρ. 1148, 4-2-1894.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/116.gif&w=600&h=915

μηχανές, καθώς και στις μηχανές που ριγώνουν τα φύλλα των τετραδίων, των καταστίχων και των επιστολοχάρτων. Οι άνδρες τεχνίτες, οι περισσότεροι από τους οποίους έχουν φοιτήσει στο Πολυτεχνείο, χειρίζονται τα πιεστήρια.

Για τις συνθήκες εργασίας των εργατριών στους φακέλους και στα κατάστιχα η μαρτυρία του Δημήτρη Χατζόπουλου είναι αποκαλυπτική: «οι διαβάται και οι περιπατηταί οι διερχόμενοι διά της οδού Ερμού και Ευαγγελιστρίας δεν δύνανται να φαντασθώσιν ίσως, ότι όπισθεν των υψηλών μεγάλων υαλοπινάκων, εις τα μεσαία πατώματα, εν μέσω συνεχούς ηλεκτρικού δονισμού, σωρειών μηχανών, γραφικού θορύβου και πνιγμονής στιβών και σωρών χάρτου ποικίλου εις σχήματα, εις μεγέθη, εις αποτρίμματα, εργάζονται από πρωίας μέχρι νυχτός πτωχά κορίτσια προς κατασκευήν του κομψού εκείνου περιτυλίγματος, όπερ θα εγκλείση μετά τινάς ημέρας τόσα τυπικά, τόσα φλογερά, τόσα ανόητα λόγια...».137 Η κατάσταση αυτή δεν φαίνεται να αλλάζει για αρκετά χρόνια αφού η επιθεωρήτρια εργασίας Μαρία Δεσύπρη βρίσκει τα 15 από τα 17 εργαστήρια που επισκέφθηκε ακάθαρτα και ακατάστατα.138 Συγκεκριμένα, πολλά από τα υπόγεια κυρίως εργαστήρια έχουν πάτωμα από πλάκες, τοίχους υγρούς, ελλιπή φωτισμό και αερισμό, γιατί συνήθως φωτίζονται από τον φωταγωγό.139

Οι χώροι για τα εργαστήρια που διαθέτουν και κατάστημα είναι εντελώς ξεχωριστοί. Κατά κανόνα ο χώρος του καταστήματος βρίσκεται στο ισόγειο, ενώ το εργαστήριο εγκαθίσταται στο ανώγειο ή στο υπόγειο ή ακόμη και στο πίσω μέρος του καταστήματος. Έτσι η ακαταστασία και η έλλειψη καθαριότητας δεν γίνεται ορατή από τους επισκέπτες-πελάτες.

Πριν προχωρήσω στην παράθεση των στοιχείων για τις αμοιβές των εργατριών στα εργαστήρια φακελοποιίας-καταστίχων, θα ήθελα να διατυπώσω μια παρατήρηση για την αγορά εργασίας, που πιθανόν να ισχύει και για άλλους κλάδους. Όταν άρχισαν να λειτουργούν, τα εργαστήρια αντιμετώπισαν πολλές δυσκολίες ως προς την εξεύρεση εργατικού δυναμικού. Οι κοπέλες στην αρχή έβλεπαν με δυσπιστία την εργασία αυτή, σε σημείο που ένας από τους ιδιοκτήτες, ο Γ. Κοτζιάς, αναγκαζόταν να περιέρχεται μαζί με τη γυναίκα του τις εργατικές γειτονιές και να παρακαλεί τις κοπέλες να έρθουν να δουλέψουν στο εργαστήριο του.140 Όμως αργότερα αντιστράφηκαν οι όροι και υπήρχαν πολλές κοπέλες πρόθυμες να εργαστούν για να εξασφαλίσουν το βιοπορισμό τους.

137. Στο ίδιο.

138. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π., σ. 61-62.

139. Άννα Μακροπούλου, «Από την εργασία...», ό.π." Μιχάλης Ρηγίνος, Μορφές παιδικής εργασίας..., ό.π., σ. 84.

140. Ο Γ. Κοτζιάς ήταν συνέταιρος με τον Α. Πάλλη. Βλ. Μποέμ, ό.π.

