Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 73-92 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/73.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

δασκάλους, Η εκπαίδευση παραμένει ως αξία στο Βυζάντιο, αλλά, με διαφορετικό περιεχόμενο, περισσότερο φορμαλιστικό. Είναι αξιοσημείωτο ότι στους Βίους τον ρόλο του πνευματικού καθοδηγητή και μύστη σπανίως τον έχει ο δάσκαλος των εγκύκλιων ή ανώτερων μαθημάτων. Τον ρόλο αυτόν έχει σχεδόν εξ ορισμού ένα πρόσωπο που βρίσκεται, όχι μόνο έξω από την οικογένεια, αλλά και έξω από τους υποτυπώδεις εκπαιδευτικούς θεσμούς. Άλλωστε, όπως είπαμε, η τάση του αγίου προς το θείο καλλιεργείται και εκδηλώνεται, με την ηθική του κυρίως διαπαιδαγώγηση. Τον 10ο αιώνα, ο άγιος γίνεται οριστικά παιδαριογέρων.

γ) Ο παιδαριογέρων

Όσο προχωρούμε στη μέση εποχή τόσο γίνεται πιο αυστηρή η εικόνα του αγίου ως παιδιού, έως ότου διαμορφώνεται η εικόνα με τα χαρακτηριστικά του λεγόμενου "παιδαριογέροντος". Ο Θεόδωρος ο Συκεώτης στις αρχές του 7ου αιώνα ξεχώριζε για την ευστροφία του, αλλά έπαιζε με τα αλλά παιδιά χωρίς βεβαίως να συγκρούεται μαζί τους, ή να κάνει κάτι άτοπο. Το ίδιο και ο Αλύπιος που επεδείκνυε από πάντα σύνεση "ανδρός σοφού πολιάν".98 Νωρίτερα, τον 6ο αιώνα, ο Υπάτιος ήταν "παιδιόθεν ηγιασμένος".99 Μετά τον 9ο αιώνα, είτε δηλώνεται ως παιδαριογέρων είτε όχι, ο άγιος, παιδί ακόμη, έχει τη σύνεση και την ωριμότητα ενός γέροντα. Στις περιπτώσεις αυτές, ο άγιος, για να ξεχωρίσει από τα άλλα παιδιά, είναι σοβαρός και δεν συμπεριφέρεται όπως εκείνα. Στον Βίο A του Θεόδωρου του Στουδίτη, γραμμένον πιθανώς από τον Θεόδωρο Δαφνοπάτη, περιγράφεται αναλυτικότερα από όσο στον προηγούμενο και λιγότερο λόγιο Βίο Β, η συμπεριφορά του αγίου: "ου τωθασμοίς χαίρων, ου θεάμασι προσανέχων, ου παιδιαίς και ταις άλλαις ανέσεσιν οία δη νέος και τοσούτου οίκου, την ψυχήν εφηδύνων, αλλά μόνη σχολάζων, ως εικός, τη αναλήψει των μαθημάτων, τούτοις και

—————————————

98. Βίος Αλυπίου, 149.

99. Βίος Υπατίου, 74.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/74.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

την διάνοιαν έτερπε, και την εξ αυτών επιεικώς ετρύγα ωφέλειαν".100 Ο Νίκων "ου κατά παίδας είχε το φρόνημα, ουδ' αθύρμασι προσανείχε και παιδιαίς και δρόμοις και ιππασίαις και τοις άλλοις όσα παισί νέοις ποθεινά και επέραστα... εν αώρω και ατελεί ηλικία πεπολιωμένην σοφίαν επιδεικνύμενος".101 Παρεμφερής είναι η διατύπωση και στον Βίο A του Αθανασίου: "...την πρώτην μετιών ηλικίαν και εις παίδας έτι τελών, ου κατά παίδας... ην ουδέ γαρ αθύρμασί τισι και παιδιαίς και κρότοις ή δρόμοις έχαιρεν, α φίλα παισί και τέρψις όλη... ουχ ως παις... αλλά σωφρόνως ως γέρων έπαιζεν".102 Ο Κύριλλος, ο οποίος ξεπερνούσε τους συνομηλίκους του "έν τε αγχινοία και συνέσει", στο τέλος του 11ου αιώνα αποκαλείται απλώς "παιδαριογέρων", χωρίς άλλην επεξήγηση.

Εντούτοις, αυτό το αφύσικο παιδί που διαβάζει συνεχώς, που δεν παίζει και δεν κάνει τρέλες, δεν ξενίζει με τη συμπεριφορά του, όπως το υπερφυσικό παιδί της πρώιμης εποχής που είναι ο Τρύφων και που κάνει αλλόκοτα πράγματα. Ο Τρύφων παραμένει ένας άγιος-παιδί. Κάνει το πρώτο του θαύμα σε ηλικία 2 χρόνων και τα υπόλοιπα θαύματά του σε ηλικία 7 χρόνων. Είναι ένα παράξενο παιδί που ταξιδεύει μόνο του και συνομιλεί με τους μεγάλους. Ο αναγνώστης ξεχνά γρήγορα πώς πρόκειται για ένα παιδί και ο συγγραφέας κάπως βεβιασμένα το υπενθυμίζει προς το τέλος του Βίου, για να τονίσει ακόμη περισσότερο τη σημασία των θαυμάτων. Μόνη ένδειξη της παιδικότητας του Τρύφωνα αποτελεί το γεγονός ότι έπαιζε με τα άλλα παιδιά, όταν σε ηλικία 2 ετών έκανε το πρώτο του θαύμα ανασταίνοντας ένα παιδάκι που χτύπησε στο παιχνίδι και πέθανε.103 O Συμεών ο Στυλίτης, τον 6ο αιώνα, ήταν επίσης ένα αφύσικο παιδί· μιλούσε καθαρά από την ηλικία των 2 χρόνων, οπότε είπε μια σημαδιακή φράση. Στην ηλικία των 5 χρόνων έβλεπε οράματα και 7 χρόνων ανέβηκε στον στύλο, όπου έζησε

—————————————

100. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 117.

101. Βίος Νίκωνος, 16.

102. Βίος Αθανασίου, 6.

103. Βίος Τρύφωνος, 336.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/75.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

45 χρόνια.104 Την ίδια περίπου εποχή, ο Νικόλαος της Σιών δύο ώρες μετά τη γέννησή του στάθηκε όρθιος και σε ηλικία 7 χρόνων έκανε το πρώτο του θαύμα.105

O άγιος της μέσης εποχής είναι ένα συνηθισμένο παιδί που ζει μια σχεδόν φυσιολογική ζωή, Ο βιογράφος του Αθανασίου σπεύδει να τονίσει ότι, παρά την εξαιρετική συμπεριφορά του, ο άγιος έπρεπε να ζει και να παίζει με τους συνομηλίκους του,106 αν και το δικό του παιχνίδι αποτελούσε κατά κάποιον τρόπο οιωνό της μελλοντικής του πορείας,

Η έννοια του παιδαριογέροντος δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στον 9ο αιώνα. Η εμφάνισή της τοποθετείται στην ύστερη αρχαιότητα και είναι βέβαιο ότι ανιχνεύεται στα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας.107 Απαντά επίσης σποραδικά και σε Βίους του 6ου αιώνα. Εκείνο που παρατηρούμε στους Βίους του 9ου-10ου αιώνα είναι ότι η συμπεριφορά του παιδαριογέροντος περιγράφεται αναλυτικά, γεγονός που νομίζω ότι έχει σημασία. Είναι ενδεικτικό ότι στον Βίο του Νικολάου αρχιεπισκόπου Μύρων, κατά την εκδοχή του Συμεών του Μεταφραστή, ξαναγραμμένον επομένως κατά τον 10ο αιώνα, ο άγιος, βρέφος ακόμα, την Τετάρτη και την Παρασκευή δεν θήλαζε παρά μόνον το βράδυ, "υπό κανόνι τελείω και προ της παιδικής τιθηνουμενος ηλικίας, και το προς εγκράτειαν οικείως έχειν υποφαίνων εκ προοιμίων".108 Τον 11ο αιώνα η έννοια, αλλά και ο όρος του παιδαριογέροντος είχε πια εμπεδωθεί στη συνείδηση των αποδεκτών των Βίων.

