Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 87-106 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/87.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Εκείνο που καταρχήν προκύπτει από τα προηγούμενα και πρέπει να σχολιαστεί είναι η στενή και αμφίδρομη σχέση των γονιών με τα παιδιά τους, ένα μοτίβο που επανέρχεται σε όλους τους Βίους της μέσης εποχής και αφορά τόσο τον άγιο όσο και τα δευτερεύοντα πρόσωπα της διήγησης κατά τη διάρκεια της παιδικής τους ηλικίας.

Ο κοινός τόπος των ευσεβών γονέων που ανέθρεψαν τον άγιο "εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου" συνδέεται με την πεποίθηση ότι η ηθική διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου αρχίζει από την πολύ πρώιμη ηλικία. Αυτή η πεποίθηση, όπως έχει δείξει ο Δ. Κυρτάτας, πέρασε στον χριστιανισμό από την αρχαιότητα και εδραιώθηκε με τα κείμενα των Πατέρων.157 Η σωστή ανατροφή του παιδιού μέσα στην οικογένεια αποσκοπεί στη διαμόρφωση του σωστού ενήλικα. Αυτό είναι σε γενικές γραμμές το "μήνυμα" ενός Βίου.

Ενσωματωμένος στο "μήνυμα" αυτό είναι ο σεβασμός προς τους γονείς. Κληρονομημένος από την Παλαιά Διαθήκη, προβάλλεται ως υποχρέωση και σφυρηλατείται κατά την παιδική ηλικία, μολονότι η σημασία του αποδεικνύεται, όπως θα δούμε, μεγαλύτερη στην αμέσως επόμενη φάση της ζωής του αγίου.158 Κεντρικό πρόσωπο στις περισσότερες διηγήσεις είναι η μητέρα. Ο ρόλος της φαίνεται ότι βαρύνει ιδιαιτέρως κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας του

—————————————

157. Δ. Κυρτάτας, Παιδαγωγός. Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα, Αθήνα 1994,129.

158. Βλ. Βίο Πλάτωνος, 825: "παιδί γαρ προσήκει το πάντα πατρώζειν, και όλον εαυτόν εμπαρέχειν τω γεννήτορι".

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/88.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

αγίου, όταν εκείνος κάνει τις επιλογές του· εντούτοις ήδη από τη στιγμή της γέννησής του, η μητέρα του αγίου είναι ένα πρόσωπο που κυριαρχεί στους Βίους.159 Τον Θεόδωρο τον Συκεώτη τον ανέθρεψε μόνη της η μητέρα του, η οποία όμως, όταν o γιος της έγινε 18 χρόνων, παντρεύτηκε, γεγονός που σχολιάζεται αρνητικά από τον συγγραφέα του Βίου. Ακόμη και στην περίπτωση του Κωνσταντίνου του εξ Ιουδαίων αναγνωρίζεται ο σημαντικός ρόλος της μητέρας του, η οποία προσπάθησε να τον αποτρέψει και να μην εγκαταλείψει τα οικογενειακά ήθη. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο συγγραφέας δεν κρύβει την ανακούφισή του που η μητέρα του πέθανε, όταν ο Κωνσταντίνος ακόμη ήταν νεανίας, και εκείνος των "μητρικών πέδων απολύεται". Ασφαλώς, ο βιογράφος δεν ξεχνά τον οφειλόμενο σεβασμό και τονίζει ότι ο άγιος έπαψε μεν να κλαίει, αλλά εξακολουθούσε να πονά για τον θάνατο της μητέρας του.

Είδαμε ότι μέσα στους Βίους διαγράφεται το οικείο πρόσωπο του αγίου. Αν συνδυάσουμε το γεγονός αυτό με την τακτική που ακολουθούν γενικότερα οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας κατά τη μέση εποχή, μπορούμε να ερμηνεύσουμε τη στενή και ιεραρχημένη σχέση ανάμεσα στους γονείς και τα παιδιά που αναδεικνύεται από τα κείμενα. Γνωρίζουμε ότι συνυφασμένη με την τακτική της Εκκλησίας είναι η προσαρμογή των δογματικών της αρχών στην κοινωνική πραγματικότητα που διαμορφώνεται κατά το πέρασμα από την αρχαιότητα στον μεσαίωνα, δηλαδή κατά τους πρώτους αιώνες της εποχής στην οποία βρισκόμαστε. Θεμελιώδες στοιχείο αυτής της πραγματικότητας είναι η παρακμή της αστικής ζωής που είχε ως συνακόλουθο την αλλαγή του ρόλου της οικογένειας, Ο A. Καζντάν έχει επισημάνει ότι κατά τον 7ο αιώνα άρχισε η σταδιακή ενίσχυση των οικογενειακών δεσμών, ώσπου η οικογένεια έγινε η ισχυρότερη μικροομάδα της βυζαντινής κοινωνίας.160 Η Εκκλησία με διάφορους

—————————————

159. Βλ. και τις σχετικές παρατηρήσεις που κάνει ο Browning, "The Low Level Saint's...", ό.π., 121.

160. Α. Καζντάν, "Η βυζαντινή οικογένεια και τα προβλήματά της", Μνήμων 12 (1989), 195-209.

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/89.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

τρόπους επεδίωξε να αξιοποιήσει αυτήν την αλλαγή και διατύπωσε μέσα από τους κανόνες των οικουμενικών συνόδων το αίτημα για σταθερούς οικογενειακούς δεσμούς. Οι γαμικές σχέσεις απετέλεσαν το κοινωνικό εκείνο πεδίο στο οποίο η Εκκλησία άσκησε αποτελεσματικά την εξουσία της ως το τέλος των βυζαντινών χρόνων. Πρόκειται άλλωστε για ένα πεδίο που το Κράτος, υιοθετώντας υπό τη μορφή νόμων τις εκκλησιαστικές θέσεις, της το παραχώρησε εξ ολοκλήρου από τον 10ο αιώνα και ύστερα.161 Η σταθερότητα των οικογενειακών δεσμών περνά και αποτυπώνεται ως αξία και στους Βίους των αγίων. Ο Καζντάν διατυπώνοντας την άποψη για την ενίσχυση της οικογενείας σχολιάζει τη στάση των τριών αγίων από τη Μυτιλήνη απέναντι στη μητέρα τους και το γεγονός ότι ο ένας από αυτούς, ο Δαυίδ, έσπευσε να την προϋπαντήσει, όταν έλαβε το μήνυμα "θεόθεν" ότι επρόκειτο να τον επισκεφθεί στο μοναστήρι.162

Μέσα στο πλαίσιο αυτό, γίνεται κατανοητό το γιατί από τον 7ο αιώνα και ύστερα όλο και περισσότεροι άγιοι έχουν παιδική ηλικία. Βεβαίως, ο Βίος ανήκει στο ρητορικό είδος των εγκωμίων και ως εκ τούτου ο συγγραφέας είναι υποχρεωμένος να ακολουθήσει ορισμένους κανόνες: πρέπει π.χ. να ξεκινήσει την αφήγησή του από την αναφορά στην οικογένεια, τη γέννηση και την ανατροφή του εγκωμιαζόμενου πρόσωπου. Διαπιστώνουμε όμως ότι στους Βίους της προηγούμενης περιόδου η αναφορά είναι συνήθως βραχύλογη: στον Βίο του Πορφυρίου της Γάζας, για παράδειγμα, μετά την επιγραμματική αναφορά στο "επίσημο γένος" του αγίου και στην πόλη όπου γεννήθηκε, η διήγηση συνεχίζεται με την αναχώρησή του για την Αίγυπτο.163 Ούτε όμως ο Ιωάννης o Ελεήμων έχει παιδική ηλικία.164 Όσο προχωρούμε στη μέση εποχή, είναι όλο και περισσότεροι

—————————————

161. Βλ. Angeliki Ε. Laiou, Mariage, amour et parenté à Byzance aux XIe-XIIIe siècles, Paris 1992, όπου η σχετική προηγούμενη βιβλιογραφία.

