Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 121-140 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/121.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ο ΑΓΙΟΣ ΩΣ ΓΕΡΟΣ

Ο άγιος, από μια φάση της ζωής του και ύστερα, δεν αναφέρεται πια ως νέος. Για την ακρίβεια δεν φέρει πια κανέναν ειδικό προσδιορισμό. Απαντά μόνον ως γέρος πολύ αργότερα, λίγο πριν τον θάνατό του. Στο ενδιάμεσο χρονικό διάστημα συνηθέστατα αναφέρεται μόνον ως "πατήρ", ή ως "άγιος", ή ακόμη ως "θείος ανήρ". Σπανίως αναφέρεται ως άνδρας.

Το τέλος της νεότητας του αγίου σηματοδοτείται με την έναρξη της θαυματοποιού δράσης του, που συχνά συμπίπτει με την ανάδειξή του σε υψηλή ιεραρχικά θέση, και δεν τοποθετείται ποτέ σε ηλικία μικρότερη των 30 χρόνων. Ο Πέτρος, για παράδειγμα, ήταν 32 χρόνων, ενώ ο Στέφανος και ο Λουκάς ο Στειριώτης ήταν 31 χρόνων, όταν πέρασαν σε καινούρια φάση της ζωής τους. Επίσης, ο Κύριλλος ήταν 33 χρόνων, όταν αποφάσισε να ακολουθήσει την ιδιότυπη μοναστική ζωή του. Ο Αλύπιος εγκαταστάθηκε στο κελί, όπου θα ζούσε δέκα χρόνια, σε ηλικία 30 χρόνων· στα 40 του χρόνια ανέβηκε στον στύλο και έζησε εκεί το υπόλοιπο της ζωής του. Στην ίδια περίπου ηλικία πρωτοανέβηκε στον στύλο και ο Λουκάς ο Στυλίτης, έχοντας εγκαταλείψει οριστικά τον στρατό στα 30 του χρόνια. Ο Ιωαννίκιος στα 36 του χρόνια προσχώρησε στους εικονολάτρες και στα 40 του εγκατέλειψε τον στρατό για να γίνει μοναχός. Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης δέχθηκε να γίνει ηγούμενος "πέμπτον μεν και τριακοστόν άγων της ηλικίας χρόνον".240 Ενδιαφέρον, τέλος, είναι ότι ο Συμεών από τη Μυτιλήνη είναι 30 χρόνων, όταν πεθαίνει o αδελφός του ο Δαυίδ, τον οποίο ακολουθεί στον τρόπο

—————————————

240. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 133.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/122.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

της ζωής του. Ένα πρόσωπο που δεν αγίασε ήταν ο Νικήτας, ο οποίος 38 χρόνων άρχισε να κάνει κάτι σημαντικό, να γράφει τη βιογραφία του παππού του, του Φιλάρετου.

To χρονικό ορόσημο των 30 χρόνων μάς υπενθυμίζει ότι το σταθερό πρότυπο για τους συγγραφείς των Βίων ήταν η ζωή του Χριστού. O Νικήτας Στηθάτος κάνει άμεση αναφορά στο πρότυπο αυτό, όταν λέγει για τον Συμεών τον Νέο Θεολόγο ότι ο πνευματικός του πατέρας αποφάσισε "άνδρα τέλειον εις μέτρον αναδραμόντα Χριστού" να τον κάνει πρεσβύτερο.241 Ωστόσο, η περιγραφή των θαυμάτων του και η αναφορά στον αριθμό των χρόνων που πέρασε ο άγιος στον καθένα από τους τόπους της άσκησής του επιβεβαιώνει τη διαπίστωσή μας ότι σε αυτές τις κοινωνίες ο χρόνος είναι το περιεχόμενό του. Στους περισσότερους Βίους δεν γίνεται μνεία της ηλικίας του αγίου κατά την περίοδο της ωριμότητάς του. Η περίοδος της ωριμότητας εξάλλου, ή η αρχή της γεροντικής ηλικίας ποτέ δεν προσδιορίζονται με ακρίβεια, ούτε για τον άγιο, ούτε για τα δευτερεύοντα πρόσωπα της διήγησης. Από μια στιγμή, απροσδιόριστη ως προς την ηλικία τους, και ύστερα, πρόσωπα που τα έχουμε συναντήσει και νωρίτερα, κατατάσσονται στην κατηγορία των γερόντων. Η ηλικία του αγίου αναφέρεται σχεδόν πάντοτε τη στιγμή του θανάτου του.

Ο άγιος κατά κανόνα πεθαίνει σε πολύ προχωρημένη ηλικία. Από τους αγίους που μελετήσαμε ο Λάζαρος πεθαίνει 86 χρόνων, ο Λουκάς ο Στυλίτης 100 χρόνων, ο Κύριλλος 96 χρόνων, ο Αλύπιος 99 χρόνων, ο Ιωαννίκιος 94 χρόνων και ο Φιλάρετος 90 χρόνων. Ο Πλάτων πεθαίνει 79 χρόνων και ο Θεόδωρος ο Στουδίτης 67 χρόνων. Ο Πέτρος πεθαίνει 63 χρόνων. Σε βαθειά γεράματα πεθαίνουν ο Ανδρέας, αφού έζησε ως σαλός 66 χρόνια, και ο Βλάσιος. Ο Λουκάς ο Στειριώτης πεθαίνει νεώτερος σε ηλικία 56 χρόνων, ενώ ο Στέφανος υφίσταται το μαρτύριό του 53 χρόνων. Ο Νικηφόρος του Μηδικίου πέθανε "εν γήρει καλώ" 58 χρόνων.

Του θανάτου έχει προηγηθεί μια κατά το μάλλον ή ήττον μακρά

—————————————

241. Βίος Συμεών του Νέου Θεολόγου, 40.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/123.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

περίοδος κατά την οποία ο άγιος αναφέρεται ως "γέρων". Από τους Βίους δεν προκύπτει πότε ένας άνθρωπος άρχιζε να θεωρείται γέρος στην αντίληψη των Βυζαντινών. Ο Καζντάν, ωστόσο, αποδελτιώνοντας άλλων κατηγοριών κείμενα, υποστηρίζει ότι η γεροντική ηλικία πρέπει να άρχιζε ανάμεσα στα 50 και τα 60 χρόνια.242 Επιπλέον, είναι αναμφισβήτητο ότι και τα όρια και το περιεχόμενο της γεροντικής ηλικίας καθορίζονταν στη συλλογική συνείδηση από τη δημογραφική πραγματικότητα της εποχής. Οι σχετικές πληροφορίες, όπως πολλές φορές επισημάναμε, ιδίως για τη μέση εποχή είναι σπάνιες και αποσπασματικές, Συνήθως, για να έχουμε μίαν ενδεικτική εικόνα, ανατρέχουμε στο βιβλίο της A. Λαΐου, η οποία μελέτησε τη Δυτική Μακεδονία τον 14ο αιώνα βασιζόμενη στα αρχεία του Αγίου Όρους. Η Λαΐου, λοιπόν, υπολογίζει ότι το 71% των γυναικών πέθαιναν πριν φθάσουν στην ηλικία των 45 χρόνων και το 75% των ανδρών, πριν φθάσουν τα 50 χρόνια.243 Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της, οι κάτοικοι της υπαίθρου είχαν κατά τη γέννησή τους προσδοκώμενη ζωή γύρω στα 25 χρόνια και έναν μέσο όρο ζωής γύρω στα 35 χρόνια. Οι αριθμοί αυτοί συμπίπτουν σε γενικές γραμμές με τα αποτελέσματα ανασκαφικών ερευνών που μελέτησε η Alice-Mary Talbot.244

