Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 111-130 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/111.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΟΙ ΝΕΟΙ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟΥΣ

Είναι αξιοσημείωτο, όσο και ενδεικτικό της αντίληψης για τη νεότητα που έχουν οι συγγραφείς των Βίων, το εξής περιστατικό που περιγράφεται στον Βίο του Λάζαρου. Κατά παραγγελία του τοπικού άρχοντα "τινές νέοι" ασχημόνησαν σε βάρος τριών ευσεβών γυναικών σε ένα χωριό της Μικράς Ασίας.215 Οι ρωμαλέοι αυτοί νέοι μοιάζουν με την ομάδα των νέων, των "νεωτεριστών", όπως λέγει επικριτικά το κείμενο, που περιέπαιζαν τον Ανδρέα τον Σαλό σε ένα καπηλειό της Πόλης.216 Θυμίζουν επίσης τους νέους που χρησιμοποίησε ο Λέων ο Αρμένιος για να διαδώσει την εικονομαχική πολιτική του, σύμφωνα με τον Βίο του Θεόδωρου του Στουδίτη: "ευρών σκεύη οργής κατηρτισμένα εις απώλειαν ήλικάς τινας και απερρωγότας αργούς και εθάδας κακών, μειρακείων τε ως αληθώς απατεώνας, και τα σώματα προς κάλλος ασκούντας, συμβαίνοντας τοις αυτού θελήμασι, προσφθείρεται αυτοίς".217 Ανάμεσα στους τελευταίους αυτούς πρέπει ασφαλώς να συγκαταλεχθεί και ο Γεώργιος, "το επίκλην Συγκλητούς", ένας "των αυτού σφριγώντων νεωτέρων", τον οποίο ο αυτοκράτορας, αφού έλαβε τη διαβεβαίωση της αφοσίωσής του προς το πρόσωπό του, έστειλε στο όρος Αυξεντίου

—————————————

215. Βίος Λαζάρου, 527: Ο "πρωτεύων" του χωριού Ηγαπημένον "προσκαλεσάμενος τινάς νέους αποστέλλει αυτούς προς το καθίσαι εις την οδόν, ένθα έμελλεν η ανθρωπος του θεού... διέρχεσθαι..., ίνα... αρπάσωσιν αυτάς και πράξωσιν επ' αυτάς, ο μη ακούσαι θέμις".

216. Βίος Ανδρέα του Σαλού, 648.

217. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 277.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/112.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

για να παραπλανήσει τον Στέφανο.218 Τη σωματική του δύναμη χρησιμοποίησε και ο "νεωτερίζων τε σώματι και τω νοΐ σφριγών" Κωνσταντίνος, για να λακτίσει τον άγιο.219

Οι σκηνές που μεταφέρουν τα κείμενά μας και μόλις περιγράψαμε αποδίδουν με πολύ παραστατικό τρόπο την αρνητική στάση των συγγραφέων τους απέναντι στους συγκεκριμένους νέους, οι οποίοι μάλιστα έκαναν ό,τι δεν θα μπορούσε να κάνει ποτέ ο συνομήλικός τους άγιος.220 Συγχρόνως όμως, οι ίδιες σκηνές, που στην πραγματικότητα είναι παράλληλες, μας αποκαλύπτουν ότι στη βυζαντινή κοινωνία των μέσων χρόνων, είτε στην ύπαιθρο, είτε στην πόλη, η νεανική ηλικία προσδιοριζόταν από χαρακτηριστικά πρωτίστως σωματικά. Οι νέοι που πρωταγωνιστούν στις σκηνές αυτές δεν φαίνεται ότι ανήκαν σε ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα συγκροτημένη επί τη βάσει της νεότητάς τους, ούτε η ιδιότητά τους ως νέων συνυφαινόταν με συγκεκριμένα κοινωνικά γεγονότα. Βεβαίως, η δράση όσων χρησιμοποιούν οι εικονομάχοι αυτοκράτορες έχει μια διάσταση πολιτική· ακριβέστερα, διατηρεί τον απόηχο του πολιτικού ρόλου που έπαιζαν οι νέοι στην πρώιμη βυζαντινή πόλη, ως πολεμιστές για την άμυνά της ή ως μια ξεχωριστή ομάδα μέσα στις φατρίες.221 Αλλά η πρώιμη πόλη και οι θεσμοί της έχουν οριστικά εκλείψει. Οι "μυσαροί" αυτοκράτορες της εποχής της εικονομαχίας κρατούν στην υπηρεσία τους μιαν ομάδα ανθρώπων που διαφοροποιούνται από τους άλλους με το σφρίγος τους και όχι με την κοινωνική τους λειτουργία.

—————————————

218. Βίος Στεφάνου, 136.

219. Ό.π., 1141· βλ. και πιο πάνω σελ. 105.

220. Πρβλ. την ιδανική από την άποψη αυτή συμπεριφορά που είχε o Πλάτων ως νέος (Βίος Πλάτωνος, 808): "Ού τι που συμπόταις και συσσιτίοις εαυτόν επιδιδούς κατά κοινήν φιλοτησίαν, ως εί τι των νεανιευομένων εν ευωχίαις, ουδ' ου μην κύβοις και μέθαις καταναλίσκων την ουσίαν, οία τα των μαστροπών".

221. Evelyne Patlagean, "Les 'jeunes' dans les villes byzantines: émeutiers et miliciens", Le Charivari, éd. J. Le Goff - J.- Cl. Schmitt, Paris 1981, 123-129.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/113.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

O Βίος του Ανδρέα του Σαλού έχει χαρακτηριστεί ως "αγιολογικό μυθιστόρημα"·222 νομίζω ότι θα μπορούσαμε ακόμη να το χαρακτηρίσουμε με ασφάλεια ως αγιολογικό μυθιστόρημα για τη νεότητα. Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν σχετίζεται τόσο με το γεγονός ότι ο ήρωας είναι και παραμένει μέχρι το τέλος περίπου της διήγησης απροσδιορίστου ηλικίας νέος,223 όσο με τη διαπίστωση ότι η παρουσία του αποτελεί την αφορμή για να περιγραφεί ο αγώνας του Καλού και του Κακού που έχει ως διακύβευμα τους νέους. Κεντρική μορφή που εκπροσωπεί το Καλό είναι ο νεαρός Επιφάνιος, ενώ το Κακό εκπροσωπείται από τους ανώνυμους ασχημονούντες νέους που συχνάζουν στα καπηλειά και τα πορνεία και υπόκεινται σε όλους τους πειρασμούς. Ο Επιφάνιος περιγράφεται ως εξής: "Ην γαρ ο παις, ως αληθώς, ωραίος τω είδει, γλυκύς την αιδώ, ευφυής και προσηνής, και πραότατος, μελίρρυτος τη ομιλία, μειδιώσαν έχων την όρασιν και πολύς εν ταις θείαις Γραφαίς". Διήνυε τότε τον "οκτωδεκαιδεκαετή χρόνον, εν ω μάλλον βράζει νεότης".224 Διακρινόταν για τον σεβασμό προς τον φυσικό πατέρα του, σεβασμό τον οποίο εξέφραζε με διάφορους τρόπους225 και για την οξύνοιά του, η οποία του επέτρεπε να συζητεί με "τινάς των φιλοσόφων". Ο Επιφάνιος δεν προοριζόταν να αγιάσει· επρόκειτο να γίνει πατριάρχης και η κοινωνική του προσφορά είχε ήδη από την εποχή αυτή αρχίσει να γίνεται αισθητή. Χάρη στις αρετές του, "ανελάμβανε", σε συνεργασία με τον Ανδρέα, να επαναφέρει στον σωστό δρόμο τους συνομηλίκους του.226

—————————————

222. C. Mango, "The Life of St. Andrew the Fool Reconsidered", Rivista di Studi Bizantini e Slavi II (1982), 297 [= Byzantium and its Image, Variorum Reprints, London 1984, αρ. VII].

