Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 67-86 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/67.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ηλικία γίνεται "μειρακίσκος". Ό,τι πάντως προσδιορίζει αυτήν την περίοδο της ζωής του είναι η "μάθησις", η κατά το μάλλον ή ήττον δηλαδή συστηματική εκπαίδευση του αγίου έξω από το πλαίσιο της οικογένειας.

α) Η φροντίδα των γονέων

Στους Βίους ο άγιος προέρχεται από γονείς πάντοτε ευσεβείς και συχνά ευγενείς. Είναι παιδί, ανήκει δηλαδή σε ξεχωριστή ηλικιακή κατηγορία, ως τα 12 χρόνια του. Στην κατηγορία αυτή τον κατατάσσει η φροντίδα των γονέων του. Γενικώς, όλοι οι γονείς, φυσικοί ή θετοί, φροντίζουν τα παιδιά τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι στον Βίο του Αθανασίου σημειώνεται ότι η θετή του μητέρα πέθανε, μόλις o άγιος "την παιδικήν ηλικίαν παρήλασεν".86 Σε ορισμένες περιπτώσεις περιγράφεται η γονεϊκή φροντίδα για τη συντήρηση του παιδιού. Στον Βίο, για παράδειγμα, του Θεόδωρου του Συκεώτη περιγράφεται διά μακρών η αγωνία της μητέρας του επειδή ο Θεόδωρος, σε παιδική ακόμη ηλικία, δεν τρεφόταν κανονικά και δεν επέστρεφε στο σπίτι του στη μεσημεριανή διακοπή των μαθημάτων για να γευματίσει, προτιμώντας να αποσύρεται σε μια καλύβα. Μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της φροντίδας του γονιού για το παιδί του διαβάζουμε στον Βίο του Θεοδώρου του Τήρωνος. Επειδή η μητέρα του αγίου είχε πεθάνει κατά τη λοχεία, ο πατέρας του "ουχ ευρίσκων τιθηνήν εσκέψατο τέχνην το παιδίον εκθρέψαι· και δη πυρούς καθαίρων και πτίσσων κριθάς άμφω τε εψών αρμοδίως συν ύδατι και μέλιτι μιγνύς το αρκούν εις αγγείον μετέβαλεν υελούν έχον εκτύπωμα τιτθίου, όπερ το βρέφος αντί μαστών συνέχον τω στόματι καθάπερ γάλα τον χυλόν ηδέως εφείλκετο".87 Στη συνέχεια περιγράφεται πώς ο πατέρας έτρεφε τον μικρόν, όταν απέκτησε τα πρώτα του δόντια. Ακόμη και γονείς όπως η μητέρα

—————————————

86. Βίος Αθανάσιου, 7.

87. Η. Delehaye, Les légendes grecques de Saints militaires, Paris 1909 (ανατ. 1975), 185.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/68.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

του Αλυπίου ή ο πατέρας του Λάζαρου του Γαλησιώτη που πηγαίνουν το παιδί τους σε νηπιακή ηλικία στο μοναστήρι το κάνουν από φροντίδα γι' αυτό. Δεν είναι βεβαίως τυχαίο ότι αυτοί οι γονείς είναι οικονομικά ασθενείς, επομένως η απόφασή τους συνδυάζεται με την πρακτική της Εκκλησίας να γίνεται ανάδοχος φτωχών παιδιών.88 Στο ίδιο πνεύμα είδαμε ότι η μητέρα του Θεόδωρου του Συκεώτη σχεδίαζε όταν ο Θεόδωρος θα έφθανε στην ηλικία των 6 χρόνων να τον στείλει στην Κωνσταντινούπολη στην υπηρεσία του αυτοκράτορα.

Η γονεϊκή φροντίδα πάντοτε αφορά την ηθική διαπαιδαγώγηση του παιδιού· σε όλους τους Βίους τονίζεται ότι οι γονείς φρόντισαν για την ανατροφή του αγίου, "εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου". Αυτή η φροντίδα άρχιζε από τη νηπιακή κιόλας ηλικία. Μόνη εξαίρεση αποτελούν οι Εβραίοι γονείς του Κωνσταντίνου, για τους οποίους δηλώνεται ρητώς ότι δεν παρείχαν την πρέπουσα "γονική βοήθεια" προς την ορθή πίστη στο παιδί τους. Φρόντισαν ωστόσο και αυτοί να τον μορφώσουν και να τον μυήσουν στον εβραϊκό νόμο. Κατά κανόνα, δεν προσδιορίζεται το περιεχόμενο της ανατροφής, ούτε οι παιδαγωγικές μέθοδοι των γονέων. Το μόνο κείμενο από όσα μελέτησα, στο οποίο γίνεται λόγος για το περιεχόμενο της ανατροφής του αγίου, είναι ο Βίος του Νικηφόρου του Μηδικίου. Η μητέρα του, που είχε την ευθύνη του ίδιου και των αδελφών του μετά τον θάνατο του πατέρα τους, τους απαγόρευε "το τηνικάδε

—————————————

88. Το ενδιαφέρον της Εκκλησίας για τη φροντίδα των φτωχών και ανυπεράσπιστων παιδιών επισημαίνει και η Ann Moffatt, "The Byzantine Child", Social Research 53 (1986), 719-722. Η ίδια πρακτική διαφαίνεται και στα μεταγενέστερα Τυπικά των μοναστηριών. Πρβλ. το Τυπικό της μονής της Κεχαριτωμένης στην Κωνσταντινούπολη (Ρ. Gautier, "Le typikon de la Theotokos Kécharitoménè", RΕΒ 43 (1985), 41): "ανατρέφεσθαι... και δύο παιδία εν τη μονή διοριζόμεθα, και ανάγεσθαι και παιδεύεσθαι... και αποκείρεσθαι". Τον 13ο αιώνα ο μητροπολίτης Ναυπάκτου Ιωάννης Απόκαυκος περιγράφει τη σχέση του με ανήλικα παιδιά, τα οποία "προσελάβετο" για να τα αναθρέψει, συχνά σε συμφωνία που έκανε με τη μητέρα τους, πριν ακόμα εκείνα γεννηθούν (βλ. σχετικά Αντωνία Κιουσοπούλου, Ο θεσμός της οικογενείας στην Ήπειρο κατά τον 13ο αιώνα, Αθήνα 1990, 159-162).

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/69.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ακμάζουσι κώμοις πελάζειν και ιπποδρομικαίς θεωρίαις, έτι μην θεάτροις εικαίων και οψιμαθών είτουν αγυρτωδών οις ήδονται παίδες". Επίσης τους απαγόρευε να παίζουν και ποτέ δεν τους αντιμετώπιζε με θωπείες για να μην τους κάνει "ευζώους και φιληδόνους".89 Απόηχο ίσως των εφαρμοζόμενων παιδαγωγικών μεθόδων διακρίνουμε και στον τρόπο με τον οποίο οι γονείς του Λουκά του Στειριώτη αντιμετώπιζαν την άρνησή του να τραφεί κανονικά: προσπαθούσαν να τον ξεγελάσουν ανακατεύοντας στο φαγητό του μαγειρεμένο κρέας.90 Είναι πάντως ενδιαφέρον ότι σε κανένα κείμενο η φροντίδα των γονέων δεν περιγράφεται με λέξεις δηλωτικές της αγάπης. Μοιάζει να απασχολεί τον συγγραφέα μόνον το αποτέλεσμα μιας εξ ορισμού "σωστής" ανατροφής. Συνηθέστατα, γίνεται μνεία της εκπαίδευσης του αγίου, η διάρκεια και το περιεχόμενο της οποίας εξαρτάται από την κοινωνική θέση της οικογενείας του. Ο βιογράφος ωστόσο δεν παραλείπει να τονίσει ότι ήταν οι γονείς που φρόντισαν για την επιλογή του διδασκάλου κατά το πρώτο αλλά και κατά τα επόμενα, όπου υπάρχουν, στάδια, της εκπαίδευσης του αγίου.

