Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 130-149 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/130.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ταυτότητας Νικηφόρος που συνέγραψε τον Βίο του Ανδρέα εκείνο που ουσιαστικά επιδιώκει είναι να εκθέσει τις προσωπικές του απόψεις για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο, παρεκκλίνοντας, όπως επισημαίνει ο εκδότης του Βίου, σε πολλά σημεία από τις κατεστημένες εκκλησιαστικές θέσεις.259 Με αυτά τα δεδομένα, είναι σαφές ότι δεν αποτελούσε στόχο των κειμένων η διαπαιδαγώγηση των αποδεκτών τους. Τόσο ο Νικήτας όσο και ο Νικηφόρος απευθύνονταν πιθανώς σε κοινό διαφορετικό από το κοινό στο οποίο απευθύνονταν οι συγγραφείς των άλλων Βίων, και πάντως όχι σε μοναχούς. Ευλόγως λοιπόν υποθέτουμε ότι αποδέκτες των κειμένων αυτού του είδους ήταν πεπαιδευμένοι αναγνώστες, για τους οποίους δεν ήταν απαραίτητο εργαλείο ανάλυσης η ηλικιακή μέτρηση του χρόνου.

Συμπερασματικά, η ηλικιακή οριοθέτηση της ζωής του αγίου μοιάζει να έχει νόημα μόνον όταν ο άγιος είναι ασκητής ή μοναχός, Ο Βίος του Κυρίλλου είναι πάλι ενδεικτικός, καθώς ο συνδυασμός κοσμικού και ασκητή αγίου αποτυπώνεται και στον τρόπο με τον οποίο εξιστορείται η ζωή του. Ο βιογράφος αναφέρει τα τρία χρόνια που ο Κύριλλος πέρασε ως ναυτικός, τα τρία χρόνια που πέρασε στο μοναστήρι με τον αδελφό του και τα άλλα τρία χρόνια που έζησε εκεί μόνος του. Δεν τον ενδιαφέρει να περιγράψει συστηματικά από άποψη χρονολογική τη ζωή του αγίου. Οσάκις το επιχειρεί, το κάνει μόνον για να διευκολύνει την αφήγησή του στην αρχή των κεφαλαίων. Άλλωστε την ηλικία του Κυρίλλου, όταν άρχισε το μοναστικό του στάδιο, τη μαθαίνουμε παρεμπιπτόντως προς το τέλος της διήγησης.

β) Οι άγιες γυναίκες

O αριθμός των αγιολογικών κειμένων τα οποία αναφέρονται σε γυναίκες που αγίασαν κατά τη βυζαντινή εποχή είναι σημαντικός. Έγινε έτσι δυνατόν να μελετηθεί από πολλές πλευρές η γυναικεία

—————————————

259. Rydén, ό.π., 57-71.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/131.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

αγιοσύνη, είτε καθεαυτήν,280 είτε σε συνάρτηση με τη θέση των γυναικών στη βυζαντινή κοινωνία.261 Εδώ θα μας απασχολήσουν οι Βίοι των αγίων γυναικών ως προς την ηλικιακή μέτρηση του χρόνου της ζωής τους· ειδικότερα, θα σχολιάσουμε τους Βίους ορισμένων από τις πιο γνωστές γυναίκες της μέσης εποχής, όπως είναι η Μαρία η Νέα, η Θεοκτίστη, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, η Θωμαΐς και η Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης. Λιγότερο γνωστή είναι η Αθανασία της Αίγινας, της όποιας ο Βίος θα χαρακτηριζόταν ως ο πλέον άτεχνος από όλους τους Βίους των γυναικών, που εξετάστηκαν.

Η Μαρία η Νέα ορίζεται ως νέα, αλλά δεν αναφέρεται πουθενά και για καμία φάση της ζωής της η ηλικία της, άλλωστε πεθαίνει κατά τη διάρκεια της απροσδιόριστης νεότητάς της. Η Θεοκτίστη μπήκε σε μοναστήρι από παιδί, όταν έμεινε ορφανή, και 18 χρόνων έφυγε και ασκήτεψε στην ύπαιθρο, όπου έζησε 35 χρόνια. Η Θωμαΐς ανατράφηκε "εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου"· στα 24 χρόνια της την πάντρεψαν με τον Στέφανο, που της φερόταν με βαναυσότητα. Πέθανε 38 χρόνων. Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα ανατράφηκε σωστά και "εις ηλικίαν γάμου" την πρότειναν ως σύζυγο στον αυτοκράτορα. Η Αθανασία σε ηλικία 7 χρόνων μπορούσε κιόλας να διαβάζει τις Γραφές και πολύ νωρίς οι γονείς της την πάντρεψαν, χωρίς τη θέλησή της, με έναν άνδρα που δολοφονήθηκε 16 ημέρες μετά τον γάμο. "Ικανού παραδραμόντος χρόνου" και ενώ η Αθανασία προσανατολιζόταν προς τον μονήρη βίο οι γονείς της την ξαναπάντρεψαν. Ύστερα από λίγα χρόνια όμως η Αθανασία έμεινε πάλι χήρα και

—————————————

260. Βλ. πιο πρόσφατα G. L. Huxley, "Women in Byzantine Iconoclasm". Les femmes et le monachisme byzantin, éd. J. Y. Perreault, Publications de l'Institut Canadien d'Archéologie d'Athènes 1991, 11-24· A. P. Kazhdan - Alice-Mary Talbot, "Women and Iconoclasm", ΒΖ 84-85 (1991-1992), 391-408· Elisabeth Malamut, "La moniale à Byzance aux 8e-12e siècles", Τάσεις του Ορθόδοξου Μοναχισμού 9ος-20ός αιώνες, Αθήνα 1996, 63-75.