Η γεροντική περίοδος της ζωής του αγίου θεωρώ ότι αποδίδει την αντίληψη για τους γέροντες που είχαν οι Βυζαντινοί. Καταρχήν το γεγονός ότι οι περισσότεροι πεθαίνουν σε βαθειά γεράματα 

—————————————

242. Kazhdan-Constable, People and Power..., ό.π., 53· εδώ αναφέρεται και η μαρτυρία του μητροπολίτη της Κέρκυρας Γεώργιου Πεδιαδίτη (13ος αι.), ο οποίος παρατηρεί ότι λόγω των συνθηκών που επικρατούσαν στην Κέρκυρα ένας άνδρας 50 χρόνων ήταν ήδη "εσχατόγηρως". Για άλλες μαρτυρίες από την ύστερη εποχή, προερχόμενες κυρίως από τις επιστολές του μητροπολίτη Ναυπάκτου Ιωάννη Απόκαυκου (13ος αι.), ως προς την ασάφεια των ορίων της γεροντικής ηλικίας, βλ. Κιουσοπούλου, "Νέοι και γέροι...", ό.π., 338-341.

243. Λαΐου-Θωμαδάκη, Η αγροτική κοινωνία κατά την ύστερη βυζαντινή εποχή, ό.π., 347-389.

244. Alice-Mary Talbot, "Old Age in Byzantium", ΒΖ 77 (1984), 267-269.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/124.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

υποδηλώνει ακριβώς ότι στην αντίληψη των Βυζαντινών μόνον τα εξαιρετικά πρόσωπα, οι ήρωές τους, μπορούσαν να φθάσουν στην ηλικία αυτή. Για τους υπόλοιπους ο θάνατος ερχόταν πολύ νωρίτερα. Άλλωστε, από τη στιγμή που ο άγιος αρχίζει τα θαύματά του, ο χρόνος μοιάζει να μην αφορά πια τον ίδιο, αλλά την κοινωνία. Επομένως, χρειάζεται περιθώριο χρόνου για να ολοκληρώσει τη δράση του.

Τις περισσότερες φορές οι άγιοι πεθαίνουν έχοντας αρρωστήσει προηγουμένως. Ο κοινός τόπος της ασθένειας, η οποία συχνά περιγράφεται λεπτομερώς,245 αντισταθμίζει ίσως την υπερφυσική για τα μέτρα της εποχής ηλικία του γέροντα αγίου και συγχρόνως μας θυμίζει την ανθρώπινη διάστασή του που την έχουμε ξεχάσει διαβάζοντας για τα θαύματά του. Βεβαίως, υπάρχουν περιπτώσεις, όπου ο βιογράφος θεωρεί υποχρέωσή του να υπογραμμίσει με σχεδόν πανομοιότυπο τρόπο ότι ο άγιος αν και προχωρημένης ηλικίας "μήτε τους οδόντας, μήτε τας οράσεις μήτε τα ούτα βλαβείς".246 Μάλιστα, ένα από τα θαύματα που κάνει ο Πέτρος είναι να ξαναβάλει στη θέση του το δόντι ενός γέρου επισκόπου, 90 χρόνων, που έπεσε, ενώ έτρωγε.247

Από την άλλη πλευρά, έχει υποστηριχθεί ότι ο σεβασμός προς τους γέροντες είναι μια αξία στη βυζαντινή κοινωνία.248 Πράγματι, και μέσα στους Βίους ο σεβασμός προς τους γέροντες είναι καθήκον, πρωτίστως του αγίου από την παιδική του κιόλας ηλικία. Άλλωστε γέρος πάντοτε είναι μέσα στη διήγηση ο καθοδηγητής και εμπνευστής του αγίου, γέροντες είναι πολλοί ιερωμένοι με τους 

—————————————

245. Από τις πιο παραστατικές είναι η περιγραφή της αρρώστειας του Κύριλλου που σε συνδυασμό με την πολύ προχωρημένη ηλικία του (είναι 91 χρόνων, όταν αρρωσταίνει) τον κάνει αγνώριστο (Βίος Κυρίλλου, 256-262). Βλ. επίσης και την περιγραφή της αρρώστειας του Βλασίου (Βίος Βλασίου, 668).

246. Βίος Φιλαρέτου, 159.

247. Βίος Πέτρου, 177.

248. A. Guillou, La civilisation byzantine, Paris 1974, 226-227· Talbot, "Old Age...",ό.π., 274-278.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/125.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

οποίους συναναστρέφεται, ως γέροντες ξαναβρίσκουμε τους γονείς του, όταν εκείνος έχει αρχίσει την ασκητική του ζωή. Επιπλέον, είναι γνωστό ότι στο Βυζάντιο είχε διαμορφωθεί μια μακρά παράδοση περίθαλψης των γερόντων με τα "γηροτροφεία" που ίδρυαν τόσο ο αυτοκράτορας όσο και η Εκκλησία.

Η έμφαση ωστόσο με την οποία αυτή η αξία τονίζεται και μέσα στα κείμενα που μελετάμε φανερώνει ότι στην πράξη η αντιμετώπιση των γερόντων με σεβασμό ούτε αυτονόητη ήταν, ούτε αφορούσε με τον ίδιον τρόπο όλα τα κοινωνικά στρώματα.249 Είναι ενδεικτικός ο τρόπος με τον οποίο αντέδρασε ο Θεόδωρος ο Συκεώτης, όταν μια γυναίκα που βασανιζόταν επί 50 χρόνια από μια μορφή τρέλας τού ζήτησε να τη θεραπεύσει: "και θέλεις, αμμά, των πεντήκοντα χρόνων τον κάματόν σου απολέσαι και περιφρονήσαι τον μισθόν σου; ύπαγε, καρτέρησον μικρόν...".250 Η γυναίκα μετά από τέσσερεις ημέρες πέθανε. Οι ίδιοι οι άγιοι, εξάλλου, θεωρούν εαυτούς άχρηστους, όταν φθάσουν στη γεροντική ηλικία.251 Ο Κύριλλος έχοντας επίγνωση της ηλικίας του φέρεται ότι είπε στους μαθητές του: "Εμέ δε μη με κλαίτε. Τα γαρ εν νεότητι συναγόμενα εν τω γήρει τους εξατονήσαντας τρέφουσι και παραμυθούνται".252

—————————————

249. Στον Βίο του Κυρίλλου (σελ. 260) o συγγραφέας τονίζει ανάμεσα στα άλλα πώς ο μοναχός που είχε αναλάβει τη φροντίδα του γέροντα αγίου δεν του έδινε καμία σημασία, με αποτέλεσμα, όταν τον πλησίασε να διαπιστώσει "θέαμα φοβερόν. Ευρέθη γαρ το απαλόν του καθίσματος συν τοις μηροίς αυτού υπό τε της κατακλίσεως και του ούρου τελείως βεβρωμένον και σκωλήκων γέμον". Βλ. συγκριτικά για την ύστερη εποχή Κιουσοπούλου, ό.π., 342-343.

250. Βίος Θεόδωρου του Συκεώτη, 131.

251. Βλ. χαρακτηριστικά στον Βίο του Φιλαρέτου (σελ. 252) τα λόγια του αγίου, όταν παρακαλεί να μην ασχολούνται μαζί του: "Γέρων γαρ ανόητος ώσπερ τρίβων παλαιός εις ουδέν εστιν εύθετος".