β) Η εκπαίδευση του αγίου

Εκτός από ορισμένες περιπτώσεις, τις οποίες θα σχολιάσουμε, όπου ο άγιος δεν παίρνει ούτε τη στοιχειώδη μόρφωση, στις άλλες περιπτώσεις ο βιογράφος αναφέρεται στην εκπαίδευσή του, συνήθως κοντά σε έναν δάσκαλο ή σε έναν κληρικό. Στις περιπτώσεις αυτές διακρίνουμε δύο φάσεις, τη φάση της στοιχειώδους και τη φάση της "μέσης" εκπαίδευσης.

Το περιεχόμενο και η διάρκεια της στοιχειώδους εκπαίδευσης δεν δηλώνεται με τον ίδιο τρόπο για όλους τους αγίους. Ο Βλάσιος "είχετο της νηπιώδους διδασκαλίας... την των γραμμάτων εκπαιδευόμενος μάθησιν", μετά το τέλος της "πρώτης" ηλικίας. Ο 

—————————————

89. Βίος Νικηφόρου του Μηδικίου, 406-407.

90. Βίος Λουκά του Στειριώτη, 163.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/70.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Στέφανος 6 χρόνων άρχισε "την των ιερών γραμμάτων μάθησιν προπαιδείας", ενώ ο Αθανάσιος παραδόθηκε σε "γραμματιστή" για τη στοιχειώδη εκπαίδευση. Σε γραμματιστή παραδόθηκε και o Θεόδωρος ο Στουδίτης, ο οποίος εν συνεχεία "της θύραθεν παιδείας ήπτετο, ...γραμματικήν ή γλώσσαν οίδεν εξελληνίζειν και ποιήμασιν προσανέχειν τάχιστα παραλαμβάνει".91 Στην άλλη εκδοχή του Βίου του ο Θεόδωρος ο Στουδίτης άρχισε τη στοιχειώδη εκπαίδευση στα 7 χρόνια του.92 Τον Θεόδωρο τον Τήρωνα σε ηλικία 6 χρόνων o πατέρας του τον έδωσε σε "χαμαιδιδάσκαλο", κοντά στον οποίο έμεινε τρία χρόνια. Τρία χρόνια επίσης, από την ηλικία των 6 ετών, μάθαινε τα ιερά γράμματα σε μοναστήρι ο Λάζαρος, Τέλος, ο Δαυίδ από τη Μυτιλήνη, "απογαλακτισθείς" και ως την ηλικία των 9 χρόνων παραδόθηκε σε "παιδοτρίβη" για να μάθει τα ιερά γράμματα. "Ολίγα" ιερά γράμματα έμαθε μικρός "εκ βρέφους", λέγει ο βιογράφος του, και ο Κύριλλος. Ο βιογράφος του Ιωαννικίου αναφέρει με απέχθεια ότι οι γονείς του αγίου, επειδή ήταν εικονομάχοι, θέλησαν να τον κρατήσουν αμόρφωτο και στην ηλικία που κανονικά έπρεπε να αρχίσει τα μαθήματά του τον έστειλαν να φυλάει γουρούνια.93

Οι Βίοι, λοιπόν, μας πληροφορούν, μέσα από την παρεμφερή περιγραφή της συγκεκριμένης φάσης στη ζωή του αγίου, ότι η στοιχειώδης εκπαίδευση άρχιζε όταν το παιδί ήταν 6-8 χρόνων και διαρκούσε 3-4 χρόνια. Για τον Δαυίδ ξέρουμε τι έμαθε αυτά τα χρόνια κοντά στον δάσκαλό του: "την προπαιδείαν και τα του προφήτου και ομωνύμου θεόπνευστα τετερίσματα".94 Την "προπαιδείαν" και "ιερούς λόγους" διδάχθηκε και ο Αλύπιος από τον μητροπολίτη που ανέλαβε την ανατροφή του. Τους Ψαλμούς, αν και όχι πολύ καλά, φαίνεται ότι μάθαινε και o Θεόδωρος ο Συκεώτης, ενώ ο Στέφανος σχολιάζεται ότι παρακολουθούσε τα μαθήματά του καθημερινά.

—————————————

91. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 117

92. Ό.π., 237.

93. Βίος Ιωαννικίου, 333.

94. Βίος Δαυίδ..., 214.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/71.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ως μέτοχοι της στοιχειώδους εκπαίδευσης εμφανίζονται όλοι οι άγιοι, για όσων τουλάχιστον τη μόρφωση γίνεται λόγος στον Βίο τους. Σαφώς λιγότεροι είναι οι άγιοι που παρακολούθησαν και ανώτερα μαθήματα. Ένας από αυτούς, ο Λάζαρος, σε ηλικία 9 χρόνων άρχισε, μέσα στο μοναστήρι όπου τον είχαν οδηγήσει οι γονείς του, μαθήματα για να γίνει νοτάριος. Νοτάριος έγινε και ο Πλάτων. Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης είδαμε ότι παρακολούθησε μαθήματα ρητορικής και γραμματικής, ενώ ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος διδάχθηκε καλλιγραφία και γραμματική. Ο Αθανάσιος, επειδή δεν υπήρχαν οι προϋποθέσεις στην Τραπεζούντα, πήγε στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί ενδιαφερόμενος για την "έξω παιδεία" έγινε μαθητής του Αθανασίου που είχε τον τίτλο του "προκαθημένου των παιδευτηρίων". Ο προσανατολισμός προς την κοσμική παιδεία είναι γνωστό ότι συνυφαινόταν με τη μελλοντική ένταξη των μαθητών στη διοίκηση. Βεβαίως στους Βίους διατυπώνονται αλλοιώς τα πράγματα· ωστόσο η κοινωνική θέση των αγίων που πήραν αυτήν τη μόρφωση είναι ενδεικτική.

Η εκπαιδευτική πραγματικότητα στο Βυζάντιο είναι λίγο ως πολύ γνωστή.95 Επομένως, οι σχετικές πληροφορίες, όπως τις παραθέσαμε προηγουμένως, δεν φωτίζουν περισσότερο την εικόνα. Άλλωστε στους Βίους στηρίζονται εν πολλοίς και οι μελετητές αυτών των θεμάτων. Από την άποψη που μας ενδιαφέρουν τα πράγματα εδώ, ο σχολιασμός των συγκεκριμένων πληροφοριών έχει νόημα στο μέτρο που μας επιτρέπει να διερευνήσουμε την παιδική ηλικία στην εξεταζόμενη κοινωνία. Η εκπαίδευση, λοιπόν, συνυφασμένη με την παιδικότητα, και όχι καθεαυτή, είναι που εν προκειμένω μας απασχολεί.

Πρέπει καταρχήν να σημειωθεί ότι ο συγγραφέας ενός Βίου θεωρεί την εκπαίδευση του αγίου το ίδιο αυτονόητη με τη γονεϊκή

—————————————

95. Ρ. Lemerle, Ο πρώτος βυζαντινός ουμανισμός, μετ. Μ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Αθήνα 1985· Ann Moffatt, "Schooling in the Iconoclast Centuries", Iconoclasm, ed. A. Bryer - J. Herrin, Birmingham 1977, 85-92· της ιδίας, "The Byzantine Child", ό.π., 707-710. Τις πληροφορίες αυτές σχολιάζουν και οι Browning, ό.π., και Karlin-Hayter, ό.π.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/72.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

φροντίδα. Η "μάθησις" εξάλλου είναι ένα στοιχείο που στην αντίληψη του βιογράφου προσδιορίζει την παιδική ηλικία και τη διαφοροποιεί από την προηγούμενή της νηπιακή.