223. Βίος Ανδρέα του Σαλού, 676: "ότι γυμνός, νέος, σαλός εις το στάδιον του κοσμοκράτορος εισελθών".

224. Ό.π., 681.

225. Την περιγραφή της τέλειας σχέσης του Επιφάνιου με τον πατέρα του βλ. ό.π., 696.

226. Βλ. ό.π., 696: "έρχεταί τις νεανίσκος, τη φύσει ευνούχος, μεγιστάνου τινός τυγχάνων κουβικουλάριος· ην δε το πρόσωπον αυτού ως το ρόδον,

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/114.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Η συμπεριφορά των τελευταίων, έτσι όπως περιγράφεται σε ορισμένα σημεία του κειμένου, είδαμε ότι θυμίζει ανάλογες σκηνές στην Κωνσταντινούπολη των πρώιμων χρόνων. Άλλωστε, και τώρα o τόπος δράσης είναι η πρωτεύουσα. Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι ο συγγραφέας χρησιμοποιεί προσεκτικά τους δημόσιους χώρους της πόλης για να υπογραμμίσει την αντίθεση του Επιφάνιου προς τους άλλους νέους. Για παράδειγμα, ο χώρος όπου ο άγιος συναντούσε τους τρεις ευσεβείς νέους, ανάμεσά τους και τον Επιφάνιο, ήταν ένα "καθαροποτείον", ενώ οι "νεωτεριστές" που τον περιγελούσαν ήταν μαζεμένοι σε ένα "φουσκαρείον".227 Επιπλέον, η συμπεριφορά των "νεωτεριστών", αν και δεν έχει πια πολιτική διάσταση, ούτε δημόσιο χαρακτήρα, προσδιορίζεται σαφέστατα από το στοιχείο της βίας. Οι βίαιες πράξεις τους επέχουν θέση διαβατηρίων τελετών, οι οποίες όμως τους αφορούν σε ατομικό μάλλον επίπεδο. Από την άποψη αυτή, η βία που ασκούν οι κακοί "νεωτεριστές" θυμίζει τη βία που είδαμε ότι ασκεί στον εαυτό του ο άγιος.

Είναι σαφές ότι αυτοί οι νέοι ζώντας στην πόλη είχαν περισσότερες ευκαιρίες να εκδηλώσουν τη νεότητά τους· σε άλλα συμφραζόμενα, τη δυνατότητα να εκδηλώσουν τη νεότητά τους είχαν και οι μαθητευόμενοι νοτάριοι, όταν μεταμφιεσμένοι και θορυβούντες συμμετείχαν στον "θρίαμβο" που γινόταν κάθε χρόνο στην

—————————————

και λευκός τω σώματι ως χιών, ευειδής, επίξανθος,... μόσχου μήκοθεν απόζων, μαλακούς περιβεβλημένος χιτώνας". Αυτόν o Επιφάνιος προσπαθεί να σώσει από το αμάρτημα του σοδομισμού. Βλ. επίσης ό.π., 717: "παραγίνεται δέ τις νεανίας, άρτι επανθούντα τον ίουλον έχων, μεθ' ετέρου νεανίου ομοίου" έχοντας κατά νουν να κλέψει. Βλ. ακόμη ό.π., 760: "Νεανίας τις προσεκολλήθη τω Επιφανίω" με σκοπό να κερδίσει τον έπαινο των ανθρώπων από αυτήν τη σχέση. Τέλος, βλ. ό.π., 764 κ.εξ., όπου o Επιφάνιος συνομιλεί με τον Ιωάννη, έναν "νεανία", που υπήρξε συμμαθητής του, για τη γυναίκα και τους άλλους πειρασμούς.

227. Σύμφωνα με τον Φ. Κουκουλέ, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. Β1, 194-195, "φουσκαρείον" ονομαζόταν η ταβέρνα που πρόσφερε το ποτό "πουσκα", μείγμα ξυδιού και νερού. Στα "καθαροποτεία" το κρασί προσφερόταν χωρίς νερό.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/115.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

πρωτεύουσα την ημέρα της εορτής των αγίων Νοταρίων.228 Η νεανική ηλικία όσων ζούσαν στην ύπαιθρο περνούσε πιο σιωπηρά. Στην περίπτωση των γιων του Φιλάρετου είναι ο θάνατος που ήλθε νωρίς για να θυμίσει στους άλλους και στον πατέρα τους ότι η νεότητά τους ήταν συνυφασμένη με "κάλλος και ανδρεία".229 Ωστόσο, και οι νέοι που ζούσαν στις πόλεις φαίνεται ότι αποτελούσαν απλώς μιαν ηλικιακή ομάδα χωρίς σαφή κοινωνικά χαρακτηριστικά. Πολλές φορές μάλιστα ο αναγνώστης του Βίου του Ανδρέα ξεχνά ότι γίνεται λόγος για νέους, Το μόνο σχόλιο που εντοπίζουμε είναι το ακόλουθο: "Ταύτα αυτών ομιλούντων και άλλα τινά, α σύνηθες εστίν του ομιλείν την νεότητα".230

Δεν πρέπει βεβαίως να παραβλέψουμε ότι δίπλα στους κακούς "νεωτεριστές" ο συγγραφέας περιγράφει τον ιδανικό κοσμικό νέο που εκπροσωπεί ο Επιφάνιος. Ο Επιφάνιος διακρινόταν, εκτός των άλλων, για την ομορφιά του, μιαν ιδιότητα την οποία, όπως είδαμε, ποτέ δεν έχει ο άγιος ως νέος μοναχός, Το συμβολικό νόημα της ομορφιάς στην προκειμένη περίπτωση είναι προφανές. Δεν μπορεί όμως να μην υποκρύπτει συγχρόνως και μια, στοιχειώδη έστω, κατάφαση προς τη νεότητα· την ίδια κατάφαση υποκρύπτει η περιγραφή των όμορφων αγγέλων, αλλά και του αγίου πριν περιβληθεί το μοναχικό σχήμα, και ακόμα η εικονογράφηση των στρατιωτικών αγίων. Από την άλλη πλευρά, η αντίθεση του Επιφάνιου προς τους "νεωτεριστές" δηλώνει ότι στην αντίληψη του βιογράφου η νεότητα με το κοινωνικό της περιεχόμενο, που δεν είναι απολύτως σαφές, συνιστούσε και αυτή απαξία231 - άλλωστε είδαμε ότι

—————————————

228. Ε. Kurtz, Die Gedichte des Christoforos Mitylenaios, Leipzig 1903, 91.

229. Βίος Φιλαρέτου, 155, 157.

230. Βίος Ανδρέα του Σαλού, 649.

