Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 61-80 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/61.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ο ΑΓΙΟΣ ΩΣ ΠΑΙΔΙ

Από τα κείμενα που επελέγησαν νομίζω ότι είναι χρήσιμο να παρατεθεί, συνοπτικά βεβαίως, η περιγραφή της παιδικής ηλικίας καθενός αγίου, ώστε να συγκεντρωθούν και να αναδειχθούν οι πληροφορίες που μπορούν να μας οδηγήσουν στη συγκρότηση μιας τυπολογίας.

Ο Θεόδωρος ο Συκεώτης γεννήθηκε στη Συκεώνα, ένα χωριό κοντά στην Άγκυρα. Η γιαγιά του είχε πανδοχείο και η μητέρα του ήταν εταίρα· τον απέκτησε από τη σχέση της με έναν αξιωματούχο, περαστικό από το πανδοχείο της μητέρας της, η οποία και τη βοήθησε στην ανατροφή του Θεόδωρου. Όταν ο άγιος έγινε 6 χρόνων, η μητέρα του σκέφθηκε να τον στείλει στην Κωνσταντινούπολη στην υπηρεσία του αυτοκράτορα· ο άγιος Γεώργιος όμως που παρουσιάστηκε σε όραμα την απέτρεψε και της προείπε τη μελλοντική εξέλιξη του παιδιού. Σε ηλικία 8 χρονών ο άγιος άρχισε κοντά σε έναν δάσκαλο τα πρώτα του μαθήματα ως τα 12 χρόνια του, οπότε αρρώστησε από πανούκλα. Στο διάστημα αυτό ήταν ήδη διακριτή η έφεσή του προς τον Θεό· συγχρόνως όμως ήταν ένα παιδί που συγχρωτιζόταν με τους συνομηλίκους του και έπαιζε μαζί τους, αν και ξεχώριζε από αυτούς λόγω της ωριμότητας και της γλυκύτητάς του.

Ο Αλύπιος ο Στυλίτης καταγόταν από την Αδριανούπολη της Παφλαγονίας. Η μητέρα του, ενώ τον κυοφορούσε, είδε ένα σημαδιακό γι' αυτόν όνειρο. Ο πατέρας του πέθανε, όταν ο άγιος ήταν τριών χρόνων. Τότε η μητέρα του τον πήγε στην εκκλησία "κηδεμόνα των ορφανών και χηρών μόνον επισταμένη αγαθόν τον Κύριον", όπου τον απογαλάκτισε και τον παρέδωσε στον μητροπολίτη

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/62.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

που τον ανέθρεψε "πνευματικώ... γάλακτι γράμμασί τε και θείων λόγων ηδύσμασι". Σύμφωνα με την άλλη εκδοχή του Βίου του, ο μητροπολίτης ανέθρεψε τον Αλύπιο "τα ιερά διδάσκων λόγια και προς την των γραμμάτων προπαιδείαν εκπονούμενος".

Ο Στέφανος ο Νέος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, Οι εύποροι γονείς του ήταν μεγάλοι σε ηλικία και βασανίζονταν από "απαιδία". Ο Στέφανος γεννήθηκε μετά από επέμβαση της Παναγίας. Σε ηλικία 6 χρόνων άρχισε να διδάσκεται τα ιερά γράμματα. Την εποχήν αυτήν, "εν τοις χρόνοις της αυτού μαθήσεως" έγινε αυτοκράτορας ο Λέων ο Γ' και οι γονείς του αγίου, επειδή φοβήθηκαν για την τύχη του στα μοναστήρια της Κωνσταντινούπολης, όπου τον είχαν αφιερώσει, τον οδήγησαν στο όρος του Αυξεντίου στη Μικρά Ασία. Εκεί, ο Στέφανος, σε ηλικία 16 χρόνων, εκάρη μοναχός.

Ο Πλάτων γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από γονείς "ων το ευγενές επίσημον και ο τρόπος ουκ αγενέστερος". Η οικογένεια είχε δύο ακόμη παιδιά, κορίτσια, από τα οποία η μία έγινε μοναχή και η άλλη με τον γάμο της απέκτησε υψηλή κοινωνική θέση. Ο Πλάτων, χωρίς να δηλώνεται η ηλικία του, "κομιδή παίς τυγχάνων", έχασε τους γονείς του που πέθαναν σε μια μεγάλη επιδημία, η οποία αποδεκάτισε τον πληθυσμό της Κωνσταντινούπολης.

Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης γεννήθηκε και αυτός στην Κωνσταντινούπολη. Οι γονείς του ήταν πλούσιοι, ευγενείς και κυρίως ευσεβείς που φρόντισαν ιδιαιτέρως για την εκπαίδευσή του. "Την μεν ουν πρώτην της ηλικίας επταετηρίδα αρμοζόντως της φύσεως διηνυκώς", άρχισε τη στοιχειώδη εκπαίδευση, συνεχίζοντας κατόπιν με ανώτερου επιπέδου μαθήματα στη γραμματική, τη ρητορική και τη φιλοσοφία.

Ο Πέτρος της Ατρώας είχε γεννηθεί στην Ελαία, κωμόπολη της Μικράς Ασίας. Οι γονείς του ήταν άτεκνοι, αλλά με θεϊκή παρέμβαση απέκτησαν τελικά τρία παιδιά. Τον Πέτρο, όταν γεννήθηκε, η μητέρα του τον αφιέρωσε στον Θεό και μόλις τον απογαλάκτισε, τον παρέδωσε στον τοπικό επίσκοπο. Ο μητροπολίτης έχοντας εκτιμήσει τον Πέτρο, στην ηλικία των 12 χρόνων, "στεφάνω

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/63.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ιερατικώ την κεφαλήν του παιδός περικείρει".

'Ο Μακάριος της Πελεκητής γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από γονείς που ήταν "βασιλικαίς τιμαίς τετιμημένοι". Έμεινε ορφανός νωρίς και την ανατροφή του ανέλαβε ένας θείος του: "παρά τινι των συγγενών τα της νηπιότητος επαιδαγωγείτο, ον θείον η συνήθεια καλείν είωθεν", λέγει το κείμενο. Τα χαρακτηριστικά της ωριμότητας που οι άλλοι άνθρωποι, τα αποκτούν με την πάροδο του χρόνου, ο Μακάριος τα είχε εκ φύσεως και γρήγορα τελείωσε την εκπαίδευσή του που περιελάμβανε και "τα θύραθεν".

Ο Νικηφόρος του Μηδικίου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από γονείς ευσεβείς και πλούσιους. Είχε άλλα δύο αδέλφια που έγιναν επίσης μοναχοί. Ο πατέρας τους πέθανε, όταν ήταν μικροί, και την ανατροφή τους ανέλαβε η μητέρα τους, της οποίας οι παιδαγωγικές απόψεις περιγράφονται διά μακρών. Μέλημά της υπήρξε το να παραδώσει τους γιους της σε δασκάλους για "την μάθησιν των ιερών γραμμάτων". Σε ηλικία που δεν αναφέρεται, αλλά που πάντως ήταν μετά την εφηβεία, ο Νικηφόρος αποφάσισε να γίνει μοναχός.

Ο Ευθύμιος καταγόταν από την περιοχή της Άγκυρας. Όταν ήταν επτά χρόνων, o πατέρας του πέθανε. Λίγο αργότερα, η μητέρα του "ανάγραπτον αυτόν τοις στρατιωτικοίς εκδίδωσι κώδιξι" για να εξασφαλίσει το μέλλον του, και σε ηλικία που δεν αναφέρεται αποφασίζει να τον παντρέψει. Ο άγιος υπακούει στις επιθυμίες της, αλλά στα 18 χρόνια του εγκαταλείπει τη σύζυγο και τη θυγατέρα του, και γίνεται, μοναχός.