162. Καζντάν, ό.π., 196.

163. Βίος Πορφυρίου, 4.

164. Βίος Ιωάννου του Ελεήμονος, 20: η μόνη μνεία αφορά την ανατροφή του "εν παιδεία και νουθεσία" από ευγενείς γονείς. Πρώτη αναφορά

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/90.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

οι Βίοι όπου η εξιστόρηση αρχίζει με την περιγραφή της παιδικής ηλικίας του αγίου. Ενδεικτική αυτής της αλλαγής είναι η παράδοση των διηγήσεων που αναφέρονται στον άγιο Μάμα.165 Τα παλαιότερα γνωστά κείμενα είναι οι σχετικές με αυτόν ομιλίες του Μεγάλου Βασιλείου και του Γρηγορίου του Ναζιανζηνού. Εκεί ο Μάμας αναφέρεται ως απλός βοσκός, χωρίς καμιά μόρφωση, αλλά με θείο χάρισμα. Στον Βίο του αγίου, που γράφτηκε από τον Συμεών τον Μεταφραστή, ο Μάμας έχει ευγενείς γεννήτορες, πλούσια κηδεμόνα, όταν εκείνοι πέθαναν, και εξαιρετική επίδοση στα γράμματα. Βρέθηκε στο βουνό ως βοσκός χάρη στη θεία πρόνοια, για να αποφύγει τον διωγμό από τους ειδωλολάτρες,

Γίνεται επίσης κατανοητό το γιατί η ανατροφή των παιδιών προπαγανδίζεται εκτενέστερα μέσα στους Βίους αυτούς ως καθήκον χριστιανικό. Η ίδια η ζωή του αγίου αρχίζει μέσα σε μια οικογένεια που εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις της αγιοσύνης του. Σημειώνουμε ότι ο αποχωρισμός του αγίου από την οικογένεια του, όταν αποφασίζει να μονάσει, δεν είναι πάντοτε εύκολος, Η εγκατάλειψη της οικογενείας από τον άγιο είναι ασφαλώς ένας κοινός τόπος που βασίζεται στις επιταγές των Γραφών. Ωστόσο, η αντίρρηση των γονέων στην απόφαση του παιδιού να εγκαταλείψει τα εγκόσμια και την οικογενειακή εστία περιγράφεται συχνά με τόσο δραματικό τρόπο που ενισχύει ακριβώς τη σκέψη για την αξία της οικογένειας. Δεδομένου του χαρακτήρα αυτών των κειμένων, υποθέτω ότι εκείνο που επιδιώκεται είναι από τη μια πλευρά να μη διασαλευθεί η κοινωνική τάξη και από την άλλη να μην αναιρεθεί ή τεθεί εν αμφιβόλω το ασκητικό ιδεώδες που από αυτήν την εποχή και ύστερα καλλιεργείται μέσα στο μοναστήρι. Χαρακτηριστική, αν και μοναδική, είναι η περίπτωση του Κύριλλου του Φιλεώτη, στο τέλος του 11ου αιώνα, που έζησε ως ασκητής παραμένοντας παντρεμένος και κατοικώντας κοντά στην οικογένειά του. Εξίσου

—————————————

στην ηλικία του γίνεται αμέσως στη συνέχεια, όταν "προς μέτρον ηλικίας εληλακώς" παντρεύεται.

165. Άννα Μαραβά-Χατζηνικολάου, Ο άγιος Μάμας, Αθήνα 2 1995, 5-23.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/91.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ενδεικτικές και πολυσυζητημένες είναι και οι περιπτώσεις των αγίων γυναικών αυτής της περιόδου, οι οποίες αγιάζουν μέσα στην οικογένεια, υπομένοντας διάφορες ταπεινώσεις από τον συνήθως βάναυσο σύζυγο, τον οποίο όμως ως τον θάνατό τους δεν εγκαταλείπουν.166 Η έμφαση, λοιπόν, στην περιγραφή της παιδικής ηλικίας του αγίου αποτελεί ένδειξη της επιλογής που κάνει η Εκκλησία (από τη μέση εποχή και ύστερα) να στηρίξει και να ενισχύσει τους οικογενειακούς δεσμούς.

Όσο τονίζεται η σημασία των οικογενειακών δεσμών για την ανατροφή ενός νέου ανθρώπου, τόσο χρειάζεται να περιγραφούν με εναργή τρόπο τα αποτελέσματά της. Έτσι, παγιώνεται, κατά τη γνώμη μου, η εικόνα του παιδαριογέροντος. O βιογράφος χρησιμοποιεί μιαν έννοια οικεία στη χριστιανική οπτική, έννοια την οποία προσαρμόζει στους στόχους του κειμένου του. Ο παιδαριογέρων έχει ασφαλώς χαρακτηριστικά έμφυτα, τα οποία το χρηστό οικογενειακό περιβάλλον επιτρέπει να εκδηλωθούν.

Ακριβώς όμως η εικόνα του παιδαριογέροντος υποδεικνύει ότι στην αντίληψη του βιογράφου το ιδανικό παιδί που αντιπροσωπεύει ο άγιος είναι στην πραγματικότητα ένας ενήλικας σε μικρογραφία. Το παιδί ως πρόσωπο σε πρωταγωνιστικό ρόλο απουσιάζει από τους Βίους όλων των εποχών, είτε είναι ο μικρός ενήλικας που περιγράψαμε, είτε είναι το τερατώδες παιδί με την υπερφυσική δύναμη που βλέπει οράματα και κάνει θαύματα, συμπεριφερόμενο εντέλει και στις περιπτώσεις αυτές ως ενήλικας. Αλλά και σε δευτερεύοντες ρόλους μέσα στη διήγηση είδαμε ότι το παιδί παρουσιάζεται ουσιαστικά ως μη-παιδί. Ασφαλώς είναι ένα ον που χρειάζεται φροντίδα· αυτή άλλωστε η φροντίδα ως αποτέλεσμα της φυσικής του αδυναμίας το κατατάσσει σε ξεχωριστή ηλικιακή κατηγορία. Η παιδική ηλικία όμως, όπως σκιαγραφείται μέσα στους Βίους, συνιστά απαξία καθεαυτήν: έχει νόημα μόνον ως στάδιο προετοιμασίας για την ενήλικη ζωή και γι' αυτό έχει θέση στην εξιστόρηση της ζωής

—————————————

166. Βλ. σελ. 134-135 της παρούσας εργασίας.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/92.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

του αγίου. Στους Βίους διακρίνουμε εμμέσως την κληροδοτημένη από την Παλαιά Διαθήκη αντίληψη ότι το παιδί είναι ένα 8ν διεστραμμένο, βεβαρημένο από το προπατορικό αμάρτημα που πρέπει να διορθωθεί, εξ ου και ο άγιος δεν μπορεί να είναι παιδί, του οποίου κύριο χαρακτηριστικό είναι η αφροσύνη. Νομίζω ότι σε μιαν αγροτική κοινωνία, όπως αυτή που απηχούν τα κείμενα μας, δεν ήταν δυνατόν να επικρατήσει η θετικότερη αντίληψη της Καινής Διαθήκης ότι το παιδί είναι τέκνο του Θεού, γεμάτο αθωότητα, πρότυπο σωτηρίας. Μια παρόμοια αντίληψη θα προϋπέθετε μικρότερη παιδική θνησιμότητα και επομένως μεγαλύτερη αξία της ζωής του παιδιού.