—————————————

104. Delehaye, Les Saints stylites, ό.π., lxiv-lxv.

105. Βίος Νικολάου της Σιών, 22.

106. Βίος Αθανασίου, 6.

107. Grégoire de Nysse, Traité de la Virginité, éd. M Aubineau, (Sources Chrétiennes 119), 574-577, όπου σχόλιο του εκδότη για την ιστορία και το περιεχόμενο της λέξης παιδαριογέρων.

108. P.G., t. 116, 320.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/76.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

TA ΠΑΙΔΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟΥΣ

Τα παιδιά εμφανίζονται συχνά στους Βίους. Τις περισσότερες φορές όμως είναι άρρωστα και ο άγιος τα θεραπεύει. Άλλοτε ζουν σε μοναστήρι, όπου έχουν οδηγηθεί σε μικρή ηλικία και γίνεται λόγος γι' αυτά, όταν έρχεται σε επαφή μαζί τους ο άγιος,

Αν ο μελετητής έπαιρνε κατά γράμμα τους Βίους, θα σχημάτιζε την εντύπωση ότι στην κοινωνία αυτή δεν υπήρχαν υγιή παιδιά. Θα νόμιζε μάλιστα ότι έπασχαν κυρίως από κωφαλαλία, δαιμονισμό και σωματική αναπηρία, ασθένειες που απαντούν με μεγάλη πυκνότητα στα αγιολογικά κείμενα ακόμα και για τους ενήλικες. Ο Κωνσταντίνος θεράπευε από τους δαίμονες,109 όχι μόνον νέους και γέροντες, αλλά και "παιδάρια τη αώρω ηλικία προς έλεον κινούντα τους θεωμένους". Μία γυναίκα "των ουκ ασήμων" από την Κύζικο είχε "παιδίον δαιμονιζόμενον", 9 χρόνων, που το θεράπευσε ο Στέφανος.110 Ο Βλάσιος επίσης έκανε καλά το εκ γενετής κωφάλαλον "μειράκιον" ενός επιφανούς ανθρώπου111 και ο

—————————————

109. Βίος Κωνσταντίνου του εξ Ιουδαίων, 655.

110. Βίος Στεφάνου, 1152: Περιγράφεται ως εξής η συμπεριφορά του παιδιού, που μοιάζει έτσι επιληπτικό: "ως δε μόνον το έγκλειστρον εώρακεν μακρόθεν το ενοχλούμενον παιδίον, αναβρασθέν υπό του δαίμονος, συνεχώς ανετινάσσετο του αέρος αποκρεμάμενον, εκτεινόμενόν τε και πάλιν αίφνης καταρριπτούμενον". Βλ. παρεμφερή περιγραφή ενός δαιμονιζόμενου παιδιού στον Βίο του Λουκά του Στυλίτη (σελ. 215): "Παις δέ τις... δωδεκαετή την ηλικίαν άγων προσηνέχθη τω... πατρί· ος και αυτός υπό πονηρού πληγείς πνεύματος... εν αυταίς ταις ώραις της επαναστάσεως είτουν επιθέσεως αυτού πρηνής άφνω καταπίπτων ωσεί νεκρός άφωνος επί πολύ διετέλει και αναίσθητος κείμενος".

111. Βίος Βλασίου, 661.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/77.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Μακάριος της Πελεκητής θεράπευσε, με τρόπο που περιγράφεται λεπτομερώς, ένα αγόρι το οποίο από τότε που γεννήθηκε, ο φτωχός πατέρας του το έβλεπε "προς την γην ερπύζειν και επί τετράσιν βαδίζειν".112 Ο Λουκάς ο Στυλίτης έδωσε ζωή σε ένα βρέφος που κοιμόταν ανάμεσα στους γονείς του και βρέθηκε νεκρό,113 ενώ o Νίκων έκανε καλά ένα παιδί, "υποτίτθιον" ακόμη, που είχε πληγεί στα γεννητικά του όργανα.114

Με το ίδιο πνεύμα, ο μελετητής θα υπέθετε ότι όσα παιδιά δεν ήταν άρρωστα, ζούσαν στα μοναστήρια, καθώς η διαβίωση παιδιών και η εγκατάστασή τους σε εκκλησιαστικά ιδρύματα είναι ένα θέμα που με πολλές ευκαιρίες επανέρχεται μέσα στα κείμενα. Ο συγγραφέας του Βίου του Θεόδωρου του Συκεώτη μιλώντας για τον εαυτό του λέγει ότι οι γονείς του τον απέκτησαν μετά από μακρά περίοδο απαιδίας με την επέμβαση του αγίου και ότι "νήπιος" οδηγήθηκε στη μονή όπου παρέμεινε έχοντας διδαχθεί εκεί "τα προς χρείαν γράμματα".115 Από την άλλη πλευρά, o Θεόδωρος ο Συκεώτης θεράπευσε ένα κορίτσι οκτώ ετών, "ασκητικόν σχήμα" περιβεβλημένο, "από του ασκηταρίου της μεγάλης εκκλησίας", που ήταν άλαλο για τρία χρόνια.116 Στον Βίο του Λάζαρου, όπου γίνεται μνεία ονομαστικά των μοναχών που ζούσαν στο μοναστήρι του, διαφαίνεται ότι ορισμένοι βρίσκονταν εκεί, στο Γαλήσιον όρος, από παιδιά. Αναφέρεται, μάλιστα η περίπτωση παιδιού που ήταν ανιψιός ενός μοναχού και ζούσε στη μονή τη στιγμή όπου γράφεται

—————————————

112. Βίος Μακαρίου, 149-151.

113. Βίος Λουκά του Στυλίτη, 230' o Λουκάς (ό.π., 232) επίσης θεράπευσε ένα αγόρι που είχε προσβληθεί από "το των λεγομένων χοιράδων πάθος". Για άλλα θαύματα του Λουκά που αφορούσαν παιδιά βλ. ό.π., 215, 231.

114. Βίος Νίκωνος, 136: "τούτου των αναγκαίων μορίων άτερον λώβην έδέξατο ου την τυχούσαν συμβάσεως έκ τινος, και απειλήν ηπειλείτο το πάθος της πτώσεως των υπογαστρίων, και πόρρω ην ουδαμώς προς βίαν καταρρυήναι τα έγκατα και τοις διδύμοις φόρτον ελεεινώς προσγενέσθαι δυσθέατον ομού και δυσαχθέστατον".

115. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 160-161.