Ο Βλάσιος γεννήθηκε στο Αμόριο. Οι γονείς του, καλοί, ευγενείς και πλούσιοι, είχαν άλλα τρία παιδιά και ενδιαφέρθηκαν για τη διαπαιδαγώγησή τους, Όταν ο άγιος τελείωσε τη στοιχειώδη εκπαίδευση, "επεί τέλος η ακμή της πρώτης ηλικίας ελάμβανε", οι γονείς του ανέθεσαν την εκπαίδευσή του στον "πρόεδρο της μητροπόλεως", κοντά στον οποίο πήρε τον βαθμό του υποδιακόνου.

Ο Αθανάσιος ο Αθωνίτης, κατά κόσμον Αβράμιος, γεννήθηκε στην Τραπεζούντα από γονείς ευγενείς, που όμως πέθαναν πολύ νωρίς· ο πατέρας του, πριν ο ίδιος γεννηθεί, και η μητέρα του

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/64.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

"μετά το γαλακτοφορήσαι". Τον Αθανάσιο ανέλαβε τότε μια γυναίκα, προερχόμενη από την ίδια κοινωνική τάξη με τους γονείς του. Ο άγιος διέφερε από τα άλλα παιδιά, τα οποία συναναστρεφόταν. Μετά το τέλος της "πρώτης ηλικίας" παραδόθηκε σε γραμματιστή, διακρινόμενος από την έφεσή του για μάθηση. Στο τέλος της παιδικής του ηλικίας πέθανε και η θετή του μητέρα.

Ο Νίκων καταγόταν από το θέμα των Αρμενιάκων της Μικράς Ασίας. Οι γονείς του ήταν ευγενείς, πλούσιοι και ενάρετοι. Μετά την "πρώτην ηλικίαν", παιδί δηλαδή ακόμη, ο άγιος διακρινόταν από τους συνομηλίκους του. Μόλις έφθασε στην "ήβη", συνειδητοποίησε την έφεσή του για τον ασκητικό τρόπο ζωής.

Ο Λάζαρος ο Γαλησιώτης καταγόταν από τη Μικρά Ασία. Οι γονείς του δεν ήταν πλούσιοι, αλλά "εκ των ιδίων χειρών ποριζόμενοι τα εις τροφήν". Ήταν άνθρωποι ευσεβείς και είχαν άλλα τέσσερα παιδιά. Όταν γεννήθηκε ο Λάζαρος, ένα φως που έλαμψε και η πρωτοφανής αντίδραση του βρέφους υπήρξαν σημάδια για τη μελλοντική μεγαλοσύνη του. Στα έξι του χρόνια, "επεί και προς λόγου διάρθρωσιν κατήντησεν η φωνή", οι γονείς του τον έστειλαν σε μοναστήρι, όπου έμεινε τρία χρόνια· έπειτα τον έστειλαν "προς μαθητείαν" κοντά σε έναν νοτάριο, όπου έμεινε άλλα τρία χρόνια. Τέλος για άλλα τρία χρόνια τον πήρε ένας θείος του στο μοναστήρι, όπου ζούσε, για να τον εκπαιδεύσει στα της εκκλησίας.

Ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος καταγόταν από την Παφλαγονία. Οι γονείς του, ευγενείς και πλούσιοι, ενώ ήταν "απαλός έτι την ηλικίαν", τον έστειλαν στην Κωνσταντινούπολη, κοντά στους συγγενείς τους, οι οποίοι είχαν υψηλή θέση στην αυτοκρατορική αυλή. Ο Συμεών παραδόθηκε σε γραμματιστή για τα εγκύκλια γράμματα και κατόπιν, "της τελεωτέρας απτόμενος ηλικίας και των τελεωτέρων ήπτετο μαθημάτων". Διδάχθηκε καλλιγραφία και γραμματική, αλλά γλίτωσε από τη φθοροποιό επίδραση της "θύραθεν παιδείας". Με την επιμονή του εκ μητρός θείου του, και παρά τις αρχικές αντιρρήσεις του, έγινε "σπαθαροκουβικουλάριος" και μέλος της συγκλήτου σε ηλικία 14 χρόνων.

Ο Κύριλλος ο Φιλεώτης γεννήθηκε στη Φιλέα, ένα χωριό της

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/65.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Θράκης, Οι γονείς του δεν μνημονεύονται, αλλά από τα συμφραζόμενα του κειμένου φαίνεται ότι είχαν μεγάλη έγγεια περιουσία. Έμαθε "εκ βρέφους" τα ιερά γράμματα και ήταν ως παιδί "θεοσόφιστος". Λόγω της συμπεριφοράς του τον αποκαλούσαν "παιδαριογέροντα".

Η βραχύλογη εξιστόρηση της ζωής των αγίων ως παιδιών μάς υποδεικνύει καταρχήν αυτό που ήδη έχουμε αναφέρει. Ότι στην αντίληψη των βιογράφων τους τα όρια της παιδικής ηλικίας φθάνουν ως τα 12 χρόνια. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα όρια δηλώνονται ρητώς (π.χ. Πέτρος, Νίκων80), ενώ στις περισσότερες, όπως θα δούμε, περιφραστικώς.

Ανάμεσα στη γέννηση και τα 12 χρόνια, ενδιάμεσο χρονολογικό ορόσημο είναι τα 6, 7 ή 8 χρόνια. Εκεί τοποθετείται το "τέλος της πρώτης ηλικίας", όπως απαντά σε ορισμένα κείμενα (π.χ. Βίος Αθανασίου ή Βίος Ιωαννικίου81), και τότε αρχίζει η εκπαίδευση του αγίου. Σε άλλα κείμενα το ενδιάμεσο αυτό ορόσημο συμπίπτει με τον απογαλακτισμό. Δεν είναι σαφές σε ποιαν ακριβώς ηλικία γίνεται, κατά τον συγγραφέα, ο απογαλακτισμός. Στην περίπτωση του Δαυίδ, για παράδειγμα, ο άγιος, "απογαλακτισθείς", στάλθηκε σε παιδοτρίβη, ενώ τον Πέτρο η μητέρα του τον έφερε στον μητροπολίτη μόλις τον απογαλάκτισε. Με τον ίδιο τρόπο δηλώνεται και η στιγμή κατά την οποία πεθαίνει η μητέρα του Αθανασίου. Ασφαλώς δεν έχει τόση σημασία να προσδιορίσουμε με ακρίβεια την ηλικία του απογαλακτισμού. Περισσότερο ενδιαφέρον έχει ο απογαλακτισμός σε συμβολικό επίπεδο, ως η στιγμή και η πράξη που χωρίζει δύο χρονικές περιόδους στη ζωή ενός ανθρώπου82.

—————————————

80. Βίος Νίκωνος, 30· Βίος Πέτρου, 71.

81. Βίος Αθανασίου, 6· Βίος Ιωαννικίου, 333.

82. Για τον ταξικό χαρακτήρα της γαλουχίας ως τρόπου ανατροφής του παιδιού βλ. Joëlle Beaucamp, "L'allaitement: mère ou nourrice?", JÖB 32/2 (1982), 549-558.

