Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 2-21 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/2.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/3.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΗΛΙΚΙΕΣ

ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Σελ. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/4.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© 1997, ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών 417, τηλ. 25 32 465, Fax 25 31 420

ISBN 960-7138-17-1

Σελ. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/5.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΑΝΤΩΝΙΑ ΚΙΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ

ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΗΛΙΚΙΕΣ

ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά

κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————30—————————————

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ E.Ι.E.

ΑΘΗΝΑ 1997

Σελ. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/6.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/7.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Χρονολογίες μακροπρόσωπες

που νήστεψαν το μέλλον κι άγιασαν

πετάν τα ράσα τους

κι ανθίζουν εγκόσμιο ανάσκελο χρόνο

KIKH ΔΗΜΟΥΛΑ

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/8.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/9.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

σ. 11-Ι2

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

σ. 14

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΟΙ ΒΙΟΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΗΓΗ

σ. 13-58

Εισαγωγή 15

Τα κείμενα 19

Οι Βίοι των αγίων και το κοινό τους 30

Η μέτρηση του χρόνου στους Βίους των αγίων 46

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

ΟΙ ΑΓΙΟΙ KAI Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥΣ

σ. 59-136

Ο άγιος ως παιδί 61

α) Η φροντίδα των γονέων 67

β) Η εκπαίδευση του αγίου 69

γ) Ο παιδαριογέρων 73

Τα παιδιά μέσα στους Βίους 76

Η θέση του παιδιού μέσα στη βυζαντινή κοινωνία 87

Ο άγιος ως νέος 96

Οι νέοι μέσα στους Βίους 111

Οι νέοι στη βυζαντινή κοινωνία 117

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/10.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

O άγιος ως γέρος 12I

Άγιοι χωρίς ηλικία 126

α) Οι κοσμικοί άγιοι 126

β) Οι άγιες γυναίκες 130

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

σ. 137-141

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

σ. 143-154

Πηγές 143

Βοηθήματα 146

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ

σ. 155-161

RÉSUMÉ σ. 163-165

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/11.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Αποδέχθηκα την πρόταση της Επιτροπής του Ι.A.E.N, να συμμετάσχω στο ερευνητικό της πρόγραμμα, επειδή θεωρώ ώριμη, και επιτακτική, την ανάγκη να συνομιλήσουν οι μελετητές της νεοελληνικής ιστορίας με τους μελετητές της ιστορίας του Βυζαντίου. Η πορεία της ιστορικής έρευνας στη χώρα μας, η θεματική και κυρίως η μεθοδολογική της διεύρυνση, επιτρέπει την ανάπτυξη αυτού του διαλόγου, ο οποίος, είμαι βέβαιη, θα γονιμοποιήσει και τα δύο ερευνητικά πεδία.

Από την άλλη πλευρά, αναζητούσα την ευκαιρία να μελετήσω συστηματικά τα αγιολογικά κείμενα για να κατανοήσω τη λειτουργία τους και τη διάδοσή τους μέσα σε μια κοινωνία που την ξέρουμε θρησκευόμενη, χωρίς όμως να μπορούμε πάντοτε να διακρίνουμε τις μη θρησκευτικές πλευρές της. Την αφορμή μου την έδωσε η πρόταση του Ι.Α.Ε.Ν. και έτσι υπέβαλα τον Ιανουάριο του 1995 το ερευνητικό σχέδιο να μελετηθεί η κλίμακα των ηλικιών μέσα από τα αγιολογικά κείμενα που ως βιογραφικά θεωρούσα ότι προσφέρονταν για τέτοιου είδους προσεγγίσεις.

Σήμερα, τρία χρόνια μετά, έχοντας φθάσει στο τέλος, η πρώτη μου προτεραιότητα είναι να ευχαριστήσω τα μέλη της Επιτροπής του Ι.A.E.N. για την ευκαιρία που μου έδωσαν να δοκιμάσω τις ιστοριογραφικές μου ανησυχίες. Τον κύριο Σπύρο Ι. Ασδραχά, που από τα φοιτητικά μου χρόνια στέκεται αρωγός σε παρόμοιες αναζητήσεις και τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη, που με σταθερά φιλική διάθεση και με ατελείωτη υπομονή με βοήθησε να αντιμετωπίσω πολλές ουσιαστικές και πρακτικές δυσκολίες αυτής της έρευνας.