116. Ό.π.,78.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/78.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ο Βίος, "εις ανδρός ελθών τελειότητα".117 Ο Λάζαρος εξάλλου πήρε κοντά του στο μοναστήρι τον αδελφό του σε ηλικία 8 ετών: "ούτος γαρ παις ων, ως ετών οκτώ, των μητρικών αγκαλών αποδράσας προς τον πατέρα ήλθε και ηρετίσατο την μετ' αυτού συνοίκησιν".118 Τα αδέλφια του πήρε επίσης κοντά του και ο μεγαλύτερος από τους τρεις αγίους της Μυτιλήνης, ο Δαυίδ, ενώ ο Κύριλλος ο Φιλεώτης πήγε τον γιο του σε μοναστήρι, μόλις έφθασε στην εφηβεία.119

Ο 40ός κανόνας της εν Τρούλλω Συνόδου όριζε τα 10 χρόνια ως την επιτρεπόμενη ηλικία για να γίνει κανείς μοναχός. Διαπιστώνουμε όμως ότι σε πολλές από τις αναφερόμενες στους Βίους περιπτώσεις τα παιδιά που ζούσαν σε μοναστήρι ήταν μικρότερα. Οι συγγραφείς των Βίων γνώριζαν χωρίς άλλο τον κανόνα, ή νωρίτερα την τάση που διαγραφόταν ως προς τους ηλικιακούς περιορισμούς στο εσωτερικό της Εκκλησίας. Γι' αυτό, όταν οι γονείς του αγίου τον πήγαιναν νήπιο σε μοναστήρι (Βίοι 5ου-6ου αι.120), ο ηγούμενος συνήθως είχε αντιρρήσεις και δεν τον δεχόταν. Σε μεταγενέστερους Βίους, κατά την εποχή που μελετάμε, δηλώνεται με έμφαση η φροντίδα των γονέων ή η θεϊκή εντολή που έφεραν τον ανήλικο στο μοναστήρι. Είναι αντίθετα αξιοσημείωτο ότι η παρουσία άλλων παιδιών, πλην του αγίου, στο μοναστήρι μένει ασχολίαστη και παρουσιάζεται ως φυσική από τον συγγραφέα.121 Δεν ήταν σπάνιο φαινόμενο προφανώς να μονάζουν ανήλικοι, σε ηλικία 

—————————————

117. Βίος Λαζάρου, 554.

118. Ό.π., 519.

119. Βίος Κυρίλλου, 121.

120. Ως παράδειγμα μπορεί να αναφερθεί η περίπτωση του Δανιήλ του Στυλίτη (5ος αιώνας), τον οποίο οι γονείς του οδήγησαν σε μοναστήρι, όταν ήταν 5 χρόνων, αλλά ο ηγούμενος δεν τον δέχθηκε γιατί ήταν νήπιο (Delehaye, ό.π., 3).

121. Παραδείγματος χάρη, αναφέρεται ως τίτλος τιμής για τον Παύλο, τον πνευματικό πατέρα του Πέτρου της Ατρώας, ότι είχε "παιδόθεν" περιβληθεί το μοναχικό σχήμα (βλ. Βίο Πέτρου, 79). Βλ. για άλλα παραδείγματα και Moffatt, "The Byzantine child", ό.π., 712-713.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/79.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

μικρότερη από την επιτρεπόμενη. Το μαρτυρεί και το γεγονός ότι αναγκάστηκε να νομοθετήσει επ' αυτού η Πενθέκτη Σύνοδος. Γνωρίζουμε ότι αγένειοι μοναχοί, παρά τις απαγορεύσεις, γίνονταν δεκτοί και στα μοναστήρια του Αγίου Όρους,122 Πρόκειται για ένα φαινόμενο που πρέπει, να συνυφανθεί, εκτός των άλλων, με τη φιλανθρωπική δράση των μοναστηριών. Είδαμε προηγουμένως ότι οι άγιοι που σε μικρή ηλικία οδηγήθηκαν σε μοναστήρι προέρχονταν κατά κανόνα από οικονομικά και κοινωνικά ασθενείς οικογένειες.123 Τον 7ο αιώνα, πριν ακόμη ενισχυθούν τα μοναστήρια, την ανάλογη φιλανθρωπική δράση ασκούσαν οι τοπικές μητροπόλεις. O Ιωάννης ο Ελεήμων ίδρυσε στην Αλεξάνδρεια "λοχοκομεία" και φρόντισε να βρουν αλλού στέγη και να σωθούν τα παιδιά, τα οποία "συν τοις εκείσε κατοικούσι ανδράσι... την σοδομιτικήν ασέλγειαν ανέδην ειργάζοντο".124

Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η θεραπεία ενός άρρωστου παιδιού έχει συμβολική λειτουργία μέσα στην αφήγηση. Το θεραπευόμενο παιδί παραπέμπει στον αναγεννώμενο άνθρωπο, πολύ περισσότερο καθώς βρίσκεται στην αρχή του βίου του. Επομένως, η "χρησιμοποίηση" του παιδιού για την άσκηση της θαυματουργικής ικανότητας του αγίου εξυπηρετεί τον σκοπό του κειμένου. Εξάλλου, εύκολα μπορούμε να δούμε τον συμβολισμό της αντίθεσης ανάμεσα στον άγιο-τέλειο παιδί και στο άρρωστο υπό θεραπεία παιδί.

Ωστόσο μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει το ενδεχόμενο η εικόνα του άρρωστου παιδιού, που τόσο έντονα διαγράφεται μέσα στους Βίους,

—————————————

122. Διονυσία Παπαχρυσάνθου, Ο αθωνίτικος μοναχισμός: αρχές και οργάνωση, Αθήνα 1992, 228-229.

123. Ενδεικτικά διαβάζουμε στον Βίο του Λαζάρου, 551: "Τινές των πενήτων το ευμετάδοτον της του πατρός γνώμης καταμαθόντες, ειτ' επ' αληθείας είτε και πλαττόμενοι τα του πράγματος, προσιόντες παρεκάλουν αυτόν ανάδοχον των παρ' αυτοίς τέκνων γενέσθαι· ο δε προθύμως υπακούων αυτοίς, διδούς α ην εν χρεία τούτοις, απέλυεν. Ήδει γάρ, δι' ην αιτίαν τούτο εποίουν". Βλ. και σελ. 68 της παρούσας μελέτης.

124. Βίος Ιωάννου, 22· τη φροντίδα του επισκόπου για ορφανά παιδιά περιγράφει το κείμενο και στη σελ. 58.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/80.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

να απηχεί μια δημογραφική και κοινωνική πραγματικότητα. Καταρχήν, είναι γεγονός, με σαφή άλλωστε αναφορά στα θαύματα του Χριστού, ότι στα αγιολογικά κείμενα απαντούν συχνά άρρωστοι που θεραπεύει με μεγάλη ευκολία κάθε φορά ο άγιος. Η Ε. Patlagean έχει αποδώσει το γεγονός αυτό στην ανάγκη των μοναχών να διευρύνουν το πεδίο της κοινωνικής τους δράσης και στην περίθαλψη των αρρώστων.125 Όσον αφορά όμως ειδικώς τα παιδιά, εκείνο που προκύπτει μέσα από τα κείμενα είναι ότι η θεραπεία τους, όταν αρρωσταίνουν, συνιστά ένα καθήκον. Αυτό το καθήκον τονίζεται, νομίζω, κατ' αντιπαράθεση -και συγχρόνως προβάλλεται ως αντίδραση- προς μίαν κοινωνική απαξίωση. Ο άγιος θεραπεύει ένα άρρωστο παιδί που κάτω από κανονικές συνθήκες δεν μπορεί να επιβιώσει. Μας έρχονται στον νου οι εκκλησιαστικοί κανόνες που απαγόρευαν τη σκόπιμη θανάτωση των βρεφών και των νηπίων και που μαρτυρούν μια διαδεδομένη κοινωνική πρακτική.126 Επιπλέον, χρειάζεται η θεϊκή παρέμβαση διά του αγίου για να αποκατασταθεί μια ανισορροπία, που η ιατρική αδυνατούσε να αντιμετωπίσει.