252. Βίος Κυρίλλου, 256.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/126.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΑΓΙΟΙ ΧΩΡΙΣ ΗΛΙΚΙΑ

Στους Βίους που μελετάμε, οσάκις αναφέρεται και περιγράφεται η παιδική ηλικία του αγίου, η ζωή του έχει και άλλους χρονολογικούς προσδιορισμούς. Αντίθετα, όταν στους Βίους η εξιστόρηση αρχίζει την εποχή κατά την οποία ο άγιος είναι ήδη μεγάλος, δεν υπάρχει καμία αναφορά χρονολογική πλην ίσως της ηλικίας του θανάτου του. Το σημείο που έχουν κοινό μεταξύ τους οι άγιοι της δεύτερης αυτής κατηγορίας, οι άγιοι δηλαδή που δεν έχουν ηλικία, έγκειται στο γεγονός ότι πρόκειται για πρόσωπα που αγίασαν χωρίς να περιβληθούν το μοναχικό σχήμα. Είναι με άλλα λόγια κοσμικοί άγιοι. Δεν έχουν επίσης ηλικία οι γυναίκες που αγίασαν μέσα στην οικογένειά τους. Είναι προφανώς και αυτές κοσμικές άγιες, αφού ποτέ δεν έγιναν μοναχές.

α) Οι κοσμικοί άγιοι

Χαρακτηριστικά παραδείγματα κοσμικών αγίων κατά την εξεταζόμενη εποχή είναι ο Ανδρέας o Σαλός και ο Φιλάρετος. Είχαμε την ευκαιρία να αναφερθούμε στον Βίο τους αρκετές φορές. Τώρα, χρειάζεται να κάνουμε εκτενέστερο λόγο και για τα κείμενα και για τα πρόσωπα.

O Βίος του Φιλάρετου γράφτηκε περί το τέλος του 9ου αιώνα από τον εγγονό του και είναι το κείμενο που άνοιξε τον δρόμο για την "αγροτική αγιολογία" του 9ου και 10ου αιώνα.253 Αρχίζει με

—————————————

253. A. P. Kazhdan - L. F. Sherry, "The Tale of a Happy Fool: The Vita of St Philaretos the Merciful (BHG 1511z-l512b)", Byzantion 66/2 (1996), 351-362.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/127.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

τη φράση "Ην τις άνθρωπος εν χώρα των Παφλαγόνων τούνομα Φιλάρετος" και εκθειάζει τη δράση αυτού του ανθρώπου που μοίρασε τη μεγάλη του περιουσία στους φτωχούς καλλιεργητές. Ο Φιλάρετος έζησε σε αγροτικό περιβάλλον, που περιγράφεται αναλυτικά (άλλωστε ο Βίος του αποτελεί μια από τις κυριότερες πηγές που διαθέτουμε για τη μελέτη της αγροτικής κοινωνίας κατά τη μέση εποχή) και βρέθηκε λίγα χρόνια πριν τον θάνατό του στην Κωνσταντινούπολη, στο παλάτι του αυτοκράτορα, όταν η εγγονή του έγινε σύζυγος του Κωνσταντίνου του ΣΤ΄. Και εκεί όμως συνέχισε τις ευεργεσίες του προς τους φτωχούς. Για τους προγόνους του Φιλάρετου και για την παιδική ή τη νεανική του ηλικία δεν γνωρίζουμε τίποτα, εκτός από το όνομα του πατέρα του: ο Φιλάρετος ήταν γιος του "Γεωργίου του Φερωνύμου". Αντίθετα, και αυτό έχει σημασία, παρακολουθούμε με αρκετές λεπτομέρειες την κοινωνική εξέλιξη των παιδιών και των εγγονών του, εξέλιξη που για πολλούς υπήρξε λαμπρή.

Ο Βίος του Ανδρέα του Σαλού θεωρείται, μετά από πολλές συζητήσεις ανάμεσα στους ερευνητές, ότι είναι προϊόν του 10ου αιώνα254 και εντάσσεται, τουλάχιστον ως προς τη θεματολογία του, στην παράδοση των κειμένων που αναφέρονται στους κατά Χριστόν σαλούς, φιγούρες ιδιαιτέρως προσφιλείς στην αγιολογία των προηγούμενων αιώνων.255 Ο Βίος περιγράφει την πολιτεία ενός νεαρού Σκύθη, τον οποίο είχε αγοράσει ως δούλο κάποιος στρατιωτικός αξιωματούχος της Κωνσταντινούπολης. Ο κύριός του φρόντισε να του μάθει γράμματα· έτσι ο νεαρός δούλος έμαθε την ελληνική γλώσσα και με την πάροδο του χρόνου, χάρη στην επιμέλειά του, κατάφερε να γίνει νοτάριος. Στην Αγία Σοφία, όπου σύχναζε, διάβαζε "τα των αγίων μαρτύρια", έως ότου μετά από ένα όραμα που είδε αποφάσισε να ασκητέψει, συμπεριφερόμενος ως τρελός. Για τη ζωή

—————————————

254. L. Rydén, The Life of St. Andrew the Fool, t. 1, Introduction, Testimonies and Nachleben Indices, Uppsala 1995, 41-56.

255. Βλ. Χριστίνα Γ. Αγγελίδη, "Η παρουσία των σαλών στη βυζαντινή κοινωνία", Πρακτικά ημερίδας: Οι Περιθωριακοί στο Βυζάντιο, Αθήνα 1993, 85-102.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/128.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

του, πριν αρχίσει το ασκητικό του στάδιο, δεν μαθαίνουμε άλλο από το ότι ήταν δούλος και νέος.

Ούτε ο Ανδρέας, ούτε πολύ περισσότερο ο Φιλάρετος απηχούν τον τύπο του αγίου, που διαμορφώθηκε κατά τη μέση εποχή, αφού κανένας τους δεν έγινε ποτέ μοναχός. Και οι δύο αγίασαν, επειδή με διαφορετικόν ο καθένας τρόπο, είχαν αντικοινωνική συμπεριφορά. Ο Ανδρέας, που ως πρόσωπο δεν υπήρξε στην πραγματικότητα, ζούσε στην Κωνσταντινούπολη και παρέβαινε τους κοινωνικούς κανόνες περνώντας την ημέρα στα καπηλειά και τη νύχτα στους δρόμους. Έπεφτε στις λάσπες και κοιμόταν με τους σκύλους. Κυκλοφορούσε γυμνός και γινόταν αντικείμενο περιφρόνησης από τους συμπολίτες του, μπορούσε όμως να κάνει συζητήσεις για θεολογικά θέματα. Σε αντίθεση με τον διάσημο πρόγονό του τον Συμεών τον Σαλό -που είναι ένας από τους τελευταίους εκπροσώπους της αστικής ζωής της ύστερης αρχαιότητας- ο Ανδρέας ήταν λιγότερο επιθετικός και πάντως περισσότερο συμφιλιωμένος με το περιβάλλον της πόλης, όπου ζούσε, και με την οργανωμένη Εκκλησία. Ο Φιλάρετος ήταν ο πλούσιος αγρότης που μοίρασε την περιουσία του στους φτωχούς, σε μια εποχή κατά την οποία είχε αρχίσει να ενισχύεται η μεγάλη γαιοκτησία, και καταστράφηκε οικονομικά.256 Υπό μιαν έννοια, ήταν και εκείνος ένας τρελός, αλλά κατά την έκφραση του A. Καζντάν, ένας ευτυχισμένος τρελός, αφού πέρασε τη ζωή του με τη "χαρά" της γενναιοδωρίας του.