Οι Βίοι των αγίων -αν αποδεχόμαστε ότι αποτυπώνουν συλλογικότερες νοοτροπίες, υπό το πρίσμα που έχουμε προτείνει- φανερώνουν ως προς το ζήτημα που μας απασχολεί μιαν απαξιωτική στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία. Η ίδια αυτή στάση εκφράζεται και με το φαινόμενο των πρόωρων γάμων, φαινόμενο που παρατηρείται σε όλες τις εποχές.167 Εκφράζεται επίσης με την επανάληψη, μέσα στους κοσμικούς και τους εκκλησιαστικούς νόμους, της απαγόρευσης για την έκθεση, την πώληση ή τη θανάτωση των βρεφών.168 Υπονοείται ακόμη και στην αντιμετώπιση των παιδιών από το βυζαντινό ποινικό δίκαιο: ο ανήλικος από την ηλικία των 7 χρόνων έχει πλήρη συνείδηση "των παρ' αυτού αμαρτανομένων".169 Δηλώνεται τέλος και με τον τρόπο που σχεδιάζονται οι παιδικές μορφές στη βυζαντινή εικονογραφία, όπου αυθύπαρκτες παιδικές φιγούρες δεν υπάρχουν· ο εικονογράφος

—————————————

167. Evelyne Patlagean, "L'enfant et son avenir dans la famille byzantine", Annales de Démographie Historique, 1973, 85-93 [= Structure sociale, famille, chrétienté à Byzance IVe-XIe siècle, Variorum Reprints, London 1985, αρ. Χ].

168. Hélène Antoniadis-Bibicou, "Quelques notes sur l'enfant de la moyenne époque byzantine (du VIe au Xlle siècle)", Annales de Démographie Historique, 1973, 74-84.

169. Τουρτόγλου, "Οι ανήλικοι στο βυζαντινό και μεταβυζαντινό ποινικό δίκαιο", ό.π., 369.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/93.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

δεν ζωγραφίζει παιδιά παρά μόνον για να συμπληρώσει τη σύνθεσή του, και στον Χριστό ως βρέφος δίνει χαρακτηριστικά μεγάλου άνθρωπου.170 Ανάλογη απαξίωση της παιδικής ηλικίας παρατηρείται και στη δυτική κοινωνία κατά τον μεσαίωνα,171 αν και πρόσφατες μελέτες για το παιδί στη μεσαιωνική Δύση ανατρέπουν τη βασική θέση που πρώτος εισήγαγε στην ιστοριογραφία ο Ph. Ariès.172 Οι μελέτες αυτές, βασιζόμενες στον μεγάλο αριθμό κειμένων και αντικειμένων που αφορούν τα παιδιά, υποστηρίζουν ότι εκείνα κατείχαν κεντρική θέση στη ζωή των ανθρώπων.173 Έχω τη γνώμη, όμως, ότι η απαξιωτική στάση, την οποία διακρίνουμε και στα κείμενά μας, δεν στοιχειοθετείται μόνον με την απουσία του παιδιού από τον "λόγο" μιας εποχής. Ό,τι κατ' εξοχήν την προσδιορίζει είναι τα αρνητικά χαρακτηριστικά που, χωρίς να ακυρώνουν τη βιολογική και τη συναισθηματική ύπαρξη του παιδιού, θεωρείται ότι πηγάζουν από την παιδική ηλικία. Προκειμένου να εντοπιστούν και να γίνουν κατανοητά αυτά τα αρνητικά χαρακτηριστικά είναι απαραίτητο να συνεκτιμώνται και άλλοι παράγοντες η στοιχεία δομικά της κοινωνίας που μελετάται και κυρίως ο ρόλος που παίζει κάθε φορά η ηλικιακή ταξινόμηση των μελών της στη συγκεκριμένη κοινωνία.

Παράλληλα, τα κείμενα που εξετάζουμε υποδεικνύουν τη σημασία που η βυζαντινή κοινωνία, συνδεόμενη ασφαλώς πιο άμεσα με την αρχαιότητα, απέδιδε στην εκπαίδευση. Η "μάθησις", διαδικασία θεσμοθετημένη και υποχρεωτική για την εξέλιξή του κατά τους πρώτους αιώνες της μέσης εποχής, διαφοροποιεί τον βυζαντινό

—————————————

170. Η. Αντωνόπουλος, "Προλεγόμενα για μια τυπολογία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στη βυζαντινή εικονογραφία". Πρακτικά, τ. Α', 271-286.

171. J. Le Goff, Ο πολιτισμός της μεσαιωνικής Δύσης..., ό.π., 398.

172. Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, Paris 1975.

173. Βλ. ενδεικτικά και πιο πρόσφατα Pierre Riché-Danièle Alexandre-Bidon, L'enfance au Moyen Age, Paris 1994, όπου όλη η σχετική βιβλιογραφία.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/94.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

άγιο ως παιδί από τον συνομήλικό του άγιο της μεσαιωνικής Δύσης. Ο J. Le Goff διακρίνει στη θεολογική γραμματεία της Δύσης μίαν εξέλιξη στην αντίληψη για το παιδί:174 παρατηρεί δηλαδή ότι στα κείμενα του 13ου αιώνα τα παιδιά ξαναγίνονται αθώα και πλάσματα εκλεκτά του Θεού, γι' αυτό και αλλάζει η αντίληψη για την εκπαίδευσή τους. Στα εξεταζόμενα κείμενα, η πορεία είναι αντίστροφη. Το παιδί διά του παιδαριογέροντος τείνει να εξαφανιστεί. Ωστόσο, την ίδια περίπου εποχή όπου στους Βίους των αγίων ο τύπος του παιδαριογέροντος έχει επικρατήσει, ο Μιχαήλ Ψελλός συντάσσει ένα εγκώμιο για τον 4 μηνών εγγονό του.175 Στο εγκώμιο αυτό δεν διακρίνουμε μόνον την τρυφερότητα του παππού για τον εγγονό, τρυφερότητα που πάντως δεν συναντήσαμε ως τώρα στα κείμενά μας. Το βρέφος έχει πρόσωπο, που ο παππούς το παρατηρεί και με μιαν έξαρση ύφους το περιγράφει. Ο Ψελλός λέγει στο παιδί ότι αισθάνθηκε την ανάγκη να γράψει το κείμενό του "...σε μια στιγμή που οι αισθήσεις και οι σκέψεις σου είναι ακόμα τόσο απλές και μόνο για μένα αντιπροσωπεύουν κάτι το τέλειο, σε μια στιγμή που ακούς τη φωνή μου και νοιώθεις την αγάπη μου, που γατζώνεσαι από τον λαιμό μου και ρίχνεσαι στην αγκαλιά μου και με αφήνεις να σε σκεπάσω με φιλιά". Είναι φανερό ότι αυτή η εκδήλωση αγάπης στο κείμενο του Ψελλού μόνον απαξιωτική για το παιδί δεν μπορεί να χαρακτηριστεί· ακριβώς γι' αυτό μας κινεί το ενδιαφέρον. Κυρίως μας κινεί το ενδιαφέρον η χρονική της σύμπτωση με την εικόνα του μικρού ενήλικα που μόλις αναλύσαμε. Υποθέτω πώς ένας παράγοντας που επηρέαζε τη στάση του Ψελλού ήταν το αστικό και λόγιο περιβάλλον της πρωτεύουσας, όπου ζούσε. Από την άλλη πλευρά όμως μπορούμε να τη συνυφάνουμε με τα καινούρια αριστοκρατικά ιδεώδη από τα οποία εμφορείται ο

—————————————

174. J. Le Goff, "Ο βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της μεσαιωνικής Δύσης", Πρακτικά, τ. A', 227-248.