Δύο από τους πιο γνωστούς Βίους της εποχής που μελετάμε, ο Βίος του Θεόδωρου του Συκεώτη και ο Βίος του Πέτρου της Ατρώας, μας επιτρέπουν με μεγαλύτερη από άλλους Βίους σαφήνεια να προσεγγίσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζητείται και επιτυγχάνεται η θεραπεία άρρωστων παιδιών. Άλλωστε πολλά από τα έξιστορούμενα μέσα στους συγκεκριμένους Βίους θαύματα αναφέρονται σε παιδιά. Ο Θεόδωρος θεράπευσε ένα τυφλό παιδί 4 χρόνων, που ζούσε "εν τοις Σπορακίου" στην Κωνσταντινούπολη127 και ένα άλλο παιδί στο χωριό Σάνδου που έπασχε από "φαγέδαινα".128 Επίσης γιάτρεψε τον γιο του αυτοκράτορα Μαυρίκιου που

—————————————

125. Evelyne Patlagean, Pauvreté économique et pauvreté sociale 4e-7e siècles, Paris 1977, 103.

126. Marie-Hélène Concourdeau, "Regards sur le nouveau-né à Byzance", REΒ 51 (1993), 161-176.

127. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 70.

128. Ό.π., 88.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/81.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

έπασχε από ελεφαντίαση,129 αλλά και ένα φτωχό παιδί "πάρετον".130 Ο Πέτρος θεράπευε κυρίως κωφάλαλα και ανάπηρα παιδιά, που προέρχονταν και από υψηλά και από κατώτερα στρώματα και κατοικούσαν στη Μικρά Ασία·131 θεράπευσε επίσης και ραχιτικά παιδιά ηλικίας 5 και 7 ετών.132

Η ζωή και η δράση και των δύο αυτών αγίων εκτυλίσσεται, στις επαρχίες της Μικράς Ασίας με διαφορά δύο αιώνων. Μέσα στα κείμενα των Βίων τους οι ενδείξεις για μια διαρκώς επαπειλούμενη οικονομική κρίση στη Μικρά Ασία είναι πολλές. Στον Βίο του Θεόδωρου, για παράδειγμα, γίνεται επανειλημμένως λόγος για την επιδρομή ακρίδων που προξενούσε καταστροφές στην περιοχή της Παφλαγονίας133 και για μια μεγάλη θανατηφόρα επιδημία που έπληξε την περιοχή της Άγκυρας.134 Με άλλη ευκαιρία γίνεται λόγος για παρατεταμένη ανομβρία στην περιοχή της Πεσσινούντος,135 ή για τις ξαφνικές καταιγίδες που κατέστρεφαν τις καλλιέργειες.136 Συχνά, τέλος, οι καταστροφικές πλημμύρες των ποταμών αντιμετωπίζονταν μόνον με την παρέμβαση του αγίου.137 Σύμφωνα με τον Βίο του Πέτρου, οι μοναχοί σώθηκαν χάρη σε ένα θαύμα του από τη σιτοδεία της οποίας τα αποτελέσματα έγιναν αισθητά και στο μοναστήρι τους,138 ενώ άλλες φυσικές καταστροφές (όπως η υπερχείλιση της λίμνης Απολλωνιάδας,139 ή η επιδρομή των 

—————————————

129. Ό.π., 79.

130. Ό.π., 124· βλ. επίσης ό.π., 41 (όπου αναφέρεται "παιδίον" με πνεύμα ακάθαρτον), 87 (όπου θεραπεύεται "θυγάτριον" 8 ετών παράλυτο), 128 (όπου θεραπεύεται ένα τυφλό και κουφό παιδί), 130 (όπου θεραπεύεται δωδεκάχρονο παιδί "δαιμονιζόμενον").

131. Βίος Πέτρου, 183, 195.

132. Ό.π., 113, 133, 169.

133. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 81.

134. Ό.π., 40.

135. Ό.π., 80.

136. Ό.π., 45, 113

137. Ό.π., 40, 46, 111.

138. Βίος Πέτρου, 165-167.

139. Ό.π., 207.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/82.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

"μυσαρών" ζώων) ταλαιπωρούσαν τους αγροτικούς πληθυσμούς της Βιθυνίας.140 Ενδεικτική είναι και η περίπτωση ενός υπάτου, ο οποίος ζήτησε τη βοήθεια του Πέτρου, επειδή στο σπίτι του πέθαναν από πανούκλα μέσα σε έναν μήνα τριάντα άτομα.141 Πέραν όλων των άλλων, την ίδια εποχή η Μικρά Ασία υφίσταται τις συνέπειες των αραβικών επιδρομών.142 Θα ήταν ασφαλώς παρακινδυνευμένο να ταυτίσουμε τις συνθήκες που επικρατούσαν στην κεντρική Μικρά Ασία, όπου κινήθηκε κυρίως ο Θεόδωρος τον 7ο αιώνα, με αυτές που επικρατούσαν στο βορειοδυτικό τμήμα της, όπου έδρασε ο Πέτρος τον 9ο αιώνα. Ωστόσο, δεν είναι τυχαίο ότι και στις δύο περιπτώσεις τα άρρωστα παιδιά ή οι γονείς τους ζητούν τη βοήθεια του αγίου μέσα σε παρόμοιες οικονομικά και δημογραφικά συνθήκες, που προσδιορίζονται από στοιχεία μιας ασταθούς ισορροπίας. Αυτό μας επιτρέπει να τις συνδυάσουμε, προκειμένου να σχηματίσουμε μιαν ιδέα για την κοινωνική πραγματικότητα που γνώριζαν και μπορούσαν να περιγράψουν οι συγγραφείς των συγκεκριμένων Βίων. Βεβαίως, δεν έχουμε τον τρόπο να αποκαταστήσουμε την ευθεία σχέση των θεραπευόμενων ασθενειών με τη φτώχεια - άλλωστε είδαμε ότι πολλά από τα άρρωστα παιδιά προέρχονταν και από εύπορα στρώματα. Αν όμως αντιστρέψουμε το επιχείρημα ότι "η υψηλή θνησιμότητα των νέων ήταν στην ουσία ένας δείκτης της φτώχειας του πληθυσμού",143 συνάγουμε λογικά, προφανώς ελλείψει αριθμών, ότι η ηλικιακή κατηγορία την οποία κυρίως έπλητταν ακόμη και οι συγκυριακές κρίσεις ήταν τα παιδιά.144

—————————————

140. Ό.π., 87, 185.

141. Ό.π., 139.

142. Για τις δημογραφικές και οικονομικές συνέπειες των αραβικών επιδρομών βλ. Hélène Ahrweiler, "L'Asie Mineure et les invasions arabes (VIIe-IXe siècles)". Revue Historique 227/1 (1962), 1-32 [= Études sur les structures administratives et sociales de Byzance, Variorum Reprints, London 1971, αρ. IX].

143. C. Μ. Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη βιομηχανική επανάσταση: κοινωνία και οικονομία 1000-1700, μετ. Π. Σταμούλης, Αθήνα 1988, 206.

144. Είναι ενδιαφέρουσα η παρατήρηση που κάνει o βιογράφος της 

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/83.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Γνωρίζουμε ότι η παιδική θνησιμότητα ήταν, ούτως ή άλλως, ένα χαρακτηριστικό της μεσαιωνικής κοινωνίας.145 Με αυτήν συνδυάζεται ασφαλώς και η παρέμβαση του αγίου σε περιπτώσεις παρατεταμένης απαιδίας. Ο Πέτρος επενέβη και απέκτησε παιδί ένα ζευγάρι που είχε ήδη χάσει 13 παιδιά.146 Πολλοί άγιοι γεννήθηκαν από γονείς που για πολλά χρόνια ήταν άτεκνοι (π.χ. Πέτρος, Στέφανος ο Νέος, Μιχαήλ Μαλεΐνος). Ενδεικτικό επίσης της υψηλής παιδικής θνησιμότητας είναι το γεγονός ότι υπήρχε μεγάλη ηλικιακή απόσταση μεταξύ των παιδιών μιας οικογένειας. Η πιο ακραία περίπτωση είναι αυτή των αδελφών από τη Μυτιλήνη, Ο μεγαλύτερος, ο Δαυίδ, ήταν 56 χρόνων, όταν ο Γεώργιος αναφέρεται ως "μείραξ" και ο Συμεών ως "πρόσηβος", 8 χρόνων.