Εντούτοις, κάναμε κιόλας λόγο για Βίους, όπου δεν γίνεται καμία μνεία της εκπαίδευσης του αγίου. Στην κατηγορία αυτήν ανήκουν ορισμένοι από τους πιο γνωστούς Βίους της μέσης εποχής. Ο Βίος του Νίκωνα, ο Βίος του Λουκά του Στειριώτη και ο Βίος του Λουκά του Στυλίτη. Οι τρεις άγιοι έζησαν τον 10ο αιώνα και προέρχονταν όλοι από αγροτική οικογένεια. Στη διάρκεια της εφηβείας τους είχαν ασχολίες ανάλογες προς την κοινωνική τους θέση, παρά την έφεση που από νωρίς έδειχναν για τον Θεό: o Νίκων ανέλαβε τα πατρικά κτήματα, ο δεύτερος έβοσκε ζώα και ο Λουκάς ο Στυλίτης έγινε στρατιώτης. Εκ πρώτης όψεως η κοινωνική θέση και των τριών δικαιολογεί την αμορφωσιά τους. Διαπιστώνουμε όμως ότι άγιοι με αντίστοιχη κοινωνική καταγωγή που έζησαν παλιότερα μαθαίνουν σε στοιχειώδες επίπεδο τα ιερά γράμματα. Ακριβέστερα, οι συγγραφείς των Βίων τους θεωρούν αναγκαίο να τονίσουν ότι οι άγιοι έμαθαν γράμματα ή αντιμετωπίζουν με δυσφορία το γεγονός ότι δεν μορφώθηκαν (π.χ. Ιωαννίκιος). Στην περίπτωση των τριών αγίων το ενδιαφέρον είναι ότι οι βιογράφοι τους δεν αναφέρουν τίποτα σχετικό. Ασφαλώς δεν μπορεί να ισχυρισθεί κανείς ότι στη βυζαντινή κοινωνία του 10ου αιώνα η μόρφωση είχε πάψει να αποτελεί αξία. Ακριβώς το αντίθετο αποδεικνύουν, πέραν όλων των άλλων, και περιπτώσεις όπως του Αθανασίου. Για τον βιογράφο του η καλή μόρφωση συνιστά ένα προσόν -άλλωστε και ο ίδιος φαίνεται ότι έχει μορφωθεί.96 Ο Λουκάς ο Στειριώτης, μεγάλος πια, "άνθει νεότητος", στην Κόρινθο πήγε σε "διδασκαλείον" για να μάθει τα ιερά γράμματα, αλλά το εγκατέλειψε γρήγορα.97

Η σημασία της εκπαίδευσης κληροδοτείται στον χριστιανικό κόσμο από την αρχαιότητα, την οποία χαρακτηρίζει στο θέμα αυτό η μέριμνα για τη διαπαιδαγώγηση του παιδιού από εμπνευσμένους

—————————————

96. Βίος Αθανασίου, cxxxiii-cxxxv.

97. Βίος Λουκά του Στειριώτη, 183.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/73.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

δασκάλους, Η εκπαίδευση παραμένει ως αξία στο Βυζάντιο, αλλά, με διαφορετικό περιεχόμενο, περισσότερο φορμαλιστικό. Είναι αξιοσημείωτο ότι στους Βίους τον ρόλο του πνευματικού καθοδηγητή και μύστη σπανίως τον έχει ο δάσκαλος των εγκύκλιων ή ανώτερων μαθημάτων. Τον ρόλο αυτόν έχει σχεδόν εξ ορισμού ένα πρόσωπο που βρίσκεται, όχι μόνο έξω από την οικογένεια, αλλά και έξω από τους υποτυπώδεις εκπαιδευτικούς θεσμούς. Άλλωστε, όπως είπαμε, η τάση του αγίου προς το θείο καλλιεργείται και εκδηλώνεται, με την ηθική του κυρίως διαπαιδαγώγηση. Τον 10ο αιώνα, ο άγιος γίνεται οριστικά παιδαριογέρων.

γ) Ο παιδαριογέρων

Όσο προχωρούμε στη μέση εποχή τόσο γίνεται πιο αυστηρή η εικόνα του αγίου ως παιδιού, έως ότου διαμορφώνεται η εικόνα με τα χαρακτηριστικά του λεγόμενου "παιδαριογέροντος". Ο Θεόδωρος ο Συκεώτης στις αρχές του 7ου αιώνα ξεχώριζε για την ευστροφία του, αλλά έπαιζε με τα αλλά παιδιά χωρίς βεβαίως να συγκρούεται μαζί τους, ή να κάνει κάτι άτοπο. Το ίδιο και ο Αλύπιος που επεδείκνυε από πάντα σύνεση "ανδρός σοφού πολιάν".98 Νωρίτερα, τον 6ο αιώνα, ο Υπάτιος ήταν "παιδιόθεν ηγιασμένος".99 Μετά τον 9ο αιώνα, είτε δηλώνεται ως παιδαριογέρων είτε όχι, ο άγιος, παιδί ακόμη, έχει τη σύνεση και την ωριμότητα ενός γέροντα. Στις περιπτώσεις αυτές, ο άγιος, για να ξεχωρίσει από τα άλλα παιδιά, είναι σοβαρός και δεν συμπεριφέρεται όπως εκείνα. Στον Βίο A του Θεόδωρου του Στουδίτη, γραμμένον πιθανώς από τον Θεόδωρο Δαφνοπάτη, περιγράφεται αναλυτικότερα από όσο στον προηγούμενο και λιγότερο λόγιο Βίο Β, η συμπεριφορά του αγίου: "ου τωθασμοίς χαίρων, ου θεάμασι προσανέχων, ου παιδιαίς και ταις άλλαις ανέσεσιν οία δη νέος και τοσούτου οίκου, την ψυχήν εφηδύνων, αλλά μόνη σχολάζων, ως εικός, τη αναλήψει των μαθημάτων, τούτοις και

—————————————

98. Βίος Αλυπίου, 149.

99. Βίος Υπατίου, 74.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/74.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

την διάνοιαν έτερπε, και την εξ αυτών επιεικώς ετρύγα ωφέλειαν".100 Ο Νίκων "ου κατά παίδας είχε το φρόνημα, ουδ' αθύρμασι προσανείχε και παιδιαίς και δρόμοις και ιππασίαις και τοις άλλοις όσα παισί νέοις ποθεινά και επέραστα... εν αώρω και ατελεί ηλικία πεπολιωμένην σοφίαν επιδεικνύμενος".101 Παρεμφερής είναι η διατύπωση και στον Βίο A του Αθανασίου: "...την πρώτην μετιών ηλικίαν και εις παίδας έτι τελών, ου κατά παίδας... ην ουδέ γαρ αθύρμασί τισι και παιδιαίς και κρότοις ή δρόμοις έχαιρεν, α φίλα παισί και τέρψις όλη... ουχ ως παις... αλλά σωφρόνως ως γέρων έπαιζεν".102 Ο Κύριλλος, ο οποίος ξεπερνούσε τους συνομηλίκους του "έν τε αγχινοία και συνέσει", στο τέλος του 11ου αιώνα αποκαλείται απλώς "παιδαριογέρων", χωρίς άλλην επεξήγηση.