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/66.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Όπως συνάγεται από τα προηγούμενα και κυρίως από τη χρήση των όρων "πρώτη" και "δευτέρα" ηλικία στα κείμενα, στην αντίληψη αυτών των ανθρώπων η νηπιακή περίοδος ήταν σαφώς διακριτή.83 Η βρεφική ηλικία του αγίου αναφέρεται μόνον όταν συνδέεται με σημεία που προοιωνίζονται τη μελλοντική του εξέλιξη. Για παράδειγμα, γίνεται εκτενής λόγος για την επίσκεψη που έκαναν στην εκκλησία των Βλαχερνών οι γονείς του Στέφανου, 40 ημέρες μετά τη γέννησή του, οπότε και τον αφιέρωσαν στην Παναγία. Είναι χαρακτηριστική από αυτήν την άποψη η φράση με την οποία ο βιογράφος του Στέφανου ολοκληρώνει την περιγραφή της επίσκεψης: "Τοιαύτα τα... του Στεφάνου προπύλαια".84 Τα σημάδια είναι θεϊκά στην περίπτωση του Λάζαρου. Παρατηρούμε ότι τα σημάδια αυτού του είδους όλο και λιγοστεύουν όσο προχωρούμε στη μέση εποχή. Τελείως σχηματικά θα λέγαμε ότι από τον 6ο αιώνα85 θεϊκά, άρα υπερφυσικά, σημάδια, στη συμπεριφορά του αγίου ως βρέφους ξαναβρίσκουμε μόλις τον 11ο αιώνα στον Βίο του Λάζαρου. Στη διήγηση, που όπως διαπιστώσαμε έχει χρονική αλληλουχία, είναι στο σημείο αυτό -όταν περιγράφεται η νηπιακή ηλικία του βιογραφούμενου προσώπου-, όπου γίνεται λόγος για τη φροντίδα των γονέων.

Στη διάρκεια της δεύτερης από τις δύο περιόδους ο άγιος συνήθως αναφέρεται μόνον ως "παις". Ο Στέφανος όμως αναφέρεται και ως "ιερός νεανίας", ενώ ο Δαυίδ αμέσως μετά τη νηπιακή 

—————————————

83. Βλ. π.χ. Βίος Νίκωνος, 16: "Μόνος γαρ ούτος... την πρώτην έτι μετιών ηλικίαν και εις παίδας εξεταζόμενος, ου κατά παίδας είχε το φρόνημα..."· Βίος Στεφάνου του Νέου, 97: "οι γονείς... τούτον την των παίδων ηλικίαν υπερβάντα και εξαετή εληλακότα χρόνον..."· Βίος Λαζάρου, 509: "επεί δε και προς λόγου διάρθρωσιν κατήντησεν η φωνή και τον έκτον της ηλικίας χρόνον τετέλεκεν"· Βίος Ιωαννικίου, 333-334: "Εν τη πρώτη... ων ηλικία, ήγουν επταετία... Και τούτο επράττετο αυτώ... διά πάσης αυτού της δευτέρας ηλικιώσεως...".

84. Βίος Στεφάνου, 96.

85. Βλ. για τον Συμεών τον Στυλίτη πιο κάτω, σελ. 74 της παρούσας εργασίας.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/67.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ηλικία γίνεται "μειρακίσκος". Ό,τι πάντως προσδιορίζει αυτήν την περίοδο της ζωής του είναι η "μάθησις", η κατά το μάλλον ή ήττον δηλαδή συστηματική εκπαίδευση του αγίου έξω από το πλαίσιο της οικογένειας.

α) Η φροντίδα των γονέων

Στους Βίους ο άγιος προέρχεται από γονείς πάντοτε ευσεβείς και συχνά ευγενείς. Είναι παιδί, ανήκει δηλαδή σε ξεχωριστή ηλικιακή κατηγορία, ως τα 12 χρόνια του. Στην κατηγορία αυτή τον κατατάσσει η φροντίδα των γονέων του. Γενικώς, όλοι οι γονείς, φυσικοί ή θετοί, φροντίζουν τα παιδιά τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι στον Βίο του Αθανασίου σημειώνεται ότι η θετή του μητέρα πέθανε, μόλις o άγιος "την παιδικήν ηλικίαν παρήλασεν".86 Σε ορισμένες περιπτώσεις περιγράφεται η γονεϊκή φροντίδα για τη συντήρηση του παιδιού. Στον Βίο, για παράδειγμα, του Θεόδωρου του Συκεώτη περιγράφεται διά μακρών η αγωνία της μητέρας του επειδή ο Θεόδωρος, σε παιδική ακόμη ηλικία, δεν τρεφόταν κανονικά και δεν επέστρεφε στο σπίτι του στη μεσημεριανή διακοπή των μαθημάτων για να γευματίσει, προτιμώντας να αποσύρεται σε μια καλύβα. Μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της φροντίδας του γονιού για το παιδί του διαβάζουμε στον Βίο του Θεοδώρου του Τήρωνος. Επειδή η μητέρα του αγίου είχε πεθάνει κατά τη λοχεία, ο πατέρας του "ουχ ευρίσκων τιθηνήν εσκέψατο τέχνην το παιδίον εκθρέψαι· και δη πυρούς καθαίρων και πτίσσων κριθάς άμφω τε εψών αρμοδίως συν ύδατι και μέλιτι μιγνύς το αρκούν εις αγγείον μετέβαλεν υελούν έχον εκτύπωμα τιτθίου, όπερ το βρέφος αντί μαστών συνέχον τω στόματι καθάπερ γάλα τον χυλόν ηδέως εφείλκετο".87 Στη συνέχεια περιγράφεται πώς ο πατέρας έτρεφε τον μικρόν, όταν απέκτησε τα πρώτα του δόντια. Ακόμη και γονείς όπως η μητέρα

—————————————

86. Βίος Αθανάσιου, 7.

87. Η. Delehaye, Les légendes grecques de Saints militaires, Paris 1909 (ανατ. 1975), 185.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/68.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

του Αλυπίου ή ο πατέρας του Λάζαρου του Γαλησιώτη που πηγαίνουν το παιδί τους σε νηπιακή ηλικία στο μοναστήρι το κάνουν από φροντίδα γι' αυτό. Δεν είναι βεβαίως τυχαίο ότι αυτοί οι γονείς είναι οικονομικά ασθενείς, επομένως η απόφασή τους συνδυάζεται με την πρακτική της Εκκλησίας να γίνεται ανάδοχος φτωχών παιδιών.88 Στο ίδιο πνεύμα είδαμε ότι η μητέρα του Θεόδωρου του Συκεώτη σχεδίαζε όταν ο Θεόδωρος θα έφθανε στην ηλικία των 6 χρόνων να τον στείλει στην Κωνσταντινούπολη στην υπηρεσία του αυτοκράτορα.

Η γονεϊκή φροντίδα πάντοτε αφορά την ηθική διαπαιδαγώγηση του παιδιού· σε όλους τους Βίους τονίζεται ότι οι γονείς φρόντισαν για την ανατροφή του αγίου, "εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου". Αυτή η φροντίδα άρχιζε από τη νηπιακή κιόλας ηλικία. Μόνη εξαίρεση αποτελούν οι Εβραίοι γονείς του Κωνσταντίνου, για τους οποίους δηλώνεται ρητώς ότι δεν παρείχαν την πρέπουσα "γονική βοήθεια" προς την ορθή πίστη στο παιδί τους. Φρόντισαν ωστόσο και αυτοί να τον μορφώσουν και να τον μυήσουν στον εβραϊκό νόμο. Κατά κανόνα, δεν προσδιορίζεται το περιεχόμενο της ανατροφής, ούτε οι παιδαγωγικές μέθοδοι των γονέων. Το μόνο κείμενο από όσα μελέτησα, στο οποίο γίνεται λόγος για το περιεχόμενο της ανατροφής του αγίου, είναι ο Βίος του Νικηφόρου του Μηδικίου. Η μητέρα του, που είχε την ευθύνη του ίδιου και των αδελφών του μετά τον θάνατο του πατέρα τους, τους απαγόρευε "το τηνικάδε

—————————————

88. Το ενδιαφέρον της Εκκλησίας για τη φροντίδα των φτωχών και ανυπεράσπιστων παιδιών επισημαίνει και η Ann Moffatt, "The Byzantine Child", Social Research 53 (1986), 719-722. Η ίδια πρακτική διαφαίνεται και στα μεταγενέστερα Τυπικά των μοναστηριών. Πρβλ. το Τυπικό της μονής της Κεχαριτωμένης στην Κωνσταντινούπολη (Ρ. Gautier, "Le typikon de la Theotokos Kécharitoménè", RΕΒ 43 (1985), 41): "ανατρέφεσθαι... και δύο παιδία εν τη μονή διοριζόμεθα, και ανάγεσθαι και παιδεύεσθαι... και αποκείρεσθαι". Τον 13ο αιώνα ο μητροπολίτης Ναυπάκτου Ιωάννης Απόκαυκος περιγράφει τη σχέση του με ανήλικα παιδιά, τα οποία "προσελάβετο" για να τα αναθρέψει, συχνά σε συμφωνία που έκανε με τη μητέρα τους, πριν ακόμα εκείνα γεννηθούν (βλ. σχετικά Αντωνία Κιουσοπούλου, Ο θεσμός της οικογενείας στην Ήπειρο κατά τον 13ο αιώνα, Αθήνα 1990, 159-162).