261. Βλ. ενδεικτικά Angeliki Laiou, "The Role of Women in Byzantine Society", JÖB 31/1 (1981), 233-250· της ιδίας, "Observations on the Life and Ideology of Byzantine Women", BF 9 (1985), 59-102.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/132.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

μπόρεσε να ικανοποιήσει την έφεσή της προς τα θεία ιδρύοντας το δικό της μοναστήρι. Η Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης ήταν θυγατέρα ενός ιερέα από την Αίγινα. Αρραβωνιάστηκε σε ηλικία 7 χρόνων με έναν άρχοντα της περιοχής, με τον οποίον παντρεύτηκε, και απέκτησε τρία παιδιά. Λόγω των αραβικών επιδρομών η οικογένεια κατέφυγε στη Θεσσαλονίκη. Εκεί πέθαναν τα δύο από τα παιδιά της· το τρίτο, ένα κορίτσι 6 χρόνων, η Θεοδώρα το αφιέρωσε στην εκκλησία. Όταν έμεινε χήρα σε ηλικία 25 χρόνων, μπήκε και η ίδια σε μοναστήρι, στο οποίο παραχώρησε την περιουσία της.

Σε γενικές γραμμές μέσα στους Βίους των γυναικών αυτής της εποχής η αναφορά στους χρονολογικούς σταθμούς της ζωής τους δεν είναι πάντα συστηματική και λεπτομερής. Αντίθετα, μέσα από τους Βίους της πρώιμης εποχής γνωρίζουμε περισσότερα για τη ζωή των γυναικών που αγίασαν. Εδώ, γίνεται πάντοτε, έστω και επιγραμματική, αναφορά στην παιδική τους ηλικία και τους γονείς τους. Πληροφορούμαστε επίσης για την περίοδο της εφηβείας τους ως τη στιγμή που αποφάσισαν να ασκητέψουν. Το πρώτο χρονικό ορόσημο στη ζωή τους είναι η ηλικία του γάμου. Σύμφωνα με τον ρωμαϊκό νόμο νόμιμη ηλικία για να παντρευτούν τα κορίτσια ήταν τα 12 χρόνια. Γύρω σε αυτήν την ηλικία, αλλά όχι νωρίτερα, αρχίζει μέσα στα κείμενα και η συζήτηση για τον γάμο των συγκεκριμένων γυναικών· σε αυτήν ακριβώς την ηλικία άρχισε την έκλυτη ζωή της η Μαρία η Αιγυπτία. Για την Ευφροσύνη η ηλικία των 12 χρόνων σήμανε την αρχή της εκπαίδευσής της που ολοκληρώθηκε στα 18 της χρόνια, όταν ο πατέρας της θέλησε να την παντρέψει. Η Μελανία παντρεύτηκε, έκανε παιδιά που πέθαναν πολύ νωρίς και εντέλει ασκήτεψε, απερίσπαστη από οικογενειακές φροντίδες, μαζί με τον σύζυγό της, ενώ η Ματρώνα, πριν εγκαταλείψει τον σύζυγο και το σπίτι της, κατήργησε σιγά-σιγά συνήθειες που προσιδίαζαν σε μια γυναίκα της τάξης της, όπως το να πηγαίνει στο λουτρό ή να στολίζεται.

Κατά την πρώιμη εποχή, οι γυναίκες αγιάζουν ως ασκήτριες ή μοναχές. Η ασκητική τους ζωή αρχίζει στην ηλικία των 20-30 χρόνων, σε μίαν ηλικία που κατά τους βιογράφους είναι ακόμη έντονοι

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/133.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

οι πειρασμοί της σάρκας, επομένως είναι ακόμη νέες. Δύο από αυτές, που δεν έχουν παντρευτεί, η Ευφροσύνη και η Μαρία, με διαφορετικόν τρόπο η καθεμία, απεκδύονται τα γυναικεία τους χαρακτηριστικά. Διαπιστώνουμε ότι η Ευφροσύνη και η Μαρία περνούν δύο φορές από το στάδιο της μύησης· για την ακρίβεια, ενώ το πέρασμα από τη μια ηλικία στην άλλη συντελείται διά του γάμου, είναι το πέρασμα στην ενήλικη ζωή, αυτήν της αγίας, που δηλώνεται με μεγαλύτερη έμφαση, μέσα από την απάρνηση των γυναικείων τους χαρακτηριστικών. Τέλος, οι περισσότερες πεθαίνουν σε προχωρημένη ηλικία.

Η ηλικία του γάμου είναι ορόσημο και για τις γυναίκες της μέσης εποχής, δεν προσδιορίζεται όμως με ακρίβεια. Μόνον για τη Θωμαΐδα από τη Λέσβο μοιάζει προχωρημένη, μολονότι η ίδια σε άλλο σημείο του Βίου φέρεται παντρεμένη, όντας "θυγάτριον απαλωτέρας... της ηλικίας της ως έθος μάλλον εσχολακυίας προς αθύρματα παιδικά".262 (Ως προς αυτήν την ανακολουθία, έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι ο βιογράφος άλλαξε την ηλικία του γάμου τοποθετώντας τη στα 24 χρόνια, για να τονίσει την έφεση της αγίας προς το παρθενικό ιδεώδες283). Τη Θεοδώρα ο πατέρας της την αρραβώνιασε στα 7 της χρόνια, σε μια ηλικία που την εποχή εκείνη ήταν ακόμη νόμιμη για τη σύναψη έγκυρου αρραβώνα.

Από τις γυναίκες των οποίων τον Βίο μελετάμε, η Θεοκτίστη, η Αθανασία και η Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης περιεβλήθησαν το μοναχικό σχήμα. Παρατηρούμε ότι και οι τρεις έχουν παιδική ηλικία, όπως επίσης έχουν και σαφώς ορισμένη ηλικία όταν αρχίζουν το ασκητικό τους στάδιο το οποίο γνωρίζουμε πόσο διαρκεί. Σύμφωνα με τις χρονολογικές ενδείξεις, που περιέχει ο Βίος της, υπολογίζουμε ότι η Θεοκτίστη πέθανε 56 χρόνων, ενώ η Θεοδώρα πέθανε 80 χρόνων.

—————————————

262. Βίος Θωμαΐδος, 236.