Εντούτοις, αυτό το αφύσικο παιδί που διαβάζει συνεχώς, που δεν παίζει και δεν κάνει τρέλες, δεν ξενίζει με τη συμπεριφορά του, όπως το υπερφυσικό παιδί της πρώιμης εποχής που είναι ο Τρύφων και που κάνει αλλόκοτα πράγματα. Ο Τρύφων παραμένει ένας άγιος-παιδί. Κάνει το πρώτο του θαύμα σε ηλικία 2 χρόνων και τα υπόλοιπα θαύματά του σε ηλικία 7 χρόνων. Είναι ένα παράξενο παιδί που ταξιδεύει μόνο του και συνομιλεί με τους μεγάλους. Ο αναγνώστης ξεχνά γρήγορα πώς πρόκειται για ένα παιδί και ο συγγραφέας κάπως βεβιασμένα το υπενθυμίζει προς το τέλος του Βίου, για να τονίσει ακόμη περισσότερο τη σημασία των θαυμάτων. Μόνη ένδειξη της παιδικότητας του Τρύφωνα αποτελεί το γεγονός ότι έπαιζε με τα άλλα παιδιά, όταν σε ηλικία 2 ετών έκανε το πρώτο του θαύμα ανασταίνοντας ένα παιδάκι που χτύπησε στο παιχνίδι και πέθανε.103 O Συμεών ο Στυλίτης, τον 6ο αιώνα, ήταν επίσης ένα αφύσικο παιδί· μιλούσε καθαρά από την ηλικία των 2 χρόνων, οπότε είπε μια σημαδιακή φράση. Στην ηλικία των 5 χρόνων έβλεπε οράματα και 7 χρόνων ανέβηκε στον στύλο, όπου έζησε

—————————————

100. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 117.

101. Βίος Νίκωνος, 16.

102. Βίος Αθανασίου, 6.

103. Βίος Τρύφωνος, 336.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/75.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

45 χρόνια.104 Την ίδια περίπου εποχή, ο Νικόλαος της Σιών δύο ώρες μετά τη γέννησή του στάθηκε όρθιος και σε ηλικία 7 χρόνων έκανε το πρώτο του θαύμα.105

O άγιος της μέσης εποχής είναι ένα συνηθισμένο παιδί που ζει μια σχεδόν φυσιολογική ζωή, Ο βιογράφος του Αθανασίου σπεύδει να τονίσει ότι, παρά την εξαιρετική συμπεριφορά του, ο άγιος έπρεπε να ζει και να παίζει με τους συνομηλίκους του,106 αν και το δικό του παιχνίδι αποτελούσε κατά κάποιον τρόπο οιωνό της μελλοντικής του πορείας,

Η έννοια του παιδαριογέροντος δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στον 9ο αιώνα. Η εμφάνισή της τοποθετείται στην ύστερη αρχαιότητα και είναι βέβαιο ότι ανιχνεύεται στα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας.107 Απαντά επίσης σποραδικά και σε Βίους του 6ου αιώνα. Εκείνο που παρατηρούμε στους Βίους του 9ου-10ου αιώνα είναι ότι η συμπεριφορά του παιδαριογέροντος περιγράφεται αναλυτικά, γεγονός που νομίζω ότι έχει σημασία. Είναι ενδεικτικό ότι στον Βίο του Νικολάου αρχιεπισκόπου Μύρων, κατά την εκδοχή του Συμεών του Μεταφραστή, ξαναγραμμένον επομένως κατά τον 10ο αιώνα, ο άγιος, βρέφος ακόμα, την Τετάρτη και την Παρασκευή δεν θήλαζε παρά μόνον το βράδυ, "υπό κανόνι τελείω και προ της παιδικής τιθηνουμενος ηλικίας, και το προς εγκράτειαν οικείως έχειν υποφαίνων εκ προοιμίων".108 Τον 11ο αιώνα η έννοια, αλλά και ο όρος του παιδαριογέροντος είχε πια εμπεδωθεί στη συνείδηση των αποδεκτών των Βίων.

—————————————

104. Delehaye, Les Saints stylites, ό.π., lxiv-lxv.

105. Βίος Νικολάου της Σιών, 22.

106. Βίος Αθανασίου, 6.

107. Grégoire de Nysse, Traité de la Virginité, éd. M Aubineau, (Sources Chrétiennes 119), 574-577, όπου σχόλιο του εκδότη για την ιστορία και το περιεχόμενο της λέξης παιδαριογέρων.

108. P.G., t. 116, 320.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/76.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

TA ΠΑΙΔΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟΥΣ

Τα παιδιά εμφανίζονται συχνά στους Βίους. Τις περισσότερες φορές όμως είναι άρρωστα και ο άγιος τα θεραπεύει. Άλλοτε ζουν σε μοναστήρι, όπου έχουν οδηγηθεί σε μικρή ηλικία και γίνεται λόγος γι' αυτά, όταν έρχεται σε επαφή μαζί τους ο άγιος,

Αν ο μελετητής έπαιρνε κατά γράμμα τους Βίους, θα σχημάτιζε την εντύπωση ότι στην κοινωνία αυτή δεν υπήρχαν υγιή παιδιά. Θα νόμιζε μάλιστα ότι έπασχαν κυρίως από κωφαλαλία, δαιμονισμό και σωματική αναπηρία, ασθένειες που απαντούν με μεγάλη πυκνότητα στα αγιολογικά κείμενα ακόμα και για τους ενήλικες. Ο Κωνσταντίνος θεράπευε από τους δαίμονες,109 όχι μόνον νέους και γέροντες, αλλά και "παιδάρια τη αώρω ηλικία προς έλεον κινούντα τους θεωμένους". Μία γυναίκα "των ουκ ασήμων" από την Κύζικο είχε "παιδίον δαιμονιζόμενον", 9 χρόνων, που το θεράπευσε ο Στέφανος.110 Ο Βλάσιος επίσης έκανε καλά το εκ γενετής κωφάλαλον "μειράκιον" ενός επιφανούς ανθρώπου111 και ο

—————————————

109. Βίος Κωνσταντίνου του εξ Ιουδαίων, 655.

110. Βίος Στεφάνου, 1152: Περιγράφεται ως εξής η συμπεριφορά του παιδιού, που μοιάζει έτσι επιληπτικό: "ως δε μόνον το έγκλειστρον εώρακεν μακρόθεν το ενοχλούμενον παιδίον, αναβρασθέν υπό του δαίμονος, συνεχώς ανετινάσσετο του αέρος αποκρεμάμενον, εκτεινόμενόν τε και πάλιν αίφνης καταρριπτούμενον". Βλ. παρεμφερή περιγραφή ενός δαιμονιζόμενου παιδιού στον Βίο του Λουκά του Στυλίτη (σελ. 215): "Παις δέ τις... δωδεκαετή την ηλικίαν άγων προσηνέχθη τω... πατρί· ος και αυτός υπό πονηρού πληγείς πνεύματος... εν αυταίς ταις ώραις της επαναστάσεως είτουν επιθέσεως αυτού πρηνής άφνω καταπίπτων ωσεί νεκρός άφωνος επί πολύ διετέλει και αναίσθητος κείμενος".

111. Βίος Βλασίου, 661.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/77.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Μακάριος της Πελεκητής θεράπευσε, με τρόπο που περιγράφεται λεπτομερώς, ένα αγόρι το οποίο από τότε που γεννήθηκε, ο φτωχός πατέρας του το έβλεπε "προς την γην ερπύζειν και επί τετράσιν βαδίζειν".112 Ο Λουκάς ο Στυλίτης έδωσε ζωή σε ένα βρέφος που κοιμόταν ανάμεσα στους γονείς του και βρέθηκε νεκρό,113 ενώ o Νίκων έκανε καλά ένα παιδί, "υποτίτθιον" ακόμη, που είχε πληγεί στα γεννητικά του όργανα.114