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/69.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ακμάζουσι κώμοις πελάζειν και ιπποδρομικαίς θεωρίαις, έτι μην θεάτροις εικαίων και οψιμαθών είτουν αγυρτωδών οις ήδονται παίδες". Επίσης τους απαγόρευε να παίζουν και ποτέ δεν τους αντιμετώπιζε με θωπείες για να μην τους κάνει "ευζώους και φιληδόνους".89 Απόηχο ίσως των εφαρμοζόμενων παιδαγωγικών μεθόδων διακρίνουμε και στον τρόπο με τον οποίο οι γονείς του Λουκά του Στειριώτη αντιμετώπιζαν την άρνησή του να τραφεί κανονικά: προσπαθούσαν να τον ξεγελάσουν ανακατεύοντας στο φαγητό του μαγειρεμένο κρέας.90 Είναι πάντως ενδιαφέρον ότι σε κανένα κείμενο η φροντίδα των γονέων δεν περιγράφεται με λέξεις δηλωτικές της αγάπης. Μοιάζει να απασχολεί τον συγγραφέα μόνον το αποτέλεσμα μιας εξ ορισμού "σωστής" ανατροφής. Συνηθέστατα, γίνεται μνεία της εκπαίδευσης του αγίου, η διάρκεια και το περιεχόμενο της οποίας εξαρτάται από την κοινωνική θέση της οικογενείας του. Ο βιογράφος ωστόσο δεν παραλείπει να τονίσει ότι ήταν οι γονείς που φρόντισαν για την επιλογή του διδασκάλου κατά το πρώτο αλλά και κατά τα επόμενα, όπου υπάρχουν, στάδια, της εκπαίδευσης του αγίου.

β) Η εκπαίδευση του αγίου

Εκτός από ορισμένες περιπτώσεις, τις οποίες θα σχολιάσουμε, όπου ο άγιος δεν παίρνει ούτε τη στοιχειώδη μόρφωση, στις άλλες περιπτώσεις ο βιογράφος αναφέρεται στην εκπαίδευσή του, συνήθως κοντά σε έναν δάσκαλο ή σε έναν κληρικό. Στις περιπτώσεις αυτές διακρίνουμε δύο φάσεις, τη φάση της στοιχειώδους και τη φάση της "μέσης" εκπαίδευσης.

Το περιεχόμενο και η διάρκεια της στοιχειώδους εκπαίδευσης δεν δηλώνεται με τον ίδιο τρόπο για όλους τους αγίους. Ο Βλάσιος "είχετο της νηπιώδους διδασκαλίας... την των γραμμάτων εκπαιδευόμενος μάθησιν", μετά το τέλος της "πρώτης" ηλικίας. Ο 

—————————————

89. Βίος Νικηφόρου του Μηδικίου, 406-407.

90. Βίος Λουκά του Στειριώτη, 163.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/70.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Στέφανος 6 χρόνων άρχισε "την των ιερών γραμμάτων μάθησιν προπαιδείας", ενώ ο Αθανάσιος παραδόθηκε σε "γραμματιστή" για τη στοιχειώδη εκπαίδευση. Σε γραμματιστή παραδόθηκε και o Θεόδωρος ο Στουδίτης, ο οποίος εν συνεχεία "της θύραθεν παιδείας ήπτετο, ...γραμματικήν ή γλώσσαν οίδεν εξελληνίζειν και ποιήμασιν προσανέχειν τάχιστα παραλαμβάνει".91 Στην άλλη εκδοχή του Βίου του ο Θεόδωρος ο Στουδίτης άρχισε τη στοιχειώδη εκπαίδευση στα 7 χρόνια του.92 Τον Θεόδωρο τον Τήρωνα σε ηλικία 6 χρόνων o πατέρας του τον έδωσε σε "χαμαιδιδάσκαλο", κοντά στον οποίο έμεινε τρία χρόνια. Τρία χρόνια επίσης, από την ηλικία των 6 ετών, μάθαινε τα ιερά γράμματα σε μοναστήρι ο Λάζαρος, Τέλος, ο Δαυίδ από τη Μυτιλήνη, "απογαλακτισθείς" και ως την ηλικία των 9 χρόνων παραδόθηκε σε "παιδοτρίβη" για να μάθει τα ιερά γράμματα. "Ολίγα" ιερά γράμματα έμαθε μικρός "εκ βρέφους", λέγει ο βιογράφος του, και ο Κύριλλος. Ο βιογράφος του Ιωαννικίου αναφέρει με απέχθεια ότι οι γονείς του αγίου, επειδή ήταν εικονομάχοι, θέλησαν να τον κρατήσουν αμόρφωτο και στην ηλικία που κανονικά έπρεπε να αρχίσει τα μαθήματά του τον έστειλαν να φυλάει γουρούνια.93

Οι Βίοι, λοιπόν, μας πληροφορούν, μέσα από την παρεμφερή περιγραφή της συγκεκριμένης φάσης στη ζωή του αγίου, ότι η στοιχειώδης εκπαίδευση άρχιζε όταν το παιδί ήταν 6-8 χρόνων και διαρκούσε 3-4 χρόνια. Για τον Δαυίδ ξέρουμε τι έμαθε αυτά τα χρόνια κοντά στον δάσκαλό του: "την προπαιδείαν και τα του προφήτου και ομωνύμου θεόπνευστα τετερίσματα".94 Την "προπαιδείαν" και "ιερούς λόγους" διδάχθηκε και ο Αλύπιος από τον μητροπολίτη που ανέλαβε την ανατροφή του. Τους Ψαλμούς, αν και όχι πολύ καλά, φαίνεται ότι μάθαινε και o Θεόδωρος ο Συκεώτης, ενώ ο Στέφανος σχολιάζεται ότι παρακολουθούσε τα μαθήματά του καθημερινά.

—————————————

91. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 117

92. Ό.π., 237.

93. Βίος Ιωαννικίου, 333.

94. Βίος Δαυίδ..., 214.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/71.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ως μέτοχοι της στοιχειώδους εκπαίδευσης εμφανίζονται όλοι οι άγιοι, για όσων τουλάχιστον τη μόρφωση γίνεται λόγος στον Βίο τους. Σαφώς λιγότεροι είναι οι άγιοι που παρακολούθησαν και ανώτερα μαθήματα. Ένας από αυτούς, ο Λάζαρος, σε ηλικία 9 χρόνων άρχισε, μέσα στο μοναστήρι όπου τον είχαν οδηγήσει οι γονείς του, μαθήματα για να γίνει νοτάριος. Νοτάριος έγινε και ο Πλάτων. Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης είδαμε ότι παρακολούθησε μαθήματα ρητορικής και γραμματικής, ενώ ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος διδάχθηκε καλλιγραφία και γραμματική. Ο Αθανάσιος, επειδή δεν υπήρχαν οι προϋποθέσεις στην Τραπεζούντα, πήγε στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί ενδιαφερόμενος για την "έξω παιδεία" έγινε μαθητής του Αθανασίου που είχε τον τίτλο του "προκαθημένου των παιδευτηρίων". Ο προσανατολισμός προς την κοσμική παιδεία είναι γνωστό ότι συνυφαινόταν με τη μελλοντική ένταξη των μαθητών στη διοίκηση. Βεβαίως στους Βίους διατυπώνονται αλλοιώς τα πράγματα· ωστόσο η κοινωνική θέση των αγίων που πήραν αυτήν τη μόρφωση είναι ενδεικτική.