263. Αγγελική Λαΐου, "Η ιστορία ενός γάμου: Ο Βίος της αγίας Θωμαΐδος της Λεσβίας", Πρακτικά του Α΄ Διεθνούς Συμποσίου: Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Τομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση, Αθήνα 1989, 241.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/134.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, η Μαρία η Νέα και η Θωμαΐς είναι κοσμικές άγιες: πέθαναν έχοντας ζήσει ως ενάρετα μέλη της οικογενείας και της κοινωνίας. Πιο συγκεκριμένα, η Θεοδώρα αγίασε για την πολιτική που ακολούθησε στο ζήτημα της αναστήλωσης των εικόνων, ενώ οι άλλες δύο γυναίκες αγίασαν επειδή ήταν ελεήμονες και αγαπούσαν τον Θεό. Είναι αξιοσημείωτο ότι η Θεοδώρα και η Μαρία προσδιορίζονται από την ομορφιά της ψυχής και του σώματος,264 αλλά όχι από την ηλικία τους.

Όπως έχει επανειλημμένως παρατηρηθεί, στη μέση εποχή αλλάζει το πρότυπο της γυναικείας αγιοσύνης.265 Η γυναίκα αγιάζει μέσα στην οικογένεια, όπου υπομένει διάφορες ταπεινώσεις από τον συνήθως βάναυσο σύζυγό της, τον οποίο όμως δεν εγκαταλείπει. Η αλλαγή αυτή έχει συνυφανθεί με την παρατηρούμενη τότε αλλαγή του ρόλου της οικογενείας μέσα στη βυζαντινή κοινωνία. Έχουμε ήδη επισημάνει ότι κατά την εποχή αυτή επιδιώκεται η σταθερότητα των οικογενειακών δεσμών, των οποίων στυλοβάτες ανακηρύσσονται τα γυναικεία μέλη της οικογένειας. Η σημασία που αποκτά η γυναικεία παρουσία για την ενότητα της οικογενείας αποτυπώνεται και στους κανόνες των οικουμενικών συνόδων. Πολύ χαρακτηριστικοί εν προκειμένω είναι οι κανόνες της εν Τρούλλω Συνόδου,266 οι οποίοι ουσιαστικά αποτελούν το σώμα του ισχύοντος στο Βυζάντιο κανονικού δικαίου. Με τους κανόνες αυτούς αποκρυσταλλώνονται οι σχέσεις των δύο φύλων ως προς την εκκλησιαστική τους ζωή, ως προς την οικογένεια και ως προς την κοινωνική

—————————————

264. Η Μαρία η Νέα εμφανίζεται "ως κόρη τω είδει χαρίεσσα" (Βίος Μαρίας της Νέας, 699), ενώ η Θωμαΐς συνδύαζε "αρμονίαν αρίστην σωματικήν" και "πνευματικήν καλλονήν" (Βίος Θωμαΐδος, ό.π.).

265. Η Evelyne Patlagean, "L'histoire de la femme déguisée en moine et l'évolution de la sainteté féminine à Byzance", Studi Medievali 17 (1971), 597-623 [=Structure sociale, famille, chrétienté à Byzance IVe-XIe siècle, Variorum Reprints, London 1985, αρ. XI] πρώτη επεσήμανε την αλλαγή αυτή στο μοντέλο της γυναικείας αγιοσύνης.

266. Για την αντιμετώπιση των γυναικών στους συγκεκριμένους κανόνες βλ. Judith Herrin, "'Femina Byzantina': The Council in Trullo on Women". DOP 46 (1992), 97-105.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/135.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

τους συμπεριφορά εν γένει. Ένας από τους κανόνες, ο 70ός, επιγράφεται "Περί γυναικών" και αφορά καταρχήν την απαγόρευση της έκτρωσης. Ακόμη, ο ίδιος κανόνας απαγορεύει στις γυναίκες να συμμετέχουν ενεργώς στη θεία λειτουργία και ορίζει τον σύζυγό τους ως μεσολαβητή ανάμεσα στις ίδιες και τον Θεό. Ο κανόνας αυτός απέκλειε στην πράξη τις γυναίκες από οποιαδήποτε δημόσια δραστηριότητα στο εσωτερικό της Εκκλησίας και σε συνδυασμό με τον νόμο που τους απαγόρευε να έχουν δημόσιο αξίωμα τις περιόριζε αυστηρά στον ιδιωτικό χώρο του οίκου τους. Από μιαν άποψη θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι η Εκκλησία δεν χρειαζόταν πια τις γυναίκες για τη διάδοση της πίστης, όπως κατά τους πρώτους αιώνες της συγκρότησής της. Ωστόσο, το πλαίσιο, μέσα στο οποίο εγγράφεται ο 70ός κανόνας της εν Τρούλλω Συνόδου και εν συνεχεία οι Βίοι των κοσμικών αγίων γυναικών που μελετάμε, είναι ακριβώς η πολιτική της ενίσχυσης της οικογένειας, πολιτική την οποία είδαμε ότι η Εκκλησία προωθούσε με συνέπεια. Πρέπει βεβαίως να διευκρινιστεί ότι ο χριστιανισμός δεν εφεύρε καινούριο ρόλο για τη γυναίκα· εκεί όπου η βυζαντινή Εκκλησία, ως οργανωμένος θεσμός, παρενέβη ήταν οι σχέσεις των συζύγων για να τις κάνει αδιάλυτες μέσα από την ιερολογία του γάμου, την ελαχιστοποίηση του αριθμού των επιτρεπομένων γάμων και την επέκταση των γαμικών κωλυμάτων σε όλο και πιο μακρινούς συγγενείς. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, το πρότυπο της γυναίκας, που αγιάζει αρνούμενη τα σωματικά χαρακτηριστικά του φύλου της, δίνει τη θέση του στο πρότυπο της παντρεμένης γυναίκας, η οποία δεν αμφισβητεί τουλάχιστον φανερά -και αυτό είναι το πεδίο της άσκησής της- τη γυναικεία της ιδιότητα. Παράλληλα, είδαμε ότι ακριβώς τον 11ο αιώνα διαφαίνεται και η πολιτική σημασία του οικογενειακού θεσμού για την αριστοκρατία. Οι αριστοκράτισσες γυναίκες αναλαμβάνουν δραστήριο ρόλο για την ενίσχυση της τάξης τους, μετέχοντας κατά κύριο λόγο στη χάραξη των γαμήλιων στρατηγικών.