175. Michaelis Pselli Scripta Minora, ed. E. Kurtz - F. Drexl, t. I, Milano 1936, 77-81· η μετάφραση του κειμένου στο Η.- G. Beck, Η βυζαντινή χιλιετία, μετ. Δ. Κούρτοβικ, Αθήνα 1990, 435-437.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/95.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ψελλός, και με τα οποία συνδέεται το αυξημένο ενδιαφέρον για τους απογόνους και την κληρονομική διαδοχή.176 Σε αυτές τις συνθήκες, και τουλάχιστον στα υψηλότερα στρώματα, η παιδικότητα αποκτά αξία στη συλλογική συνείδηση.

Όπως και αν έχουν τα πράγματα, το κείμενο του Ψελλού συγκρινόμενο με τους Βίους μας αποκαλύπτει τις αποχρώσεις που είχε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία, αποχρώσεις, όπως άλλωστε σε κάθε κοινωνία, ταξικά προσδιορισμένες. Επιβάλλεται, κατά συνέπεια, να εισαγάγουμε την αναλυτική κατηγορία της τάξης στην ιστορική προσέγγιση της παιδικής ηλικίας, προκειμένου και για τις μεσαιωνικές κοινωνίες. Με αυτήν την οπτική μπορούμε να προσδιορίσουμε ακόμη περισσότερο την απαξιωτική στάση απέναντι στο παιδί, για την οποία μιλήσαμε προηγουμένως. Είναι η στάση μιας αγροτικής κοινωνίας με απλοποιημένες δομές. Μια αγροτική κοινωνία, ή ακριβέστερα μια αγροτοποιημένη κοινωνία ήταν η βυζαντινή κατά την εποχή που τη μελετάμε.

—————————————

176. Α. Ρ. Kazhdan - Ann Wharton Epstein, Αλλαγές στον βυζαντινό πολιτισμό κατά τον 11ο και 12ο αιώνα, μετ. A. Παππάς, Αθήνα 1997, 168-170.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/96.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ο ΑΓΙΟΣ ΩΣ ΝΕΟΣ

Ο ορισμός της νεότητας έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις μεταξύ των κοινωνικών επιστημόνων.177 Είναι πάντως γενικά αποδεκτό ότι το ζεύγος νεότητα-γηρατειά, ή το ζεύγος νέοι-γέροι, ταξινομεί στη βάση της αντίθεσης που εμπεριέχει όλους τους πληθυσμούς και οργανώνει τις θεμελιώδεις ηλικιακές ομάδες. Είναι επίσης αποδεκτό ότι κάθε κοινωνία προσλαμβάνει με τον δικό της τρόπο την αντιθετική λειτουργία του ζεύγους αυτού και αποδίδει το δικό της περιεχόμενο στην έννοια της νεότητας.

Προκειμένου να κατανοήσουμε την αντίληψη για τη νεότητα που είχαν οι συγγραφείς των Βίων, πρέπει, νομίζω, να απαντήσουμε σε δύο βασικά ερωτήματα: α) Ποια είναι για τους ανθρώπους αυτούς η επόμενη ηλικιακή κατηγορία μετά από τη σαφώς διακριτή παιδική ηλικία, και β) ποια χαρακτηριστικά έχουν όσοι απαντούν ως νέοι στα κείμενα.

Σχολιάστηκε ήδη ότι η πρώτη ευρεία περίοδος στη ζωή ενός ανθρώπου τελειώνει γύρω στα 12 χρόνια του. Το τέλος αυτής της περιόδου δεν δηλώνεται πάντοτε αριθμητικά στους Βίους., Συμπίπτει όμως με τη βιολογική αρχή της εφηβείας, καθώς φαίνεται και από τις εκφράσεις που συχνά χρησιμοποιούνται. Για παράδειγμα, στον Βίο του Νίκωνα η αρχή της επόμενης, μετά την παιδική, φάσης στη ζωή του αγίου δηλώνεται ως εξής: "Άρτι δε την ήβην αμείβων και της μείρακος ηλικίας απτόμενος..."·178 στον Βίο του

—————————————

177. Βλ. τη βιβλιογραφία στο άρθρο του U. Fabietti, "Η οικοδόμηση τής νεότητας: Μια ανθρωπολογική προοπτική". Πρακτικά, τ. A', 115-123.

178. Βίος Νίκωνος, 18.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/97.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Βλάσιου, η μετάβαση του αγίου από τη μιαν ηλικία στην άλλη δηλώνεται πάλι περιγραφικά: "ιούλου δε τας παρειάς κατακοσμείν μέλλοντος, ηνίκα μάλιστα τη νεότητι των παθών o εσμός υπεισέρχεται...".179 Για τον Ιωαννίκιο η αρχή της "τρίτης ηλικιώσεώς" του τοποθετείται ρητώς στα 16 του χρόνια.180 Στη διάρκεια αυτής της περιόδου που αρχίζει με την εφηβεία, ο άγιος κάνει τις επιλογές του και τότε εντοπίζεται η στιγμή κατά την οποία κείρεται μοναχός. Η χρονική απόσταση ανάμεσα στην ηλικία των 12 χρόνων και τη στιγμή της κουράς δεν είναι για όλους η ίδια.

Ο Θεόδωρος ο Συκεώτης στα 12 χρόνια του άκουσε μια φωνή που του έλεγε "Αγωνίζου Θεόδωρε" και από τότε άρχισε να κλείνεται σε ένα μικρό δωμάτιο του σπιτιού του, προσπαθώντας να μάθει το ψαλτήριο. Σε ηλικία 14 χρόνων αποφάσισε να αποσυρθεί σε σπήλαιο, όπου έμεινε δύο χρόνια. "Οκτωκαιδέκατον έτος άγων" ο Θεόδωρος έγινε πρεσβύτερος και τότε εγκατέλειψε το σπίτι του για να γίνει μοναχός.

Ο Στέφανος συνέχιζε την εκπαίδευσή του έως ότου οι γονείς του για να τον γλιτώσουν από τους εικονομάχους τον έφεραν ως "μειράκιον" στη μονή Αυξεντίου, όπου εκάρη μοναχός. Ήταν τότε 16 χρόνων.

Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης ολοκλήρωσε την ανώτερη εκπαίδευσή του, σε ηλικία που δεν προσδιορίζεται, και αποφάσισε στα 22 χρόνια του να εγκαταλείψει τα εγκόσμια για να γίνει μοναχός.

Ο Ιωαννίκιος "εν αρχή... της τρίτης ηλικιώσεως ήγουν εξκαιδεκαετίας διεπλάττετο όλως καθ' ηλικίαν υπερφερή και μορφήν ωραιοτάτην και ευπρεπή". Στα 19 του χρόνια κατατάχθηκε "εις την των εξκουβιτόρων στρατίαν", όπου έμεινε 24 χρόνια.

Τον Λουκά τον Στυλίτη "ελάσαντα προς ηλικίας μέτρον" οι γονείς του τον έστειλαν στον στρατό. Σε ηλικία 18 χρόνων ο Λουκάς συμμετείχε σε εκστρατεία κατά των Βουλγάρων. Σε ηλικία 24 χρόνων

—————————————

179. Βίος Βλασίου, 660.