Οι άγιοι ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση προέρχονταν κατά κανόνα από πολυμελείς οικογένειες. Ο Βλάσιος είχε άλλα τρία αδέλφια, ενώ οι γονείς του Λάζαρου είχαν συνολικά πέντε παιδιά. Οι τρεις άγιοι από τη Μυτιλήνη είχαν άλλα τέσσερα αδέλφια "εις γένους διαδοχήν".147 Ο Μιχαήλ Μαλεΐνος είχε έξι αδέλφια, το ίδιο και ο Λουκάς ο Στειριώτης. Ο Στέφανος ο Νέος στην Κωνσταντινούπολη είχε δύο αδελφές, που έγιναν μοναχές.148 To μοναχικό σχήμα περιεβλήθησαν επίσης κατά προτροπή του Πλάτωνα, που ήταν θείος τους, και τα αδέλφια (δύο αγόρια και ένα κορίτσι) του Θεόδωρου του Στουδίτη. Οι αραιές δημογραφικές πληροφορίες, που διαθέτουμε για την εξεταζόμενη εποχή, δεν μας αφήνουν περιθώρια, ώστε να χρησιμοποιήσουμε τις οικογένειες των 

—————————————

Θέκλας (Βίος Θέκλας, 220) για τα παιδιά ενός ανθρώπου ονόματι Ονησιφόρου, τα οποία υπέφεραν από ασιτία: "Έπασχον δε τούτο εικότως· νέας γαρ ηλικίας έτι και μειρακιώδους ουχ ούτω το αλγείν ή αθυμείν ως το πεινήν άπτεται και διψήν, και τούτο εστιν η μεγίστη συμφορά τοις παισίν".

145. Την παιδική θνησιμότητα στο Βυζάντιο, με αποσπασματικές όμως πληροφορίες από διαφορετικές εποχές, σχολιάζει και η Moffatt, ό.π., 714-718.

146. Βίος Πέτρου, 181· τέτοιου τύπου παρέμβαση κάνει και ο Θεόδωρος (βλ. Βίο Θεοδώρου του Συκεώτη, 110, 126).

147. Βίος Δαυίδ..., 212.

148. Βίος Στεφάνου, 91.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/84.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

αγίων σε μίαν απόπειρα μελέτης του τρόπου και του μεγέθους με τον οποίο συγκροτούνταν τα νοικοκυριά κατά την εποχή αυτή. Ασφαλώς παρατηρούμε ότι ο τύπος του νοικοκυριού που διαγράφεται συχνότερα μέσα στους Βίους είναι το νοικοκυριό με πυρηνική δομή· και τούτο επειδή σπανίως αναφέρονται άλλοι, εκτός από τους γονείς και τους αδελφούς, συγγενείς του αγίου. Αλλά πρόκειται για μιαν παρατήρηση η οποία δεν μπορεί να αξιοποιηθεί, καθώς μας λείπει η γενικότερη εικόνα.

Τα αδέλφια του αγίου, πάντως, χάνονται μετά την εφηβική ηλικία, εκτός από τις περιπτώσεις εκείνων που έχουν ενταχθεί στη μοναστική ζωή και τον ακολουθούν στις επιλογές του. Αναφέρονται ο μεγάλος αδελφός του Βλάσιου που έγινε ιερέας στην Αγία Σοφία, η αδελφή του Θεόδωρου του Συκεώτη, την οποία "δωδεκαετή ούσαν παρθένον" ο Θεόδωρος έβαλε σε μοναστήρι όπου έζησε τρία χρόνια και μετά πέθανε, η αδελφή των τριών αγίων από τη Μυτιλήνη που επίσης έγινε μοναχή, και τα δύο αδέλφια του Πέτρου.

Συνοψίζοντας τα προηγούμενα, καταλήγουμε στη διαπίστωση ότι το παιδί, όπως απαντά στα εξεταζόμενα κείμενα, φιγούρα συμπληρωματική του αγίου ως παιδιού, η είναι άρρωστο ή ζει στο μοναστήρι, επομένως είναι μη-παιδί. Άλλωστε και οι ασθένειες που συνήθως αναφέρονται εκδηλώνονται με ιδιότητες αντίθετες προς τα βασικά χαρακτηριστικά ενός παιδιού: άλαλο παιδί σε αντίθεση με ένα παιδί που φωνάζει, ανάπηρο παιδί σε αντίθεση με ένα παιδί που τρέχει και παίζει, δαιμονισμένο σε αντίθεση με το αθώο παιδί. Ακόμη και όταν η υγεία του αποκαθίσταται με τη θαυματουργή επέμβαση του αγίου, το παιδί αυτό συνήθως δίδεται στο μοναστήρι ή αφιερώνεται στον Θεό, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης. Το άρρωστο παιδί προφανώς δεν εμπνέει και δεν αποπνέει θετικά συναισθήματα. Στην αντίληψη του συγγραφέα των αγιολογικών κειμένων, η παιδική ηλικία μοιάζει να είναι συνυφασμένη με την αρρώστεια και πάντως με μια περίοδο της ζωής αρνητικά φορτισμένη. Σκηνές με χαρούμενα παιδιά δεν συναντάμε, πλην ίσως ορισμένων στον Βίο

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/85.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

της Θέκλας.149 Η δεκάχρονη θυγατέρα του Κύριλλου, για παράδειγμα, αναφέρεται μόνον, επειδή παίζοντας χτύπησε το μάτι της και θεραπεύθηκε από τον πατέρα της,150 Σε πιο κανονικές συνθήκες, όταν o άγιος όντας παιδαριογέρων συγκρίνεται με τους συνομηλίκους του, η σύγκριση αποβαίνει σαφώς σε βάρος τους.151 Υπενθυμίζουμε ότι ο Λουκάς ο Στειριώτης εγκατέλειψε το σχολείο, επειδή έβλεπε τους μικρούς συμμαθητές του "ακοσμούντας".152 Μια χαρακτηριστική εικόνα βρίσκουμε στον Βίο του Πέτρου. Εκεί, ένας δαίμονας έχει τη μορφή "παιδαρίου μικρού, αισχρού τε και δυσώδους και την εσθήτα διαρερηγμένου".153 Ενδεικτική επίσης είναι μια τρομακτική σκηνή που περιγράφεται στον Βίο του Στέφανου του Νέου.154 Μια γυναίκα που είχε κατηγορήσει τον άγιο τιμωρήθηκε ως εξής: "...μόνης αυτής μετά των τέκνων μέσον κοιμωμένης, περί τας μεσονυκτίους ώρας, εν εκστάσει γενόμενα τα βρέφη, διαναστάντα και επιλαβόμενα των αμφοτέρων αυτής μασθών, τα εχιδνότοκα ταύτα διέφαγον αυτούς". Όταν ξημέρωσε, βρήκαν νεκρά τη μητέρα και τα παιδιά, "ακμήν κρατούντα τοις οδούσιν ημαγμένας τας των μαζών σάρκας".