Η μελέτη μου ασφαλώς δεν εξαντλεί το θέμα. Θα έλεγα πως

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/12.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

είναι περισσότερο μια απόπειρα να αξιοποιηθούν τα αγιολογικά κείμενα ως πηγή για την κατανόηση της βυζαντινής κοινωνίας. Αν αυτό το πέτυχα, το οφείλω και στους συναδέλφους μου, οι οποίοι με διάφορους τρόπους με βοήθησαν να την ολοκληρώσω. Ιδιαιτέρως στη Χριστίνα Αγγελίδη, που ήταν πάντοτε πρόθυμη να συζητήσουμε όσα προβλήματα περί τα κείμενα ανέκυπταν και στη Ρίκα Μπενβενίστε, της οποίας η συνδρομή, άμεση όποτε τη ζήτησα, δεν εξαντλήθηκε στην ανταλλαγή απόψεων για τα μεθοδολογικά ζητήματα της έρευνας. Η πείρα του κυρίου Πάνου Βλάχου ως επιμελητή της έκδοσης και η τέχνη του Χρίστου Μανουσαρίδη, μαζί με την προσωπική του φροντίδα για τη δουλειά μου, της έδωσαν την τελική - έντυπη - μορφή της. Τους ευχαριστώ όλους θερμά.

Το μικρό αυτό βιβλίο θέλω να το προσφέρω στην κυρία Evelyne Patlagean. Για τα όσα πολλά μου έμαθε μέσα από τις μελέτες της για τους βυζαντινούς αγίους και τους Βίους των. Κυρίως όμως επειδή με προτρέπει, με το παράδειγμά της, να αναζητώ το ενδιαφέρον της βυζαντινής ιστορίας μέσα σε έναν ευρύτερο ιστορικό και ιστοριογραφικό κόσμο.

A.K.

Δεκέμβριος 1997

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/13.gif&w=600&h=915 30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΟΙ ΒΙΟΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΗΓΗ

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/14.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

AASS : Acta Sanctorum

Anal. Boll. : Analecta Bollandiana

BF : Byzantinische Forschungen

BZ : Byzantinische Zeitschrift

DOP : Dumbarton Oaks Papers

JÖB : Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik

Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός :Φ. Κουκούλες, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. A'-ΣΤ', Αθήναι 1948-1957

Πρακτικά : Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου : Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, τ. A'-B', Αθήνα 1984

Ρ.G. : Patrologia Graeca

REB : Revue des Études Byzantines

Subs. Hag. : Subsidia Hagiographica

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/15.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Είναι κοινός τόπος στην έρευνα ότι η αγιολογική παραγωγή στο Βυζάντιο ήταν ιδιαιτέρως πλούσια. Ο C. Mango έχει υπολογίσει ότι τα αγιολογικά κείμενα είναι 2500 περίπου, πολύ περισσότερα δηλαδή από άλλων κατηγοριών βυζαντινά κείμενα.1 Οι Βίοι των αγίων καταλέγονται στην αγιολογία. Είναι εκτενείς διηγήσεις της ζωής και του έργου ενός προσώπου που αγίασε, γραμμένες με λογοτεχνικές συχνά αξιώσεις και σύμφωνα με συγκεκριμένους αφηγηματικούς κανόνες· σε γενικές γραμμές ακολουθούν τα πρότυπα της εγκωμιαστικής βιογραφίας που κληροδότησε στον μεσαίωνα η ύστερη αρχαιότητα. Βίοι αγίων, με πρώτο δείγμα τον Βίο του αγίου Αντωνίου τον 4ο αιώνα, γράφονται με μικρότερη ή μεγαλύτερη πυκνότητα κατά περιόδους σε ολόκληρη τη βυζαντινή εποχή.