231. Είναι χαρακτηριστικό ένα επεισόδιο που γίνεται ανάμεσα στον Λάζαρο και τον μοναχό Γερμανό (Βίος Λαζάρου, 553), όταν ο τελευταίος κατηγορεί τον άγιο ότι δέχθηκε πολλούς νέους στο μοναστήρι; "Συ ει τούτων αίτιος των σκανδάλων, διότι δέχη και κουρεύεις τους νέους και εάς αυτούς ατάκτως ούτως εν τη μονή διάγειν και σκάνδαλα και ταραχάς εμποιείν και ου

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/116.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ο άγιος δεν σκιαγραφείται ποτέ ουσιαστικά με νεανικά χαρακτηριστικά. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, μπορούμε να μιλήσουμε για μιαν αντιφατική αντιμετώπιση της νεότητας, η οποία πρέπει να διερευνηθεί αν και κατά πόσον αντανακλά μια συνολικότερη στάση της βυζαντινής κοινωνίας.

—————————————

παιδεύεις, ουδέ σωφρονείς αυτούς. Ουκ ην ουν κρείττον, ίνα τούτους εδίωξας και ειρήνευσέ σου η ποίμνη;". Βλ. επίσης στον Βίο Λουκά του Στειριώτη, 217: "Θερμόν η νεότης και αύθαδες και τοις υπέρ δύναμιν πολλάκις επιχειρείν προθυμούμενον, και μάλισθ' όταν φυσικήν έχη προς τούτο ροπήν". Με αυτήν την εισαγωγή, ο συγγραφέας διηγείται πώς ένας νέος, ονόματι Καλωνάς, τραυματίστηκε όταν θέλησε να σηκώσει έναν υπέρβαρο λίθο.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/117.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΟΙ ΝΕΟΙ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Οι Βίοι μάς υποδεικνύουν ότι στη συνείδηση του βυζαντινού ανθρώπου συντελείται μια τομή ανάμεσα στην παιδική και την εφηβική ηλικία. Εξ ου και γίνεται η διάκριση ανάμεσα στον "παίδα" και τον "μείρακα". Το πέρασμα εν προκειμένω δηλώνεται με την απόφαση, ρητή ή υπόρρητη, του αγίου να μονάσει. Το περιεχόμενο της εφηβείας είναι δυνατόν να περιγραφεί με την αλλαγή του κοινωνικού ρόλου που καλείται ο άνθρωπος να διαδραματίσει και τη μύησή του σ' αυτόν. Δεν είναι τυχαίο ότι το χρονικό όριο που έθετε η βυζαντινή νομοθεσία για τη σύναψη έγκυρου γάμου ήταν τα 12 χρόνια για τα κορίτσια, και τα 14 χρόνια για τα αγόρια. Και άλλες όμως αφηγηματικές πηγές, σύγχρονες232 ή μεταγενέστερες233 των εξεταζόμενων κειμένων, στην ηλικία αυτή τοποθετούν και περιγράφουν το πέρασμα στην ενήλικη ζωή, πέρασμα που όπως είδαμε είναι πάντοτε ταξικά προσδιορισμένο.

Εκείνο που φαίνεται ότι παρέμενε ασαφές είναι το περιεχόμενο και τα χρονολογικά όρια της νεότητας. Διαπιστώσαμε από την ανάλυση που προηγήθηκε ότι όσοι χαρακτηρίζονται μέσα στα κείμενά

—————————————

232. Ο μετέπειτα αυτοκράτορας Βασίλειος ο Α', μόλις πέρασε την παιδική ηλικία και έφθασε "προς την των μειρακίων", σε εποχή που του επέτρεπε "ανδρικωτέροις προσβαίνειν επιτηδεύμασι" και που συνέπεσε με τον θάνατο του πατέρα του, ανέλαβε τη φροντίδα της αγροτικής οικογενείας του (Theophanes Continuatus, ed. I. Bekker, C.S.H.Β., Bonnae 1838, 220).

233. Βλ. Patlagean, "Η ενηλικίωση στο Βυζάντιο...", ό.π., 264-266 και Αντωνία Κιουσοπούλου, "Νέοι και γέροι στην κοινωνία της Ηπείρου κατά την ύστερη εποχή", Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου για το Δεσποτάτο της Ηπείρου, Άρτα 1992, 340-342.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/118.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

μας ως νέοι είχαν ορισμένα σωματικά χαρακτηριστικά, που επειδή ήταν βιολογικά, τους διαφοροποιούσαν εκ των πραγμάτων από τους άλλους ανθρώπους. Ωστόσο, αυτά τα χαρακτηριστικά, παρά το γεγονός ότι η δυνατότητα για την έκφρασή τους ήταν διαφορετική στην πόλη σε σύγκριση με την ύπαιθρο, δεν κατέτασσαν τους νέους σε άλλην κοινωνική ομάδα.

Στο πλαίσιο ενός Βίου η νεανική ηλικία δεν είχε ίσως νόημα να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Υποθέτω όμως ότι ήταν η βυζαντινή κοινωνία που δεν είχε ρόλο συγκεκριμένο να αναθέσει στους νέους από μιαν εποχή και ύστερα, ακριβέστερα κατά τη μέση εποχή, οπότε παρήκμασαν οι πόλεις. Έχω τη γνώμη ότι ένας ρόλος εφευρέθηκε για τη νεότητα στα υψηλότερα στρώματα τον 12ο αιώνα, οπότε αναδείχθηκε η αξία των στρατιωτικών και αριστοκρατικών ιδεών. Ο Θεόδωρος Πρόδρομος που απηχεί τον κόσμο των στρατιωτών λέγει στο ποίημά του "εις την γέννησιν του Αλεξίου": "παις από βρέφους μοι γενού, μείραξ από παιδίου / κανταύθα σφαίριζε γοργώς, αρίστως κυνηγέτει, / ίππευε, τόξευε καλώς, γυμνάζου προς τας μάχας· / παράμειψον τον μείρακα, τον νεανίσκον φθάσον / κανταύθα μάχου κραταιώς, συμπλέκου τοις βαρβάροις, / έκτεινε χείρα κραταιάν βραχίονι γενναίω, / ...συζεύγνοισο και γυναικί του γένους επαξία / και γέννα παίδας εξ αυτής... /εις γήρας έλαυνε βαθύ, μέχρι πεμπέλου φθάνου...".234 Στην αντίληψη του Θεόδωρου Προδρόμου ο νεαρός αριστοκράτης όφειλε να γίνει επιδέξιος στη σφαίρα, καλός κυνηγός και σκοπευτής - κυρίως έπρεπε να εκπαιδευθεί στην πολεμική τέχνη. Ό,τι χαρακτήριζε τη νεότητά του ήταν η ικανότητά του να πολεμά και δευτερευόντως ο γάμος και η απόκτηση παιδιών. Πιο παραστατική είναι η περιγραφή της νεανικής ηλικίας του Διγενή Ακρίτα, στον οποίο προσωποποιείται το αριστοκρατικό ιδεώδες.235 Ως φορέας αυτού του ιδεώδους ο Διγενής μπορεί να επιβεβαιώσει

—————————————

234. W. Hörandner, Theodoros Prodromes historische Gedichte (Wiener Byzantinische Studien XI), Wien 1974, 410-411.

235. Kazhdan-Wharton Epstein, Αλλαγές στον βυζαντινό πολιτισμό..., ό.π., 186-190.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/119.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