Σε κάθε περίπτωση διαπιστώνουμε ότι ο βιογράφος δεν ενδιαφέρεται να δηλώσει χρονικά σημεία αυτής της ενάρετης κοσμικής

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/136.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ζωής, ούτε ενδιαφέρεται να τοποθετήσει την αρχή της στην παιδική ηλικία. Οι κοσμικές άγιες γυναίκες, λοιπόν, της μέσης εποχής πρέπει να αντιμετωπιστούν αναλόγως προς τους άνδρες κοσμικούς αγίους, των οποίων οι Βίοι δεν απευθύνονταν οπωσδήποτε σε μοναστικό κοινό. Ευλόγως υποθέτουμε ότι οι Βίοι των αγίων γυναικών είχαν λειτουργία διαφορετική από αυτήν που είδαμε ότι είχαν οι Βίοι των ανδρών· είναι, με άλλα λόγια, πιθανόν ότι χρησίμευαν ως ένας τρόπος προπαγάνδας του οικογενειακού θεσμού, ο οποίος εκ των πραγμάτων δεν τονιζόταν με τόσην έμφαση για τους άνδρες αγίους. Επιπλέον, οι Βίοι της Θεοδώρας της Θεσσαλονίκης και της Μαρίας της Νέας εντάσσονται σε οικογενειακές στρατηγικές που στόχευαν στην ανάδειξη ενός προσώπου ως αγίου μέσα από μίαν οικογένεια και προωθούνταν από τους συγγενείς του.267

—————————————

267. Alice-Mary Talbot, "Family Cults in Byzantium: The Case of St. Theodora of Thessalonike", Λειμών. Studies presented to L. Rydén on his Sixty-Fifth Birthday, ed. J. O. Rosenquist, (Studia Byzantina Uppaliensia 6), Uppsala 1996, 49-69.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/137.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Στόχος της μελέτης, όπως είχε εξαρχής ορισθεί, ήταν η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Ως ειδικότερος στόχος είχε καταγραφεί η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων.

Καθώς η προσέγγιση παρόμοιων θεμάτων επιβάλλει τη συγκρότηση βασικών ερμηνευτικών κατηγοριών, τα ποσοτικά δεδομένα -ακόμη και όταν υπάρχουν- δεν επαρκούν χωρίς την αξιοποίηση και άλλων πηγών. Προκειμένου για το Βυζάντιο, τα ποσοτικά δεδομένα είναι, ως γνωστόν, πολύ λίγα και για ορισμένες περιόδους ανύπαρκτα. Οι αφηγηματικές πηγές -και ανάμεσά τους τα αγιολογικά κείμενα- είναι συχνά οι μόνες διαθέσιμες για τη μελέτη της βυζαντινής κοινωνίας. Υπέθετα, αποδεχόμενη την κρατούσα επιστημονική άποψη για την πληροφοριακή τους αξία, ότι οι Βίοι των αγίων λόγω του περιεχομένου και λόγω του αριθμού τους αποτελούν ένα σώμα ικανό να μας παράσχει σχετικές πληροφορίες.

Στην πορεία της έρευνας, διαπίστωσα ότι το ηλικιακό σχήμα που αποδεσμεύεται μέσα από τους Βίους παραμένει σταθερό από την πρώιμη ως την ύστερη εποχή και αντιστοιχεί προς το σχήμα που αποδεσμεύουν οι άλλες διαθέσιμες πηγές, και κυρίως τα νομοθετικά κείμενα. Διαπίστωσα επίσης ότι η εικόνα για την παιδική ηλικία και τη νεότητα που μας δίνουν οι Βίοι των αγίων παρουσιάζει ομοιότητες προς αυτήν που σχηματίζουμε μέσα από την, ισχνή ομολογουμένως, υπάρχουσα βιβλιογραφία. Άλλωστε, καθώς

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/138.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

σπανίζουν οι δημογραφικές πληροφορίες για τη μέση βυζαντινή εποχή, όσες μελέτες έχουν γίνει ως τώρα στηρίζονται εν πολλοίς στο περιεχόμενο των αγιολογικών κειμένων, παράλληλα βεβαίως προς την αξιοποίηση των πληροφοριών που περιέχονται στα νομοθετικά κείμενα. Για την ύστερη εποχή οι διαθέσιμες πηγές είναι πλουσιότερες και προέρχονται από το σωζόμενο αρχειακό υλικό των εκκλησιαστικών δικαστηρίων. Παρά τον συχνά περιγραφικό χαρακτήρα τους, οι σχετικές μελέτες μας είχαν προϊδεάσει ότι το παιδί και ο νέος αντιμετωπίζονταν από τη βυζαντινή κοινωνία με απαξίωση.

Οι Βίοι της μέσης εποχής, που ήταν ο κύριος όγκος του υλικού μας, επιβεβαίωσαν την απαξίωση αυτή. Ζητούμενο ωστόσο παρέμενε να την ερμηνεύσουμε συνεκτιμώντας τις κοινωνικές παραμέτρους που επηρέαζαν και πιθανώς διαμόρφωναν συλλογικές στάσεις μέσα στη βυζαντινή κοινωνία απέναντι στα παιδιά και τους νέους. Πιο συγκεκριμένα ήταν απαραίτητο να συνεκτιμηθεί ο αγροτικός -ή για την ακρίβεια αγροτοποιημένος από τον 7ο αιώνα και ύστερα- χαρακτήρας της βυζαντινής κοινωνίας, της οποίας προϊόν ήταν οι Βίοι με τη μορφή και το περιεχόμενο που τους μελετάμε εδώ.