Είναι επίσης κοινός τόπος ότι τα αγιολογικά κείμενα αποτελούν μια σημαντική πηγή για τη μελέτη του Βυζαντίου. Περιττεύει να σχολιαστεί μία ακόμη φορά ο πλούτος των πληροφοριών που περιέχουν τα κείμενα αυτά ως προς τα λεγόμενα realia της βυζαντινής ιστορίας,2 καθώς πρόκειται για πληροφορίες που έχουν επανειλημμένως αναδειχθεί και έχουν αξιοποιηθεί με ποικίλους τρόπους, Προφανώς δεν αναφέρομαι στην αποδελτίωσή τους με "λαογραφικού" τύπου αιτούμενα, αποδελτίωση η οποία είναι ατελέσφορη και ξεπερασμένη, στο μέτρο που η παρατακτική και αχρονική έκθεση

—————————————

1. C. Mango, Βυζάντιο. Η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης, μετ. Δ. Τσουγκαράκης, Αθήνα 1988, 275.

2. F. Halkin, "L'hagiographie byzantine au service de l'histoire", Thirteenth International Congress of Byzantine Studies Oxford 1966, Oxford 1966, 1-10.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/16.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

των πληροφοριών τις απομονώνει από τα κοινωνικά, άρα τα ιστορικά τους, συνδηλούμενα και ο "λαϊκός βίος" των Βυζαντινών χρησιμοποιείται ως ισχυρό επιχείρημα για να πιστοποιηθεί η ανά τους αιώνες συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού.3 Κάνω κυρίως λόγο για την αξιοποίηση αυτών των πληροφοριών στο πλαίσιο της δημογραφικής και της οικονομικής ιστορίας του Βυζαντίου, για τη διερεύνηση των οποίων οι πληροφορίες που διαθέτουμε από άλλες πηγές δεν είναι ούτε ποσοτικά ούτε ποιοτικά όσες θα θέλαμε. Από την άποψη πάντως που μας ενδιαφέρουν τα πράγματα εδώ, πρέπει να υπογραμμίσουμε μια διαπίστωση που τυχαίνει πλέον αποδοχής και περαιτέρω επεξεργασίας από τους βυζαντινολόγους: τα αγιολογικά κείμενα, λόγω του ηθικοπλαστικού χαρακτήρα τους, απηχούν και διαμορφώνουν αξίες, κοινωνικά πρότυπα και στερεότυπα, τα οποία αποδεσμεύονται κυρίως μέσα από την ανάλυση των κοινών τόπων, που απαντούν στα κείμενα αυτά,4 Περιέχουν, με άλλα λόγια, στοιχεία της κοινωνίας μέσα στην οποία παράγονται, στο επίπεδο των συλλογικών νοοτροπιών. Από την άποψη αυτή, τα αγιολογικά κείμενα είναι εξαιρετικά χρήσιμα για τη μελέτη της κοινωνικής ιστορίας του Βυζαντίου, πολύ περισσότερο καθώς ο μεγάλος αριθμός αυτών που σώζονται εξασφαλίζει ένα δείγμα, το οποίο, ποσοτικά τουλάχιστον, μπορεί να θεωρηθεί αντιπροσωπευτικό.

Ο Βίος είναι ένα κείμενο που γράφεται για να τέρψει, αλλά και να διδάξει. Υπό μίαν έννοια είναι ένα κείμενο που γράφεται για να προπαγανδίσει ιδέες, στάσεις και αξίες. Επομένως, ο συγγραφέας του λαμβάνει υπόψη τόσο το κοινό στο οποίο απευθύνεται., όσο

—————————————

3. Βλ. πρόσφατα Μανόλης Γ. Βαρβούνης, Όψεις της καθημερινής ζωής των Βυζαντινών από αγιολογικά κείμενα, Αθήνα 1994, ως χαρακτηριστικό δείγμα τέτοιου τύπου αποδελτίωσης των αγιολογικών κειμένων.

4. Αυτόν τον τρόπο αξιοποίησης των αγιολογικών κειμένων πρώτη συστηματοποίησε και υπέδειξε η Evelyne Patlagean, "Ancienne hagiographie byzantine et histoire sociale". Annales É.S.C., 1968, 106-125 [= Structure sociale, famille, chrétienté à Byzance IVe-XIe siècle, Variorum Reprints, London 1985, αρ. V].

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/17.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

και το θρησκευτικό σύστημα, όπως αυτό υφίσταται και εκφράζεται στην εποχή του.

Ο Βίος λοιπόν μαρτυρεί σε τρία επίπεδα ως προς τις νοοτροπίες. Για τον αφηγητή ως εκφραστή αυτού του συστήματος, για τον άγιο ως ήρωα και πρότυπο κοινωνικής συμπεριφοράς, και για το κοινό αίσθημα. Μαρτυρεί δε με δύο τρόπους: Ως κείμενο αυθύπαρκτο, με τη δική του ιστορία, και ως πηγή επιμέρους πληροφοριών.