Τα κείμενα των Βίων του Φιλάρετου και του Ανδρέα διαφέρουν σαφώς από τα υπόλοιπα και ως προς τη δομή τους. Η διήγηση ξεκινά από μιαν ορισμένη στιγμή της ζωής του ήρωα, όταν αυτός είναι ήδη μεγάλος, και μοιάζει τα εξιστορούμενα γεγονότα, τουλάχιστον για τον Ανδρέα και για την πρώτη φάση της ζωής του Φιλάρετου, να τοποθετούνται όλα στην ίδια αυτή στιγμή. Είναι ενδιαφέρον ότι, ενώ ο Ανδρέας αναφέρεται πάντοτε ως νέος, δεν 

—————————————

256. Την αντικοινωνική συμπεριφορά του Φιλάρετου σχολιάζει ο Kazhdan, "Ο τέλειος μοναχός...", ό.π., 207-208 και "The Tale of Happy Fool...", ό.π., 359-361.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/129.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

προσδιορίζεται ποτέ η ηλικία του, ούτε άλλωστε αναφέρεται ποτέ ως νεανίας ή νεώτερος. Δίνεται η εντύπωση ότι ο συγγραφέας "παίζει" με τη λέξη νέος για να τονίσει την ιδιότητα του αναγεννώμενου ανθρώπου που επιδεικνύει σε κάθε του βήμα ο Ανδρέας. Ο Φιλάρετος, από την άλλη πλευρά, δεν έχει προσωπικό χρόνο - η χρονολόγηση της ζωής του αρχίζει όταν τα παιδιά και τα εγγόνια του καταλαμβάνουν υψηλές κοινωνικές θέσεις.

Είναι φανερό ότι ο χρόνος, και μάλιστα ο ιστορικός χρόνος, δεν προσδιορίζει τη ζωή των δύο αυτών ανθρώπων ούτε την ιδιότητά τους ως αγίων. Το γεγονός αυτό συνυφαίνεται ενδεχομένως με τον χαρακτήρα των συγκεκριμένων αγιολογικών ηρώων, οι οποίοι είναι πρόσωπα χωρίς "τιμή". Όπως έχει δείξει ο G. Dagron, ο σαλός είναι ένα πρόσωπο στην ουσία του ανιστορικό, αφού δεν έχει δεσμούς με την κοινωνία.257 Όμως εξίσου ανιστορικός ως πρόσωπο γίνεται και o Φιλάρετος παραβιάζοντας τους στοιχειώδεις κανόνες της τάξης του. Η απόρριψη, λοιπόν, της τιμής, μιας έννοιας που εμπεριέχει την ιστορικότητα αφού συγκροτείται σε σχέση με υφιστάμενους κοινωνικούς θεσμούς και αξίες, δεν επιτρέπει στα πρόσωπα αυτά να αποκτήσουν ιστορική διάσταση. Έτσι, τόσο ο Ανδρέας όσο και ο Φιλάρετος διαφέρουν από τους άλλους αγίους οι οποίοι σκιαγραφούνται ως πρόσωπα κατεξοχήν ιστορικά, δηλαδή υπαρκτά.

Επιπλέον η δομή, όπως και το περιεχόμενο, των συγκεκριμένων δύο Βίων δείχνουν ότι οι συγγραφείς τους δεν είχαν τους ίδιους στόχους με τους συγγραφείς των άλλων αγιολογικών κειμένων που ως τώρα μελετήσαμε. Ειδικότερα, έχει υποστηριχθεί ότι ο Νικήτας, ο συγγραφέας του Βίου του Φιλάρετου, έγραψε έναν ύμνο στη δική του αριστοκρατική οικογένεια, με την οποία άλλωστε συνδέονταν ορισμένα μοναστήρια της Κωνσταντινούπολης.258 Ο άγνωστης

—————————————

257. G. Dagron, "L'homme sans honneur ou le saint scandaleux", Annales É.S.C., juillet-août 1990, 929-939.

258. Marie-France Auzépy, "De Philarète, de sa famille et de certains monastères de Constantinople", Les saints et leur sanctuaire à Byzance, Paris 1993, 116.

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/130.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ταυτότητας Νικηφόρος που συνέγραψε τον Βίο του Ανδρέα εκείνο που ουσιαστικά επιδιώκει είναι να εκθέσει τις προσωπικές του απόψεις για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο, παρεκκλίνοντας, όπως επισημαίνει ο εκδότης του Βίου, σε πολλά σημεία από τις κατεστημένες εκκλησιαστικές θέσεις.259 Με αυτά τα δεδομένα, είναι σαφές ότι δεν αποτελούσε στόχο των κειμένων η διαπαιδαγώγηση των αποδεκτών τους. Τόσο ο Νικήτας όσο και ο Νικηφόρος απευθύνονταν πιθανώς σε κοινό διαφορετικό από το κοινό στο οποίο απευθύνονταν οι συγγραφείς των άλλων Βίων, και πάντως όχι σε μοναχούς. Ευλόγως λοιπόν υποθέτουμε ότι αποδέκτες των κειμένων αυτού του είδους ήταν πεπαιδευμένοι αναγνώστες, για τους οποίους δεν ήταν απαραίτητο εργαλείο ανάλυσης η ηλικιακή μέτρηση του χρόνου.

Συμπερασματικά, η ηλικιακή οριοθέτηση της ζωής του αγίου μοιάζει να έχει νόημα μόνον όταν ο άγιος είναι ασκητής ή μοναχός, Ο Βίος του Κυρίλλου είναι πάλι ενδεικτικός, καθώς ο συνδυασμός κοσμικού και ασκητή αγίου αποτυπώνεται και στον τρόπο με τον οποίο εξιστορείται η ζωή του. Ο βιογράφος αναφέρει τα τρία χρόνια που ο Κύριλλος πέρασε ως ναυτικός, τα τρία χρόνια που πέρασε στο μοναστήρι με τον αδελφό του και τα άλλα τρία χρόνια που έζησε εκεί μόνος του. Δεν τον ενδιαφέρει να περιγράψει συστηματικά από άποψη χρονολογική τη ζωή του αγίου. Οσάκις το επιχειρεί, το κάνει μόνον για να διευκολύνει την αφήγησή του στην αρχή των κεφαλαίων. Άλλωστε την ηλικία του Κυρίλλου, όταν άρχισε το μοναστικό του στάδιο, τη μαθαίνουμε παρεμπιπτόντως προς το τέλος της διήγησης.

β) Οι άγιες γυναίκες

O αριθμός των αγιολογικών κειμένων τα οποία αναφέρονται σε γυναίκες που αγίασαν κατά τη βυζαντινή εποχή είναι σημαντικός. Έγινε έτσι δυνατόν να μελετηθεί από πολλές πλευρές η γυναικεία

—————————————

259. Rydén, ό.π., 57-71.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/131.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

αγιοσύνη, είτε καθεαυτήν,280 είτε σε συνάρτηση με τη θέση των γυναικών στη βυζαντινή κοινωνία.261 Εδώ θα μας απασχολήσουν οι Βίοι των αγίων γυναικών ως προς την ηλικιακή μέτρηση του χρόνου της ζωής τους· ειδικότερα, θα σχολιάσουμε τους Βίους ορισμένων από τις πιο γνωστές γυναίκες της μέσης εποχής, όπως είναι η Μαρία η Νέα, η Θεοκτίστη, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, η Θωμαΐς και η Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης. Λιγότερο γνωστή είναι η Αθανασία της Αίγινας, της όποιας ο Βίος θα χαρακτηριζόταν ως ο πλέον άτεχνος από όλους τους Βίους των γυναικών, που εξετάστηκαν.