Σε γενικές γραμμές η ασταθής οικονομική και δημογραφική ισορροπία που χαρακτηρίζει τις μεσαιωνικές αγροτικές κοινωνίες συνυφαίνεται ασφαλώς με την απαξιωτική στάση που αντανακλάται και στους Βίους. Από την άλλη πλευρά, παρατηρήσαμε ότι η παιδική ηλικία των αγίων, παρ' ότι αρνητικά φορτισμένη, περιγράφεται λεπτομερώς. Το γεγονός αυτό μπορεί να συνδυαστεί με την αυξημένη σημασία που αποδίδεται κατά τη μέση εποχή στους σταθερούς οικογενειακούς δεσμούς, φαινόμενο που συμπίπτει με την αγροτοποίηση του Βυζαντίου. Επισημάναμε, με άλλα λόγια, ότι από τη στιγμή που η οικογένεια διαμορφώνεται ως σταθερή κοινωνική ομάδα, ο άγιος αποκτά παιδική ηλικία, που την περνά μέσα σε ένα χρηστό και αδιατάρακτο οικογενειακό περιβάλλον. Ως προς τη νεότητά του, είδαμε ότι ο άγιος ακολουθεί ορισμένες "τελετουργίες" μύησης σε ό,τι θα αποτελέσει το περιεχόμενο της ενήλικης ζωής του. Διακρίναμε δηλαδή καθαρά το πέρασμά του

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/139.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

από την παιδική στη νεανική ηλικία. Για τους άλλους ανθρώπους, όμως, παρατηρήσαμε ότι το πέρασμα γινόταν σιωπηρά, αφού η νεότητά τους προσδιοριζόταν από χαρακτηριστικά που ήταν πρωτίστως σωματικά. Αυτά, άλλωστε, τα χαρακτηριστικά απεκδυόταν ο άγιος, όταν αποφάσιζε να μονάσει. Στην κοινωνία των μέσων χρόνων οι νέοι δεν συγκροτούσαν επί τη βάσει της ηλικίας τους μίαν ξεχωριστή ομάδα με ιδιαίτερο ρόλο.

Η αναζήτηση των κοινωνικών παραγόντων που επηρέαζαν την αντιμετώπιση των παιδιών και των νέων επέβαλλαν τη σύγκριση των πληροφοριών που παρείχαν οι Βίοι με πληροφορίες από κείμενα του 11ου και 12ου αιώνα, μιας εποχής κατά την οποία η βυζαντινή κοινωνία γνωρίζει σημαντικές ανακατατάξεις. Τα κείμενα αυτά ασφαλώς δεν ήταν αγιολογικά, αφού τότε η αγιολογία είχε πλέον αρχίσει να παρακμάζει. Η μελέτη τους αποκάλυψε μία σταδιακή αλλαγή στον τρόπο με τον οποίον αντιμετωπιζόταν η παιδική ηλικία και η νεότητα. Αποδώσαμε την αλλαγή αυτή στην εδραίωση της αριστοκρατίας ως ηγετικής τάξης. Η αριστοκρατία, χωρίς να μεταβάλλει τα όρια των ηλικιών, έδωσε άλλον ρόλο στην καθεμία από τις διαμορφούμενες ηλικιακές ομάδες. Τότε, την εποχή της ισχυροποίησής της, διαφαίνεται μια στάση απέναντι στα παιδιά και τους νέους λιγότερο απαξιωτική σε σύγκριση με αυτήν που διαπερνά τα αγιολογικά κείμενα της μέσης βυζαντινής περιόδου.

Ο ειδικός χαρακτήρας των κειμένων μού υπέδειξε και μίαν άλλη κατεύθυνση που έπρεπε να πάρει η έρευνα. Θεώρησα ότι ήταν ενδιαφέρον να εξεταστούν τα όρια των αγιολογικών κειμένων ως πηγής για τη μελέτη του συγκεκριμένου θέματος. Είναι αυτονόητο για τον ιστορικό ότι τα κατάλοιπα μιας εποχής, οι λεγόμενες πηγές, μαρτυρούν για την εποχή αυτήν, όχι μόνον με το περιεχόμενό τους, αλλά και με την ύπαρξή τους. Η κοινωνική τους λειτουργία τη στιγμή της παραγωγής τους εξηγεί ως έναν βαθμό το περιεχόμενό τους και δίνει τη δυνατότητα μιας ακόμη ερευνητικής προσέγγισης.

Από την άποψη αυτή, ήταν αναγκαίο να ορισθεί το κοινό των Βίων. Η ταυτότητα των αποδεκτών τους θα μας παρέπεμπε στο

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/140.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

πολιτισμικό υπόβαθρο από το οποίο αντλούσαν τα κυριότερα στοιχεία τους τα κείμενα αυτά, που λειτουργούσαν σαφώς προπαγανδιστικά.

Οι Βίοι, λοιπόν, συντάσσονταν για να ενισχύσουν τον μοναστικό τρόπο ζωής και να νομιμοποιήσουν τα υπάρχοντα μοναστήρια· οι μοναχοί ήταν κατά κύριο λόγο το κοινό στο οποίο απευθύνονταν. Δεν γνωρίζουμε με αριθμούς την ταξική προέλευση των μοναχών στο Βυζάντιο. Αν λάβουμε όμως υπόψη το χαμηλό επίπεδο της εγγραμματοσύνης τους και τον αριθμό των επαρχιακών μοναστηριών, μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε ότι κατά ένα μεγάλο ποσοστό προέρχονταν από αγροτικά στρώματα. Έπρεπε, κατά συνέπεια, να διερευνηθεί αν και κατά πόσον η αναφορά στην ηλικιακή διαβάθμιση της ζωής των αγίων εξυπηρετούσε τον σκοπό για τον οποίον γράφονταν οι Βίοι και αν γινόταν κατανοητή από τους ανθρώπους που τους άκουγαν ή τους διάβαζαν.

Από την ανάλυση που επιχειρήθηκε, έγινε φανερό πώς, παρά το γεγονός ότι η αγιοσύνη ήταν ανεξάρτητη από την ηλικία ενός ανθρώπου, ο άγιος είχε ηλικία, είχε δηλαδή διακριτές φάσεις στη ζωή του, και αυτό, γιατί οι συγγραφείς των Βίων ήθελαν να πλάσουν ένα οικείο για τους μοναχούς στους οποίους απευθύνονταν πρόσωπο. Η ηλικιακή περιοδολόγηση της ζωής του αγιολογικού ήρωα προσέδιδε στη διήγηση αληθοφάνεια, επειδή ήταν αντίστοιχη προς μια βιολογική πραγματικότητα που αντιλαμβάνονταν οι αποδέκτες του κειμένου. Για τον ίδιο λόγο, για να είναι δηλαδή ο άγιος ένα οικείο, και επομένως δυνατόν να το μιμηθεί κανείς πρόσωπο, οι βιογράφοι δεν κάνουν συνήθως αυθαιρεσίες ως προς τα χρονικά όρια που θέτουν για τις πρώτες περιόδους της ζωής του. Τοποθετούν εξάλλου τις δραστηριότητες των αγίων μέσα σε αποδεκτά από την κοινωνία χρονικά πλαίσια, όσα τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως ήταν ορατά, αφού προβλέπονταν από τη νομοθεσία. Η προχωρημένη ηλικία, που έχουν πεθαίνοντας οι άγιοι, ξεπερνά κατά πολύ τον μέσο όρο ζωής, αλλά αποδίδει τη συμβολική σημασία των γηρατειών ως φορέων σοφίας.