τον έρωτά του με όρκο στα νιάτα του: "και ου μη χαρώ την νεότην μου, την περισσήν μου ανδρείαν", λέγει, στην αγαπημένη του.236 Στις καινούριες συνθήκες, που η διαμόρφωσή τους ολοκληρώνεται στο τέλος της μέσης εποχής, η ανάδειξη των κληρονομικών αξιών αποκτά για την αριστοκρατία πολιτική διάσταση· οι οικογενειακοί δεσμοί έχουν σαφή πολιτική λειτουργία, την οποία υπηρετεί και ο νέος αριστοκράτης. Ο νέος τότε παίρνει κοινωνική υπόσταση, επειδή σ' αυτόν απόκειται να διαιωνίσει την αριστοκρατική του οικογένεια. Τα σωματικά χαρακτηριστικά που αποποιείται ο άγιος ως νέος και τα οποία δεν προσδιορίζουν κοινωνικά τους συνομηλίκους του, κατατάσσουν τους νέους αριστοκράτες στην ομάδα των πολεμιστών. Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο ότι μέσα σε αυτές τις συνθήκες αποκτούν νεότητα και οι στρατιωτικοί άγιοι. Αντίστοιχα, στη Δύση την ίδια εποχή η νεότητα αρχίζει τη στιγμή όπου ένας νέος γίνεται ιππότης και τελειώνει όταν αποκτήσει παιδιά.237

Στο Βυζάντιο είναι αξιοσημείωτο ότι ακριβώς αυτήν την εποχή σταματά και η παραγωγή Βίων, που εμφανίζονται και πάλι στους παλαιολόγειους χρόνους. Ο πολεμιστής νικά τον μοναχό ως πρότυπο κοινωνικής συμπεριφοράς,238 προβάλλοντας, ως προς το θέμα που μας απασχολεί, σε αντίθεση με εκείνον, τη νεανική του ηλικία. Ο Καζντάν συγκρίνει τον Λάζαρο με τον σύγχρονό του Διγενή παίρνοντας αφορμή από ένα επεισόδιο που περιγράφεται με παρεμφερή τρόπο στον Βίο του πρώτου και στο έπος του δευτέρου. Ο νεαρός Λάζαρος στον δρόμο του για την Ιερουσαλήμ συνάντησε μια κοπέλα που έκλαιγε γιατί έπεσε θύμα κλοπής και επειδή φοβόταν "μη και μώμόν τινα παρά τινων υποστή· ην γαρ παρθένος". Ο Λάζαρος συνόδευσε την κοπέλα στο σπίτι της, αλλά όταν κατάλαβε ότι υπό την επήρεια του διάβολου κινδύνευε "της αυτού αγνείας

—————————————

236. Βασίλειος Διγενής Ακρίτης και το άσμα του Αρμούρη, έκδ. Στ. Αλεξίου, Αθήνα 1985, στ. 905.

237. G. Duby, "Au Xlle siècle: Les 'jeunes' dans la société aristocratique", Annales É.S.C., 1964, 835-846 [= Hommes et structures du moyen âge, Paris 1973, 213-225].

238. Kazhdan, "Ο τέλειος μοναχός...", ό.π., 203-205.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/120.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

μολύναι το καθαρόν" έφυγε εσπευσμένα. Από την άλλη πλευρά, ο Διγενής διηγείται πώς ενώ περιπλανιόταν στην έρημο συνάντησε κάτω από μια φοινικιά μια κοπέλα, η οποία, όπως και στο επεισόδιο με τον Λάζαρο, είχε πέσει θύμα κλοπής από κάποιον που την πλάνεψε. Ο Διγενής φροντίζει να την ξαναφέρει κοντά στον αγαπημένο της, αλλά δεν διστάζει να ομολογήσει ότι την ερωτεύθηκε παράφορα και θέλησε "άπαντα ποιείν πράξεως παρανόμου". Ο Καζντάν, συγκρίνοντας τα δύο επεισόδια, προσπαθεί να κατανοήσει τη συνύπαρξη σε κοινωνικό επίπεδο του τέλειου μοναχού και του τέλειου πολεμιστή ως προστατών των αδυνάτων κατά το τέλος του 11ου αιώνα. Στη δική μας συνάφεια όμως, η σύγκριση αυτή αναδεικνύει δύο τύπους νέων, τους οποίους διαφοροποιεί η στάση τους απέναντι στον έρωτα. Η αναβίωση του Έρωτα αποτελεί μίαν εκδήλωση της αλλαγής που συντελείται στη βυζαντινή κουλτούρα τον 11ο-12ο αιώνα.239 Συγχρόνως, είναι και μια σαφής εκδήλωση της νεότητας.

Διαπιστώνουμε λοιπόν, με αφορμή τα δύο κείμενα, του Διγενή και του Λάζαρου, δύο διαφορετικές κοινωνικές στάσεις απέναντι στη νεότητα, στάσεις που είναι ανάλογες προς τις γενικότερα υφιστάμενες κοινωνικές συνθήκες. Επιβεβαιώνεται έτσι η σκέψη που διατρέχει ολόκληρη τη μελέτη μας: ότι ο άγιος είναι γέννημα της αγροτοποιημένης βυζαντινής κοινωνίας της μέσης εποχής και ότι η περίπτωσή του μπορεί να παράσχει μαρτυρίες για το πώς αντιμετώπιζε μια αγροτική κοινωνία τις ηλικιακές διαβαθμίσεις των μελών της. Ειδικότερα, ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η νεότητα μέσα στα αγιολογικά κείμενα, εφόσον θεωρούμε ότι αντανακλά πράγματι μιαν αντιφατική στάση της κοινωνίας απέναντι στη νεανική ηλικία, υποδεικνύει ότι στην αγροτική κοινωνία της μέσης εποχής οι ηλικιακές ομάδες συνιστούσαν ένα στοιχειώδες ταξινομικό σύστημα, αφού τα ταξικά κριτήρια ταξινόμησης παρέμεναν ως την εμφάνιση της αριστοκρατίας ως ηγετικής κοινωνικής τάξης ασαφή.

—————————————

239. Ρ. Magdalino, "Eros the King and the King of Amours: Some Observations on Hysmine and Hysminias", DΟΡ 46 (1992), 197-204.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/121.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ο ΑΓΙΟΣ ΩΣ ΓΕΡΟΣ

Ο άγιος, από μια φάση της ζωής του και ύστερα, δεν αναφέρεται πια ως νέος. Για την ακρίβεια δεν φέρει πια κανέναν ειδικό προσδιορισμό. Απαντά μόνον ως γέρος πολύ αργότερα, λίγο πριν τον θάνατό του. Στο ενδιάμεσο χρονικό διάστημα συνηθέστατα αναφέρεται μόνον ως "πατήρ", ή ως "άγιος", ή ακόμη ως "θείος ανήρ". Σπανίως αναφέρεται ως άνδρας.

Το τέλος της νεότητας του αγίου σηματοδοτείται με την έναρξη της θαυματοποιού δράσης του, που συχνά συμπίπτει με την ανάδειξή του σε υψηλή ιεραρχικά θέση, και δεν τοποθετείται ποτέ σε ηλικία μικρότερη των 30 χρόνων. Ο Πέτρος, για παράδειγμα, ήταν 32 χρόνων, ενώ ο Στέφανος και ο Λουκάς ο Στειριώτης ήταν 31 χρόνων, όταν πέρασαν σε καινούρια φάση της ζωής τους. Επίσης, ο Κύριλλος ήταν 33 χρόνων, όταν αποφάσισε να ακολουθήσει την ιδιότυπη μοναστική ζωή του. Ο Αλύπιος εγκαταστάθηκε στο κελί, όπου θα ζούσε δέκα χρόνια, σε ηλικία 30 χρόνων· στα 40 του χρόνια ανέβηκε στον στύλο και έζησε εκεί το υπόλοιπο της ζωής του. Στην ίδια περίπου ηλικία πρωτοανέβηκε στον στύλο και ο Λουκάς ο Στυλίτης, έχοντας εγκαταλείψει οριστικά τον στρατό στα 30 του χρόνια. Ο Ιωαννίκιος στα 36 του χρόνια προσχώρησε στους εικονολάτρες και στα 40 του εγκατέλειψε τον στρατό για να γίνει μοναχός. Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης δέχθηκε να γίνει ηγούμενος "πέμπτον μεν και τριακοστόν άγων της ηλικίας χρόνον".240 Ενδιαφέρον, τέλος, είναι ότι ο Συμεών από τη Μυτιλήνη είναι 30 χρόνων, όταν πεθαίνει o αδελφός του ο Δαυίδ, τον οποίο ακολουθεί στον τρόπο

—————————————

240. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 133.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/122.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

της ζωής του. Ένα πρόσωπο που δεν αγίασε ήταν ο Νικήτας, ο οποίος 38 χρόνων άρχισε να κάνει κάτι σημαντικό, να γράφει τη βιογραφία του παππού του, του Φιλάρετου.