180. Βίος Ιωαννικίου. 334.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/98.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

έγινε ιερέας, αλλά ξαναγύρισε για έξι ακόμη χρόνια στον στρατό.181

O Νίκων, "άρτι την ήβην αμείβων και της μείρακος ηλικίας απτόμενος", αναλαμβάνει κατ' εντολήν του πατέρα του την επιστασία των πατρικών κτημάτων, τα οποία εγκατέλειψε για να γίνει ως "νεανίας" μοναχός.

Ο Βλάσιος, αφού τελείωσε τη στοιχειώδη εκπαίδευση και χειροτονήθηκε υποδιάκονος στην τοπική μητρόπολη, στάλθηκε από τους γονείς του στην Αγία Σοφία κοντά στον μεγαλύτερο αδελφό του· εκεί ως "μείραξ" συμπλήρωσε την εκπαίδευσή του και χειροτονήθηκε διάκονος "ιούλου τας παρειάς κατακοσμείν μέλλοντος". Λίγο αργότερα, "εν ακμή νεότητος" παρασύρθηκε και ακολούθησε έναν μοναχό, τη μορφή του οποίου είχε πάρει ο διάβολος· κοντά του πέρασε διάφορες περιπέτειες και βαλλόταν από πειρασμούς ("αυτόν ακμάζοντα τη νεότητι και πανταχόθεν των πειρασμών ταις νιφάσι βαλλόμενον")· με την καθοδήγηση ενός αγγέλου έφθασε στον επίσκοπο Ρώμης και κατέληξε σε λίγον καιρό -απροσδιόριστον πάντως- να γίνει μοναχός στη λαύρα του Καισαρίου.

Ο Λάζαρος στην ηλικία των 12 χρόνων, όπως υπολογίζουμε από αυτά που λέγει ο συγγραφέας του Βίου του, πήγε στο μοναστήρι όπου εμόναζε ο θείος του για να εκπαιδευθεί στα της εκκλησίας. Εκεί έμεινε δύο χρόνια και κατόπιν o θείος του τον έστειλε σε άλλο μοναστήρι για να μαθητεύσει κοντά σε έναν γνωστό νοτάριο. "Αυτός δε μετά το ποιήσαι και παρ' αυτώ χρόνους τρεις, εν μια λαθών ανεχώρησεν και μοναχοίς τισίν εαυτόν εγκαταμίξας", έως ότου "...μετά το ποιήσαι χρόνον τινά εν τη μονή δέχεται το των μοναχών πρώτον σχήμα". Ήταν τότε 18 χρόνων.

—————————————

181. Δεν έχει σημασία για την ανάλυση που επιχειρούμε η αληθοφάνεια ή μη της σύμπτωσης των ιδιοτήτων του Λουκά ως ιερέα και στρατιώτη-πολεμιστή. Το ασυμβίβαστο των δύο ιδιοτήτων του Λουκά την ίδια περίοδο σχολιάζει η Μάρθα Γρηγορίου-Ιωαννίδου, "Πληροφορίες αγιολογικών κειμένων γύρω από στρατιωτικά ζητήματα". Πρακτικά του Α' Διεθνούς Συμποσίου: Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Τομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση, Αθήνα 1989, 531-545.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/99.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ο Κωνσταντίνος μετεστράφη στον χριστιανισμό "εννεάζων" ή "τον των παίδων παραμείβων χρόνον" και την εποχή που θέλησαν να τον παντρέψουν, "εν νεανίαις ήδη τελών", έφυγε για να γίνει μοναχός. Προηγουμένως ως "μειράκιον" είχε λάβει τα πρώτα θεϊκά μηνύματα.

Ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος σε ηλικία 14 χρόνων δραπέτευσε από τα ανάκτορα, όπου είχε το αξίωμα του σπαθαροκουβικουλάριου και πήγε στη μονή Στουδίου θέλοντας να γίνει μοναχός. Ο ηγούμενος όμως τον απέπεμψε "έτι νέον όντα". Έξι χρόνια αργότερα ο Συμεών ήταν έτοιμος να μονάσει έχοντας ασκήσει την πίστη του και έχοντας καταπολεμήσει τις επιθυμίες του σώματός του.

Ο Κύριλλος πέρασε την παιδική του ηλικία ως "παιδαριογέρων" και "εικοστόν έτος φθάσας ζεύγνυται γυναικί". Έγινε για τρία χρόνια ναυτικός και μετά επέστρεψε αποφασισμένος να μονάσει κοντά στην οικογένει΄σ του.

Παρατηρούμε ότι στις περισσότερες περιπτώσεις η κουρά γίνεται στην ηλικία των 16-18 χρόνων. Η κουρά είναι ασφαλώς μια τομή στη ζωή του αγίου. Προηγείται η περίοδος που θα τη χαρακτηρίζαμε μεταβατική, κατά τη διάρκεια της οποίας ο άγιος προετοιμάζεται για τη μελλοντική -και οριστική- ιδιότητά του. Κατά τη μεταβατική αυτή περίοδο συντελείται το σταδιακό πέρασμά του από την παιδική ηλικία στη νεανική ή αλλοιώς η μύησή του στην "ενήλικη" ζωή. Τότε ονομάζεται ακόμη "μειρακίσκος".

Η διαδικασία της μύησης στην ενήλικη ζωή διαφοροποιείται αναλόγως προς την κοινωνική θέση του αγίου. Ο Στέφανος, που προερχόταν από εύπορη οικογένεια της πρωτεύουσας, ως τα 16 του χρόνια μάθαινε γράμματα, το ίδιο και ο Αθανάσιος που προοριζόταν για καριέρα στη διοίκηση. Ο Νίκων βρέθηκε, μόλις έφθασε στην εφηβεία, να επιστατεί στα πατρικά κτήματα και ο Λουκάς, όπως και ο Δαυίδ, να βόσκει πρόβατα. Τον Μακάριο της Πελεκητής και τον Κωνσταντίνο τον εξ Ιουδαίων οι συγγενείς τους αποφάσισαν να τους παντρέψουν, όταν έφθασαν στην κατάλληλη ηλικία, που πάντως δεν προσδιορίζεται μέσα στο κείμενο. Με λίγα

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/100.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

λόγια, οι Βίοι μάς υποδεικνύουν ότι για τα παιδιά που προέρχονταν από υψηλά κοινωνικά στρώματα, το πέρασμα από τη μίαν ηλικιακή φάση στην επόμενη γινόταν μέσω της εκπαίδευσης. Το ίδιο ίσχυε και για όσα παιδιά, όπως ο Λάζαρος, βρέθηκαν από πολύ μικρά σε μοναστήρι. Μαθητεύοντας περνούσαν εκεί το μεσοδιάστημα ανάμεσα στην παιδική και τη νεανική ηλικία. Αντίθετα, για τα παιδιά των αγροτικών οικογενειών, ανεξάρτητα από την αναμφισβήτητη κλίση τους στα θεία, το πέρασμα συντελούνταν σιωπηρά. Η παρατηρούμενη διαφοροποίηση που είναι ανάλογη προς την κοινωνική προέλευση των ανθρώπων δεν αφορά μόνον τους αγίους. Σε παρόμοιες διαπιστώσεις καταλήγει η E. Patlagean στηριζόμενη στα ιστοριογραφικά κείμενα και τα σωζόμενα δικαιοπρακτικά έγγραφα του 13ου και του 14ου αιώνα.182