Η Μαρία η Νέα ορίζεται ως νέα, αλλά δεν αναφέρεται πουθενά και για καμία φάση της ζωής της η ηλικία της, άλλωστε πεθαίνει κατά τη διάρκεια της απροσδιόριστης νεότητάς της. Η Θεοκτίστη μπήκε σε μοναστήρι από παιδί, όταν έμεινε ορφανή, και 18 χρόνων έφυγε και ασκήτεψε στην ύπαιθρο, όπου έζησε 35 χρόνια. Η Θωμαΐς ανατράφηκε "εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου"· στα 24 χρόνια της την πάντρεψαν με τον Στέφανο, που της φερόταν με βαναυσότητα. Πέθανε 38 χρόνων. Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα ανατράφηκε σωστά και "εις ηλικίαν γάμου" την πρότειναν ως σύζυγο στον αυτοκράτορα. Η Αθανασία σε ηλικία 7 χρόνων μπορούσε κιόλας να διαβάζει τις Γραφές και πολύ νωρίς οι γονείς της την πάντρεψαν, χωρίς τη θέλησή της, με έναν άνδρα που δολοφονήθηκε 16 ημέρες μετά τον γάμο. "Ικανού παραδραμόντος χρόνου" και ενώ η Αθανασία προσανατολιζόταν προς τον μονήρη βίο οι γονείς της την ξαναπάντρεψαν. Ύστερα από λίγα χρόνια όμως η Αθανασία έμεινε πάλι χήρα και

—————————————

260. Βλ. πιο πρόσφατα G. L. Huxley, "Women in Byzantine Iconoclasm". Les femmes et le monachisme byzantin, éd. J. Y. Perreault, Publications de l'Institut Canadien d'Archéologie d'Athènes 1991, 11-24· A. P. Kazhdan - Alice-Mary Talbot, "Women and Iconoclasm", ΒΖ 84-85 (1991-1992), 391-408· Elisabeth Malamut, "La moniale à Byzance aux 8e-12e siècles", Τάσεις του Ορθόδοξου Μοναχισμού 9ος-20ός αιώνες, Αθήνα 1996, 63-75.

261. Βλ. ενδεικτικά Angeliki Laiou, "The Role of Women in Byzantine Society", JÖB 31/1 (1981), 233-250· της ιδίας, "Observations on the Life and Ideology of Byzantine Women", BF 9 (1985), 59-102.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/132.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

μπόρεσε να ικανοποιήσει την έφεσή της προς τα θεία ιδρύοντας το δικό της μοναστήρι. Η Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης ήταν θυγατέρα ενός ιερέα από την Αίγινα. Αρραβωνιάστηκε σε ηλικία 7 χρόνων με έναν άρχοντα της περιοχής, με τον οποίον παντρεύτηκε, και απέκτησε τρία παιδιά. Λόγω των αραβικών επιδρομών η οικογένεια κατέφυγε στη Θεσσαλονίκη. Εκεί πέθαναν τα δύο από τα παιδιά της· το τρίτο, ένα κορίτσι 6 χρόνων, η Θεοδώρα το αφιέρωσε στην εκκλησία. Όταν έμεινε χήρα σε ηλικία 25 χρόνων, μπήκε και η ίδια σε μοναστήρι, στο οποίο παραχώρησε την περιουσία της.

Σε γενικές γραμμές μέσα στους Βίους των γυναικών αυτής της εποχής η αναφορά στους χρονολογικούς σταθμούς της ζωής τους δεν είναι πάντα συστηματική και λεπτομερής. Αντίθετα, μέσα από τους Βίους της πρώιμης εποχής γνωρίζουμε περισσότερα για τη ζωή των γυναικών που αγίασαν. Εδώ, γίνεται πάντοτε, έστω και επιγραμματική, αναφορά στην παιδική τους ηλικία και τους γονείς τους. Πληροφορούμαστε επίσης για την περίοδο της εφηβείας τους ως τη στιγμή που αποφάσισαν να ασκητέψουν. Το πρώτο χρονικό ορόσημο στη ζωή τους είναι η ηλικία του γάμου. Σύμφωνα με τον ρωμαϊκό νόμο νόμιμη ηλικία για να παντρευτούν τα κορίτσια ήταν τα 12 χρόνια. Γύρω σε αυτήν την ηλικία, αλλά όχι νωρίτερα, αρχίζει μέσα στα κείμενα και η συζήτηση για τον γάμο των συγκεκριμένων γυναικών· σε αυτήν ακριβώς την ηλικία άρχισε την έκλυτη ζωή της η Μαρία η Αιγυπτία. Για την Ευφροσύνη η ηλικία των 12 χρόνων σήμανε την αρχή της εκπαίδευσής της που ολοκληρώθηκε στα 18 της χρόνια, όταν ο πατέρας της θέλησε να την παντρέψει. Η Μελανία παντρεύτηκε, έκανε παιδιά που πέθαναν πολύ νωρίς και εντέλει ασκήτεψε, απερίσπαστη από οικογενειακές φροντίδες, μαζί με τον σύζυγό της, ενώ η Ματρώνα, πριν εγκαταλείψει τον σύζυγο και το σπίτι της, κατήργησε σιγά-σιγά συνήθειες που προσιδίαζαν σε μια γυναίκα της τάξης της, όπως το να πηγαίνει στο λουτρό ή να στολίζεται.

Κατά την πρώιμη εποχή, οι γυναίκες αγιάζουν ως ασκήτριες ή μοναχές. Η ασκητική τους ζωή αρχίζει στην ηλικία των 20-30 χρόνων, σε μίαν ηλικία που κατά τους βιογράφους είναι ακόμη έντονοι

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/133.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

οι πειρασμοί της σάρκας, επομένως είναι ακόμη νέες. Δύο από αυτές, που δεν έχουν παντρευτεί, η Ευφροσύνη και η Μαρία, με διαφορετικόν τρόπο η καθεμία, απεκδύονται τα γυναικεία τους χαρακτηριστικά. Διαπιστώνουμε ότι η Ευφροσύνη και η Μαρία περνούν δύο φορές από το στάδιο της μύησης· για την ακρίβεια, ενώ το πέρασμα από τη μια ηλικία στην άλλη συντελείται διά του γάμου, είναι το πέρασμα στην ενήλικη ζωή, αυτήν της αγίας, που δηλώνεται με μεγαλύτερη έμφαση, μέσα από την απάρνηση των γυναικείων τους χαρακτηριστικών. Τέλος, οι περισσότερες πεθαίνουν σε προχωρημένη ηλικία.

Η ηλικία του γάμου είναι ορόσημο και για τις γυναίκες της μέσης εποχής, δεν προσδιορίζεται όμως με ακρίβεια. Μόνον για τη Θωμαΐδα από τη Λέσβο μοιάζει προχωρημένη, μολονότι η ίδια σε άλλο σημείο του Βίου φέρεται παντρεμένη, όντας "θυγάτριον απαλωτέρας... της ηλικίας της ως έθος μάλλον εσχολακυίας προς αθύρματα παιδικά".262 (Ως προς αυτήν την ανακολουθία, έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι ο βιογράφος άλλαξε την ηλικία του γάμου τοποθετώντας τη στα 24 χρόνια, για να τονίσει την έφεση της αγίας προς το παρθενικό ιδεώδες283). Τη Θεοδώρα ο πατέρας της την αρραβώνιασε στα 7 της χρόνια, σε μια ηλικία που την εποχή εκείνη ήταν ακόμη νόμιμη για τη σύναψη έγκυρου αρραβώνα.