Με την παρούσα μελέτη επιχειρείται να αξιοποιηθούν οι Βίοι των αγίων και στα τρία αυτά επίπεδα· στόχος της είναι να διερευνηθεί πώς αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών και ποιο ήταν το περιεχόμενο της καθεμιάς. Ειδικότερα έχει ενδιαφέρον να εξεταστεί πώς αποτυπωνόταν μέσα στα κοινωνικά της συμφραζόμενα η παιδική ηλικία και το πέρασμα στη νεότητα και συγχρόνως να αναζητηθούν οι αλλαγές που σημειώθηκαν κατά τη διάρκεια της βυζαντινής ιστορίας.

Στο σημείο αυτό χρειάζεται μια, προφανής πιθανώς, διευκρίνιση: Ο άγιος υπάρχει για τον ιστορικό μόνον μέσα από τα κείμενα ή τις εικόνες που αναφέρονται σε αυτόν. Συνεπώς, ο καθ' οιονδήποτε τρόπο διατυπωμένος "λόγος" περί του αγίου είναι το υλικό που έχει στη διάθεσή του και οφείλει να αναλύσει ο ερευνητής, όταν αντιμετωπίζει την αγιοσύνη ως κοινωνικό φαινόμενο. Στο πλαίσιο της επιχειρούμενης εδώ έρευνας η αγιοσύνη μάς απασχολεί ασφαλώς στις κοινωνικές της διαστάσεις· γι' αυτό, θα περιοριστούμε στα κείμενα των Βίων ως πολιτισμικά προϊόντα, ως φορείς σημασιών, ιστορικά προσδιορισμένων, οι οποίες πρέπει να ανιχνευθούν και να ερμηνευθούν. Έτσι, δεν θα μας απασχολήσουν οι άγιοι ως ιστορικά πρόσωπα. Δεν θα εξεταστεί δηλαδή αν ένας άγιος όντως υπήρξε, ούτε πότε ή πώς έδρασε. Είναι επίσης αυτονόητο ότι τα αγιολογικά κείμενα περιέχουν δάνεια προερχόμενα από τις Γραφές και την εν γένει θεολογική γραμματεία. Η συστηματική παράθεσή τους όμως θα οδηγούσε στη φορμαλιστική ανάλυση του περιεχομένου των κειμένων, και θα τα στερούσε από τις κοινωνικές τους αναφορές τις οποίες αναζητούμε.

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/18.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Αφετηριακή υπόθεση της έρευνας αποτελεί η σκέψη ότι οι Βίοι ως κατηγορία κειμένων, που εξιστορούν τη ζωή ενός ανθρώπου από τη γέννηση ως τον θάνατό του, είναι μια πηγή προνομιακή για την ανασύσταση της κλίμακας των ηλικιών στη συλλογική συνείδηση των Βυζαντινών. Βεβαίως, η μελέτη της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, όπως άλλωστε και των γηρατειών, στο Βυζάντιο δεν θα βασιζόταν μόνον στους Βίους των αγίων. Όπως θα εξηγήσω, τα αγιολογικά κείμενα πρέπει να ελεγχθούν ως προς την πληροφοριακή τους αξία, επειδή είναι κείμενα προπαγανδιστικά. Επιπλέον, ο άγιος ως πρόσωπο που πλάθεται από τα κείμενα είναι χωρίς αμφιβολία μία εξαιρετική περίπτωση. Επιβάλλεται εντούτοις να εξεταστεί ποιον ρόλο είχε η εξαίρεση μέσα στις κανονικότητες της βυζαντινής κοινωνίας. Θα ήταν πιο ακριβές εντέλει, αν έλεγα ότι η αξιοποίηση των Βίων μπορεί να συμβάλει στη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο η κοινωνία αυτή ταξινομούσε και αντιμετώπιζε τις διάφορες ηλικιακές ομάδες των μελών της, με όλες βεβαίως τις επιφυλάξεις που γεννά ο χαρακτήρας των κειμένων.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/19.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