Η εκπαιδευτική πραγματικότητα στο Βυζάντιο είναι λίγο ως πολύ γνωστή.95 Επομένως, οι σχετικές πληροφορίες, όπως τις παραθέσαμε προηγουμένως, δεν φωτίζουν περισσότερο την εικόνα. Άλλωστε στους Βίους στηρίζονται εν πολλοίς και οι μελετητές αυτών των θεμάτων. Από την άποψη που μας ενδιαφέρουν τα πράγματα εδώ, ο σχολιασμός των συγκεκριμένων πληροφοριών έχει νόημα στο μέτρο που μας επιτρέπει να διερευνήσουμε την παιδική ηλικία στην εξεταζόμενη κοινωνία. Η εκπαίδευση, λοιπόν, συνυφασμένη με την παιδικότητα, και όχι καθεαυτή, είναι που εν προκειμένω μας απασχολεί.

Πρέπει καταρχήν να σημειωθεί ότι ο συγγραφέας ενός Βίου θεωρεί την εκπαίδευση του αγίου το ίδιο αυτονόητη με τη γονεϊκή

—————————————

95. Ρ. Lemerle, Ο πρώτος βυζαντινός ουμανισμός, μετ. Μ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Αθήνα 1985· Ann Moffatt, "Schooling in the Iconoclast Centuries", Iconoclasm, ed. A. Bryer - J. Herrin, Birmingham 1977, 85-92· της ιδίας, "The Byzantine Child", ό.π., 707-710. Τις πληροφορίες αυτές σχολιάζουν και οι Browning, ό.π., και Karlin-Hayter, ό.π.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/72.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

φροντίδα. Η "μάθησις" εξάλλου είναι ένα στοιχείο που στην αντίληψη του βιογράφου προσδιορίζει την παιδική ηλικία και τη διαφοροποιεί από την προηγούμενή της νηπιακή.

Εντούτοις, κάναμε κιόλας λόγο για Βίους, όπου δεν γίνεται καμία μνεία της εκπαίδευσης του αγίου. Στην κατηγορία αυτήν ανήκουν ορισμένοι από τους πιο γνωστούς Βίους της μέσης εποχής. Ο Βίος του Νίκωνα, ο Βίος του Λουκά του Στειριώτη και ο Βίος του Λουκά του Στυλίτη. Οι τρεις άγιοι έζησαν τον 10ο αιώνα και προέρχονταν όλοι από αγροτική οικογένεια. Στη διάρκεια της εφηβείας τους είχαν ασχολίες ανάλογες προς την κοινωνική τους θέση, παρά την έφεση που από νωρίς έδειχναν για τον Θεό: o Νίκων ανέλαβε τα πατρικά κτήματα, ο δεύτερος έβοσκε ζώα και ο Λουκάς ο Στυλίτης έγινε στρατιώτης. Εκ πρώτης όψεως η κοινωνική θέση και των τριών δικαιολογεί την αμορφωσιά τους. Διαπιστώνουμε όμως ότι άγιοι με αντίστοιχη κοινωνική καταγωγή που έζησαν παλιότερα μαθαίνουν σε στοιχειώδες επίπεδο τα ιερά γράμματα. Ακριβέστερα, οι συγγραφείς των Βίων τους θεωρούν αναγκαίο να τονίσουν ότι οι άγιοι έμαθαν γράμματα ή αντιμετωπίζουν με δυσφορία το γεγονός ότι δεν μορφώθηκαν (π.χ. Ιωαννίκιος). Στην περίπτωση των τριών αγίων το ενδιαφέρον είναι ότι οι βιογράφοι τους δεν αναφέρουν τίποτα σχετικό. Ασφαλώς δεν μπορεί να ισχυρισθεί κανείς ότι στη βυζαντινή κοινωνία του 10ου αιώνα η μόρφωση είχε πάψει να αποτελεί αξία. Ακριβώς το αντίθετο αποδεικνύουν, πέραν όλων των άλλων, και περιπτώσεις όπως του Αθανασίου. Για τον βιογράφο του η καλή μόρφωση συνιστά ένα προσόν -άλλωστε και ο ίδιος φαίνεται ότι έχει μορφωθεί.96 Ο Λουκάς ο Στειριώτης, μεγάλος πια, "άνθει νεότητος", στην Κόρινθο πήγε σε "διδασκαλείον" για να μάθει τα ιερά γράμματα, αλλά το εγκατέλειψε γρήγορα.97

Η σημασία της εκπαίδευσης κληροδοτείται στον χριστιανικό κόσμο από την αρχαιότητα, την οποία χαρακτηρίζει στο θέμα αυτό η μέριμνα για τη διαπαιδαγώγηση του παιδιού από εμπνευσμένους

—————————————

96. Βίος Αθανασίου, cxxxiii-cxxxv.

97. Βίος Λουκά του Στειριώτη, 183.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/73.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

δασκάλους, Η εκπαίδευση παραμένει ως αξία στο Βυζάντιο, αλλά, με διαφορετικό περιεχόμενο, περισσότερο φορμαλιστικό. Είναι αξιοσημείωτο ότι στους Βίους τον ρόλο του πνευματικού καθοδηγητή και μύστη σπανίως τον έχει ο δάσκαλος των εγκύκλιων ή ανώτερων μαθημάτων. Τον ρόλο αυτόν έχει σχεδόν εξ ορισμού ένα πρόσωπο που βρίσκεται, όχι μόνο έξω από την οικογένεια, αλλά και έξω από τους υποτυπώδεις εκπαιδευτικούς θεσμούς. Άλλωστε, όπως είπαμε, η τάση του αγίου προς το θείο καλλιεργείται και εκδηλώνεται, με την ηθική του κυρίως διαπαιδαγώγηση. Τον 10ο αιώνα, ο άγιος γίνεται οριστικά παιδαριογέρων.

γ) Ο παιδαριογέρων

Όσο προχωρούμε στη μέση εποχή τόσο γίνεται πιο αυστηρή η εικόνα του αγίου ως παιδιού, έως ότου διαμορφώνεται η εικόνα με τα χαρακτηριστικά του λεγόμενου "παιδαριογέροντος". Ο Θεόδωρος ο Συκεώτης στις αρχές του 7ου αιώνα ξεχώριζε για την ευστροφία του, αλλά έπαιζε με τα αλλά παιδιά χωρίς βεβαίως να συγκρούεται μαζί τους, ή να κάνει κάτι άτοπο. Το ίδιο και ο Αλύπιος που επεδείκνυε από πάντα σύνεση "ανδρός σοφού πολιάν".98 Νωρίτερα, τον 6ο αιώνα, ο Υπάτιος ήταν "παιδιόθεν ηγιασμένος".99 Μετά τον 9ο αιώνα, είτε δηλώνεται ως παιδαριογέρων είτε όχι, ο άγιος, παιδί ακόμη, έχει τη σύνεση και την ωριμότητα ενός γέροντα. Στις περιπτώσεις αυτές, ο άγιος, για να ξεχωρίσει από τα άλλα παιδιά, είναι σοβαρός και δεν συμπεριφέρεται όπως εκείνα. Στον Βίο A του Θεόδωρου του Στουδίτη, γραμμένον πιθανώς από τον Θεόδωρο Δαφνοπάτη, περιγράφεται αναλυτικότερα από όσο στον προηγούμενο και λιγότερο λόγιο Βίο Β, η συμπεριφορά του αγίου: "ου τωθασμοίς χαίρων, ου θεάμασι προσανέχων, ου παιδιαίς και ταις άλλαις ανέσεσιν οία δη νέος και τοσούτου οίκου, την ψυχήν εφηδύνων, αλλά μόνη σχολάζων, ως εικός, τη αναλήψει των μαθημάτων, τούτοις και

—————————————

98. Βίος Αλυπίου, 149.