Στο σημείο αυτό χρειάζεται να λάβουμε ακόμη μια φορά υπόψη τη λειτουργία και τους αποδέκτες των κειμένων. Βεβαίως, οι διαθέσιμες πηγές δεν μας δίνουν τη δυνατότητα να μελετήσουμε την κοινωνική και γεωγραφική προέλευση των μοναχών που συγκεντρώνονταν σε κάθε μοναστήρι ή τουλάχιστον στα πιο μεγάλα και γνωστά βυζαντινά μοναστήρια. Νομίζω όμως, εξετάζοντας τη σκοπιμότητα της ίδρυσης των διαφόρων μοναστηριών στις επαρχίες, ότι η εμβέλειά τους ήταν τοπική. Έτσι, αν δεχθούμε ότι ο Βίος ενός αγίου που ίδρυσε το μοναστήρι του στην ύπαιθρο απευθυνόταν σε αγροτικά στρώματα από τα οποία επιδιωκόταν να στρατολογηθούν νέοι μοναχοί, είναι σαφές ότι o βιογράφος έπρεπε να "χρησιμοποιήσει" τη νεότητα με τον τρόπο που την αντιμετώπιζε μια αγροτική κοινωνία. Από την άλλη πλευρά, τα μεγάλα μοναστήρια των πόλεων, όπως η μονή Στουδίου, όπου κατά τον βιογράφο του Θεόδωρου πολύ γρήγορα μαζεύτηκαν χίλιοι άνθρωποι,183 ήταν λογικό ότι θα συγκέντρωναν μοναχούς με ευρύτερη κοινωνική και μορφωτική αντιπροσωπευτικότητα. Επομένως οι Βίοι που γράφονταν

—————————————

182. Evelyne Patlagean, "Η ενηλικίωση στο Βυζάντιο στο 13ο και 14ο αιώνα", Πρακτικά, τ. A', 261-269.

183. Βίος Θεόδωρου του Στουδίτη, 260.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/101.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

γι' αυτούς έπρεπε να αντανακλούν μιαν ευρύτερη, ίσως πιο "αστική", έννοια της νεότητας. Ανάλογες παρατηρήσεις μπορούμε να κάνουμε και για τα δευτερεύοντα πρόσωπα της διήγησης, που συνήθως σχετίζονται με τα θαύματα. Από τον Βίο του Λάζαρου μαθαίνουμε για τον Γεώργιο, τον γιο του Λιβάνου, που ζούσε στην πόλη και σε ηλικία 15 χρόνων ξεχώριζε στην "των γραμμάτων παιδείαν". Γι' αυτόν ο άγιος προείπε ότι θα πεθάνει σε έναν χρόνο, όπως και έγινε.184 Ο Θεόδωρος θεράπευσε τον 18χρονο γιο ενός ιλλούστριου που έμεινε παράλυτος, όταν τρία χρόνια πριν είχε πάει μαζί με τον πατέρα του για κυνήγι.185

Από ανθρωπολογική άποψη έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε πώς το στάδιο της μύησης του αγίου σε ό,τι θα αποτελέσει το περιεχόμενο της ενήλικης ζωής του περιλαμβάνει και μια σειρά σωματικών δοκιμασιών με φυσικό πόνο που εκείνος αντιμετωπίζει επιτυχώς. Ενδεικτική είναι η πορεία του Θεόδωρου του Συκεώτη. Σε ηλικία 12 χρόνων αρρώστησε από πανούκλα και σώθηκε από θαύμα του αγίου Γεωργίου. Στα αμέσως επόμενα χρόνια η μητέρα του τον έδενε πισθάγκωνα για να μην πάει στο βουνό, όπου ήταν το ευκτήριο, και τον κατασπαράξουν τα άγρια ζώα. Ο Λουκάς ο Στυλίτης, αν και μεγαλύτερος σε ηλικία, αλυσσοδενόταν για να καταπολεμήσει τις σαρκικές επιθυμίες του. Τηρουμένων όλων των αναλογιών, η βία που ασκεί ο άγιος στον εαυτό του συνιστά ένα είδος διαβατήριας τελετής γι' αυτόν στην πορεία του προς την ωριμότητα.

Σε κάθε περίπτωση πάντως η διαδικασία του περάσματος γίνεται έξω από την οικογένεια και πολλές φορές σημαίνει την -προσωρινή- ρήξη με τους γονείς. Ενώ στην παιδική ηλικία οι οικογενειακοί δεσμοί είναι αναμφισβήτητοι, στην εφηβική ηλικία το δίλημμα οικογένεια ή μοναστήρι διαπερνά πολλούς Βίους.186 Αυτή η

—————————————

184. Βίος Λαζάρου, 538.

185. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 85.

186. Βλ. για διάφορες ανάλογες περιπτώσεις A. P. Kazhdan, "Hagiographical Notes", Byzantion 54 (1984), 188-192 [= Authors and Texts in Byzantium, Variorum Reprints, London 1993, αρ. IV].

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/102.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

διάσταση προβάλλεται με χαρακτηριστικό τρόπο στην περίπτωση του Βλάσιου, ο οποίος εγκατέλειψε τον μεγάλο του αδελφό για να ακολουθήσει έναν ξένο μοναχό, αγνοώντας βεβαίως τις κακές του προθέσεις. Από την ίδια σκοπιά είναι επίσης χαρακτηριστικό το γεγονός ότι η οριστική απόφαση του Θεόδωρου του Συκεώτη να μονάσει συμπίπτει χρονικά με τον γάμο της ανύπαντρης ως τότε μητέρας του. Αξιοσημείωτη είναι ακόμη η επιμονή του Κύριλλου να κάνει τον γιο του μοναχό: τον απείλησε ότι, αν αρνηθεί, δεν επρόκειτο να τον ξαναδεί, ενώ αργότερα κατά την περίοδο της δοκιμασίας, του απαγόρευσε να συναντά τη μητέρα και την αδελφή του.187 Ασφαλώς, η αξία της οικογενείας και ο σεβασμός προς τους γονείς ουδέποτε τίθενται ουσιαστικά εν αμφιβόλω. Πολλοί άγιοι, σε ώριμη πια ηλικία, ξανασυναντούν τους γονείς τους, αν αυτοί ζουν ακόμη, και μάλιστα τους πείθουν να μονάσουν και οι ίδιοι. Η απομάκρυνση όμως από την οικογένεια είναι το κεντρικό κοινωνικό γεγονός που χαρακτηρίζει τη μετάβαση του αγίου από τη μίαν ηλικία στην άλλη.

Η πρόκριση της μοναχικής έναντι της οικογενειακής ζωής και της συμβίωσης με τους γονείς είναι ένας γνωστός, όπως είδαμε, αγιολογικός τόπος. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν αυτός ο αγιολογικός τόπος χρησιμοποιείται -λόγω του χαρακτήρα των κειμένων, που πολλές φορές σχολιάσαμε- σε αντιστοιχία με γενικότερα υφιστάμενες κοινωνικές διαδικασίες· αν δηλαδή η απομάκρυνση από την οικογένεια αποτελούσε τον αποφασιστικό τρόπο περάσματος από τη μιαν ηλικία στην άλλη και για ανθρώπους που δεν γίνονταν μοναχοί. Καταρχήν, ο τόπος αυτός ήταν εύκολο να λειτουργήσει σε μια δημογραφική πραγματικότητα που καθοριζόταν από υψηλή θνησιμότητα και καθιστούσε δυσχερή τη συνύπαρξη δύο ή περισσότερων γενεών· πρόκειται για μια πραγματικότητα που χωρίς να μπορούμε να την τεκμηριώσουμε στατιστικά, γνωρίζουμε ότι χαρακτήριζε τις προβιομηχανικές κοινωνίες.188 Οι συγγραφείς των

—————————————

187. Βίος Κυρίλλου, 121.