To χρονικό ορόσημο των 30 χρόνων μάς υπενθυμίζει ότι το σταθερό πρότυπο για τους συγγραφείς των Βίων ήταν η ζωή του Χριστού. O Νικήτας Στηθάτος κάνει άμεση αναφορά στο πρότυπο αυτό, όταν λέγει για τον Συμεών τον Νέο Θεολόγο ότι ο πνευματικός του πατέρας αποφάσισε "άνδρα τέλειον εις μέτρον αναδραμόντα Χριστού" να τον κάνει πρεσβύτερο.241 Ωστόσο, η περιγραφή των θαυμάτων του και η αναφορά στον αριθμό των χρόνων που πέρασε ο άγιος στον καθένα από τους τόπους της άσκησής του επιβεβαιώνει τη διαπίστωσή μας ότι σε αυτές τις κοινωνίες ο χρόνος είναι το περιεχόμενό του. Στους περισσότερους Βίους δεν γίνεται μνεία της ηλικίας του αγίου κατά την περίοδο της ωριμότητάς του. Η περίοδος της ωριμότητας εξάλλου, ή η αρχή της γεροντικής ηλικίας ποτέ δεν προσδιορίζονται με ακρίβεια, ούτε για τον άγιο, ούτε για τα δευτερεύοντα πρόσωπα της διήγησης. Από μια στιγμή, απροσδιόριστη ως προς την ηλικία τους, και ύστερα, πρόσωπα που τα έχουμε συναντήσει και νωρίτερα, κατατάσσονται στην κατηγορία των γερόντων. Η ηλικία του αγίου αναφέρεται σχεδόν πάντοτε τη στιγμή του θανάτου του.

Ο άγιος κατά κανόνα πεθαίνει σε πολύ προχωρημένη ηλικία. Από τους αγίους που μελετήσαμε ο Λάζαρος πεθαίνει 86 χρόνων, ο Λουκάς ο Στυλίτης 100 χρόνων, ο Κύριλλος 96 χρόνων, ο Αλύπιος 99 χρόνων, ο Ιωαννίκιος 94 χρόνων και ο Φιλάρετος 90 χρόνων. Ο Πλάτων πεθαίνει 79 χρόνων και ο Θεόδωρος ο Στουδίτης 67 χρόνων. Ο Πέτρος πεθαίνει 63 χρόνων. Σε βαθειά γεράματα πεθαίνουν ο Ανδρέας, αφού έζησε ως σαλός 66 χρόνια, και ο Βλάσιος. Ο Λουκάς ο Στειριώτης πεθαίνει νεώτερος σε ηλικία 56 χρόνων, ενώ ο Στέφανος υφίσταται το μαρτύριό του 53 χρόνων. Ο Νικηφόρος του Μηδικίου πέθανε "εν γήρει καλώ" 58 χρόνων.

Του θανάτου έχει προηγηθεί μια κατά το μάλλον ή ήττον μακρά

—————————————

241. Βίος Συμεών του Νέου Θεολόγου, 40.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/123.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

περίοδος κατά την οποία ο άγιος αναφέρεται ως "γέρων". Από τους Βίους δεν προκύπτει πότε ένας άνθρωπος άρχιζε να θεωρείται γέρος στην αντίληψη των Βυζαντινών. Ο Καζντάν, ωστόσο, αποδελτιώνοντας άλλων κατηγοριών κείμενα, υποστηρίζει ότι η γεροντική ηλικία πρέπει να άρχιζε ανάμεσα στα 50 και τα 60 χρόνια.242 Επιπλέον, είναι αναμφισβήτητο ότι και τα όρια και το περιεχόμενο της γεροντικής ηλικίας καθορίζονταν στη συλλογική συνείδηση από τη δημογραφική πραγματικότητα της εποχής. Οι σχετικές πληροφορίες, όπως πολλές φορές επισημάναμε, ιδίως για τη μέση εποχή είναι σπάνιες και αποσπασματικές, Συνήθως, για να έχουμε μίαν ενδεικτική εικόνα, ανατρέχουμε στο βιβλίο της A. Λαΐου, η οποία μελέτησε τη Δυτική Μακεδονία τον 14ο αιώνα βασιζόμενη στα αρχεία του Αγίου Όρους. Η Λαΐου, λοιπόν, υπολογίζει ότι το 71% των γυναικών πέθαιναν πριν φθάσουν στην ηλικία των 45 χρόνων και το 75% των ανδρών, πριν φθάσουν τα 50 χρόνια.243 Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της, οι κάτοικοι της υπαίθρου είχαν κατά τη γέννησή τους προσδοκώμενη ζωή γύρω στα 25 χρόνια και έναν μέσο όρο ζωής γύρω στα 35 χρόνια. Οι αριθμοί αυτοί συμπίπτουν σε γενικές γραμμές με τα αποτελέσματα ανασκαφικών ερευνών που μελέτησε η Alice-Mary Talbot.244

Η γεροντική περίοδος της ζωής του αγίου θεωρώ ότι αποδίδει την αντίληψη για τους γέροντες που είχαν οι Βυζαντινοί. Καταρχήν το γεγονός ότι οι περισσότεροι πεθαίνουν σε βαθειά γεράματα 

—————————————

242. Kazhdan-Constable, People and Power..., ό.π., 53· εδώ αναφέρεται και η μαρτυρία του μητροπολίτη της Κέρκυρας Γεώργιου Πεδιαδίτη (13ος αι.), ο οποίος παρατηρεί ότι λόγω των συνθηκών που επικρατούσαν στην Κέρκυρα ένας άνδρας 50 χρόνων ήταν ήδη "εσχατόγηρως". Για άλλες μαρτυρίες από την ύστερη εποχή, προερχόμενες κυρίως από τις επιστολές του μητροπολίτη Ναυπάκτου Ιωάννη Απόκαυκου (13ος αι.), ως προς την ασάφεια των ορίων της γεροντικής ηλικίας, βλ. Κιουσοπούλου, "Νέοι και γέροι...", ό.π., 338-341.

243. Λαΐου-Θωμαδάκη, Η αγροτική κοινωνία κατά την ύστερη βυζαντινή εποχή, ό.π., 347-389.

244. Alice-Mary Talbot, "Old Age in Byzantium", ΒΖ 77 (1984), 267-269.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/124.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

υποδηλώνει ακριβώς ότι στην αντίληψη των Βυζαντινών μόνον τα εξαιρετικά πρόσωπα, οι ήρωές τους, μπορούσαν να φθάσουν στην ηλικία αυτή. Για τους υπόλοιπους ο θάνατος ερχόταν πολύ νωρίτερα. Άλλωστε, από τη στιγμή που ο άγιος αρχίζει τα θαύματά του, ο χρόνος μοιάζει να μην αφορά πια τον ίδιο, αλλά την κοινωνία. Επομένως, χρειάζεται περιθώριο χρόνου για να ολοκληρώσει τη δράση του.