99. Βίος Υπατίου, 74.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/74.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

την διάνοιαν έτερπε, και την εξ αυτών επιεικώς ετρύγα ωφέλειαν".100 Ο Νίκων "ου κατά παίδας είχε το φρόνημα, ουδ' αθύρμασι προσανείχε και παιδιαίς και δρόμοις και ιππασίαις και τοις άλλοις όσα παισί νέοις ποθεινά και επέραστα... εν αώρω και ατελεί ηλικία πεπολιωμένην σοφίαν επιδεικνύμενος".101 Παρεμφερής είναι η διατύπωση και στον Βίο A του Αθανασίου: "...την πρώτην μετιών ηλικίαν και εις παίδας έτι τελών, ου κατά παίδας... ην ουδέ γαρ αθύρμασί τισι και παιδιαίς και κρότοις ή δρόμοις έχαιρεν, α φίλα παισί και τέρψις όλη... ουχ ως παις... αλλά σωφρόνως ως γέρων έπαιζεν".102 Ο Κύριλλος, ο οποίος ξεπερνούσε τους συνομηλίκους του "έν τε αγχινοία και συνέσει", στο τέλος του 11ου αιώνα αποκαλείται απλώς "παιδαριογέρων", χωρίς άλλην επεξήγηση.

Εντούτοις, αυτό το αφύσικο παιδί που διαβάζει συνεχώς, που δεν παίζει και δεν κάνει τρέλες, δεν ξενίζει με τη συμπεριφορά του, όπως το υπερφυσικό παιδί της πρώιμης εποχής που είναι ο Τρύφων και που κάνει αλλόκοτα πράγματα. Ο Τρύφων παραμένει ένας άγιος-παιδί. Κάνει το πρώτο του θαύμα σε ηλικία 2 χρόνων και τα υπόλοιπα θαύματά του σε ηλικία 7 χρόνων. Είναι ένα παράξενο παιδί που ταξιδεύει μόνο του και συνομιλεί με τους μεγάλους. Ο αναγνώστης ξεχνά γρήγορα πώς πρόκειται για ένα παιδί και ο συγγραφέας κάπως βεβιασμένα το υπενθυμίζει προς το τέλος του Βίου, για να τονίσει ακόμη περισσότερο τη σημασία των θαυμάτων. Μόνη ένδειξη της παιδικότητας του Τρύφωνα αποτελεί το γεγονός ότι έπαιζε με τα άλλα παιδιά, όταν σε ηλικία 2 ετών έκανε το πρώτο του θαύμα ανασταίνοντας ένα παιδάκι που χτύπησε στο παιχνίδι και πέθανε.103 O Συμεών ο Στυλίτης, τον 6ο αιώνα, ήταν επίσης ένα αφύσικο παιδί· μιλούσε καθαρά από την ηλικία των 2 χρόνων, οπότε είπε μια σημαδιακή φράση. Στην ηλικία των 5 χρόνων έβλεπε οράματα και 7 χρόνων ανέβηκε στον στύλο, όπου έζησε

—————————————

100. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 117.

101. Βίος Νίκωνος, 16.

102. Βίος Αθανασίου, 6.

103. Βίος Τρύφωνος, 336.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/75.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

45 χρόνια.104 Την ίδια περίπου εποχή, ο Νικόλαος της Σιών δύο ώρες μετά τη γέννησή του στάθηκε όρθιος και σε ηλικία 7 χρόνων έκανε το πρώτο του θαύμα.105

O άγιος της μέσης εποχής είναι ένα συνηθισμένο παιδί που ζει μια σχεδόν φυσιολογική ζωή, Ο βιογράφος του Αθανασίου σπεύδει να τονίσει ότι, παρά την εξαιρετική συμπεριφορά του, ο άγιος έπρεπε να ζει και να παίζει με τους συνομηλίκους του,106 αν και το δικό του παιχνίδι αποτελούσε κατά κάποιον τρόπο οιωνό της μελλοντικής του πορείας,

Η έννοια του παιδαριογέροντος δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στον 9ο αιώνα. Η εμφάνισή της τοποθετείται στην ύστερη αρχαιότητα και είναι βέβαιο ότι ανιχνεύεται στα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας.107 Απαντά επίσης σποραδικά και σε Βίους του 6ου αιώνα. Εκείνο που παρατηρούμε στους Βίους του 9ου-10ου αιώνα είναι ότι η συμπεριφορά του παιδαριογέροντος περιγράφεται αναλυτικά, γεγονός που νομίζω ότι έχει σημασία. Είναι ενδεικτικό ότι στον Βίο του Νικολάου αρχιεπισκόπου Μύρων, κατά την εκδοχή του Συμεών του Μεταφραστή, ξαναγραμμένον επομένως κατά τον 10ο αιώνα, ο άγιος, βρέφος ακόμα, την Τετάρτη και την Παρασκευή δεν θήλαζε παρά μόνον το βράδυ, "υπό κανόνι τελείω και προ της παιδικής τιθηνουμενος ηλικίας, και το προς εγκράτειαν οικείως έχειν υποφαίνων εκ προοιμίων".108 Τον 11ο αιώνα η έννοια, αλλά και ο όρος του παιδαριογέροντος είχε πια εμπεδωθεί στη συνείδηση των αποδεκτών των Βίων.

—————————————

104. Delehaye, Les Saints stylites, ό.π., lxiv-lxv.

105. Βίος Νικολάου της Σιών, 22.

106. Βίος Αθανασίου, 6.

107. Grégoire de Nysse, Traité de la Virginité, éd. M Aubineau, (Sources Chrétiennes 119), 574-577, όπου σχόλιο του εκδότη για την ιστορία και το περιεχόμενο της λέξης παιδαριογέρων.

108. P.G., t. 116, 320.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/76.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

TA ΠΑΙΔΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟΥΣ

Τα παιδιά εμφανίζονται συχνά στους Βίους. Τις περισσότερες φορές όμως είναι άρρωστα και ο άγιος τα θεραπεύει. Άλλοτε ζουν σε μοναστήρι, όπου έχουν οδηγηθεί σε μικρή ηλικία και γίνεται λόγος γι' αυτά, όταν έρχεται σε επαφή μαζί τους ο άγιος,

Αν ο μελετητής έπαιρνε κατά γράμμα τους Βίους, θα σχημάτιζε την εντύπωση ότι στην κοινωνία αυτή δεν υπήρχαν υγιή παιδιά. Θα νόμιζε μάλιστα ότι έπασχαν κυρίως από κωφαλαλία, δαιμονισμό και σωματική αναπηρία, ασθένειες που απαντούν με μεγάλη πυκνότητα στα αγιολογικά κείμενα ακόμα και για τους ενήλικες. Ο Κωνσταντίνος θεράπευε από τους δαίμονες,109 όχι μόνον νέους και γέροντες, αλλά και "παιδάρια τη αώρω ηλικία προς έλεον κινούντα τους θεωμένους". Μία γυναίκα "των ουκ ασήμων" από την Κύζικο είχε "παιδίον δαιμονιζόμενον", 9 χρόνων, που το θεράπευσε ο Στέφανος.110 Ο Βλάσιος επίσης έκανε καλά το εκ γενετής κωφάλαλον "μειράκιον" ενός επιφανούς ανθρώπου111 και ο

—————————————

109. Βίος Κωνσταντίνου του εξ Ιουδαίων, 655.

