Συγγραφέας:Κιουσοπούλου, Αντωνία
 
Τίτλος:Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
 
Υπότιτλος:Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:30
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:167
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Βυζαντινή κοινωνία
 
Χρονική κάλυψη:7ος-11ος αι.
 
Περίληψη:Στόχος της μελέτης είναι η διερεύνηση, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, του τρόπου με τον οποίο αρθρωνόταν η κλίμακα των ηλικιών στην αντίληψη των Βυζαντινών. Έναν ειδικότερο στόχο αποτέλεσε η στάση της βυζαντινής κοινωνίας απέναντι στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και η αναζήτηση ενδεχόμενων αλλαγών σε αυτήν κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Η μελέτη της κοινωνικής λειτουργίας των Βίων των αγίων έδειξε ότι δεν είναι μόνον το εκκλησιαστικό μοντέλο για την παιδική ηλικία, τη νεότητα και τα γηρατειά που αποδεσμεύεται μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά και η εικόνα για τα διάφορα στάδια της ανθρώπινης ζωής που η κοινωνία είχε δημιουργήσει ως απάντηση στις δικές της ανάγκες και που οι συγγραφείς των Βίων τη μετέφεραν προσαρμοσμένη στα δικά τους ιδεολογικά μέτρα, ακριβώς επειδή ήθελαν να βρίσκονται σε αντιστοιχία προς την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, εκείνο που αναδείχθηκε ή έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί δεν ήταν τόσο το περιεχόμενο καθεμιάς ηλικίας όσο η σημασία του ηλικιακού συστήματος για τη μέτρηση του χρόνου στη βυζαντινή κοινωνία σε συνάρτηση με τις ιστορικά διαμορφωμένες δομές της.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.75 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 96-115 από: 170
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/96.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ο ΑΓΙΟΣ ΩΣ ΝΕΟΣ

Ο ορισμός της νεότητας έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις μεταξύ των κοινωνικών επιστημόνων.177 Είναι πάντως γενικά αποδεκτό ότι το ζεύγος νεότητα-γηρατειά, ή το ζεύγος νέοι-γέροι, ταξινομεί στη βάση της αντίθεσης που εμπεριέχει όλους τους πληθυσμούς και οργανώνει τις θεμελιώδεις ηλικιακές ομάδες. Είναι επίσης αποδεκτό ότι κάθε κοινωνία προσλαμβάνει με τον δικό της τρόπο την αντιθετική λειτουργία του ζεύγους αυτού και αποδίδει το δικό της περιεχόμενο στην έννοια της νεότητας.

Προκειμένου να κατανοήσουμε την αντίληψη για τη νεότητα που είχαν οι συγγραφείς των Βίων, πρέπει, νομίζω, να απαντήσουμε σε δύο βασικά ερωτήματα: α) Ποια είναι για τους ανθρώπους αυτούς η επόμενη ηλικιακή κατηγορία μετά από τη σαφώς διακριτή παιδική ηλικία, και β) ποια χαρακτηριστικά έχουν όσοι απαντούν ως νέοι στα κείμενα.

Σχολιάστηκε ήδη ότι η πρώτη ευρεία περίοδος στη ζωή ενός ανθρώπου τελειώνει γύρω στα 12 χρόνια του. Το τέλος αυτής της περιόδου δεν δηλώνεται πάντοτε αριθμητικά στους Βίους., Συμπίπτει όμως με τη βιολογική αρχή της εφηβείας, καθώς φαίνεται και από τις εκφράσεις που συχνά χρησιμοποιούνται. Για παράδειγμα, στον Βίο του Νίκωνα η αρχή της επόμενης, μετά την παιδική, φάσης στη ζωή του αγίου δηλώνεται ως εξής: "Άρτι δε την ήβην αμείβων και της μείρακος ηλικίας απτόμενος..."·178 στον Βίο του

—————————————

177. Βλ. τη βιβλιογραφία στο άρθρο του U. Fabietti, "Η οικοδόμηση τής νεότητας: Μια ανθρωπολογική προοπτική". Πρακτικά, τ. A', 115-123.

178. Βίος Νίκωνος, 18.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/97.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Βλάσιου, η μετάβαση του αγίου από τη μιαν ηλικία στην άλλη δηλώνεται πάλι περιγραφικά: "ιούλου δε τας παρειάς κατακοσμείν μέλλοντος, ηνίκα μάλιστα τη νεότητι των παθών o εσμός υπεισέρχεται...".179 Για τον Ιωαννίκιο η αρχή της "τρίτης ηλικιώσεώς" του τοποθετείται ρητώς στα 16 του χρόνια.180 Στη διάρκεια αυτής της περιόδου που αρχίζει με την εφηβεία, ο άγιος κάνει τις επιλογές του και τότε εντοπίζεται η στιγμή κατά την οποία κείρεται μοναχός. Η χρονική απόσταση ανάμεσα στην ηλικία των 12 χρόνων και τη στιγμή της κουράς δεν είναι για όλους η ίδια.

Ο Θεόδωρος ο Συκεώτης στα 12 χρόνια του άκουσε μια φωνή που του έλεγε "Αγωνίζου Θεόδωρε" και από τότε άρχισε να κλείνεται σε ένα μικρό δωμάτιο του σπιτιού του, προσπαθώντας να μάθει το ψαλτήριο. Σε ηλικία 14 χρόνων αποφάσισε να αποσυρθεί σε σπήλαιο, όπου έμεινε δύο χρόνια. "Οκτωκαιδέκατον έτος άγων" ο Θεόδωρος έγινε πρεσβύτερος και τότε εγκατέλειψε το σπίτι του για να γίνει μοναχός.