Τις περισσότερες φορές οι άγιοι πεθαίνουν έχοντας αρρωστήσει προηγουμένως. Ο κοινός τόπος της ασθένειας, η οποία συχνά περιγράφεται λεπτομερώς,245 αντισταθμίζει ίσως την υπερφυσική για τα μέτρα της εποχής ηλικία του γέροντα αγίου και συγχρόνως μας θυμίζει την ανθρώπινη διάστασή του που την έχουμε ξεχάσει διαβάζοντας για τα θαύματά του. Βεβαίως, υπάρχουν περιπτώσεις, όπου ο βιογράφος θεωρεί υποχρέωσή του να υπογραμμίσει με σχεδόν πανομοιότυπο τρόπο ότι ο άγιος αν και προχωρημένης ηλικίας "μήτε τους οδόντας, μήτε τας οράσεις μήτε τα ούτα βλαβείς".246 Μάλιστα, ένα από τα θαύματα που κάνει ο Πέτρος είναι να ξαναβάλει στη θέση του το δόντι ενός γέρου επισκόπου, 90 χρόνων, που έπεσε, ενώ έτρωγε.247

Από την άλλη πλευρά, έχει υποστηριχθεί ότι ο σεβασμός προς τους γέροντες είναι μια αξία στη βυζαντινή κοινωνία.248 Πράγματι, και μέσα στους Βίους ο σεβασμός προς τους γέροντες είναι καθήκον, πρωτίστως του αγίου από την παιδική του κιόλας ηλικία. Άλλωστε γέρος πάντοτε είναι μέσα στη διήγηση ο καθοδηγητής και εμπνευστής του αγίου, γέροντες είναι πολλοί ιερωμένοι με τους 

—————————————

245. Από τις πιο παραστατικές είναι η περιγραφή της αρρώστειας του Κύριλλου που σε συνδυασμό με την πολύ προχωρημένη ηλικία του (είναι 91 χρόνων, όταν αρρωσταίνει) τον κάνει αγνώριστο (Βίος Κυρίλλου, 256-262). Βλ. επίσης και την περιγραφή της αρρώστειας του Βλασίου (Βίος Βλασίου, 668).

246. Βίος Φιλαρέτου, 159.

247. Βίος Πέτρου, 177.

248. A. Guillou, La civilisation byzantine, Paris 1974, 226-227· Talbot, "Old Age...",ό.π., 274-278.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/125.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

οποίους συναναστρέφεται, ως γέροντες ξαναβρίσκουμε τους γονείς του, όταν εκείνος έχει αρχίσει την ασκητική του ζωή. Επιπλέον, είναι γνωστό ότι στο Βυζάντιο είχε διαμορφωθεί μια μακρά παράδοση περίθαλψης των γερόντων με τα "γηροτροφεία" που ίδρυαν τόσο ο αυτοκράτορας όσο και η Εκκλησία.

Η έμφαση ωστόσο με την οποία αυτή η αξία τονίζεται και μέσα στα κείμενα που μελετάμε φανερώνει ότι στην πράξη η αντιμετώπιση των γερόντων με σεβασμό ούτε αυτονόητη ήταν, ούτε αφορούσε με τον ίδιον τρόπο όλα τα κοινωνικά στρώματα.249 Είναι ενδεικτικός ο τρόπος με τον οποίο αντέδρασε ο Θεόδωρος ο Συκεώτης, όταν μια γυναίκα που βασανιζόταν επί 50 χρόνια από μια μορφή τρέλας τού ζήτησε να τη θεραπεύσει: "και θέλεις, αμμά, των πεντήκοντα χρόνων τον κάματόν σου απολέσαι και περιφρονήσαι τον μισθόν σου; ύπαγε, καρτέρησον μικρόν...".250 Η γυναίκα μετά από τέσσερεις ημέρες πέθανε. Οι ίδιοι οι άγιοι, εξάλλου, θεωρούν εαυτούς άχρηστους, όταν φθάσουν στη γεροντική ηλικία.251 Ο Κύριλλος έχοντας επίγνωση της ηλικίας του φέρεται ότι είπε στους μαθητές του: "Εμέ δε μη με κλαίτε. Τα γαρ εν νεότητι συναγόμενα εν τω γήρει τους εξατονήσαντας τρέφουσι και παραμυθούνται".252

—————————————

249. Στον Βίο του Κυρίλλου (σελ. 260) o συγγραφέας τονίζει ανάμεσα στα άλλα πώς ο μοναχός που είχε αναλάβει τη φροντίδα του γέροντα αγίου δεν του έδινε καμία σημασία, με αποτέλεσμα, όταν τον πλησίασε να διαπιστώσει "θέαμα φοβερόν. Ευρέθη γαρ το απαλόν του καθίσματος συν τοις μηροίς αυτού υπό τε της κατακλίσεως και του ούρου τελείως βεβρωμένον και σκωλήκων γέμον". Βλ. συγκριτικά για την ύστερη εποχή Κιουσοπούλου, ό.π., 342-343.

250. Βίος Θεόδωρου του Συκεώτη, 131.

251. Βλ. χαρακτηριστικά στον Βίο του Φιλαρέτου (σελ. 252) τα λόγια του αγίου, όταν παρακαλεί να μην ασχολούνται μαζί του: "Γέρων γαρ ανόητος ώσπερ τρίβων παλαιός εις ουδέν εστιν εύθετος".

252. Βίος Κυρίλλου, 256.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/126.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΑΓΙΟΙ ΧΩΡΙΣ ΗΛΙΚΙΑ

Στους Βίους που μελετάμε, οσάκις αναφέρεται και περιγράφεται η παιδική ηλικία του αγίου, η ζωή του έχει και άλλους χρονολογικούς προσδιορισμούς. Αντίθετα, όταν στους Βίους η εξιστόρηση αρχίζει την εποχή κατά την οποία ο άγιος είναι ήδη μεγάλος, δεν υπάρχει καμία αναφορά χρονολογική πλην ίσως της ηλικίας του θανάτου του. Το σημείο που έχουν κοινό μεταξύ τους οι άγιοι της δεύτερης αυτής κατηγορίας, οι άγιοι δηλαδή που δεν έχουν ηλικία, έγκειται στο γεγονός ότι πρόκειται για πρόσωπα που αγίασαν χωρίς να περιβληθούν το μοναχικό σχήμα. Είναι με άλλα λόγια κοσμικοί άγιοι. Δεν έχουν επίσης ηλικία οι γυναίκες που αγίασαν μέσα στην οικογένειά τους. Είναι προφανώς και αυτές κοσμικές άγιες, αφού ποτέ δεν έγιναν μοναχές.

α) Οι κοσμικοί άγιοι

Χαρακτηριστικά παραδείγματα κοσμικών αγίων κατά την εξεταζόμενη εποχή είναι ο Ανδρέας o Σαλός και ο Φιλάρετος. Είχαμε την ευκαιρία να αναφερθούμε στον Βίο τους αρκετές φορές. Τώρα, χρειάζεται να κάνουμε εκτενέστερο λόγο και για τα κείμενα και για τα πρόσωπα.