Η αναφορά, ωστόσο, στις διαδοχικές ηλικιακές φάσεις της ζωής

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/141.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

του αγίου δεν απηχούσε μόνον μια βιολογική πραγματικότητα· αντιστοιχούσε και προς μιαν κοινωνική πραγματικότητα από την οποία αντλούσαν οι συγγραφείς των Βίων. Η ηλικιακή ήταν μια κατανοητή διαβάθμιση του χρόνου στην αντίληψη των ανθρώπων της εποχής, ακριβώς επειδή οι ηλικίες αντιπροσώπευαν για την κοινωνία αυτήν, του 7ου-11ου αιώνα, ένα βασικό σύστημα ταξινόμησης. Είναι άραγε τυχαίο ότι οσάκις γίνεται αναφορά μέσα στους Βίους σε ομάδες του πληθυσμού, τα κριτήρια που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας για να τις διακρίνει είναι η ηλικία και το φύλο;268 Έχω τη γνώμη ότι η ταξινομική αυτή επιλογή δεν είναι άσχετη προς τις απλές ταξικές δομές που χαρακτηρίζουν τη βυζαντινή κοινωνία κατά τους αιώνες που μεσολαβούν ανάμεσα στο καθοριστικό φαινόμενο της παρακμής των πόλεων και στο εξίσου καθοριστικό γεγονός της εμφάνισης της αριστοκρατίας.

Η κοινωνική λειτουργία των Βίων κατέστησε εντέλει σαφές ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα.

Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.

—————————————

268. Π.χ. στον Βίο του Στεφάνου ο αυτοκράτορας "προστάττειν είωθεν πάσαν ηλικίαν, από τε γηραιού, πρεσβύτου, και νεωτέρου, εφήβου τε και αρτιγενών βρεφών, άνδρας ομού και γυναίκας..." (Βίος Στεφάνου, 139).

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/142.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/143.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/144.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/145.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Πηγές

Παρατίθενται μόνον τα αγιολογικά κείμενα, καθώς οι άλλες πηγές που μελετήθηκαν καταγράφονται για λόγους οικονομίας μόνον στις υποσημειώσεις.

α) Βίοι αγίων ανδρών

Αθανάσιος, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως: Η. Delehaye, "La Vie d'Athanase, patriarche de Constantinople (1289-1293,1303-1309)", Mélanges d'archéologie et d'histoire 17 (1897), 39-75.

Αθανάσιος ο Αθωνίτης: Vitae duae antiquae sancti Athanasii Athonitae, ed. J.Noret, Brepols-Turnhout 1982.

Αθανάσιος των Μετεώρων: Ν. Βέης, "Συμβολή εις την ιστορίαν των μονών των Μετεώρων", Βυζαντίς Ι (1909), 237-261.

Αλύπιος ο Στυλίτης: Η. Delehaye, Les Saints stylifes, (Subs. Hag. 14), Bruxelles 1923 (ανατ. 1962), 150-194.

Ανδρέας ο Σαλός: P.G., t. 111, 629-888.

Αντώνιος: P.G., t. 26, 835-978.

Βλάσιος: AASS, nov. V, 657-669.

Γαλακτίων και Επιστήμη: AASS, nov. III, 35-45.

Γερμανός ο Αγιορείτης: Ρ. loannou, "Vie de Saint Germain l'Hagiorite par son contemporain le Patriarche Philothée de Constantinople", Anal. Boll. 70 (1950), 35-115.

Γεώργιος: Ρ.G., t. 115, 142-162.

Δαυίδ, Συμεών και Γεώργιος από τη Μυτιλήνη: "Acta Graeca 88. Davidis, Symeonis et Georgii Mytilenae in insula Lesbo", Anal. Boll. 18 (1899), 209-259.

Ευθύμιος o Νέος: Vie et office de S. Euthyme le Jeune, éd. L. Petit, Bibliothèque Hagiographique Orientale V, Paris 1904.

Θεόδωρος ο Στουδίτης: P.G., t. 99, 114-328.

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/146.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Θεόδωρος ο Συκεώτης: Α.- J. Festugière, Vie de Théodore de Sykéon, (Subs. Hag. 48), Bruxelles 1970.

Θεόδωρος ο Τήρων: Η. Delehaye, Les légendes grecques des Saints militaires, Paris 1909 (ανατ. 1975), 183-201.

Ιωάννης ο Ελεήμων: Η. Delehaye, "Une Vie inédite de Saint Jean l'Aumonier", Anal. Boll. 45 (1927), 5-74.

Ιωάννης, μητροπολίτης Ηρακλείας: V. Laurent, "La Vie de Jean métropolite d'Héraclée du Pont", Αρχείον Πόντου 6 (1935), 29-63.

Ιωαννίκιος: AASS, nov. II/1, 332-383.

Κύριλλος ο Φιλεώτης: Ε. Sargologos, La Vie de Saint Cyrille le Philéote, moine byzantin, (Subs. Hag. 39), Bruxelles 1964.

Κωνσταντίνος ο εξ Ιουδαίων: AASS, nov. VI, 628-656.

Λάζαρος ο Γαλησιώτης: AASS, nov. IIΙ, 508-588.

Λεόντιος, πατριάρχης Ιεροσολύμων: D. Tsougarakis, The Life of Leontios Patriarch of Jerusalem, Leiden-New York - Köln 1993.

Λουκάς ο Στειριώτης: Δ. Σοφιανού, Όσιος Λουκάς. Ο Βίος του Οσίου Λουκά του Στειριώτη, Αθήνα 1989.

Λουκάς ο Στυλίτης: H. Delehaye, Les Saints stylites, (Subs. Hag. 14), Bruxelles 1923 (ανατ. 1962), 194-237.