188. Βλ. γενικώς Cipolla, ό.π., 200 κ.εξ. Ειδικώς για το Βυζάντιο την

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/103.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Βίων, επομένως, ζούσαν σε δημογραφικές συνθήκες που επέβαλλαν ούτως ή άλλως την πρόωρη σχάση του οικογενειακού πυρήνα· αυτές οι συνθήκες βοηθούσαν, πιστεύω, εμμέσως τους βιογράφους να ενισχύσουν το μήνυμά τους, με την έννοια ότι και οι αποδέκτες των κειμένων τους είχαν υποστεί σε νεαρή ηλικία τις συνέπειες της πρόωρης θνησιμότητας των συγγενικών τους προσώπων.

Παρατηρούμε ωστόσο ότι η απομάκρυνση από την οικογένεια περιγράφεται με τα χαρακτηριστικά της ρήξης κυρίως σε κείμενα του 10ου-11ου αιώνα, όπως είναι οι Βίοι του Λουκά του Στειριώτη, του Νίκωνα ή του Λάζαρου. Η μητέρα του Λουκά, που είναι χήρα, κλαίει και οδύρεται γιατί έφυγε ο γιος της, το στήριγμα της οικογενείας και των γηρατειών της, όπως λέγει.189 Ο πατέρας του Νίκωνα τον παρακαλεί να επιστρέψει σε μια συνάντηση που έχει όλα τα στοιχεία της απόγνωσης και της σύγκρουσης.190 Από την άλλη πλευρά, ο Λάζαρος, μας λέγει ο βιογράφος του, δίσταζε να επιστρέψει στο χωριό του, όπου θα συναντούσε τους γονείς του μετά από πολλά χρόνια απουσίας, "ίνα μη μετά ταύτα περί τούτου ο λογισμός αυτώ ενοχλή".191 Δεν αποτελεί ίσως σύμπτωση ότι σε αυτές τις σκηνές πρωταγωνιστούν πρόσωπα που προέρχονται από αγροτικές οικογένειες. Στην αγροτική κοινωνία η ρήξη με την οικογένεια ούτε εφικτή ούτε επιθυμητή ήταν για λόγους που σχετίζονταν με τη διατήρηση των παραγωγικών σχέσεων στην ύπαιθρο. Όμως ο άγιος ήταν ένα ξεχωριστό πρόσωπο, ένα πρόσωπο που προοριζόταν να αποκτήσει μιαν ιδιαίτερη κοινωνική εξουσία· χρειαζόταν και ένα ειδικό στάδιο προετοιμασίας. Δεν μπορούσε λοιπόν γι' αυτόν το πέρασμα να γίνει σιωπηρά, όπως γινόταν για τους

—————————————

ύστερη εποχή βλ. Αγγελική Λαΐου-Θωμαδάκη, Η αγροτική κοινωνία κατά την ύστερη βυζαντινή εποχή, μετ. Αγλαΐα Κάσδαγλη, Αθήνα 1987, 361.

189. Βίος Λουκά του Στειριώτη, 167-168.

190. Βίος Νίκωνος, 36-38· με άλλο πνεύμα αναφορά στα περιστατικά αυτά που περιγράφονται στους Βίους του Λουκά και του Νίκωνα κάνει και o Δ. Σοφιανός, Οι βυζαντινοί άγιοι τον ελλαδικού χώρου μέσα από τις πηγές και τα κείμενα, Αθήνα 1993, 24-26.

191. Βίος Λαζάρου, 518-519.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/104.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

άλλους ανθρώπους που δεν είχαν κανέναν ιδιαίτερο ρόλο να διαδραματίσουν. Επισημαίνουμε, δηλαδή, ακολουθώντας τώρα την αντίστροφη πορεία, τον ταξικό προσδιορισμό του τρόπου με τον οποίο ο βυζαντινός άνθρωπος περνούσε από την παιδική στη νεανική ηλικία. Επιπλέον, τον 10ο αιώνα η Εκκλησία δεν ανησυχούσε πια για τη σταθερότητα του οικογενειακού θεσμού, που βρισκόταν υπό τον έλεγχό της. Άλλωστε, είχε επιλέξει να τον προπαγανδίσει μέσα από τους Βίους των αγίων γυναικών. Από αυτήν την άποψη, είναι ενδιαφέρον ότι στους Βίους της αμέσως προηγούμενης περιόδου, ακόμη και όταν πρόκειται για αγίους προερχόμενους από αγροτικά στρώματα, η απομάκρυνση από την οικογένεια δεν γίνεται με τόσο βίαιο τρόπο. Η μητέρα, για παράδειγμα, του Πέτρου της Ατρώας στενοχωρήθηκε όταν ο Πέτρος έφυγε ξαφνικά και, όσο εκείνος έλειπε, "λύπη τε και πένθει διαβιούσα και ασθενεία εκ τούτου καταπεσούσα"· χάρηκε βεβαίως που ξανασυνάντησε τον χαμένο για είκοσι χρόνια γιο της, αλλά δεν εξέφρασε καμία δυσαρέσκεια για τη μακρόχρονη απουσία του.192 Νωρίτερα, η μητέρα του Αλύπιου, όταν της ανακοίνωσε την απόφασή του να μονάσει "πάσχει γυναικείον ουδέν, ου χηρείαν, ου μόνωσιν προβαλλομένη, ου παιδός στέρησιν" και του το επέτρεψε. "Και επιπεσών ο παις μετά την ευχήν τω τραχήλω της... μητρός και η μήτηρ επί του παιδός κλαύσαντες και αλλήλους κατασπασάμενοι, φιλήσαντες συμπαθώς συνετάξαντο", ολοκληρώνει, την περιγραφή αυτής της συνάντησης ο συγγραφέας του Βίου του.193

Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι στην αντίληψη των βιογράφων των αγίων η δεύτερη περίοδος της ανθρώπινης ζωής έχει δύο στάδια: το στάδιο της μύησης και το στάδιο όπου λαμβάνονται οι αμετάκλητες αποφάσεις. Ενώ όμως το πρώτο στάδιο καθορίζεται, το τέλος του δευτέρου είναι ασαφές, πολύ περισσότερο, καθώς η συστηματική χρονολογική αναφορά στην ηλικία του αγίου σταματά

—————————————

192. Βίος Πέτρου, 107-109.