O Βίος του Φιλάρετου γράφτηκε περί το τέλος του 9ου αιώνα από τον εγγονό του και είναι το κείμενο που άνοιξε τον δρόμο για την "αγροτική αγιολογία" του 9ου και 10ου αιώνα.253 Αρχίζει με

—————————————

253. A. P. Kazhdan - L. F. Sherry, "The Tale of a Happy Fool: The Vita of St Philaretos the Merciful (BHG 1511z-l512b)", Byzantion 66/2 (1996), 351-362.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/127.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

τη φράση "Ην τις άνθρωπος εν χώρα των Παφλαγόνων τούνομα Φιλάρετος" και εκθειάζει τη δράση αυτού του ανθρώπου που μοίρασε τη μεγάλη του περιουσία στους φτωχούς καλλιεργητές. Ο Φιλάρετος έζησε σε αγροτικό περιβάλλον, που περιγράφεται αναλυτικά (άλλωστε ο Βίος του αποτελεί μια από τις κυριότερες πηγές που διαθέτουμε για τη μελέτη της αγροτικής κοινωνίας κατά τη μέση εποχή) και βρέθηκε λίγα χρόνια πριν τον θάνατό του στην Κωνσταντινούπολη, στο παλάτι του αυτοκράτορα, όταν η εγγονή του έγινε σύζυγος του Κωνσταντίνου του ΣΤ΄. Και εκεί όμως συνέχισε τις ευεργεσίες του προς τους φτωχούς. Για τους προγόνους του Φιλάρετου και για την παιδική ή τη νεανική του ηλικία δεν γνωρίζουμε τίποτα, εκτός από το όνομα του πατέρα του: ο Φιλάρετος ήταν γιος του "Γεωργίου του Φερωνύμου". Αντίθετα, και αυτό έχει σημασία, παρακολουθούμε με αρκετές λεπτομέρειες την κοινωνική εξέλιξη των παιδιών και των εγγονών του, εξέλιξη που για πολλούς υπήρξε λαμπρή.

Ο Βίος του Ανδρέα του Σαλού θεωρείται, μετά από πολλές συζητήσεις ανάμεσα στους ερευνητές, ότι είναι προϊόν του 10ου αιώνα254 και εντάσσεται, τουλάχιστον ως προς τη θεματολογία του, στην παράδοση των κειμένων που αναφέρονται στους κατά Χριστόν σαλούς, φιγούρες ιδιαιτέρως προσφιλείς στην αγιολογία των προηγούμενων αιώνων.255 Ο Βίος περιγράφει την πολιτεία ενός νεαρού Σκύθη, τον οποίο είχε αγοράσει ως δούλο κάποιος στρατιωτικός αξιωματούχος της Κωνσταντινούπολης. Ο κύριός του φρόντισε να του μάθει γράμματα· έτσι ο νεαρός δούλος έμαθε την ελληνική γλώσσα και με την πάροδο του χρόνου, χάρη στην επιμέλειά του, κατάφερε να γίνει νοτάριος. Στην Αγία Σοφία, όπου σύχναζε, διάβαζε "τα των αγίων μαρτύρια", έως ότου μετά από ένα όραμα που είδε αποφάσισε να ασκητέψει, συμπεριφερόμενος ως τρελός. Για τη ζωή

—————————————

254. L. Rydén, The Life of St. Andrew the Fool, t. 1, Introduction, Testimonies and Nachleben Indices, Uppsala 1995, 41-56.

255. Βλ. Χριστίνα Γ. Αγγελίδη, "Η παρουσία των σαλών στη βυζαντινή κοινωνία", Πρακτικά ημερίδας: Οι Περιθωριακοί στο Βυζάντιο, Αθήνα 1993, 85-102.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/128.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

του, πριν αρχίσει το ασκητικό του στάδιο, δεν μαθαίνουμε άλλο από το ότι ήταν δούλος και νέος.

Ούτε ο Ανδρέας, ούτε πολύ περισσότερο ο Φιλάρετος απηχούν τον τύπο του αγίου, που διαμορφώθηκε κατά τη μέση εποχή, αφού κανένας τους δεν έγινε ποτέ μοναχός. Και οι δύο αγίασαν, επειδή με διαφορετικόν ο καθένας τρόπο, είχαν αντικοινωνική συμπεριφορά. Ο Ανδρέας, που ως πρόσωπο δεν υπήρξε στην πραγματικότητα, ζούσε στην Κωνσταντινούπολη και παρέβαινε τους κοινωνικούς κανόνες περνώντας την ημέρα στα καπηλειά και τη νύχτα στους δρόμους. Έπεφτε στις λάσπες και κοιμόταν με τους σκύλους. Κυκλοφορούσε γυμνός και γινόταν αντικείμενο περιφρόνησης από τους συμπολίτες του, μπορούσε όμως να κάνει συζητήσεις για θεολογικά θέματα. Σε αντίθεση με τον διάσημο πρόγονό του τον Συμεών τον Σαλό -που είναι ένας από τους τελευταίους εκπροσώπους της αστικής ζωής της ύστερης αρχαιότητας- ο Ανδρέας ήταν λιγότερο επιθετικός και πάντως περισσότερο συμφιλιωμένος με το περιβάλλον της πόλης, όπου ζούσε, και με την οργανωμένη Εκκλησία. Ο Φιλάρετος ήταν ο πλούσιος αγρότης που μοίρασε την περιουσία του στους φτωχούς, σε μια εποχή κατά την οποία είχε αρχίσει να ενισχύεται η μεγάλη γαιοκτησία, και καταστράφηκε οικονομικά.256 Υπό μιαν έννοια, ήταν και εκείνος ένας τρελός, αλλά κατά την έκφραση του A. Καζντάν, ένας ευτυχισμένος τρελός, αφού πέρασε τη ζωή του με τη "χαρά" της γενναιοδωρίας του.

Τα κείμενα των Βίων του Φιλάρετου και του Ανδρέα διαφέρουν σαφώς από τα υπόλοιπα και ως προς τη δομή τους. Η διήγηση ξεκινά από μιαν ορισμένη στιγμή της ζωής του ήρωα, όταν αυτός είναι ήδη μεγάλος, και μοιάζει τα εξιστορούμενα γεγονότα, τουλάχιστον για τον Ανδρέα και για την πρώτη φάση της ζωής του Φιλάρετου, να τοποθετούνται όλα στην ίδια αυτή στιγμή. Είναι ενδιαφέρον ότι, ενώ ο Ανδρέας αναφέρεται πάντοτε ως νέος, δεν 

—————————————

256. Την αντικοινωνική συμπεριφορά του Φιλάρετου σχολιάζει ο Kazhdan, "Ο τέλειος μοναχός...", ό.π., 207-208 και "The Tale of Happy Fool...", ό.π., 359-361.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/129.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

προσδιορίζεται ποτέ η ηλικία του, ούτε άλλωστε αναφέρεται ποτέ ως νεανίας ή νεώτερος. Δίνεται η εντύπωση ότι ο συγγραφέας "παίζει" με τη λέξη νέος για να τονίσει την ιδιότητα του αναγεννώμενου ανθρώπου που επιδεικνύει σε κάθε του βήμα ο Ανδρέας. Ο Φιλάρετος, από την άλλη πλευρά, δεν έχει προσωπικό χρόνο - η χρονολόγηση της ζωής του αρχίζει όταν τα παιδιά και τα εγγόνια του καταλαμβάνουν υψηλές κοινωνικές θέσεις.