Ενδιαφέρουσα είναι ακόμη η ακόλουθη πληροφορία που βρίσκουμε στον Βίο του Στέφανου:155 Στο κείμενο περιγράφεται η γιορτή των Βρουμαλίων, γιορτή "δαιμονιώδης", που τελούσε ο μυσαρός εικονομάχος αυτοκράτορας. Σε έναν τόπο, που ονομαζόταν Μαύρα -εκεί οδηγήθηκε ο άγιος-, ο αυτοκράτορας "τας προς τους

—————————————

149. Βίος Θέκλας, 312, 350.

150. Βίος Κυρίλλου, 80.

151. Για παράδειγμα, στον Βίο του Αθανασίου περιγράφεται η σχέση του αγίου ως παιδαριογέροντος με τους συνομηλίκους του. Με αυτήν την ευκαιρία ο συγγραφέας κάνει λόγο για ένα αγαπημένο παιχνίδι των παιδιών, όπου ορίζουν ανάμεσά τους κάποιον που παίζει τον αυτοκράτορα ή τον στρατηγό. Σε αυτά τα "αθύρματα" ο Αθανάσιος ως παιδί παίζει τον ηγούμενο. Για τον παιδαριογέροντα βλ. σελ. 73-75 της παρούσας εργασίας.

152. Βίος Λουκά του Στειριώτη, 183.

153. Βίος Πέτρου, 201.

154. Βίος Στεφάνου, 175.

155. Ό.π., 165.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/86.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

δαίμονας συνθήκας εποιείτο. Και μαρτυρεί το εις θυσίαν δοθέν του Σουφλαμίου παιδάριον, περί ου ουκ έστιν καιρός διηγήσασθαι". Τα Βρουμάλια οι Βυζαντινοί τα γιόρταζαν από τις 24 Νοεμβρίου ως τις 17 Δεκεμβρίου κάθε χρόνο,156 διασκεδάζοντας με χορούς και τραγούδια που γράφονταν για την περίσταση. Με πανηγυρισμούς γιορτάζονταν και τα βασιλικά Βρουμάλια, την ημέρα της ονομαστικής εορτής του αυτοκράτορα. Η εν Τρουλλω Σύνοδος με τον 62ο κανόνα της απαγόρευσε την τέλεση των Βρουμαλίων, επειδή ήταν γιορτή ειδωλολατρική, χωρίς όμως να επιτύχει την κατάργησή της. Ανεξάρτητα πάντως από το περιεχόμενο αυτής της γιορτής και τους συμβολισμούς της, εδώ μας ενδιαφέρει ότι η θυσία ενός παιδιού στο πλαίσιο μιας δημόσιας τελετής δεν απέχει πολύ από την αντίληψη για την παιδική ηλικία που μόλις σχολιάσαμε ότι διακρίνεται μέσα στους Βίους.

156. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. Β1, 25-29, 36-38.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/87.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Εκείνο που καταρχήν προκύπτει από τα προηγούμενα και πρέπει να σχολιαστεί είναι η στενή και αμφίδρομη σχέση των γονιών με τα παιδιά τους, ένα μοτίβο που επανέρχεται σε όλους τους Βίους της μέσης εποχής και αφορά τόσο τον άγιο όσο και τα δευτερεύοντα πρόσωπα της διήγησης κατά τη διάρκεια της παιδικής τους ηλικίας.

Ο κοινός τόπος των ευσεβών γονέων που ανέθρεψαν τον άγιο "εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου" συνδέεται με την πεποίθηση ότι η ηθική διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου αρχίζει από την πολύ πρώιμη ηλικία. Αυτή η πεποίθηση, όπως έχει δείξει ο Δ. Κυρτάτας, πέρασε στον χριστιανισμό από την αρχαιότητα και εδραιώθηκε με τα κείμενα των Πατέρων.157 Η σωστή ανατροφή του παιδιού μέσα στην οικογένεια αποσκοπεί στη διαμόρφωση του σωστού ενήλικα. Αυτό είναι σε γενικές γραμμές το "μήνυμα" ενός Βίου.

Ενσωματωμένος στο "μήνυμα" αυτό είναι ο σεβασμός προς τους γονείς. Κληρονομημένος από την Παλαιά Διαθήκη, προβάλλεται ως υποχρέωση και σφυρηλατείται κατά την παιδική ηλικία, μολονότι η σημασία του αποδεικνύεται, όπως θα δούμε, μεγαλύτερη στην αμέσως επόμενη φάση της ζωής του αγίου.158 Κεντρικό πρόσωπο στις περισσότερες διηγήσεις είναι η μητέρα. Ο ρόλος της φαίνεται ότι βαρύνει ιδιαιτέρως κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας του

—————————————

157. Δ. Κυρτάτας, Παιδαγωγός. Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα, Αθήνα 1994,129.

158. Βλ. Βίο Πλάτωνος, 825: "παιδί γαρ προσήκει το πάντα πατρώζειν, και όλον εαυτόν εμπαρέχειν τω γεννήτορι".

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/88.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

αγίου, όταν εκείνος κάνει τις επιλογές του· εντούτοις ήδη από τη στιγμή της γέννησής του, η μητέρα του αγίου είναι ένα πρόσωπο που κυριαρχεί στους Βίους.159 Τον Θεόδωρο τον Συκεώτη τον ανέθρεψε μόνη της η μητέρα του, η οποία όμως, όταν o γιος της έγινε 18 χρόνων, παντρεύτηκε, γεγονός που σχολιάζεται αρνητικά από τον συγγραφέα του Βίου. Ακόμη και στην περίπτωση του Κωνσταντίνου του εξ Ιουδαίων αναγνωρίζεται ο σημαντικός ρόλος της μητέρας του, η οποία προσπάθησε να τον αποτρέψει και να μην εγκαταλείψει τα οικογενειακά ήθη. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο συγγραφέας δεν κρύβει την ανακούφισή του που η μητέρα του πέθανε, όταν ο Κωνσταντίνος ακόμη ήταν νεανίας, και εκείνος των "μητρικών πέδων απολύεται". Ασφαλώς, ο βιογράφος δεν ξεχνά τον οφειλόμενο σεβασμό και τονίζει ότι ο άγιος έπαψε μεν να κλαίει, αλλά εξακολουθούσε να πονά για τον θάνατο της μητέρας του.

Είδαμε ότι μέσα στους Βίους διαγράφεται το οικείο πρόσωπο του αγίου. Αν συνδυάσουμε το γεγονός αυτό με την τακτική που ακολουθούν γενικότερα οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας κατά τη μέση εποχή, μπορούμε να ερμηνεύσουμε τη στενή και ιεραρχημένη σχέση ανάμεσα στους γονείς και τα παιδιά που αναδεικνύεται από τα κείμενα. Γνωρίζουμε ότι συνυφασμένη με την τακτική της Εκκλησίας είναι η προσαρμογή των δογματικών της αρχών στην κοινωνική πραγματικότητα που διαμορφώνεται κατά το πέρασμα από την αρχαιότητα στον μεσαίωνα, δηλαδή κατά τους πρώτους αιώνες της εποχής στην οποία βρισκόμαστε. Θεμελιώδες στοιχείο αυτής της πραγματικότητας είναι η παρακμή της αστικής ζωής που είχε ως συνακόλουθο την αλλαγή του ρόλου της οικογένειας, Ο A. Καζντάν έχει επισημάνει ότι κατά τον 7ο αιώνα άρχισε η σταδιακή ενίσχυση των οικογενειακών δεσμών, ώσπου η οικογένεια έγινε η ισχυρότερη μικροομάδα της βυζαντινής κοινωνίας.160 Η Εκκλησία με διάφορους

—————————————

159. Βλ. και τις σχετικές παρατηρήσεις που κάνει ο Browning, "The Low Level Saint's...", ό.π., 121.