TA ΚΕΙΜΕΝΑ

Τα κείμενα, οι Βίοι των αγίων, θέτουν πολλά και σοβαρά μεθοδολογικά προβλήματα στον ερευνητή. Δεν είναι μόνον ο όγκος του αγιολογικού υλικού που καθιστά την περιήγηση στους Βίους των αγίων μίαν επίπονη προσπάθεια. Είναι κυρίως το γεγονός ότι ο ιστορικός, προκειμένου να αξιοποιήσει αυτά τα τόσο πολυάριθμα και ποικίλα κείμενα ως πηγή πληροφοριών για τη μελέτη της βυζαντινής κοινωνίας, χρειάζεται να τα κατατάξει σε επιμέρους κατηγορίες. Εξάλλου, επειδή οι Βίοι φαίνεται ότι είχαν μεγάλη διάδοση, ένα σοβαρό πρόβλημα σχετίζεται με τη χειρόγραφη παράδοσή τους, πρόβλημα του οποίου η επίλυση προϋποθέτει τη φιλολογική καταρχήν προσέγγιση των κειμένων. Καθίσταται, κατά συνέπεια, πρακτικά αδύνατον να αποκτήσει ένας ερευνητής εποπτεία ολόκληρου του διαθέσιμου αγιολογικού υλικού. Με αυτές τις προϋποθέσεις, ήταν ιδιαιτέρως δύσκολο να επιλεγούν οι Βίοι, που ως αντιπροσωπευτικοί θα συγκροτούσαν το corpus των πρόσφορων για τη συγκεκριμένη μελέτη κειμένων.

Παρά ταύτα, επειδή ορισμένα κριτήρια έπρεπε να χρησιμοποιηθούν ώστε το τεράστιο αυτό υλικό να τεθεί υπό έλεγχο, χρησιμοποίησα τα κριτήρια εκείνα που κατά τη γνώμη μου ήταν αναγκαίο να συνεκτιμηθούν για τη διατύπωση και την επεξεργασία των ερωτημάτων που γεννώνται σχετικά με τη συλλογική εικόνα για τις ηλικίες στα βυζαντινά χρόνια.

Ως πρώτο, λοιπόν, κριτήριο ομαδοποίησης των Βίων επελέγη το χρονολογικό, σύμφωνα με την κλασική διαίρεση της βυζαντινής ιστορίας σε πρώιμη, μέση και ύστερη εποχή. Διέκρινα τους Βίους αναλόγως προς την εποχή κατά την οποία συντάχθηκε το κείμενο

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/20.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

και προς την εποχή όπου έζησε ο βιογραφούμενος άγιος. Καθώς μεγάλος αριθμός Βίων σώζεται σε χειρόγραφα που χρονολογούνται πολύ αργότερα από τη στιγμή όπου το κείμενο συντάχθηκε για πρώτη φορά και επειδή η παρέμβαση του Συμεών του Μεταφραστή τον 10ο αιώνα είναι για πολλούς Βίους απροσδιόριστη, περιορίστηκα στα σαφώς χρονολογημένα κείμενα και επικέντρωσα την προσοχή μου στους Βίους της μέσης εποχής, για λόγους που θα εκθέσω αμέσως πιο κάτω.

Παράλληλα, ένα άλλο κριτήριο που χρησιμοποίησα ήταν το φύλο του αγίου και διέκρινα τους Βίους των αγίων γυναικών από τους Βίους των ανδρών αγίων κατά περιόδους.

Ένα τρίτο κριτήριο ήταν η διάκριση των κειμένων σε Βίους κοσμικών και σε Βίους μη κοσμικών αγίων. Οι Βίοι των ανθρώπων που αγίασαν ως ασκητές, μοναχοί ή ιερωμένοι είναι, ευλόγως, πολυαριθμότεροι από τους άλλους, τους συγκριτικά ελάχιστους, Βίους των ανθρώπων, οι οποίοι αγίασαν χωρίς να περιβληθούν το σχήμα του μοναχού ή του κληρικού και έζησαν κάνοντας ελεημοσύνες και θαύματα, έξω από το οργανωμένο σώμα της Εκκλησίας.