Είναι φανερό ότι ο χρόνος, και μάλιστα ο ιστορικός χρόνος, δεν προσδιορίζει τη ζωή των δύο αυτών ανθρώπων ούτε την ιδιότητά τους ως αγίων. Το γεγονός αυτό συνυφαίνεται ενδεχομένως με τον χαρακτήρα των συγκεκριμένων αγιολογικών ηρώων, οι οποίοι είναι πρόσωπα χωρίς "τιμή". Όπως έχει δείξει ο G. Dagron, ο σαλός είναι ένα πρόσωπο στην ουσία του ανιστορικό, αφού δεν έχει δεσμούς με την κοινωνία.257 Όμως εξίσου ανιστορικός ως πρόσωπο γίνεται και o Φιλάρετος παραβιάζοντας τους στοιχειώδεις κανόνες της τάξης του. Η απόρριψη, λοιπόν, της τιμής, μιας έννοιας που εμπεριέχει την ιστορικότητα αφού συγκροτείται σε σχέση με υφιστάμενους κοινωνικούς θεσμούς και αξίες, δεν επιτρέπει στα πρόσωπα αυτά να αποκτήσουν ιστορική διάσταση. Έτσι, τόσο ο Ανδρέας όσο και ο Φιλάρετος διαφέρουν από τους άλλους αγίους οι οποίοι σκιαγραφούνται ως πρόσωπα κατεξοχήν ιστορικά, δηλαδή υπαρκτά.

Επιπλέον η δομή, όπως και το περιεχόμενο, των συγκεκριμένων δύο Βίων δείχνουν ότι οι συγγραφείς τους δεν είχαν τους ίδιους στόχους με τους συγγραφείς των άλλων αγιολογικών κειμένων που ως τώρα μελετήσαμε. Ειδικότερα, έχει υποστηριχθεί ότι ο Νικήτας, ο συγγραφέας του Βίου του Φιλάρετου, έγραψε έναν ύμνο στη δική του αριστοκρατική οικογένεια, με την οποία άλλωστε συνδέονταν ορισμένα μοναστήρια της Κωνσταντινούπολης.258 Ο άγνωστης

—————————————

257. G. Dagron, "L'homme sans honneur ou le saint scandaleux", Annales É.S.C., juillet-août 1990, 929-939.

258. Marie-France Auzépy, "De Philarète, de sa famille et de certains monastères de Constantinople", Les saints et leur sanctuaire à Byzance, Paris 1993, 116.

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/130.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ταυτότητας Νικηφόρος που συνέγραψε τον Βίο του Ανδρέα εκείνο που ουσιαστικά επιδιώκει είναι να εκθέσει τις προσωπικές του απόψεις για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο, παρεκκλίνοντας, όπως επισημαίνει ο εκδότης του Βίου, σε πολλά σημεία από τις κατεστημένες εκκλησιαστικές θέσεις.259 Με αυτά τα δεδομένα, είναι σαφές ότι δεν αποτελούσε στόχο των κειμένων η διαπαιδαγώγηση των αποδεκτών τους. Τόσο ο Νικήτας όσο και ο Νικηφόρος απευθύνονταν πιθανώς σε κοινό διαφορετικό από το κοινό στο οποίο απευθύνονταν οι συγγραφείς των άλλων Βίων, και πάντως όχι σε μοναχούς. Ευλόγως λοιπόν υποθέτουμε ότι αποδέκτες των κειμένων αυτού του είδους ήταν πεπαιδευμένοι αναγνώστες, για τους οποίους δεν ήταν απαραίτητο εργαλείο ανάλυσης η ηλικιακή μέτρηση του χρόνου.

Συμπερασματικά, η ηλικιακή οριοθέτηση της ζωής του αγίου μοιάζει να έχει νόημα μόνον όταν ο άγιος είναι ασκητής ή μοναχός, Ο Βίος του Κυρίλλου είναι πάλι ενδεικτικός, καθώς ο συνδυασμός κοσμικού και ασκητή αγίου αποτυπώνεται και στον τρόπο με τον οποίο εξιστορείται η ζωή του. Ο βιογράφος αναφέρει τα τρία χρόνια που ο Κύριλλος πέρασε ως ναυτικός, τα τρία χρόνια που πέρασε στο μοναστήρι με τον αδελφό του και τα άλλα τρία χρόνια που έζησε εκεί μόνος του. Δεν τον ενδιαφέρει να περιγράψει συστηματικά από άποψη χρονολογική τη ζωή του αγίου. Οσάκις το επιχειρεί, το κάνει μόνον για να διευκολύνει την αφήγησή του στην αρχή των κεφαλαίων. Άλλωστε την ηλικία του Κυρίλλου, όταν άρχισε το μοναστικό του στάδιο, τη μαθαίνουμε παρεμπιπτόντως προς το τέλος της διήγησης.

β) Οι άγιες γυναίκες

O αριθμός των αγιολογικών κειμένων τα οποία αναφέρονται σε γυναίκες που αγίασαν κατά τη βυζαντινή εποχή είναι σημαντικός. Έγινε έτσι δυνατόν να μελετηθεί από πολλές πλευρές η γυναικεία

—————————————

259. Rydén, ό.π., 57-71.

Σελ. 130
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 111
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    ΟΙ ΝΕΟΙ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟΥΣ

    Είναι αξιοσημείωτο, όσο και ενδεικτικό της αντίληψης για τη νεότητα που έχουν οι συγγραφείς των Βίων, το εξής περιστατικό που περιγράφεται στον Βίο του Λάζαρου. Κατά παραγγελία του τοπικού άρχοντα "τινές νέοι" ασχημόνησαν σε βάρος τριών ευσεβών γυναικών σε ένα χωριό της Μικράς Ασίας.215 Οι ρωμαλέοι αυτοί νέοι μοιάζουν με την ομάδα των νέων, των "νεωτεριστών", όπως λέγει επικριτικά το κείμενο, που περιέπαιζαν τον Ανδρέα τον Σαλό σε ένα καπηλειό της Πόλης.216 Θυμίζουν επίσης τους νέους που χρησιμοποίησε ο Λέων ο Αρμένιος για να διαδώσει την εικονομαχική πολιτική του, σύμφωνα με τον Βίο του Θεόδωρου του Στουδίτη: "ευρών σκεύη οργής κατηρτισμένα εις απώλειαν ήλικάς τινας και απερρωγότας αργούς και εθάδας κακών, μειρακείων τε ως αληθώς απατεώνας, και τα σώματα προς κάλλος ασκούντας, συμβαίνοντας τοις αυτού θελήμασι, προσφθείρεται αυτοίς".217 Ανάμεσα στους τελευταίους αυτούς πρέπει ασφαλώς να συγκαταλεχθεί και ο Γεώργιος, "το επίκλην Συγκλητούς", ένας "των αυτού σφριγώντων νεωτέρων", τον οποίο ο αυτοκράτορας, αφού έλαβε τη διαβεβαίωση της αφοσίωσής του προς το πρόσωπό του, έστειλε στο όρος Αυξεντίου

    —————————————

    215. Βίος Λαζάρου, 527: Ο "πρωτεύων" του χωριού Ηγαπημένον "προσκαλεσάμενος τινάς νέους αποστέλλει αυτούς προς το καθίσαι εις την οδόν, ένθα έμελλεν η ανθρωπος του θεού... διέρχεσθαι..., ίνα... αρπάσωσιν αυτάς και πράξωσιν επ' αυτάς, ο μη ακούσαι θέμις".

    216. Βίος Ανδρέα του Σαλού, 648.

    217. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 277.