Με το ίδιο πνεύμα, ο μελετητής θα υπέθετε ότι όσα παιδιά δεν ήταν άρρωστα, ζούσαν στα μοναστήρια, καθώς η διαβίωση παιδιών και η εγκατάστασή τους σε εκκλησιαστικά ιδρύματα είναι ένα θέμα που με πολλές ευκαιρίες επανέρχεται μέσα στα κείμενα. Ο συγγραφέας του Βίου του Θεόδωρου του Συκεώτη μιλώντας για τον εαυτό του λέγει ότι οι γονείς του τον απέκτησαν μετά από μακρά περίοδο απαιδίας με την επέμβαση του αγίου και ότι "νήπιος" οδηγήθηκε στη μονή όπου παρέμεινε έχοντας διδαχθεί εκεί "τα προς χρείαν γράμματα".115 Από την άλλη πλευρά, o Θεόδωρος ο Συκεώτης θεράπευσε ένα κορίτσι οκτώ ετών, "ασκητικόν σχήμα" περιβεβλημένο, "από του ασκηταρίου της μεγάλης εκκλησίας", που ήταν άλαλο για τρία χρόνια.116 Στον Βίο του Λάζαρου, όπου γίνεται μνεία ονομαστικά των μοναχών που ζούσαν στο μοναστήρι του, διαφαίνεται ότι ορισμένοι βρίσκονταν εκεί, στο Γαλήσιον όρος, από παιδιά. Αναφέρεται, μάλιστα η περίπτωση παιδιού που ήταν ανιψιός ενός μοναχού και ζούσε στη μονή τη στιγμή όπου γράφεται

—————————————

112. Βίος Μακαρίου, 149-151.

113. Βίος Λουκά του Στυλίτη, 230' o Λουκάς (ό.π., 232) επίσης θεράπευσε ένα αγόρι που είχε προσβληθεί από "το των λεγομένων χοιράδων πάθος". Για άλλα θαύματα του Λουκά που αφορούσαν παιδιά βλ. ό.π., 215, 231.

114. Βίος Νίκωνος, 136: "τούτου των αναγκαίων μορίων άτερον λώβην έδέξατο ου την τυχούσαν συμβάσεως έκ τινος, και απειλήν ηπειλείτο το πάθος της πτώσεως των υπογαστρίων, και πόρρω ην ουδαμώς προς βίαν καταρρυήναι τα έγκατα και τοις διδύμοις φόρτον ελεεινώς προσγενέσθαι δυσθέατον ομού και δυσαχθέστατον".

115. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 160-161.

116. Ό.π.,78.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/78.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ο Βίος, "εις ανδρός ελθών τελειότητα".117 Ο Λάζαρος εξάλλου πήρε κοντά του στο μοναστήρι τον αδελφό του σε ηλικία 8 ετών: "ούτος γαρ παις ων, ως ετών οκτώ, των μητρικών αγκαλών αποδράσας προς τον πατέρα ήλθε και ηρετίσατο την μετ' αυτού συνοίκησιν".118 Τα αδέλφια του πήρε επίσης κοντά του και ο μεγαλύτερος από τους τρεις αγίους της Μυτιλήνης, ο Δαυίδ, ενώ ο Κύριλλος ο Φιλεώτης πήγε τον γιο του σε μοναστήρι, μόλις έφθασε στην εφηβεία.119

Ο 40ός κανόνας της εν Τρούλλω Συνόδου όριζε τα 10 χρόνια ως την επιτρεπόμενη ηλικία για να γίνει κανείς μοναχός. Διαπιστώνουμε όμως ότι σε πολλές από τις αναφερόμενες στους Βίους περιπτώσεις τα παιδιά που ζούσαν σε μοναστήρι ήταν μικρότερα. Οι συγγραφείς των Βίων γνώριζαν χωρίς άλλο τον κανόνα, ή νωρίτερα την τάση που διαγραφόταν ως προς τους ηλικιακούς περιορισμούς στο εσωτερικό της Εκκλησίας. Γι' αυτό, όταν οι γονείς του αγίου τον πήγαιναν νήπιο σε μοναστήρι (Βίοι 5ου-6ου αι.120), ο ηγούμενος συνήθως είχε αντιρρήσεις και δεν τον δεχόταν. Σε μεταγενέστερους Βίους, κατά την εποχή που μελετάμε, δηλώνεται με έμφαση η φροντίδα των γονέων ή η θεϊκή εντολή που έφεραν τον ανήλικο στο μοναστήρι. Είναι αντίθετα αξιοσημείωτο ότι η παρουσία άλλων παιδιών, πλην του αγίου, στο μοναστήρι μένει ασχολίαστη και παρουσιάζεται ως φυσική από τον συγγραφέα.121 Δεν ήταν σπάνιο φαινόμενο προφανώς να μονάζουν ανήλικοι, σε ηλικία 

—————————————

117. Βίος Λαζάρου, 554.

118. Ό.π., 519.

119. Βίος Κυρίλλου, 121.

120. Ως παράδειγμα μπορεί να αναφερθεί η περίπτωση του Δανιήλ του Στυλίτη (5ος αιώνας), τον οποίο οι γονείς του οδήγησαν σε μοναστήρι, όταν ήταν 5 χρόνων, αλλά ο ηγούμενος δεν τον δέχθηκε γιατί ήταν νήπιο (Delehaye, ό.π., 3).

121. Παραδείγματος χάρη, αναφέρεται ως τίτλος τιμής για τον Παύλο, τον πνευματικό πατέρα του Πέτρου της Ατρώας, ότι είχε "παιδόθεν" περιβληθεί το μοναχικό σχήμα (βλ. Βίο Πέτρου, 79). Βλ. για άλλα παραδείγματα και Moffatt, "The Byzantine child", ό.π., 712-713.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/79.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

μικρότερη από την επιτρεπόμενη. Το μαρτυρεί και το γεγονός ότι αναγκάστηκε να νομοθετήσει επ' αυτού η Πενθέκτη Σύνοδος. Γνωρίζουμε ότι αγένειοι μοναχοί, παρά τις απαγορεύσεις, γίνονταν δεκτοί και στα μοναστήρια του Αγίου Όρους,122 Πρόκειται για ένα φαινόμενο που πρέπει, να συνυφανθεί, εκτός των άλλων, με τη φιλανθρωπική δράση των μοναστηριών. Είδαμε προηγουμένως ότι οι άγιοι που σε μικρή ηλικία οδηγήθηκαν σε μοναστήρι προέρχονταν κατά κανόνα από οικονομικά και κοινωνικά ασθενείς οικογένειες.123 Τον 7ο αιώνα, πριν ακόμη ενισχυθούν τα μοναστήρια, την ανάλογη φιλανθρωπική δράση ασκούσαν οι τοπικές μητροπόλεις. O Ιωάννης ο Ελεήμων ίδρυσε στην Αλεξάνδρεια "λοχοκομεία" και φρόντισε να βρουν αλλού στέγη και να σωθούν τα παιδιά, τα οποία "συν τοις εκείσε κατοικούσι ανδράσι... την σοδομιτικήν ασέλγειαν ανέδην ειργάζοντο".124

Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η θεραπεία ενός άρρωστου παιδιού έχει συμβολική λειτουργία μέσα στην αφήγηση. Το θεραπευόμενο παιδί παραπέμπει στον αναγεννώμενο άνθρωπο, πολύ περισσότερο καθώς βρίσκεται στην αρχή του βίου του. Επομένως, η "χρησιμοποίηση" του παιδιού για την άσκηση της θαυματουργικής ικανότητας του αγίου εξυπηρετεί τον σκοπό του κειμένου. Εξάλλου, εύκολα μπορούμε να δούμε τον συμβολισμό της αντίθεσης ανάμεσα στον άγιο-τέλειο παιδί και στο άρρωστο υπό θεραπεία παιδί.

Ωστόσο μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει το ενδεχόμενο η εικόνα του άρρωστου παιδιού, που τόσο έντονα διαγράφεται μέσα στους Βίους,

—————————————

122. Διονυσία Παπαχρυσάνθου, Ο αθωνίτικος μοναχισμός: αρχές και οργάνωση, Αθήνα 1992, 228-229.