Μία ακόμη ταξινόμηση βασίστηκε στη διάδοση του καθενός κειμένου· έπρεπε, δηλαδή, να μελετηθούν Βίοι που από τη χειρόγραφη παράδοσή τους φαίνεται ότι ήταν διαδεδομένοι και, δυνάμει τουλάχιστον, επηρέασαν συγγραφείς και κοινό, αλλά και Βίοι που διασώθηκαν σε περιορισμένον αριθμό χειρογράφων και επομένως εικάζεται ότι είχαν περιορισμένη απήχηση.

Ένα ακόμη κριτήριο, το οποίο έλαβα υπόψη, ήταν η ιδιότητα και η μικρή ή μεγάλη μόρφωση του συγγραφέα.

Τέλος, όλα τα κείμενα που επελέγησαν εξιστορούν τη ζωή αγίων που περιλαμβάνονται στο Συναξάριο της Μεγάλης Εκκλησίας, ανήκουν δηλαδή στο επίσημο εορτολόγιο. Ασφαλώς, το κριτήριο αυτό ενέχει στοιχεία αυθαιρεσίας, καθώς δεν είναι γνωστό πώς και με ποιες προϋποθέσεις ένας άνθρωπος συγκαταλεγόταν στη χορεία των αγίων.5

—————————————

5. C. Mango, "The Saints", The Byzantines, ed. G. Cavallo, The University

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/21.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Με βάση τα προαναφερθέντα "εξωτερικά" κριτήρια, που έπρεπε να συνεκτιμηθούν, έγινε η επιλογή των κειμένων και συγκροτήθηκε o πρώτος κατάλογος των προς μελέτη Βίων. Ο κατάλογος συμπληρώθηκε με βάση "εσωτερικά" κριτήρια που σχετίζονταν με το ύφος του κειμένου και την αντιπροσωπευτικότητά του στο σύνολο της αγιολογικής παραγωγής μιας περιόδου. Αποδελτιώθηκαν έτσι συνολικά πενήντα τρεις Βίοι. Από αυτούς οι δέκα γράφτηκαν ή αναφέρονται σε αγίους που έζησαν κατά την πρώιμη εποχή, οι είκοσι τέσσερεις συντάχθηκαν κατά τη μέση εποχή, και οι επτά κατά τους παλαιολόγειους χρόνους και αφορούν άνδρες αγίους. Από τους πενήντα τρεις Βίους δώδεκα αναφέρονται σε γυναίκες που αγίασαν, και προέρχονται πέντε από την πρώιμη, έξι από τη μέση και ένας από την ύστερη εποχή.

Είναι προφανές ότι ο κύριος όγκος του υλικού μας προέρχεται από τη μέση εποχή (7ος-11ος αι.). Οι αιώνες που αντιστοιχούν στη μέση βυζαντινή εποχή θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως οι χρυσοί αιώνες της αγιολογίας. Όχι μόνον επειδή τότε γράφτηκαν τα περισσότερα κείμενα, αλλά κυρίως επειδή τότε παρήχθησαν τα περισσότερα ερεθίσματα για τη συγγραφή τους. Από αυτήν την άποψη, ήταν ευχερέστερο να μην περιληφθούν, παρά μόνον δειγματοληπτικά, στη μελέτη μου οι πρώιμοι Βίοι, οι οποίοι άλλωστε απηχούν τη μεταβατική εποχή των πρώτων βυζαντινών αιώνων. Εξετάστηκαν οι Βίοι των εξής αγίων, των οποίων η λατρεία τοποθετείται στην πρώιμη εποχή: Αντωνίου, Γαλακτίωνος και Επιστήμης, Τρύφωνος, Πορφυρίου επισκόπου Γάζης, Νικολάου αρχιεπισκόπου Μύρων, Νικολάου της Σιών, Γεωργίου, Θεοδώρου του

—————————————

of Chicago Press, Chicago 1997, 261-263. Μέσα πάντως στους εξεταζόμενους Βίους είναι αξιοσημείωτα τα γεγονότα που περιγράφει ο Νικήτας Στηθάτος και αφορούν τη λατρεία που θέλησε να καθιερώσει ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος για το πρόσωπο του πνευματικού του πατέρα. Ο Συμεών κατηγορήθηκε για την πρωτοβουλία του αυτή και αναγκάστηκε να απολογηθεί ενώπιον της Πατριαρχικής Συνόδου (Βίος Συμεών του Νέου Θεολόγου, 110-112).

Σελ. 21
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 2
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