Μακάριος της Πελεκητής: "S. Macarii Monasterii Pelecetes Hegoumeni Acta Graeca", Anal. Boll. 16 (1897), 142-163.

Μάξιμος ο Καυσοκαλυβίτης: F. Halkin, "Deux Vies de St. Maxime le Kausokalybe, ermite au Mont Athos (XIVe s.)", Anal. Boll. 54 (1936) 38-112.

Μιχαήλ Μαλεΐνος, Vie et office de S. Michel Maléinos, éd. L. Petit, Bibliothèque hagiographique orientale IV, Paris 1903.

Νήφων: F. Halkin, "La Vie de Saint Niphon, ermite au Mont Athos (XIVe s.)", Anal. Boll. 58 (1940), 5-27.

Νικηφόρος του Μηδικίου: F. Halkin, "Νικηφόρος fondateur du monastère de Médikion en Bithynie", Anal. Boll. 78 (1960), 396-430.

Νικόλαος αρχιεπίσκοπος Μύρων: Ρ.G., t. 116, 317-356.

Νικόλαος της Σιών: I. Ševčenko and Ν. P. Ševčenko. The Life of St. Nicholas of Sion, Hellenic College Press, Brookline 1984.

Νίκων ο Μετανοείτε: Οδ. Λαμψίδου, Ο εκ Πόντου Όσιος Νίκων ο Μετανοείτε, Αθήναι 1982.

Πέτρος της Ατρώας: La vie merveilleux de saint Pierre d'Atroa, éd. V. Laurent, (Subs. Hag. 29), Bruxelles 1956.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/147.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Πλάτων: P.G., t. 99, 804-849.

Πορφύριος επίσκοπος Γάζης: Η. Grégoire - Μ. A. Kugener, Marc le Diacre, Vie de Porphyre, évêque de Gaza, Paris 1930.

Ρωμύλος: F. Halkin, "Un ermite des Balkans au XIVe siècle: La Vie grecque inédite de St. Romylos", Byzantion 31 (1961), 116-145.

Στέφανος ο Νέος: La Vie d'Étienne le Jeune par Étienne le Diacre, éd. Marie-France Auzépy, Variorum, London 1997.

Συμεών ο Νέος Θεολόγος: Un grand mystique byzantin. Vie de Syméon le Nouveau Théologien ( 940-1022), par Nicétas Stéthatos, éd. I. Hausherr- G. Horn, Orientalia Christiana 12, Roma 1928.

Συμεών ο Νέος ο Στυλίτης: Η. Delehaye, Les Saints stylites, (Subs. Hag. 14), Bruxelles 1923 (ανατ. 1962), 238-271.

Τρύφων: AASS, nov. IV, 336-343.

Υπάτιος: Callinicos Vie d'Hypatios, éd. G. J. M. Bartenick, (Sources Chrétiennes 177), Paris 1977.

Φιλάρετος: Μ. H. Fourmy - M. Leroy, "La Vie de S. Philarète", Byzantion 9 (1934), 113-167.

β) Βίοι αγίων γυναικών

Αθανασία της Αίγινας: Lydia Carras, "The Life of St. Athanasia of Aegina: A Critical Edition with Introduction", Maistor. Classical, Byzantine and Renaissance Studies for Robert Browning, ed. Ann Moffatt, Camberra 1984,199-224.

Ελισάβετ: F. Halkin, "Sainte Elisabeth d'Héraclée, abesse a Constantinople", Anal. Boll. 91 (1973), 251-264.

Ευφροσύνη: A. Boucherie, "Vita S. Euphrosinae", Anal. Boll. 2 (1883), 195-205.

Θέκλα: G. Dagron, Vie et miracles de Sainte Thècle, (Subs. Hag. 62), Bruxelles 1978.

Θεοδώρα αυτοκράτειρα: A. Μαρκόπουλος, "Βίος της αυτοκράτειρας Θεοδώρας", Σύμμεικτα 5 (1983), 268-269.

Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης: Σ. Πασχαλίδης, Ο βίος της οσιομυροβλύτιδος Θεοδώρας της εν Θεσσαλονίκη. Διήγησις περί της μεταθέσεως του τιμίου λειψάνου της οσίας Θεοδώρας, Θεσσαλονίκη 1991.

Θεοκτίστη η Λεσβία: ΑASS, nov. IV, 224-233.

Θωμαΐς η Λεσβία: AASS, nov. IV, 233-242.

Μαρία η Αιγύπτια: Βίος Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, Άγιον Όρος 1987.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/148.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Μαρία η Νέα: AASS, nov. IV, 688-705.

Ματρώνα: AASS, nov.ΙΙΙ, 790-813.

Μελανία: D. Gorce, Vie de Sainte Mélanie, (Sources Chrétiennes 90), Paris 1962.

2. Βοηθήματα

Χριστίνα Γ. Αγγελίδη, "Η παρουσία των σαλών στη βυζαντινή κοινωνία", Πρακτικά ημερίδας: Οι Περιθωριακοί στο Βυζάντιο, Αθήνα 1993, 85-102.

Hélène Ahrweiler, "L'Asie Mineure et les invasions arabes (VIIe-IXe siècles)", Revue Historique 227/1 (1962), 1-32 [= Études sur les structures administratives et sociales de Byzance, Variorum Reprints, London 1971, αρ. ΙΧ].

Hélène Antoniadis-Bibicou, "Quelques notes sur l'enfant de la moyenne époque byzantine (du VIe au XIIe siècle)". Annales de démographie historique, 1973, 74-84.

H. Αντωνόπουλος, "Προλεγόμενα για μια τυπολογία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στη βυζαντινή εικονογραφία". Πρακτικά, τ. A', 271-286.

Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, Paris 1975.

Marie-France Auzépy, "De Philarète, de sa famille et de certains monastères de Constantinople", Les saints et leur sanctuaire à Byzance, Paris 1993, 117-135.

Joëlle Beaucamp, "L'allaitement: mère ou nourrice?", JÖB 32/2 (1982), 549-558.

H.-G. Beck, Η βυζαντινή χιλιετία, μετ. Δ. Κούρτοβικ, Αθήνα 1990.