Από τις γυναίκες των οποίων τον Βίο μελετάμε, η Θεοκτίστη, η Αθανασία και η Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης περιεβλήθησαν το μοναχικό σχήμα. Παρατηρούμε ότι και οι τρεις έχουν παιδική ηλικία, όπως επίσης έχουν και σαφώς ορισμένη ηλικία όταν αρχίζουν το ασκητικό τους στάδιο το οποίο γνωρίζουμε πόσο διαρκεί. Σύμφωνα με τις χρονολογικές ενδείξεις, που περιέχει ο Βίος της, υπολογίζουμε ότι η Θεοκτίστη πέθανε 56 χρόνων, ενώ η Θεοδώρα πέθανε 80 χρόνων.

—————————————

262. Βίος Θωμαΐδος, 236.

263. Αγγελική Λαΐου, "Η ιστορία ενός γάμου: Ο Βίος της αγίας Θωμαΐδος της Λεσβίας", Πρακτικά του Α΄ Διεθνούς Συμποσίου: Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Τομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση, Αθήνα 1989, 241.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/134.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, η Μαρία η Νέα και η Θωμαΐς είναι κοσμικές άγιες: πέθαναν έχοντας ζήσει ως ενάρετα μέλη της οικογενείας και της κοινωνίας. Πιο συγκεκριμένα, η Θεοδώρα αγίασε για την πολιτική που ακολούθησε στο ζήτημα της αναστήλωσης των εικόνων, ενώ οι άλλες δύο γυναίκες αγίασαν επειδή ήταν ελεήμονες και αγαπούσαν τον Θεό. Είναι αξιοσημείωτο ότι η Θεοδώρα και η Μαρία προσδιορίζονται από την ομορφιά της ψυχής και του σώματος,264 αλλά όχι από την ηλικία τους.

Όπως έχει επανειλημμένως παρατηρηθεί, στη μέση εποχή αλλάζει το πρότυπο της γυναικείας αγιοσύνης.265 Η γυναίκα αγιάζει μέσα στην οικογένεια, όπου υπομένει διάφορες ταπεινώσεις από τον συνήθως βάναυσο σύζυγό της, τον οποίο όμως δεν εγκαταλείπει. Η αλλαγή αυτή έχει συνυφανθεί με την παρατηρούμενη τότε αλλαγή του ρόλου της οικογενείας μέσα στη βυζαντινή κοινωνία. Έχουμε ήδη επισημάνει ότι κατά την εποχή αυτή επιδιώκεται η σταθερότητα των οικογενειακών δεσμών, των οποίων στυλοβάτες ανακηρύσσονται τα γυναικεία μέλη της οικογένειας. Η σημασία που αποκτά η γυναικεία παρουσία για την ενότητα της οικογενείας αποτυπώνεται και στους κανόνες των οικουμενικών συνόδων. Πολύ χαρακτηριστικοί εν προκειμένω είναι οι κανόνες της εν Τρούλλω Συνόδου,266 οι οποίοι ουσιαστικά αποτελούν το σώμα του ισχύοντος στο Βυζάντιο κανονικού δικαίου. Με τους κανόνες αυτούς αποκρυσταλλώνονται οι σχέσεις των δύο φύλων ως προς την εκκλησιαστική τους ζωή, ως προς την οικογένεια και ως προς την κοινωνική

—————————————

264. Η Μαρία η Νέα εμφανίζεται "ως κόρη τω είδει χαρίεσσα" (Βίος Μαρίας της Νέας, 699), ενώ η Θωμαΐς συνδύαζε "αρμονίαν αρίστην σωματικήν" και "πνευματικήν καλλονήν" (Βίος Θωμαΐδος, ό.π.).

265. Η Evelyne Patlagean, "L'histoire de la femme déguisée en moine et l'évolution de la sainteté féminine à Byzance", Studi Medievali 17 (1971), 597-623 [=Structure sociale, famille, chrétienté à Byzance IVe-XIe siècle, Variorum Reprints, London 1985, αρ. XI] πρώτη επεσήμανε την αλλαγή αυτή στο μοντέλο της γυναικείας αγιοσύνης.

266. Για την αντιμετώπιση των γυναικών στους συγκεκριμένους κανόνες βλ. Judith Herrin, "'Femina Byzantina': The Council in Trullo on Women". DOP 46 (1992), 97-105.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/135.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

τους συμπεριφορά εν γένει. Ένας από τους κανόνες, ο 70ός, επιγράφεται "Περί γυναικών" και αφορά καταρχήν την απαγόρευση της έκτρωσης. Ακόμη, ο ίδιος κανόνας απαγορεύει στις γυναίκες να συμμετέχουν ενεργώς στη θεία λειτουργία και ορίζει τον σύζυγό τους ως μεσολαβητή ανάμεσα στις ίδιες και τον Θεό. Ο κανόνας αυτός απέκλειε στην πράξη τις γυναίκες από οποιαδήποτε δημόσια δραστηριότητα στο εσωτερικό της Εκκλησίας και σε συνδυασμό με τον νόμο που τους απαγόρευε να έχουν δημόσιο αξίωμα τις περιόριζε αυστηρά στον ιδιωτικό χώρο του οίκου τους. Από μιαν άποψη θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι η Εκκλησία δεν χρειαζόταν πια τις γυναίκες για τη διάδοση της πίστης, όπως κατά τους πρώτους αιώνες της συγκρότησής της. Ωστόσο, το πλαίσιο, μέσα στο οποίο εγγράφεται ο 70ός κανόνας της εν Τρούλλω Συνόδου και εν συνεχεία οι Βίοι των κοσμικών αγίων γυναικών που μελετάμε, είναι ακριβώς η πολιτική της ενίσχυσης της οικογένειας, πολιτική την οποία είδαμε ότι η Εκκλησία προωθούσε με συνέπεια. Πρέπει βεβαίως να διευκρινιστεί ότι ο χριστιανισμός δεν εφεύρε καινούριο ρόλο για τη γυναίκα· εκεί όπου η βυζαντινή Εκκλησία, ως οργανωμένος θεσμός, παρενέβη ήταν οι σχέσεις των συζύγων για να τις κάνει αδιάλυτες μέσα από την ιερολογία του γάμου, την ελαχιστοποίηση του αριθμού των επιτρεπομένων γάμων και την επέκταση των γαμικών κωλυμάτων σε όλο και πιο μακρινούς συγγενείς. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, το πρότυπο της γυναίκας, που αγιάζει αρνούμενη τα σωματικά χαρακτηριστικά του φύλου της, δίνει τη θέση του στο πρότυπο της παντρεμένης γυναίκας, η οποία δεν αμφισβητεί τουλάχιστον φανερά -και αυτό είναι το πεδίο της άσκησής της- τη γυναικεία της ιδιότητα. Παράλληλα, είδαμε ότι ακριβώς τον 11ο αιώνα διαφαίνεται και η πολιτική σημασία του οικογενειακού θεσμού για την αριστοκρατία. Οι αριστοκράτισσες γυναίκες αναλαμβάνουν δραστήριο ρόλο για την ενίσχυση της τάξης τους, μετέχοντας κατά κύριο λόγο στη χάραξη των γαμήλιων στρατηγικών.