110. Βίος Στεφάνου, 1152: Περιγράφεται ως εξής η συμπεριφορά του παιδιού, που μοιάζει έτσι επιληπτικό: "ως δε μόνον το έγκλειστρον εώρακεν μακρόθεν το ενοχλούμενον παιδίον, αναβρασθέν υπό του δαίμονος, συνεχώς ανετινάσσετο του αέρος αποκρεμάμενον, εκτεινόμενόν τε και πάλιν αίφνης καταρριπτούμενον". Βλ. παρεμφερή περιγραφή ενός δαιμονιζόμενου παιδιού στον Βίο του Λουκά του Στυλίτη (σελ. 215): "Παις δέ τις... δωδεκαετή την ηλικίαν άγων προσηνέχθη τω... πατρί· ος και αυτός υπό πονηρού πληγείς πνεύματος... εν αυταίς ταις ώραις της επαναστάσεως είτουν επιθέσεως αυτού πρηνής άφνω καταπίπτων ωσεί νεκρός άφωνος επί πολύ διετέλει και αναίσθητος κείμενος".

111. Βίος Βλασίου, 661.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/77.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Μακάριος της Πελεκητής θεράπευσε, με τρόπο που περιγράφεται λεπτομερώς, ένα αγόρι το οποίο από τότε που γεννήθηκε, ο φτωχός πατέρας του το έβλεπε "προς την γην ερπύζειν και επί τετράσιν βαδίζειν".112 Ο Λουκάς ο Στυλίτης έδωσε ζωή σε ένα βρέφος που κοιμόταν ανάμεσα στους γονείς του και βρέθηκε νεκρό,113 ενώ o Νίκων έκανε καλά ένα παιδί, "υποτίτθιον" ακόμη, που είχε πληγεί στα γεννητικά του όργανα.114

Με το ίδιο πνεύμα, ο μελετητής θα υπέθετε ότι όσα παιδιά δεν ήταν άρρωστα, ζούσαν στα μοναστήρια, καθώς η διαβίωση παιδιών και η εγκατάστασή τους σε εκκλησιαστικά ιδρύματα είναι ένα θέμα που με πολλές ευκαιρίες επανέρχεται μέσα στα κείμενα. Ο συγγραφέας του Βίου του Θεόδωρου του Συκεώτη μιλώντας για τον εαυτό του λέγει ότι οι γονείς του τον απέκτησαν μετά από μακρά περίοδο απαιδίας με την επέμβαση του αγίου και ότι "νήπιος" οδηγήθηκε στη μονή όπου παρέμεινε έχοντας διδαχθεί εκεί "τα προς χρείαν γράμματα".115 Από την άλλη πλευρά, o Θεόδωρος ο Συκεώτης θεράπευσε ένα κορίτσι οκτώ ετών, "ασκητικόν σχήμα" περιβεβλημένο, "από του ασκηταρίου της μεγάλης εκκλησίας", που ήταν άλαλο για τρία χρόνια.116 Στον Βίο του Λάζαρου, όπου γίνεται μνεία ονομαστικά των μοναχών που ζούσαν στο μοναστήρι του, διαφαίνεται ότι ορισμένοι βρίσκονταν εκεί, στο Γαλήσιον όρος, από παιδιά. Αναφέρεται, μάλιστα η περίπτωση παιδιού που ήταν ανιψιός ενός μοναχού και ζούσε στη μονή τη στιγμή όπου γράφεται

—————————————

112. Βίος Μακαρίου, 149-151.

113. Βίος Λουκά του Στυλίτη, 230' o Λουκάς (ό.π., 232) επίσης θεράπευσε ένα αγόρι που είχε προσβληθεί από "το των λεγομένων χοιράδων πάθος". Για άλλα θαύματα του Λουκά που αφορούσαν παιδιά βλ. ό.π., 215, 231.

114. Βίος Νίκωνος, 136: "τούτου των αναγκαίων μορίων άτερον λώβην έδέξατο ου την τυχούσαν συμβάσεως έκ τινος, και απειλήν ηπειλείτο το πάθος της πτώσεως των υπογαστρίων, και πόρρω ην ουδαμώς προς βίαν καταρρυήναι τα έγκατα και τοις διδύμοις φόρτον ελεεινώς προσγενέσθαι δυσθέατον ομού και δυσαχθέστατον".

115. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 160-161.

116. Ό.π.,78.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/78.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ο Βίος, "εις ανδρός ελθών τελειότητα".117 Ο Λάζαρος εξάλλου πήρε κοντά του στο μοναστήρι τον αδελφό του σε ηλικία 8 ετών: "ούτος γαρ παις ων, ως ετών οκτώ, των μητρικών αγκαλών αποδράσας προς τον πατέρα ήλθε και ηρετίσατο την μετ' αυτού συνοίκησιν".118 Τα αδέλφια του πήρε επίσης κοντά του και ο μεγαλύτερος από τους τρεις αγίους της Μυτιλήνης, ο Δαυίδ, ενώ ο Κύριλλος ο Φιλεώτης πήγε τον γιο του σε μοναστήρι, μόλις έφθασε στην εφηβεία.119

Ο 40ός κανόνας της εν Τρούλλω Συνόδου όριζε τα 10 χρόνια ως την επιτρεπόμενη ηλικία για να γίνει κανείς μοναχός. Διαπιστώνουμε όμως ότι σε πολλές από τις αναφερόμενες στους Βίους περιπτώσεις τα παιδιά που ζούσαν σε μοναστήρι ήταν μικρότερα. Οι συγγραφείς των Βίων γνώριζαν χωρίς άλλο τον κανόνα, ή νωρίτερα την τάση που διαγραφόταν ως προς τους ηλικιακούς περιορισμούς στο εσωτερικό της Εκκλησίας. Γι' αυτό, όταν οι γονείς του αγίου τον πήγαιναν νήπιο σε μοναστήρι (Βίοι 5ου-6ου αι.120), ο ηγούμενος συνήθως είχε αντιρρήσεις και δεν τον δεχόταν. Σε μεταγενέστερους Βίους, κατά την εποχή που μελετάμε, δηλώνεται με έμφαση η φροντίδα των γονέων ή η θεϊκή εντολή που έφεραν τον ανήλικο στο μοναστήρι. Είναι αντίθετα αξιοσημείωτο ότι η παρουσία άλλων παιδιών, πλην του αγίου, στο μοναστήρι μένει ασχολίαστη και παρουσιάζεται ως φυσική από τον συγγραφέα.121 Δεν ήταν σπάνιο φαινόμενο προφανώς να μονάζουν ανήλικοι, σε ηλικία 

—————————————

117. Βίος Λαζάρου, 554.

118. Ό.π., 519.

119. Βίος Κυρίλλου, 121.

120. Ως παράδειγμα μπορεί να αναφερθεί η περίπτωση του Δανιήλ του Στυλίτη (5ος αιώνας), τον οποίο οι γονείς του οδήγησαν σε μοναστήρι, όταν ήταν 5 χρόνων, αλλά ο ηγούμενος δεν τον δέχθηκε γιατί ήταν νήπιο (Delehaye, ό.π., 3).

121. Παραδείγματος χάρη, αναφέρεται ως τίτλος τιμής για τον Παύλο, τον πνευματικό πατέρα του Πέτρου της Ατρώας, ότι είχε "παιδόθεν" περιβληθεί το μοναχικό σχήμα (βλ. Βίο Πέτρου, 79). Βλ. για άλλα παραδείγματα και Moffatt, "The Byzantine child", ό.π., 712-713.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/79.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

μικρότερη από την επιτρεπόμενη. Το μαρτυρεί και το γεγονός ότι αναγκάστηκε να νομοθετήσει επ' αυτού η Πενθέκτη Σύνοδος. Γνωρίζουμε ότι αγένειοι μοναχοί, παρά τις απαγορεύσεις, γίνονταν δεκτοί και στα μοναστήρια του Αγίου Όρους,122 Πρόκειται για ένα φαινόμενο που πρέπει, να συνυφανθεί, εκτός των άλλων, με τη φιλανθρωπική δράση των μοναστηριών. Είδαμε προηγουμένως ότι οι άγιοι που σε μικρή ηλικία οδηγήθηκαν σε μοναστήρι προέρχονταν κατά κανόνα από οικονομικά και κοινωνικά ασθενείς οικογένειες.123 Τον 7ο αιώνα, πριν ακόμη ενισχυθούν τα μοναστήρια, την ανάλογη φιλανθρωπική δράση ασκούσαν οι τοπικές μητροπόλεις. O Ιωάννης ο Ελεήμων ίδρυσε στην Αλεξάνδρεια "λοχοκομεία" και φρόντισε να βρουν αλλού στέγη και να σωθούν τα παιδιά, τα οποία "συν τοις εκείσε κατοικούσι ανδράσι... την σοδομιτικήν ασέλγειαν ανέδην ειργάζοντο".124

Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η θεραπεία ενός άρρωστου παιδιού έχει συμβολική λειτουργία μέσα στην αφήγηση. Το θεραπευόμενο παιδί παραπέμπει στον αναγεννώμενο άνθρωπο, πολύ περισσότερο καθώς βρίσκεται στην αρχή του βίου του. Επομένως, η "χρησιμοποίηση" του παιδιού για την άσκηση της θαυματουργικής ικανότητας του αγίου εξυπηρετεί τον σκοπό του κειμένου. Εξάλλου, εύκολα μπορούμε να δούμε τον συμβολισμό της αντίθεσης ανάμεσα στον άγιο-τέλειο παιδί και στο άρρωστο υπό θεραπεία παιδί.

Ωστόσο μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει το ενδεχόμενο η εικόνα του άρρωστου παιδιού, που τόσο έντονα διαγράφεται μέσα στους Βίους,

—————————————

122. Διονυσία Παπαχρυσάνθου, Ο αθωνίτικος μοναχισμός: αρχές και οργάνωση, Αθήνα 1992, 228-229.

123. Ενδεικτικά διαβάζουμε στον Βίο του Λαζάρου, 551: "Τινές των πενήτων το ευμετάδοτον της του πατρός γνώμης καταμαθόντες, ειτ' επ' αληθείας είτε και πλαττόμενοι τα του πράγματος, προσιόντες παρεκάλουν αυτόν ανάδοχον των παρ' αυτοίς τέκνων γενέσθαι· ο δε προθύμως υπακούων αυτοίς, διδούς α ην εν χρεία τούτοις, απέλυεν. Ήδει γάρ, δι' ην αιτίαν τούτο εποίουν". Βλ. και σελ. 68 της παρούσας μελέτης.

124. Βίος Ιωάννου, 22· τη φροντίδα του επισκόπου για ορφανά παιδιά περιγράφει το κείμενο και στη σελ. 58.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/80.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

να απηχεί μια δημογραφική και κοινωνική πραγματικότητα. Καταρχήν, είναι γεγονός, με σαφή άλλωστε αναφορά στα θαύματα του Χριστού, ότι στα αγιολογικά κείμενα απαντούν συχνά άρρωστοι που θεραπεύει με μεγάλη ευκολία κάθε φορά ο άγιος. Η Ε. Patlagean έχει αποδώσει το γεγονός αυτό στην ανάγκη των μοναχών να διευρύνουν το πεδίο της κοινωνικής τους δράσης και στην περίθαλψη των αρρώστων.125 Όσον αφορά όμως ειδικώς τα παιδιά, εκείνο που προκύπτει μέσα από τα κείμενα είναι ότι η θεραπεία τους, όταν αρρωσταίνουν, συνιστά ένα καθήκον. Αυτό το καθήκον τονίζεται, νομίζω, κατ' αντιπαράθεση -και συγχρόνως προβάλλεται ως αντίδραση- προς μίαν κοινωνική απαξίωση. Ο άγιος θεραπεύει ένα άρρωστο παιδί που κάτω από κανονικές συνθήκες δεν μπορεί να επιβιώσει. Μας έρχονται στον νου οι εκκλησιαστικοί κανόνες που απαγόρευαν τη σκόπιμη θανάτωση των βρεφών και των νηπίων και που μαρτυρούν μια διαδεδομένη κοινωνική πρακτική.126 Επιπλέον, χρειάζεται η θεϊκή παρέμβαση διά του αγίου για να αποκατασταθεί μια ανισορροπία, που η ιατρική αδυνατούσε να αντιμετωπίσει.

Δύο από τους πιο γνωστούς Βίους της εποχής που μελετάμε, ο Βίος του Θεόδωρου του Συκεώτη και ο Βίος του Πέτρου της Ατρώας, μας επιτρέπουν με μεγαλύτερη από άλλους Βίους σαφήνεια να προσεγγίσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζητείται και επιτυγχάνεται η θεραπεία άρρωστων παιδιών. Άλλωστε πολλά από τα έξιστορούμενα μέσα στους συγκεκριμένους Βίους θαύματα αναφέρονται σε παιδιά. Ο Θεόδωρος θεράπευσε ένα τυφλό παιδί 4 χρόνων, που ζούσε "εν τοις Σπορακίου" στην Κωνσταντινούπολη127 και ένα άλλο παιδί στο χωριό Σάνδου που έπασχε από "φαγέδαινα".128 Επίσης γιάτρεψε τον γιο του αυτοκράτορα Μαυρίκιου που

—————————————

125. Evelyne Patlagean, Pauvreté économique et pauvreté sociale 4e-7e siècles, Paris 1977, 103.

126. Marie-Hélène Concourdeau, "Regards sur le nouveau-né à Byzance", REΒ 51 (1993), 161-176.

127. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 70.

128. Ό.π., 88.

Σελ. 80
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 61
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    Ο ΑΓΙΟΣ ΩΣ ΠΑΙΔΙ

    Από τα κείμενα που επελέγησαν νομίζω ότι είναι χρήσιμο να παρατεθεί, συνοπτικά βεβαίως, η περιγραφή της παιδικής ηλικίας καθενός αγίου, ώστε να συγκεντρωθούν και να αναδειχθούν οι πληροφορίες που μπορούν να μας οδηγήσουν στη συγκρότηση μιας τυπολογίας.

    Ο Θεόδωρος ο Συκεώτης γεννήθηκε στη Συκεώνα, ένα χωριό κοντά στην Άγκυρα. Η γιαγιά του είχε πανδοχείο και η μητέρα του ήταν εταίρα· τον απέκτησε από τη σχέση της με έναν αξιωματούχο, περαστικό από το πανδοχείο της μητέρας της, η οποία και τη βοήθησε στην ανατροφή του Θεόδωρου. Όταν ο άγιος έγινε 6 χρόνων, η μητέρα του σκέφθηκε να τον στείλει στην Κωνσταντινούπολη στην υπηρεσία του αυτοκράτορα· ο άγιος Γεώργιος όμως που παρουσιάστηκε σε όραμα την απέτρεψε και της προείπε τη μελλοντική εξέλιξη του παιδιού. Σε ηλικία 8 χρονών ο άγιος άρχισε κοντά σε έναν δάσκαλο τα πρώτα του μαθήματα ως τα 12 χρόνια του, οπότε αρρώστησε από πανούκλα. Στο διάστημα αυτό ήταν ήδη διακριτή η έφεσή του προς τον Θεό· συγχρόνως όμως ήταν ένα παιδί που συγχρωτιζόταν με τους συνομηλίκους του και έπαιζε μαζί τους, αν και ξεχώριζε από αυτούς λόγω της ωριμότητας και της γλυκύτητάς του.

    Ο Αλύπιος ο Στυλίτης καταγόταν από την Αδριανούπολη της Παφλαγονίας. Η μητέρα του, ενώ τον κυοφορούσε, είδε ένα σημαδιακό γι' αυτόν όνειρο. Ο πατέρας του πέθανε, όταν ο άγιος ήταν τριών χρόνων. Τότε η μητέρα του τον πήγε στην εκκλησία "κηδεμόνα των ορφανών και χηρών μόνον επισταμένη αγαθόν τον Κύριον", όπου τον απογαλάκτισε και τον παρέδωσε στον μητροπολίτη