123. Ενδεικτικά διαβάζουμε στον Βίο του Λαζάρου, 551: "Τινές των πενήτων το ευμετάδοτον της του πατρός γνώμης καταμαθόντες, ειτ' επ' αληθείας είτε και πλαττόμενοι τα του πράγματος, προσιόντες παρεκάλουν αυτόν ανάδοχον των παρ' αυτοίς τέκνων γενέσθαι· ο δε προθύμως υπακούων αυτοίς, διδούς α ην εν χρεία τούτοις, απέλυεν. Ήδει γάρ, δι' ην αιτίαν τούτο εποίουν". Βλ. και σελ. 68 της παρούσας μελέτης.

124. Βίος Ιωάννου, 22· τη φροντίδα του επισκόπου για ορφανά παιδιά περιγράφει το κείμενο και στη σελ. 58.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/80.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

να απηχεί μια δημογραφική και κοινωνική πραγματικότητα. Καταρχήν, είναι γεγονός, με σαφή άλλωστε αναφορά στα θαύματα του Χριστού, ότι στα αγιολογικά κείμενα απαντούν συχνά άρρωστοι που θεραπεύει με μεγάλη ευκολία κάθε φορά ο άγιος. Η Ε. Patlagean έχει αποδώσει το γεγονός αυτό στην ανάγκη των μοναχών να διευρύνουν το πεδίο της κοινωνικής τους δράσης και στην περίθαλψη των αρρώστων.125 Όσον αφορά όμως ειδικώς τα παιδιά, εκείνο που προκύπτει μέσα από τα κείμενα είναι ότι η θεραπεία τους, όταν αρρωσταίνουν, συνιστά ένα καθήκον. Αυτό το καθήκον τονίζεται, νομίζω, κατ' αντιπαράθεση -και συγχρόνως προβάλλεται ως αντίδραση- προς μίαν κοινωνική απαξίωση. Ο άγιος θεραπεύει ένα άρρωστο παιδί που κάτω από κανονικές συνθήκες δεν μπορεί να επιβιώσει. Μας έρχονται στον νου οι εκκλησιαστικοί κανόνες που απαγόρευαν τη σκόπιμη θανάτωση των βρεφών και των νηπίων και που μαρτυρούν μια διαδεδομένη κοινωνική πρακτική.126 Επιπλέον, χρειάζεται η θεϊκή παρέμβαση διά του αγίου για να αποκατασταθεί μια ανισορροπία, που η ιατρική αδυνατούσε να αντιμετωπίσει.

Δύο από τους πιο γνωστούς Βίους της εποχής που μελετάμε, ο Βίος του Θεόδωρου του Συκεώτη και ο Βίος του Πέτρου της Ατρώας, μας επιτρέπουν με μεγαλύτερη από άλλους Βίους σαφήνεια να προσεγγίσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζητείται και επιτυγχάνεται η θεραπεία άρρωστων παιδιών. Άλλωστε πολλά από τα έξιστορούμενα μέσα στους συγκεκριμένους Βίους θαύματα αναφέρονται σε παιδιά. Ο Θεόδωρος θεράπευσε ένα τυφλό παιδί 4 χρόνων, που ζούσε "εν τοις Σπορακίου" στην Κωνσταντινούπολη127 και ένα άλλο παιδί στο χωριό Σάνδου που έπασχε από "φαγέδαινα".128 Επίσης γιάτρεψε τον γιο του αυτοκράτορα Μαυρίκιου που

—————————————

125. Evelyne Patlagean, Pauvreté économique et pauvreté sociale 4e-7e siècles, Paris 1977, 103.

126. Marie-Hélène Concourdeau, "Regards sur le nouveau-né à Byzance", REΒ 51 (1993), 161-176.

127. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 70.

128. Ό.π., 88.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/81.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

έπασχε από ελεφαντίαση,129 αλλά και ένα φτωχό παιδί "πάρετον".130 Ο Πέτρος θεράπευε κυρίως κωφάλαλα και ανάπηρα παιδιά, που προέρχονταν και από υψηλά και από κατώτερα στρώματα και κατοικούσαν στη Μικρά Ασία·131 θεράπευσε επίσης και ραχιτικά παιδιά ηλικίας 5 και 7 ετών.132

Η ζωή και η δράση και των δύο αυτών αγίων εκτυλίσσεται, στις επαρχίες της Μικράς Ασίας με διαφορά δύο αιώνων. Μέσα στα κείμενα των Βίων τους οι ενδείξεις για μια διαρκώς επαπειλούμενη οικονομική κρίση στη Μικρά Ασία είναι πολλές. Στον Βίο του Θεόδωρου, για παράδειγμα, γίνεται επανειλημμένως λόγος για την επιδρομή ακρίδων που προξενούσε καταστροφές στην περιοχή της Παφλαγονίας133 και για μια μεγάλη θανατηφόρα επιδημία που έπληξε την περιοχή της Άγκυρας.134 Με άλλη ευκαιρία γίνεται λόγος για παρατεταμένη ανομβρία στην περιοχή της Πεσσινούντος,135 ή για τις ξαφνικές καταιγίδες που κατέστρεφαν τις καλλιέργειες.136 Συχνά, τέλος, οι καταστροφικές πλημμύρες των ποταμών αντιμετωπίζονταν μόνον με την παρέμβαση του αγίου.137 Σύμφωνα με τον Βίο του Πέτρου, οι μοναχοί σώθηκαν χάρη σε ένα θαύμα του από τη σιτοδεία της οποίας τα αποτελέσματα έγιναν αισθητά και στο μοναστήρι τους,138 ενώ άλλες φυσικές καταστροφές (όπως η υπερχείλιση της λίμνης Απολλωνιάδας,139 ή η επιδρομή των 

—————————————

129. Ό.π., 79.

130. Ό.π., 124· βλ. επίσης ό.π., 41 (όπου αναφέρεται "παιδίον" με πνεύμα ακάθαρτον), 87 (όπου θεραπεύεται "θυγάτριον" 8 ετών παράλυτο), 128 (όπου θεραπεύεται ένα τυφλό και κουφό παιδί), 130 (όπου θεραπεύεται δωδεκάχρονο παιδί "δαιμονιζόμενον").

131. Βίος Πέτρου, 183, 195.

132. Ό.π., 113, 133, 169.

133. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 81.

134. Ό.π., 40.

135. Ό.π., 80.

136. Ό.π., 45, 113

137. Ό.π., 40, 46, 111.

138. Βίος Πέτρου, 165-167.

139. Ό.π., 207.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/82.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

"μυσαρών" ζώων) ταλαιπωρούσαν τους αγροτικούς πληθυσμούς της Βιθυνίας.140 Ενδεικτική είναι και η περίπτωση ενός υπάτου, ο οποίος ζήτησε τη βοήθεια του Πέτρου, επειδή στο σπίτι του πέθαναν από πανούκλα μέσα σε έναν μήνα τριάντα άτομα.141 Πέραν όλων των άλλων, την ίδια εποχή η Μικρά Ασία υφίσταται τις συνέπειες των αραβικών επιδρομών.142 Θα ήταν ασφαλώς παρακινδυνευμένο να ταυτίσουμε τις συνθήκες που επικρατούσαν στην κεντρική Μικρά Ασία, όπου κινήθηκε κυρίως ο Θεόδωρος τον 7ο αιώνα, με αυτές που επικρατούσαν στο βορειοδυτικό τμήμα της, όπου έδρασε ο Πέτρος τον 9ο αιώνα. Ωστόσο, δεν είναι τυχαίο ότι και στις δύο περιπτώσεις τα άρρωστα παιδιά ή οι γονείς τους ζητούν τη βοήθεια του αγίου μέσα σε παρόμοιες οικονομικά και δημογραφικά συνθήκες, που προσδιορίζονται από στοιχεία μιας ασταθούς ισορροπίας. Αυτό μας επιτρέπει να τις συνδυάσουμε, προκειμένου να σχηματίσουμε μιαν ιδέα για την κοινωνική πραγματικότητα που γνώριζαν και μπορούσαν να περιγράψουν οι συγγραφείς των συγκεκριμένων Βίων. Βεβαίως, δεν έχουμε τον τρόπο να αποκαταστήσουμε την ευθεία σχέση των θεραπευόμενων ασθενειών με τη φτώχεια - άλλωστε είδαμε ότι πολλά από τα άρρωστα παιδιά προέρχονταν και από εύπορα στρώματα. Αν όμως αντιστρέψουμε το επιχείρημα ότι "η υψηλή θνησιμότητα των νέων ήταν στην ουσία ένας δείκτης της φτώχειας του πληθυσμού",143 συνάγουμε λογικά, προφανώς ελλείψει αριθμών, ότι η ηλικιακή κατηγορία την οποία κυρίως έπλητταν ακόμη και οι συγκυριακές κρίσεις ήταν τα παιδιά.144

—————————————

140. Ό.π., 87, 185.