Έρα Βρανούση, "Ο καθηγούμενος της μονής Πάτμου Ιωσήφ Ιασίτης και η αρχαιότερη αναγραφή χειρογράφων της μονής". Δελτίο της Χριστιανικής και Αρχαιολογικής Εταιρείας 4 (1964), 345-351.

R. Browning, "Literacy in the Byzantine World", Byzantine and Modern Greek Studies 4 (1978), 39-53.

Του ιδίου, "The Low Level Saint's Life in the Early Byzantine World", The Byzantine Saint, ed. R. Hackel, London 1981, 117-127.

Τού ιδίου, "Further Reflections on Literacy in Byzantium", ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ. Studies in Honor Speros Vryonis Jr., New York 1993, 69-84.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/149.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

C. M. Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη βιομηχανική επανάσταση: κοινωνία και οικονομία 1000-1700, μετ. Π. Σταμούλης, Αθήνα 1988.

R. Chartier, "Η διανοητική ιστορία σήμερα: πολιτισμικά συστήματα, νοητικές αναπαραστάσεις, κειμενικές πραγματικότητες", μετ. Ε. Γαζή, Διανοητική Ιστορία. Όψεις μιας σύγχρονης συζήτησης, Αθήνα 1996, 17-65.

Marie-Hélène Concourdeau, "Regards sur le nouveau-né à Byzance", RΕΒ 51 (1993), 161-176.

Μάρθα Γρηγορίου-Ιωαννίδου, "Πληροφορίες αγιολογικών κειμένων γύρω από στρατιωτικά ζητήματα", Πρακτικά του Α' Διεθνούς Συμποσίου: Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Τομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση, Αθήνα 1989, 531-545.

G. Dagron, "L'homme sans honneur ou le saint scandaleux". Annales É.S.C., juillet-août 1990, 929-939.

Του ιδίου, "L'ombre d'un doute: L'hagiographie en question, VIe-XIe siècle", DΟΡ 46 (1992), 59-68.

H. Delehaye, "La Vie de S. Théoctiste de Lesbos", Byzantion 1 (1924), 190-200.

G. Duby, "Au XIIe siècle: Les 'jeunes' dans la société aristocratique". Annales É.S.C., 1964, 835-846 [= Hommes et structures du moyen âge, Paris 1973, 213-225].

S. Efthymiadis, "The Byzantine Hagiographer and his Audience in the Ninth and Tenth Centuries", Metaphrasis. Redactions and Audiences in Middle Byzantine Hagiography, ed. Chr. Hogel, The Research Council of Norway 1996, 59-79.

U. Fabietti, "Η οικοδόμηση της νεότητας: Μια ανθρωπολογική προοπτική", Πρακτικά, τ. A', 115-129.

Catia Galatariotou, The Making of a Saint. The Life, Times and Sanctification of Neophytos the Recluse, Cambridge University Press 1990.

P. Gautier, "La diataxis de Michel Attaliate", RΕΒ 39 (1981), 5-143.

A. Guillou, La civilisation byzantine, Paris 1974, 226-227.

A. J. Gourevitch, Les catégories de la culture médiévale, Paris 1983.

F. Halkin, "L'hagiographie byzantine au service de l'histoire". Thirteenth International Congress of Byzantine Studies Oxford 1966, Oxford 1966, 1-10.

Μ. Harl, "Les trois quarantaines de la vie de Moise, schéma idéal de la vie du moine évêque chez les Pères Cappadociens", Revue des Études Grecques 80 (1967), 407-412.

Σελ. 149
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 130
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    ταυτότητας Νικηφόρος που συνέγραψε τον Βίο του Ανδρέα εκείνο που ουσιαστικά επιδιώκει είναι να εκθέσει τις προσωπικές του απόψεις για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο, παρεκκλίνοντας, όπως επισημαίνει ο εκδότης του Βίου, σε πολλά σημεία από τις κατεστημένες εκκλησιαστικές θέσεις.259 Με αυτά τα δεδομένα, είναι σαφές ότι δεν αποτελούσε στόχο των κειμένων η διαπαιδαγώγηση των αποδεκτών τους. Τόσο ο Νικήτας όσο και ο Νικηφόρος απευθύνονταν πιθανώς σε κοινό διαφορετικό από το κοινό στο οποίο απευθύνονταν οι συγγραφείς των άλλων Βίων, και πάντως όχι σε μοναχούς. Ευλόγως λοιπόν υποθέτουμε ότι αποδέκτες των κειμένων αυτού του είδους ήταν πεπαιδευμένοι αναγνώστες, για τους οποίους δεν ήταν απαραίτητο εργαλείο ανάλυσης η ηλικιακή μέτρηση του χρόνου.

    Συμπερασματικά, η ηλικιακή οριοθέτηση της ζωής του αγίου μοιάζει να έχει νόημα μόνον όταν ο άγιος είναι ασκητής ή μοναχός, Ο Βίος του Κυρίλλου είναι πάλι ενδεικτικός, καθώς ο συνδυασμός κοσμικού και ασκητή αγίου αποτυπώνεται και στον τρόπο με τον οποίο εξιστορείται η ζωή του. Ο βιογράφος αναφέρει τα τρία χρόνια που ο Κύριλλος πέρασε ως ναυτικός, τα τρία χρόνια που πέρασε στο μοναστήρι με τον αδελφό του και τα άλλα τρία χρόνια που έζησε εκεί μόνος του. Δεν τον ενδιαφέρει να περιγράψει συστηματικά από άποψη χρονολογική τη ζωή του αγίου. Οσάκις το επιχειρεί, το κάνει μόνον για να διευκολύνει την αφήγησή του στην αρχή των κεφαλαίων. Άλλωστε την ηλικία του Κυρίλλου, όταν άρχισε το μοναστικό του στάδιο, τη μαθαίνουμε παρεμπιπτόντως προς το τέλος της διήγησης.

    β) Οι άγιες γυναίκες

    O αριθμός των αγιολογικών κειμένων τα οποία αναφέρονται σε γυναίκες που αγίασαν κατά τη βυζαντινή εποχή είναι σημαντικός. Έγινε έτσι δυνατόν να μελετηθεί από πολλές πλευρές η γυναικεία

    —————————————

    259. Rydén, ό.π., 57-71.