Σε κάθε περίπτωση διαπιστώνουμε ότι ο βιογράφος δεν ενδιαφέρεται να δηλώσει χρονικά σημεία αυτής της ενάρετης κοσμικής

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/136.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ζωής, ούτε ενδιαφέρεται να τοποθετήσει την αρχή της στην παιδική ηλικία. Οι κοσμικές άγιες γυναίκες, λοιπόν, της μέσης εποχής πρέπει να αντιμετωπιστούν αναλόγως προς τους άνδρες κοσμικούς αγίους, των οποίων οι Βίοι δεν απευθύνονταν οπωσδήποτε σε μοναστικό κοινό. Ευλόγως υποθέτουμε ότι οι Βίοι των αγίων γυναικών είχαν λειτουργία διαφορετική από αυτήν που είδαμε ότι είχαν οι Βίοι των ανδρών· είναι, με άλλα λόγια, πιθανόν ότι χρησίμευαν ως ένας τρόπος προπαγάνδας του οικογενειακού θεσμού, ο οποίος εκ των πραγμάτων δεν τονιζόταν με τόσην έμφαση για τους άνδρες αγίους. Επιπλέον, οι Βίοι της Θεοδώρας της Θεσσαλονίκης και της Μαρίας της Νέας εντάσσονται σε οικογενειακές στρατηγικές που στόχευαν στην ανάδειξη ενός προσώπου ως αγίου μέσα από μίαν οικογένεια και προωθούνταν από τους συγγενείς του.267

—————————————

267. Alice-Mary Talbot, "Family Cults in Byzantium: The Case of St. Theodora of Thessalonike", Λειμών. Studies presented to L. Rydén on his Sixty-Fifth Birthday, ed. J. O. Rosenquist, (Studia Byzantina Uppaliensia 6), Uppsala 1996, 49-69.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/137.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Στόχος της μελέτης, όπως είχε εξαρχής ορισθεί, ήταν η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Ως ειδικότερος στόχος είχε καταγραφεί η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων.

Καθώς η προσέγγιση παρόμοιων θεμάτων επιβάλλει τη συγκρότηση βασικών ερμηνευτικών κατηγοριών, τα ποσοτικά δεδομένα -ακόμη και όταν υπάρχουν- δεν επαρκούν χωρίς την αξιοποίηση και άλλων πηγών. Προκειμένου για το Βυζάντιο, τα ποσοτικά δεδομένα είναι, ως γνωστόν, πολύ λίγα και για ορισμένες περιόδους ανύπαρκτα. Οι αφηγηματικές πηγές -και ανάμεσά τους τα αγιολογικά κείμενα- είναι συχνά οι μόνες διαθέσιμες για τη μελέτη της βυζαντινής κοινωνίας. Υπέθετα, αποδεχόμενη την κρατούσα επιστημονική άποψη για την πληροφοριακή τους αξία, ότι οι Βίοι των αγίων λόγω του περιεχομένου και λόγω του αριθμού τους αποτελούν ένα σώμα ικανό να μας παράσχει σχετικές πληροφορίες.

Στην πορεία της έρευνας, διαπίστωσα ότι το ηλικιακό σχήμα που αποδεσμεύεται μέσα από τους Βίους παραμένει σταθερό από την πρώιμη ως την ύστερη εποχή και αντιστοιχεί προς το σχήμα που αποδεσμεύουν οι άλλες διαθέσιμες πηγές, και κυρίως τα νομοθετικά κείμενα. Διαπίστωσα επίσης ότι η εικόνα για την παιδική ηλικία και τη νεότητα που μας δίνουν οι Βίοι των αγίων παρουσιάζει ομοιότητες προς αυτήν που σχηματίζουμε μέσα από την, ισχνή ομολογουμένως, υπάρχουσα βιβλιογραφία. Άλλωστε, καθώς

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/138.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

σπανίζουν οι δημογραφικές πληροφορίες για τη μέση βυζαντινή εποχή, όσες μελέτες έχουν γίνει ως τώρα στηρίζονται εν πολλοίς στο περιεχόμενο των αγιολογικών κειμένων, παράλληλα βεβαίως προς την αξιοποίηση των πληροφοριών που περιέχονται στα νομοθετικά κείμενα. Για την ύστερη εποχή οι διαθέσιμες πηγές είναι πλουσιότερες και προέρχονται από το σωζόμενο αρχειακό υλικό των εκκλησιαστικών δικαστηρίων. Παρά τον συχνά περιγραφικό χαρακτήρα τους, οι σχετικές μελέτες μας είχαν προϊδεάσει ότι το παιδί και ο νέος αντιμετωπίζονταν από τη βυζαντινή κοινωνία με απαξίωση.

Οι Βίοι της μέσης εποχής, που ήταν ο κύριος όγκος του υλικού μας, επιβεβαίωσαν την απαξίωση αυτή. Ζητούμενο ωστόσο παρέμενε να την ερμηνεύσουμε συνεκτιμώντας τις κοινωνικές παραμέτρους που επηρέαζαν και πιθανώς διαμόρφωναν συλλογικές στάσεις μέσα στη βυζαντινή κοινωνία απέναντι στα παιδιά και τους νέους. Πιο συγκεκριμένα ήταν απαραίτητο να συνεκτιμηθεί ο αγροτικός -ή για την ακρίβεια αγροτοποιημένος από τον 7ο αιώνα και ύστερα- χαρακτήρας της βυζαντινής κοινωνίας, της οποίας προϊόν ήταν οι Βίοι με τη μορφή και το περιεχόμενο που τους μελετάμε εδώ.

Σε γενικές γραμμές η ασταθής οικονομική και δημογραφική ισορροπία που χαρακτηρίζει τις μεσαιωνικές αγροτικές κοινωνίες συνυφαίνεται ασφαλώς με την απαξιωτική στάση που αντανακλάται και στους Βίους. Από την άλλη πλευρά, παρατηρήσαμε ότι η παιδική ηλικία των αγίων, παρ' ότι αρνητικά φορτισμένη, περιγράφεται λεπτομερώς. Το γεγονός αυτό μπορεί να συνδυαστεί με την αυξημένη σημασία που αποδίδεται κατά τη μέση εποχή στους σταθερούς οικογενειακούς δεσμούς, φαινόμενο που συμπίπτει με την αγροτοποίηση του Βυζαντίου. Επισημάναμε, με άλλα λόγια, ότι από τη στιγμή που η οικογένεια διαμορφώνεται ως σταθερή κοινωνική ομάδα, ο άγιος αποκτά παιδική ηλικία, που την περνά μέσα σε ένα χρηστό και αδιατάρακτο οικογενειακό περιβάλλον. Ως προς τη νεότητά του, είδαμε ότι ο άγιος ακολουθεί ορισμένες "τελετουργίες" μύησης σε ό,τι θα αποτελέσει το περιεχόμενο της ενήλικης ζωής του. Διακρίναμε δηλαδή καθαρά το πέρασμά του

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/139.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

από την παιδική στη νεανική ηλικία. Για τους άλλους ανθρώπους, όμως, παρατηρήσαμε ότι το πέρασμα γινόταν σιωπηρά, αφού η νεότητά τους προσδιοριζόταν από χαρακτηριστικά που ήταν πρωτίστως σωματικά. Αυτά, άλλωστε, τα χαρακτηριστικά απεκδυόταν ο άγιος, όταν αποφάσιζε να μονάσει. Στην κοινωνία των μέσων χρόνων οι νέοι δεν συγκροτούσαν επί τη βάσει της ηλικίας τους μίαν ξεχωριστή ομάδα με ιδιαίτερο ρόλο.