141. Ό.π., 139.

142. Για τις δημογραφικές και οικονομικές συνέπειες των αραβικών επιδρομών βλ. Hélène Ahrweiler, "L'Asie Mineure et les invasions arabes (VIIe-IXe siècles)". Revue Historique 227/1 (1962), 1-32 [= Études sur les structures administratives et sociales de Byzance, Variorum Reprints, London 1971, αρ. IX].

143. C. Μ. Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη βιομηχανική επανάσταση: κοινωνία και οικονομία 1000-1700, μετ. Π. Σταμούλης, Αθήνα 1988, 206.

144. Είναι ενδιαφέρουσα η παρατήρηση που κάνει o βιογράφος της 

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/83.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Γνωρίζουμε ότι η παιδική θνησιμότητα ήταν, ούτως ή άλλως, ένα χαρακτηριστικό της μεσαιωνικής κοινωνίας.145 Με αυτήν συνδυάζεται ασφαλώς και η παρέμβαση του αγίου σε περιπτώσεις παρατεταμένης απαιδίας. Ο Πέτρος επενέβη και απέκτησε παιδί ένα ζευγάρι που είχε ήδη χάσει 13 παιδιά.146 Πολλοί άγιοι γεννήθηκαν από γονείς που για πολλά χρόνια ήταν άτεκνοι (π.χ. Πέτρος, Στέφανος ο Νέος, Μιχαήλ Μαλεΐνος). Ενδεικτικό επίσης της υψηλής παιδικής θνησιμότητας είναι το γεγονός ότι υπήρχε μεγάλη ηλικιακή απόσταση μεταξύ των παιδιών μιας οικογένειας. Η πιο ακραία περίπτωση είναι αυτή των αδελφών από τη Μυτιλήνη, Ο μεγαλύτερος, ο Δαυίδ, ήταν 56 χρόνων, όταν ο Γεώργιος αναφέρεται ως "μείραξ" και ο Συμεών ως "πρόσηβος", 8 χρόνων.

Οι άγιοι ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση προέρχονταν κατά κανόνα από πολυμελείς οικογένειες. Ο Βλάσιος είχε άλλα τρία αδέλφια, ενώ οι γονείς του Λάζαρου είχαν συνολικά πέντε παιδιά. Οι τρεις άγιοι από τη Μυτιλήνη είχαν άλλα τέσσερα αδέλφια "εις γένους διαδοχήν".147 Ο Μιχαήλ Μαλεΐνος είχε έξι αδέλφια, το ίδιο και ο Λουκάς ο Στειριώτης. Ο Στέφανος ο Νέος στην Κωνσταντινούπολη είχε δύο αδελφές, που έγιναν μοναχές.148 To μοναχικό σχήμα περιεβλήθησαν επίσης κατά προτροπή του Πλάτωνα, που ήταν θείος τους, και τα αδέλφια (δύο αγόρια και ένα κορίτσι) του Θεόδωρου του Στουδίτη. Οι αραιές δημογραφικές πληροφορίες, που διαθέτουμε για την εξεταζόμενη εποχή, δεν μας αφήνουν περιθώρια, ώστε να χρησιμοποιήσουμε τις οικογένειες των 

—————————————

Θέκλας (Βίος Θέκλας, 220) για τα παιδιά ενός ανθρώπου ονόματι Ονησιφόρου, τα οποία υπέφεραν από ασιτία: "Έπασχον δε τούτο εικότως· νέας γαρ ηλικίας έτι και μειρακιώδους ουχ ούτω το αλγείν ή αθυμείν ως το πεινήν άπτεται και διψήν, και τούτο εστιν η μεγίστη συμφορά τοις παισίν".

145. Την παιδική θνησιμότητα στο Βυζάντιο, με αποσπασματικές όμως πληροφορίες από διαφορετικές εποχές, σχολιάζει και η Moffatt, ό.π., 714-718.

146. Βίος Πέτρου, 181· τέτοιου τύπου παρέμβαση κάνει και ο Θεόδωρος (βλ. Βίο Θεοδώρου του Συκεώτη, 110, 126).

147. Βίος Δαυίδ..., 212.

148. Βίος Στεφάνου, 91.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/84.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

αγίων σε μίαν απόπειρα μελέτης του τρόπου και του μεγέθους με τον οποίο συγκροτούνταν τα νοικοκυριά κατά την εποχή αυτή. Ασφαλώς παρατηρούμε ότι ο τύπος του νοικοκυριού που διαγράφεται συχνότερα μέσα στους Βίους είναι το νοικοκυριό με πυρηνική δομή· και τούτο επειδή σπανίως αναφέρονται άλλοι, εκτός από τους γονείς και τους αδελφούς, συγγενείς του αγίου. Αλλά πρόκειται για μιαν παρατήρηση η οποία δεν μπορεί να αξιοποιηθεί, καθώς μας λείπει η γενικότερη εικόνα.

Τα αδέλφια του αγίου, πάντως, χάνονται μετά την εφηβική ηλικία, εκτός από τις περιπτώσεις εκείνων που έχουν ενταχθεί στη μοναστική ζωή και τον ακολουθούν στις επιλογές του. Αναφέρονται ο μεγάλος αδελφός του Βλάσιου που έγινε ιερέας στην Αγία Σοφία, η αδελφή του Θεόδωρου του Συκεώτη, την οποία "δωδεκαετή ούσαν παρθένον" ο Θεόδωρος έβαλε σε μοναστήρι όπου έζησε τρία χρόνια και μετά πέθανε, η αδελφή των τριών αγίων από τη Μυτιλήνη που επίσης έγινε μοναχή, και τα δύο αδέλφια του Πέτρου.