Σελ. 116
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Γυναίκες εργάτριες στην ελληνική βιομηχανία και στη βιοτεχνία (1870-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 97
    

    νει ημερομίσθιο από 10 έως 20 δρχ. και μόνο το 16,8% αμείβεται με 20 έως 35 δρχ. Προφανώς η εκμηχάνιση της παραγωγής επιδρά καταλυτικά στα ημερομίσθια. Οι ειδικότητες απαξιώνονται και τα ημερομίσθια διατηρούνται σε χαμηλά επίπεδα. Όσον αφορά τα ημερομίσθια των γυναικών, και αυτά κυμαίνονται αναλόγως με τη θέση εργασίας. Οι πιο χαμηλά αμειβόμενες είναι αυτές που εργάζονται στα τμήματα συσκευασίας τσιγάρων και επικόλλησης ταινιών.120

    Οι κοινωνικοί αγώνες

    Μετά την παρουσίαση των μισθών ας έρθουμε στο ζήτημα των κοινωνικών αγώνων που ξέσπασαν στον καπνεργατικό κλάδο. Ας σημειωθεί ότι υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία που καλύπτει αναλυτικά τις απεργιακές κινητοποιήσεις των καπνεργατών.

    Επειδή συνήθως οι γυναίκες δεν γίνονται δεκτές στα σωματεία, άρα δεν συμμετέχουν στη λήψη των αποφάσεων121 και επειδή από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν φαίνεται να διαμορφώνουν ένα δικό τους λόγο διατυπώνοντας τις δικές τους διεκδικήσεις, η αναφορά μου στο θέμα αυτό θα είναι σύντομη και ελλειπτική. Ο κλάδος των καπνεργατών είναι από τους πρώτους που διαμορφώνουν κοινωνική και συνδικαλιστική συνείδηση. Οι καπνεργάτες της Μακεδονίας από τα τέλη του 19ου αιώνα οργανώνονται σε επαγγελματικά σωματεία. Έτσι, όταν διαφαίνονται στον ορίζοντα τα πρώτα απειλητικά σημάδια, προχωρούν σε απεργιακές κινητοποιήσεις. Από το 1909 μέχρι και το 1916 έχουμε απεργίες σε όλες σχεδόν τις καπνουπόλεις της Ελλάδας.122 Οι περισσότερες απ' αυτές ξεσπούν με αφορμή δύο γεγονότα που έχουν ως αποτέλεσμα τη συρρίκνωση του ανδρικού κυρίως εργατικού δυναμικού και την εισροή γυναικείου ανειδίκευτου. Πρόκειται για την εξαγωγή ανεπεξέργαστων καπνών και την εισαγωγή των σιγαροποιητικών μηχανών. Τα αιτήματα των απεργών είναι: αύξηση των ημερομισθίων, καθιέρωση της οχτάωρης εργασίας, τήρηση των κανόνων υγιεινής στις καπναποθήκες και στα καπνεργοστάσια, φαρμακευτική και ιατρική περίθαλψη, καθιέρωση ορισμένων ποσοστών ανδρών και γυναικών εργαζόμενων στις καπναποθήκες και αναγνώριση των συνδικαλιστικών εκπροσώπων στους χώρους δουλειάς. Όσον αφορά το τελευταίο αίτημα, οι άνδρες όχι μόνο θέλουν να διατηρήσουν την «κλειστή ειδικότητα» του ντεκτσή και να μην

    120. Βλ. Βασίλειος Γ. Βαρβερόπουλος, Αρχείον Οικονομικών..., ό.π., σ. 159-160.

    121. Έφη Αβδελά, ό.π., σ. 176-177.

    122. Οι κυριότερες απεργίες σημειώνονται στα εξής μέρη: τον Φεβρουάριο του 1909 στο Βόλο, τον Μάρτιο του 1909 στην Καρδίτσα, τον Φεβρουάριο του 1910 στο Βόλο, τον Μάιο του 1910 στον Πειραιά, τον Μάρτιο του 1911 στο Βόλο, τον Μάρτιο του 1914 στις περισσότερες μακεδονικές καπνουπόλεις και το 1916 στη Θεσσαλονίκη. Βλ. και Γιάννης Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα 71972, σ. 184-205.