Η αναζήτηση των κοινωνικών παραγόντων που επηρέαζαν την αντιμετώπιση των παιδιών και των νέων επέβαλλαν τη σύγκριση των πληροφοριών που παρείχαν οι Βίοι με πληροφορίες από κείμενα του 11ου και 12ου αιώνα, μιας εποχής κατά την οποία η βυζαντινή κοινωνία γνωρίζει σημαντικές ανακατατάξεις. Τα κείμενα αυτά ασφαλώς δεν ήταν αγιολογικά, αφού τότε η αγιολογία είχε πλέον αρχίσει να παρακμάζει. Η μελέτη τους αποκάλυψε μία σταδιακή αλλαγή στον τρόπο με τον οποίον αντιμετωπιζόταν η παιδική ηλικία και η νεότητα. Αποδώσαμε την αλλαγή αυτή στην εδραίωση της αριστοκρατίας ως ηγετικής τάξης. Η αριστοκρατία, χωρίς να μεταβάλλει τα όρια των ηλικιών, έδωσε άλλον ρόλο στην καθεμία από τις διαμορφούμενες ηλικιακές ομάδες. Τότε, την εποχή της ισχυροποίησής της, διαφαίνεται μια στάση απέναντι στα παιδιά και τους νέους λιγότερο απαξιωτική σε σύγκριση με αυτήν που διαπερνά τα αγιολογικά κείμενα της μέσης βυζαντινής περιόδου.

Ο ειδικός χαρακτήρας των κειμένων μού υπέδειξε και μίαν άλλη κατεύθυνση που έπρεπε να πάρει η έρευνα. Θεώρησα ότι ήταν ενδιαφέρον να εξεταστούν τα όρια των αγιολογικών κειμένων ως πηγής για τη μελέτη του συγκεκριμένου θέματος. Είναι αυτονόητο για τον ιστορικό ότι τα κατάλοιπα μιας εποχής, οι λεγόμενες πηγές, μαρτυρούν για την εποχή αυτήν, όχι μόνον με το περιεχόμενό τους, αλλά και με την ύπαρξή τους. Η κοινωνική τους λειτουργία τη στιγμή της παραγωγής τους εξηγεί ως έναν βαθμό το περιεχόμενό τους και δίνει τη δυνατότητα μιας ακόμη ερευνητικής προσέγγισης.

Από την άποψη αυτή, ήταν αναγκαίο να ορισθεί το κοινό των Βίων. Η ταυτότητα των αποδεκτών τους θα μας παρέπεμπε στο

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/140.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

πολιτισμικό υπόβαθρο από το οποίο αντλούσαν τα κυριότερα στοιχεία τους τα κείμενα αυτά, που λειτουργούσαν σαφώς προπαγανδιστικά.

Οι Βίοι, λοιπόν, συντάσσονταν για να ενισχύσουν τον μοναστικό τρόπο ζωής και να νομιμοποιήσουν τα υπάρχοντα μοναστήρια· οι μοναχοί ήταν κατά κύριο λόγο το κοινό στο οποίο απευθύνονταν. Δεν γνωρίζουμε με αριθμούς την ταξική προέλευση των μοναχών στο Βυζάντιο. Αν λάβουμε όμως υπόψη το χαμηλό επίπεδο της εγγραμματοσύνης τους και τον αριθμό των επαρχιακών μοναστηριών, μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε ότι κατά ένα μεγάλο ποσοστό προέρχονταν από αγροτικά στρώματα. Έπρεπε, κατά συνέπεια, να διερευνηθεί αν και κατά πόσον η αναφορά στην ηλικιακή διαβάθμιση της ζωής των αγίων εξυπηρετούσε τον σκοπό για τον οποίον γράφονταν οι Βίοι και αν γινόταν κατανοητή από τους ανθρώπους που τους άκουγαν ή τους διάβαζαν.

Από την ανάλυση που επιχειρήθηκε, έγινε φανερό πώς, παρά το γεγονός ότι η αγιοσύνη ήταν ανεξάρτητη από την ηλικία ενός ανθρώπου, ο άγιος είχε ηλικία, είχε δηλαδή διακριτές φάσεις στη ζωή του, και αυτό, γιατί οι συγγραφείς των Βίων ήθελαν να πλάσουν ένα οικείο για τους μοναχούς στους οποίους απευθύνονταν πρόσωπο. Η ηλικιακή περιοδολόγηση της ζωής του αγιολογικού ήρωα προσέδιδε στη διήγηση αληθοφάνεια, επειδή ήταν αντίστοιχη προς μια βιολογική πραγματικότητα που αντιλαμβάνονταν οι αποδέκτες του κειμένου. Για τον ίδιο λόγο, για να είναι δηλαδή ο άγιος ένα οικείο, και επομένως δυνατόν να το μιμηθεί κανείς πρόσωπο, οι βιογράφοι δεν κάνουν συνήθως αυθαιρεσίες ως προς τα χρονικά όρια που θέτουν για τις πρώτες περιόδους της ζωής του. Τοποθετούν εξάλλου τις δραστηριότητες των αγίων μέσα σε αποδεκτά από την κοινωνία χρονικά πλαίσια, όσα τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως ήταν ορατά, αφού προβλέπονταν από τη νομοθεσία. Η προχωρημένη ηλικία, που έχουν πεθαίνοντας οι άγιοι, ξεπερνά κατά πολύ τον μέσο όρο ζωής, αλλά αποδίδει τη συμβολική σημασία των γηρατειών ως φορέων σοφίας.

Η αναφορά, ωστόσο, στις διαδοχικές ηλικιακές φάσεις της ζωής

Σελ. 140
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 121
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    Ο ΑΓΙΟΣ ΩΣ ΓΕΡΟΣ

    Ο άγιος, από μια φάση της ζωής του και ύστερα, δεν αναφέρεται πια ως νέος. Για την ακρίβεια δεν φέρει πια κανέναν ειδικό προσδιορισμό. Απαντά μόνον ως γέρος πολύ αργότερα, λίγο πριν τον θάνατό του. Στο ενδιάμεσο χρονικό διάστημα συνηθέστατα αναφέρεται μόνον ως "πατήρ", ή ως "άγιος", ή ακόμη ως "θείος ανήρ". Σπανίως αναφέρεται ως άνδρας.

    Το τέλος της νεότητας του αγίου σηματοδοτείται με την έναρξη της θαυματοποιού δράσης του, που συχνά συμπίπτει με την ανάδειξή του σε υψηλή ιεραρχικά θέση, και δεν τοποθετείται ποτέ σε ηλικία μικρότερη των 30 χρόνων. Ο Πέτρος, για παράδειγμα, ήταν 32 χρόνων, ενώ ο Στέφανος και ο Λουκάς ο Στειριώτης ήταν 31 χρόνων, όταν πέρασαν σε καινούρια φάση της ζωής τους. Επίσης, ο Κύριλλος ήταν 33 χρόνων, όταν αποφάσισε να ακολουθήσει την ιδιότυπη μοναστική ζωή του. Ο Αλύπιος εγκαταστάθηκε στο κελί, όπου θα ζούσε δέκα χρόνια, σε ηλικία 30 χρόνων· στα 40 του χρόνια ανέβηκε στον στύλο και έζησε εκεί το υπόλοιπο της ζωής του. Στην ίδια περίπου ηλικία πρωτοανέβηκε στον στύλο και ο Λουκάς ο Στυλίτης, έχοντας εγκαταλείψει οριστικά τον στρατό στα 30 του χρόνια. Ο Ιωαννίκιος στα 36 του χρόνια προσχώρησε στους εικονολάτρες και στα 40 του εγκατέλειψε τον στρατό για να γίνει μοναχός. Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης δέχθηκε να γίνει ηγούμενος "πέμπτον μεν και τριακοστόν άγων της ηλικίας χρόνον".240 Ενδιαφέρον, τέλος, είναι ότι ο Συμεών από τη Μυτιλήνη είναι 30 χρόνων, όταν πεθαίνει o αδελφός του ο Δαυίδ, τον οποίο ακολουθεί στον τρόπο

    —————————————

    240. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 133.