Συνοψίζοντας τα προηγούμενα, καταλήγουμε στη διαπίστωση ότι το παιδί, όπως απαντά στα εξεταζόμενα κείμενα, φιγούρα συμπληρωματική του αγίου ως παιδιού, η είναι άρρωστο ή ζει στο μοναστήρι, επομένως είναι μη-παιδί. Άλλωστε και οι ασθένειες που συνήθως αναφέρονται εκδηλώνονται με ιδιότητες αντίθετες προς τα βασικά χαρακτηριστικά ενός παιδιού: άλαλο παιδί σε αντίθεση με ένα παιδί που φωνάζει, ανάπηρο παιδί σε αντίθεση με ένα παιδί που τρέχει και παίζει, δαιμονισμένο σε αντίθεση με το αθώο παιδί. Ακόμη και όταν η υγεία του αποκαθίσταται με τη θαυματουργή επέμβαση του αγίου, το παιδί αυτό συνήθως δίδεται στο μοναστήρι ή αφιερώνεται στον Θεό, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης. Το άρρωστο παιδί προφανώς δεν εμπνέει και δεν αποπνέει θετικά συναισθήματα. Στην αντίληψη του συγγραφέα των αγιολογικών κειμένων, η παιδική ηλικία μοιάζει να είναι συνυφασμένη με την αρρώστεια και πάντως με μια περίοδο της ζωής αρνητικά φορτισμένη. Σκηνές με χαρούμενα παιδιά δεν συναντάμε, πλην ίσως ορισμένων στον Βίο

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/85.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

της Θέκλας.149 Η δεκάχρονη θυγατέρα του Κύριλλου, για παράδειγμα, αναφέρεται μόνον, επειδή παίζοντας χτύπησε το μάτι της και θεραπεύθηκε από τον πατέρα της,150 Σε πιο κανονικές συνθήκες, όταν o άγιος όντας παιδαριογέρων συγκρίνεται με τους συνομηλίκους του, η σύγκριση αποβαίνει σαφώς σε βάρος τους.151 Υπενθυμίζουμε ότι ο Λουκάς ο Στειριώτης εγκατέλειψε το σχολείο, επειδή έβλεπε τους μικρούς συμμαθητές του "ακοσμούντας".152 Μια χαρακτηριστική εικόνα βρίσκουμε στον Βίο του Πέτρου. Εκεί, ένας δαίμονας έχει τη μορφή "παιδαρίου μικρού, αισχρού τε και δυσώδους και την εσθήτα διαρερηγμένου".153 Ενδεικτική επίσης είναι μια τρομακτική σκηνή που περιγράφεται στον Βίο του Στέφανου του Νέου.154 Μια γυναίκα που είχε κατηγορήσει τον άγιο τιμωρήθηκε ως εξής: "...μόνης αυτής μετά των τέκνων μέσον κοιμωμένης, περί τας μεσονυκτίους ώρας, εν εκστάσει γενόμενα τα βρέφη, διαναστάντα και επιλαβόμενα των αμφοτέρων αυτής μασθών, τα εχιδνότοκα ταύτα διέφαγον αυτούς". Όταν ξημέρωσε, βρήκαν νεκρά τη μητέρα και τα παιδιά, "ακμήν κρατούντα τοις οδούσιν ημαγμένας τας των μαζών σάρκας".

Ενδιαφέρουσα είναι ακόμη η ακόλουθη πληροφορία που βρίσκουμε στον Βίο του Στέφανου:155 Στο κείμενο περιγράφεται η γιορτή των Βρουμαλίων, γιορτή "δαιμονιώδης", που τελούσε ο μυσαρός εικονομάχος αυτοκράτορας. Σε έναν τόπο, που ονομαζόταν Μαύρα -εκεί οδηγήθηκε ο άγιος-, ο αυτοκράτορας "τας προς τους

—————————————

149. Βίος Θέκλας, 312, 350.

150. Βίος Κυρίλλου, 80.

151. Για παράδειγμα, στον Βίο του Αθανασίου περιγράφεται η σχέση του αγίου ως παιδαριογέροντος με τους συνομηλίκους του. Με αυτήν την ευκαιρία ο συγγραφέας κάνει λόγο για ένα αγαπημένο παιχνίδι των παιδιών, όπου ορίζουν ανάμεσά τους κάποιον που παίζει τον αυτοκράτορα ή τον στρατηγό. Σε αυτά τα "αθύρματα" ο Αθανάσιος ως παιδί παίζει τον ηγούμενο. Για τον παιδαριογέροντα βλ. σελ. 73-75 της παρούσας εργασίας.

152. Βίος Λουκά του Στειριώτη, 183.

153. Βίος Πέτρου, 201.

154. Βίος Στεφάνου, 175.

155. Ό.π., 165.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/86.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

δαίμονας συνθήκας εποιείτο. Και μαρτυρεί το εις θυσίαν δοθέν του Σουφλαμίου παιδάριον, περί ου ουκ έστιν καιρός διηγήσασθαι". Τα Βρουμάλια οι Βυζαντινοί τα γιόρταζαν από τις 24 Νοεμβρίου ως τις 17 Δεκεμβρίου κάθε χρόνο,156 διασκεδάζοντας με χορούς και τραγούδια που γράφονταν για την περίσταση. Με πανηγυρισμούς γιορτάζονταν και τα βασιλικά Βρουμάλια, την ημέρα της ονομαστικής εορτής του αυτοκράτορα. Η εν Τρουλλω Σύνοδος με τον 62ο κανόνα της απαγόρευσε την τέλεση των Βρουμαλίων, επειδή ήταν γιορτή ειδωλολατρική, χωρίς όμως να επιτύχει την κατάργησή της. Ανεξάρτητα πάντως από το περιεχόμενο αυτής της γιορτής και τους συμβολισμούς της, εδώ μας ενδιαφέρει ότι η θυσία ενός παιδιού στο πλαίσιο μιας δημόσιας τελετής δεν απέχει πολύ από την αντίληψη για την παιδική ηλικία που μόλις σχολιάσαμε ότι διακρίνεται μέσα στους Βίους.

156. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. Β1, 25-29, 36-38.

Σελ. 86
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 67
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    ηλικία γίνεται "μειρακίσκος". Ό,τι πάντως προσδιορίζει αυτήν την περίοδο της ζωής του είναι η "μάθησις", η κατά το μάλλον ή ήττον δηλαδή συστηματική εκπαίδευση του αγίου έξω από το πλαίσιο της οικογένειας.

    α) Η φροντίδα των γονέων

    Στους Βίους ο άγιος προέρχεται από γονείς πάντοτε ευσεβείς και συχνά ευγενείς. Είναι παιδί, ανήκει δηλαδή σε ξεχωριστή ηλικιακή κατηγορία, ως τα 12 χρόνια του. Στην κατηγορία αυτή τον κατατάσσει η φροντίδα των γονέων του. Γενικώς, όλοι οι γονείς, φυσικοί ή θετοί, φροντίζουν τα παιδιά τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι στον Βίο του Αθανασίου σημειώνεται ότι η θετή του μητέρα πέθανε, μόλις o άγιος "την παιδικήν ηλικίαν παρήλασεν".86 Σε ορισμένες περιπτώσεις περιγράφεται η γονεϊκή φροντίδα για τη συντήρηση του παιδιού. Στον Βίο, για παράδειγμα, του Θεόδωρου του Συκεώτη περιγράφεται διά μακρών η αγωνία της μητέρας του επειδή ο Θεόδωρος, σε παιδική ακόμη ηλικία, δεν τρεφόταν κανονικά και δεν επέστρεφε στο σπίτι του στη μεσημεριανή διακοπή των μαθημάτων για να γευματίσει, προτιμώντας να αποσύρεται σε μια καλύβα. Μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της φροντίδας του γονιού για το παιδί του διαβάζουμε στον Βίο του Θεοδώρου του Τήρωνος. Επειδή η μητέρα του αγίου είχε πεθάνει κατά τη λοχεία, ο πατέρας του "ουχ ευρίσκων τιθηνήν εσκέψατο τέχνην το παιδίον εκθρέψαι· και δη πυρούς καθαίρων και πτίσσων κριθάς άμφω τε εψών αρμοδίως συν ύδατι και μέλιτι μιγνύς το αρκούν εις αγγείον μετέβαλεν υελούν έχον εκτύπωμα τιτθίου, όπερ το βρέφος αντί μαστών συνέχον τω στόματι καθάπερ γάλα τον χυλόν ηδέως εφείλκετο".87 Στη συνέχεια περιγράφεται πώς ο πατέρας έτρεφε τον μικρόν, όταν απέκτησε τα πρώτα του δόντια. Ακόμη και γονείς όπως η μητέρα

    —————————————

    86. Βίος Αθανάσιου, 7.

    87. Η. Delehaye, Les légendes grecques de Saints militaires, Paris 1909 (ανατ. 1975), 185.