193. Βίος Αλυπίου, 174.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/105.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

στα 20 χρόνια. Θα ήταν πάντως εύλογο ένα όριο αυτού του δεύτερου σταδίου να τοποθετηθεί γύρω στα 30 χρόνια, οπότε ο άγιος εισέρχεται στην περίοδο της θαυματοποιού δράσης του.194 Για τα δευτερεύοντα πρόσωπα ωστόσο της διήγησης, διαπιστώνουμε ότι ηλικία μεγαλύτερη των 20 ετών δεν αναφέρεται ποτέ αριθμητικά. Έχει σημασία να δούμε πώς προσδιορίζονται μέσα στα κείμενα οι άνθρωποι αναλόγως προς την ηλικία τους. Πρέπει να σημειώσουμε εξαρχής ότι δεν είναι πάντοτε αυστηρή η αντιστοιχία του χρησιμοποιούμενου όρου με την ηλικία. Για παράδειγμα, ο Στέφανος, βρέφος ακόμη, χαρακτηρίζεται "ιερός νεανίας". Στον Βίο, εξάλλου, των τριών αγίων από τη Μυτιλήνη ο αυτοκράτορας Μιχαήλ αναφέρεται ως "μειρακίσκος" σε ηλικία 3 χρόνων.195 Εντούτοις, κατά κανόνα είναι δυνατόν να διακρίνουμε τις ηλικιακές διαφοροποιήσεις επί τη βάσει των λέξεων που χρησιμοποιούνται. Στον Βίο του Λάζαρου γίνεται λόγος για κάποιον Ιωάννη, ο οποίος ήταν "τη ηλικία νεάζων, ιερεύς το αξίωμα".196 Σύμφωνα με το κανονικό δίκαιο, ιερέας μπορούσε να χειροτονηθεί κανείς σε ηλικία 30 χρόνων, μολονότι στην πράξη η χειροτονία γινόταν και νωρίτερα. Ένας Κωνσταντίνος εξάλλου που αποπειράθηκε να προπηλακίσει τον Στέφανο τον Νέο ήταν "νεωτερίζων τε τω σώματι και τω νοΐ σφριγών", καθώς "ακμήν... ήγεν το τριακοστόν που έτος της ηλικίας".197 Ο βιογράφος του Θεόδωρου του Συκεώτη, από την άλλη πλευρά, δίσταζε να αρχίσει τη συγγραφή του Βίου λόγω "της νέας ηλικίας" του όντας 18 χρόνων.198 Ο Στέφανος όμως στα 16 του χρόνια χαρακτηρίζεται "μειράκιον". Τέλος, ο Δαυίδ είχε "ατελή σχεδόν ηλικίαν", όταν 16 ετών αποφάσισε να μονάσει. Στο πρώτο στάδιο, το στάδιο της μύησης, ο άγιος είναι "μειρακίσκος", στο δεύτερο γίνεται νέος ή για την ακρίβεια "νεώτερος", όπως απαντά σε 

—————————————

194. Βλ. σελ. 122-123 της παρούσας εργασίας

195. Βίος Δαυίδ..., 247.

196. Βίος Λαζάρου, 554.

197. Βίος Στεφάνου,143.

198. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 152-153.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/106.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ορισμένα κείμενα. Είναι όμως αξιοσημείωτο ότι ο Λουκάς ο Στυλίτης, "προς ηλικίας μέτρον και εις άνδρας ήδη τελών", έγινε στρατιώτης και ήταν 18 ετών, όταν έλαβε μέρος στην εκστρατεία κατά των Βουλγάρων. Ο Λουκάς, δηλαδή, θεωρείται ήδη άνδρας, στην ηλικία όπου οι συνομήλικοί του χαρακτηρίζονται μέσα στα κείμενα ως νέοι. Νομίζω ότι αυτή η διαφοροποίηση στη χρήση των λέξεων δεν οφείλεται σε μια διαφορετική διατύπωση που επέλεξε ο συγγραφέας: υποδεικνύει ακριβώς την ασάφεια των χρονολογικών ορίων της νεότητας, η οποία, εντούτοις, έχει -όπως επισημαίνουν οι ανθρωπολόγοι199 και το διαπιστώνουμε και στα εξεταζόμενα κείμενα- πάντοτε τελετουργίες εξόδου. Έτσι ίσως εξηγείται γιατί όσοι νέοι θεραπεύονται από τους αγίους έχουν ηλικία 18 ή 20 χρόνων και ποτέ μεγαλύτερη,200 αφού γι' αυτούς μετά τη θεραπεία τους αρχίζει καινούρια περίοδος στη ζωή τους συνυφασμένη συνηθέστατα με το μοναστήρι του αγίου.

Ο άγιος ως νέος μονάζει. Θετικές ιδιότητές του που απορρέουν από τη νεανική του ηλικία είναι η υπομονή και η αντοχή. Ο πατριάρχης Σέργιος λέγει στον Θεόδωρο τον Συκεώτη, όταν διαμαρτύρεται, επειδή, αν και "νεώτερος", καταλαμβάνει υψηλό αξίωμα: "δια τούτο σε νέον όντα τη κήρα επελέξατο ο Θεός, ίνα ως νεώτερος το άοκνον έχων υπομείνης και γενναίως ενέγκης τας... θλίψεις".201 Με την αντοχή συνδέεται η σωματική ρώμη, ένα χαρακτηριστικό που ο βιογράφος δεν το αξιολογεί συνήθως,202 μολονότι η ρώμη επιτρέπει στον άγιο να αντιμετωπίσει τις κακουχίες. Ακόμη και ο Κωνσταντίνος πριν μεταστραφεί στον χριστιανισμό ως νέος ήταν "κούφος... και λίαν ευσταλής ρώμη τε σώματος και ευφυΐα

—————————————

199. Fabietti, ό.π., 118.

200. Βλ. Βίο Θεοδώρου του Συκεώτη, 85. Βλ. και ό.π., 87 "είχεν υιόν ως ετών είκοσιν... και ην άλαλος".

201. Ό.π., 108.

202. Χάρη στη νεανική του ρώμη, ο Αλύπιος (Βίος Αλυπίου, 156) μπόρεσε να σηκώσει μόνος του μία αρχαία κολόνα, στην κορυφή της οποίας τοποθέτησε την εικόνα του Χριστού.

Σελ. 106
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 87
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

    Εκείνο που καταρχήν προκύπτει από τα προηγούμενα και πρέπει να σχολιαστεί είναι η στενή και αμφίδρομη σχέση των γονιών με τα παιδιά τους, ένα μοτίβο που επανέρχεται σε όλους τους Βίους της μέσης εποχής και αφορά τόσο τον άγιο όσο και τα δευτερεύοντα πρόσωπα της διήγησης κατά τη διάρκεια της παιδικής τους ηλικίας.

    Ο κοινός τόπος των ευσεβών γονέων που ανέθρεψαν τον άγιο "εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου" συνδέεται με την πεποίθηση ότι η ηθική διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου αρχίζει από την πολύ πρώιμη ηλικία. Αυτή η πεποίθηση, όπως έχει δείξει ο Δ. Κυρτάτας, πέρασε στον χριστιανισμό από την αρχαιότητα και εδραιώθηκε με τα κείμενα των Πατέρων.157 Η σωστή ανατροφή του παιδιού μέσα στην οικογένεια αποσκοπεί στη διαμόρφωση του σωστού ενήλικα. Αυτό είναι σε γενικές γραμμές το "μήνυμα" ενός Βίου.

    Ενσωματωμένος στο "μήνυμα" αυτό είναι ο σεβασμός προς τους γονείς. Κληρονομημένος από την Παλαιά Διαθήκη, προβάλλεται ως υποχρέωση και σφυρηλατείται κατά την παιδική ηλικία, μολονότι η σημασία του αποδεικνύεται, όπως θα δούμε, μεγαλύτερη στην αμέσως επόμενη φάση της ζωής του αγίου.158 Κεντρικό πρόσωπο στις περισσότερες διηγήσεις είναι η μητέρα. Ο ρόλος της φαίνεται ότι βαρύνει ιδιαιτέρως κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας του

    —————————————

    157. Δ. Κυρτάτας, Παιδαγωγός. Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα, Αθήνα 1994,129.

    158. Βλ. Βίο Πλάτωνος, 825: "παιδί γαρ προσήκει το πάντα πατρώζειν, και όλον εαυτόν εμπαρέχειν τω γεννήτορι".