160. Α. Καζντάν, "Η βυζαντινή οικογένεια και τα προβλήματά της", Μνήμων 12 (1989), 195-209.

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/89.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

τρόπους επεδίωξε να αξιοποιήσει αυτήν την αλλαγή και διατύπωσε μέσα από τους κανόνες των οικουμενικών συνόδων το αίτημα για σταθερούς οικογενειακούς δεσμούς. Οι γαμικές σχέσεις απετέλεσαν το κοινωνικό εκείνο πεδίο στο οποίο η Εκκλησία άσκησε αποτελεσματικά την εξουσία της ως το τέλος των βυζαντινών χρόνων. Πρόκειται άλλωστε για ένα πεδίο που το Κράτος, υιοθετώντας υπό τη μορφή νόμων τις εκκλησιαστικές θέσεις, της το παραχώρησε εξ ολοκλήρου από τον 10ο αιώνα και ύστερα.161 Η σταθερότητα των οικογενειακών δεσμών περνά και αποτυπώνεται ως αξία και στους Βίους των αγίων. Ο Καζντάν διατυπώνοντας την άποψη για την ενίσχυση της οικογενείας σχολιάζει τη στάση των τριών αγίων από τη Μυτιλήνη απέναντι στη μητέρα τους και το γεγονός ότι ο ένας από αυτούς, ο Δαυίδ, έσπευσε να την προϋπαντήσει, όταν έλαβε το μήνυμα "θεόθεν" ότι επρόκειτο να τον επισκεφθεί στο μοναστήρι.162

Μέσα στο πλαίσιο αυτό, γίνεται κατανοητό το γιατί από τον 7ο αιώνα και ύστερα όλο και περισσότεροι άγιοι έχουν παιδική ηλικία. Βεβαίως, ο Βίος ανήκει στο ρητορικό είδος των εγκωμίων και ως εκ τούτου ο συγγραφέας είναι υποχρεωμένος να ακολουθήσει ορισμένους κανόνες: πρέπει π.χ. να ξεκινήσει την αφήγησή του από την αναφορά στην οικογένεια, τη γέννηση και την ανατροφή του εγκωμιαζόμενου πρόσωπου. Διαπιστώνουμε όμως ότι στους Βίους της προηγούμενης περιόδου η αναφορά είναι συνήθως βραχύλογη: στον Βίο του Πορφυρίου της Γάζας, για παράδειγμα, μετά την επιγραμματική αναφορά στο "επίσημο γένος" του αγίου και στην πόλη όπου γεννήθηκε, η διήγηση συνεχίζεται με την αναχώρησή του για την Αίγυπτο.163 Ούτε όμως ο Ιωάννης o Ελεήμων έχει παιδική ηλικία.164 Όσο προχωρούμε στη μέση εποχή, είναι όλο και περισσότεροι

—————————————

161. Βλ. Angeliki Ε. Laiou, Mariage, amour et parenté à Byzance aux XIe-XIIIe siècles, Paris 1992, όπου η σχετική προηγούμενη βιβλιογραφία.

162. Καζντάν, ό.π., 196.

163. Βίος Πορφυρίου, 4.

164. Βίος Ιωάννου του Ελεήμονος, 20: η μόνη μνεία αφορά την ανατροφή του "εν παιδεία και νουθεσία" από ευγενείς γονείς. Πρώτη αναφορά

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/90.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

οι Βίοι όπου η εξιστόρηση αρχίζει με την περιγραφή της παιδικής ηλικίας του αγίου. Ενδεικτική αυτής της αλλαγής είναι η παράδοση των διηγήσεων που αναφέρονται στον άγιο Μάμα.165 Τα παλαιότερα γνωστά κείμενα είναι οι σχετικές με αυτόν ομιλίες του Μεγάλου Βασιλείου και του Γρηγορίου του Ναζιανζηνού. Εκεί ο Μάμας αναφέρεται ως απλός βοσκός, χωρίς καμιά μόρφωση, αλλά με θείο χάρισμα. Στον Βίο του αγίου, που γράφτηκε από τον Συμεών τον Μεταφραστή, ο Μάμας έχει ευγενείς γεννήτορες, πλούσια κηδεμόνα, όταν εκείνοι πέθαναν, και εξαιρετική επίδοση στα γράμματα. Βρέθηκε στο βουνό ως βοσκός χάρη στη θεία πρόνοια, για να αποφύγει τον διωγμό από τους ειδωλολάτρες,

Γίνεται επίσης κατανοητό το γιατί η ανατροφή των παιδιών προπαγανδίζεται εκτενέστερα μέσα στους Βίους αυτούς ως καθήκον χριστιανικό. Η ίδια η ζωή του αγίου αρχίζει μέσα σε μια οικογένεια που εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις της αγιοσύνης του. Σημειώνουμε ότι ο αποχωρισμός του αγίου από την οικογένεια του, όταν αποφασίζει να μονάσει, δεν είναι πάντοτε εύκολος, Η εγκατάλειψη της οικογενείας από τον άγιο είναι ασφαλώς ένας κοινός τόπος που βασίζεται στις επιταγές των Γραφών. Ωστόσο, η αντίρρηση των γονέων στην απόφαση του παιδιού να εγκαταλείψει τα εγκόσμια και την οικογενειακή εστία περιγράφεται συχνά με τόσο δραματικό τρόπο που ενισχύει ακριβώς τη σκέψη για την αξία της οικογένειας. Δεδομένου του χαρακτήρα αυτών των κειμένων, υποθέτω ότι εκείνο που επιδιώκεται είναι από τη μια πλευρά να μη διασαλευθεί η κοινωνική τάξη και από την άλλη να μην αναιρεθεί ή τεθεί εν αμφιβόλω το ασκητικό ιδεώδες που από αυτήν την εποχή και ύστερα καλλιεργείται μέσα στο μοναστήρι. Χαρακτηριστική, αν και μοναδική, είναι η περίπτωση του Κύριλλου του Φιλεώτη, στο τέλος του 11ου αιώνα, που έζησε ως ασκητής παραμένοντας παντρεμένος και κατοικώντας κοντά στην οικογένειά του. Εξίσου

—————————————

στην ηλικία του γίνεται αμέσως στη συνέχεια, όταν "προς μέτρον ηλικίας εληλακώς" παντρεύεται.

165. Άννα Μαραβά-Χατζηνικολάου, Ο άγιος Μάμας, Αθήνα 2 1995, 5-23.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/91.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ενδεικτικές και πολυσυζητημένες είναι και οι περιπτώσεις των αγίων γυναικών αυτής της περιόδου, οι οποίες αγιάζουν μέσα στην οικογένεια, υπομένοντας διάφορες ταπεινώσεις από τον συνήθως βάναυσο σύζυγο, τον οποίο όμως ως τον θάνατό τους δεν εγκαταλείπουν.166 Η έμφαση, λοιπόν, στην περιγραφή της παιδικής ηλικίας του αγίου αποτελεί ένδειξη της επιλογής που κάνει η Εκκλησία (από τη μέση εποχή και ύστερα) να στηρίξει και να ενισχύσει τους οικογενειακούς δεσμούς.

Όσο τονίζεται η σημασία των οικογενειακών δεσμών για την ανατροφή ενός νέου ανθρώπου, τόσο χρειάζεται να περιγραφούν με εναργή τρόπο τα αποτελέσματά της. Έτσι, παγιώνεται, κατά τη γνώμη μου, η εικόνα του παιδαριογέροντος. O βιογράφος χρησιμοποιεί μιαν έννοια οικεία στη χριστιανική οπτική, έννοια την οποία προσαρμόζει στους στόχους του κειμένου του. Ο παιδαριογέρων έχει ασφαλώς χαρακτηριστικά έμφυτα, τα οποία το χρηστό οικογενειακό περιβάλλον επιτρέπει να εκδηλωθούν.

Ακριβώς όμως η εικόνα του παιδαριογέροντος υποδεικνύει ότι στην αντίληψη του βιογράφου το ιδανικό παιδί που αντιπροσωπεύει ο άγιος είναι στην πραγματικότητα ένας ενήλικας σε μικρογραφία. Το παιδί ως πρόσωπο σε πρωταγωνιστικό ρόλο απουσιάζει από τους Βίους όλων των εποχών, είτε είναι ο μικρός ενήλικας που περιγράψαμε, είτε είναι το τερατώδες παιδί με την υπερφυσική δύναμη που βλέπει οράματα και κάνει θαύματα, συμπεριφερόμενο εντέλει και στις περιπτώσεις αυτές ως ενήλικας. Αλλά και σε δευτερεύοντες ρόλους μέσα στη διήγηση είδαμε ότι το παιδί παρουσιάζεται ουσιαστικά ως μη-παιδί. Ασφαλώς είναι ένα ον που χρειάζεται φροντίδα· αυτή άλλωστε η φροντίδα ως αποτέλεσμα της φυσικής του αδυναμίας το κατατάσσει σε ξεχωριστή ηλικιακή κατηγορία. Η παιδική ηλικία όμως, όπως σκιαγραφείται μέσα στους Βίους, συνιστά απαξία καθεαυτήν: έχει νόημα μόνον ως στάδιο προετοιμασίας για την ενήλικη ζωή και γι' αυτό έχει θέση στην εξιστόρηση της ζωής

—————————————

166. Βλ. σελ. 134-135 της παρούσας εργασίας.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/92.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

του αγίου. Στους Βίους διακρίνουμε εμμέσως την κληροδοτημένη από την Παλαιά Διαθήκη αντίληψη ότι το παιδί είναι ένα 8ν διεστραμμένο, βεβαρημένο από το προπατορικό αμάρτημα που πρέπει να διορθωθεί, εξ ου και ο άγιος δεν μπορεί να είναι παιδί, του οποίου κύριο χαρακτηριστικό είναι η αφροσύνη. Νομίζω ότι σε μιαν αγροτική κοινωνία, όπως αυτή που απηχούν τα κείμενα μας, δεν ήταν δυνατόν να επικρατήσει η θετικότερη αντίληψη της Καινής Διαθήκης ότι το παιδί είναι τέκνο του Θεού, γεμάτο αθωότητα, πρότυπο σωτηρίας. Μια παρόμοια αντίληψη θα προϋπέθετε μικρότερη παιδική θνησιμότητα και επομένως μεγαλύτερη αξία της ζωής του παιδιού.

Οι Βίοι των αγίων -αν αποδεχόμαστε ότι αποτυπώνουν συλλογικότερες νοοτροπίες, υπό το πρίσμα που έχουμε προτείνει- φανερώνουν ως προς το ζήτημα που μας απασχολεί μιαν απαξιωτική στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία. Η ίδια αυτή στάση εκφράζεται και με το φαινόμενο των πρόωρων γάμων, φαινόμενο που παρατηρείται σε όλες τις εποχές.167 Εκφράζεται επίσης με την επανάληψη, μέσα στους κοσμικούς και τους εκκλησιαστικούς νόμους, της απαγόρευσης για την έκθεση, την πώληση ή τη θανάτωση των βρεφών.168 Υπονοείται ακόμη και στην αντιμετώπιση των παιδιών από το βυζαντινό ποινικό δίκαιο: ο ανήλικος από την ηλικία των 7 χρόνων έχει πλήρη συνείδηση "των παρ' αυτού αμαρτανομένων".169 Δηλώνεται τέλος και με τον τρόπο που σχεδιάζονται οι παιδικές μορφές στη βυζαντινή εικονογραφία, όπου αυθύπαρκτες παιδικές φιγούρες δεν υπάρχουν· ο εικονογράφος

—————————————

167. Evelyne Patlagean, "L'enfant et son avenir dans la famille byzantine", Annales de Démographie Historique, 1973, 85-93 [= Structure sociale, famille, chrétienté à Byzance IVe-XIe siècle, Variorum Reprints, London 1985, αρ. Χ].

168. Hélène Antoniadis-Bibicou, "Quelques notes sur l'enfant de la moyenne époque byzantine (du VIe au Xlle siècle)", Annales de Démographie Historique, 1973, 74-84.

169. Τουρτόγλου, "Οι ανήλικοι στο βυζαντινό και μεταβυζαντινό ποινικό δίκαιο", ό.π., 369.

Σελ. 92
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 73
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    δασκάλους, Η εκπαίδευση παραμένει ως αξία στο Βυζάντιο, αλλά, με διαφορετικό περιεχόμενο, περισσότερο φορμαλιστικό. Είναι αξιοσημείωτο ότι στους Βίους τον ρόλο του πνευματικού καθοδηγητή και μύστη σπανίως τον έχει ο δάσκαλος των εγκύκλιων ή ανώτερων μαθημάτων. Τον ρόλο αυτόν έχει σχεδόν εξ ορισμού ένα πρόσωπο που βρίσκεται, όχι μόνο έξω από την οικογένεια, αλλά και έξω από τους υποτυπώδεις εκπαιδευτικούς θεσμούς. Άλλωστε, όπως είπαμε, η τάση του αγίου προς το θείο καλλιεργείται και εκδηλώνεται, με την ηθική του κυρίως διαπαιδαγώγηση. Τον 10ο αιώνα, ο άγιος γίνεται οριστικά παιδαριογέρων.

    γ) Ο παιδαριογέρων

    Όσο προχωρούμε στη μέση εποχή τόσο γίνεται πιο αυστηρή η εικόνα του αγίου ως παιδιού, έως ότου διαμορφώνεται η εικόνα με τα χαρακτηριστικά του λεγόμενου "παιδαριογέροντος". Ο Θεόδωρος ο Συκεώτης στις αρχές του 7ου αιώνα ξεχώριζε για την ευστροφία του, αλλά έπαιζε με τα αλλά παιδιά χωρίς βεβαίως να συγκρούεται μαζί τους, ή να κάνει κάτι άτοπο. Το ίδιο και ο Αλύπιος που επεδείκνυε από πάντα σύνεση "ανδρός σοφού πολιάν".98 Νωρίτερα, τον 6ο αιώνα, ο Υπάτιος ήταν "παιδιόθεν ηγιασμένος".99 Μετά τον 9ο αιώνα, είτε δηλώνεται ως παιδαριογέρων είτε όχι, ο άγιος, παιδί ακόμη, έχει τη σύνεση και την ωριμότητα ενός γέροντα. Στις περιπτώσεις αυτές, ο άγιος, για να ξεχωρίσει από τα άλλα παιδιά, είναι σοβαρός και δεν συμπεριφέρεται όπως εκείνα. Στον Βίο A του Θεόδωρου του Στουδίτη, γραμμένον πιθανώς από τον Θεόδωρο Δαφνοπάτη, περιγράφεται αναλυτικότερα από όσο στον προηγούμενο και λιγότερο λόγιο Βίο Β, η συμπεριφορά του αγίου: "ου τωθασμοίς χαίρων, ου θεάμασι προσανέχων, ου παιδιαίς και ταις άλλαις ανέσεσιν οία δη νέος και τοσούτου οίκου, την ψυχήν εφηδύνων, αλλά μόνη σχολάζων, ως εικός, τη αναλήψει των μαθημάτων, τούτοις και

    —————————————

    98. Βίος Αλυπίου, 149.

    99. Βίος Υπατίου, 74.