Ο Στέφανος συνέχιζε την εκπαίδευσή του έως ότου οι γονείς του για να τον γλιτώσουν από τους εικονομάχους τον έφεραν ως "μειράκιον" στη μονή Αυξεντίου, όπου εκάρη μοναχός. Ήταν τότε 16 χρόνων.

Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης ολοκλήρωσε την ανώτερη εκπαίδευσή του, σε ηλικία που δεν προσδιορίζεται, και αποφάσισε στα 22 χρόνια του να εγκαταλείψει τα εγκόσμια για να γίνει μοναχός.

Ο Ιωαννίκιος "εν αρχή... της τρίτης ηλικιώσεως ήγουν εξκαιδεκαετίας διεπλάττετο όλως καθ' ηλικίαν υπερφερή και μορφήν ωραιοτάτην και ευπρεπή". Στα 19 του χρόνια κατατάχθηκε "εις την των εξκουβιτόρων στρατίαν", όπου έμεινε 24 χρόνια.

Τον Λουκά τον Στυλίτη "ελάσαντα προς ηλικίας μέτρον" οι γονείς του τον έστειλαν στον στρατό. Σε ηλικία 18 χρόνων ο Λουκάς συμμετείχε σε εκστρατεία κατά των Βουλγάρων. Σε ηλικία 24 χρόνων

—————————————

179. Βίος Βλασίου, 660.

180. Βίος Ιωαννικίου. 334.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/98.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

έγινε ιερέας, αλλά ξαναγύρισε για έξι ακόμη χρόνια στον στρατό.181

O Νίκων, "άρτι την ήβην αμείβων και της μείρακος ηλικίας απτόμενος", αναλαμβάνει κατ' εντολήν του πατέρα του την επιστασία των πατρικών κτημάτων, τα οποία εγκατέλειψε για να γίνει ως "νεανίας" μοναχός.

Ο Βλάσιος, αφού τελείωσε τη στοιχειώδη εκπαίδευση και χειροτονήθηκε υποδιάκονος στην τοπική μητρόπολη, στάλθηκε από τους γονείς του στην Αγία Σοφία κοντά στον μεγαλύτερο αδελφό του· εκεί ως "μείραξ" συμπλήρωσε την εκπαίδευσή του και χειροτονήθηκε διάκονος "ιούλου τας παρειάς κατακοσμείν μέλλοντος". Λίγο αργότερα, "εν ακμή νεότητος" παρασύρθηκε και ακολούθησε έναν μοναχό, τη μορφή του οποίου είχε πάρει ο διάβολος· κοντά του πέρασε διάφορες περιπέτειες και βαλλόταν από πειρασμούς ("αυτόν ακμάζοντα τη νεότητι και πανταχόθεν των πειρασμών ταις νιφάσι βαλλόμενον")· με την καθοδήγηση ενός αγγέλου έφθασε στον επίσκοπο Ρώμης και κατέληξε σε λίγον καιρό -απροσδιόριστον πάντως- να γίνει μοναχός στη λαύρα του Καισαρίου.

Ο Λάζαρος στην ηλικία των 12 χρόνων, όπως υπολογίζουμε από αυτά που λέγει ο συγγραφέας του Βίου του, πήγε στο μοναστήρι όπου εμόναζε ο θείος του για να εκπαιδευθεί στα της εκκλησίας. Εκεί έμεινε δύο χρόνια και κατόπιν o θείος του τον έστειλε σε άλλο μοναστήρι για να μαθητεύσει κοντά σε έναν γνωστό νοτάριο. "Αυτός δε μετά το ποιήσαι και παρ' αυτώ χρόνους τρεις, εν μια λαθών ανεχώρησεν και μοναχοίς τισίν εαυτόν εγκαταμίξας", έως ότου "...μετά το ποιήσαι χρόνον τινά εν τη μονή δέχεται το των μοναχών πρώτον σχήμα". Ήταν τότε 18 χρόνων.

—————————————

181. Δεν έχει σημασία για την ανάλυση που επιχειρούμε η αληθοφάνεια ή μη της σύμπτωσης των ιδιοτήτων του Λουκά ως ιερέα και στρατιώτη-πολεμιστή. Το ασυμβίβαστο των δύο ιδιοτήτων του Λουκά την ίδια περίοδο σχολιάζει η Μάρθα Γρηγορίου-Ιωαννίδου, "Πληροφορίες αγιολογικών κειμένων γύρω από στρατιωτικά ζητήματα". Πρακτικά του Α' Διεθνούς Συμποσίου: Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Τομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση, Αθήνα 1989, 531-545.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/99.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Ο Κωνσταντίνος μετεστράφη στον χριστιανισμό "εννεάζων" ή "τον των παίδων παραμείβων χρόνον" και την εποχή που θέλησαν να τον παντρέψουν, "εν νεανίαις ήδη τελών", έφυγε για να γίνει μοναχός. Προηγουμένως ως "μειράκιον" είχε λάβει τα πρώτα θεϊκά μηνύματα.

Ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος σε ηλικία 14 χρόνων δραπέτευσε από τα ανάκτορα, όπου είχε το αξίωμα του σπαθαροκουβικουλάριου και πήγε στη μονή Στουδίου θέλοντας να γίνει μοναχός. Ο ηγούμενος όμως τον απέπεμψε "έτι νέον όντα". Έξι χρόνια αργότερα ο Συμεών ήταν έτοιμος να μονάσει έχοντας ασκήσει την πίστη του και έχοντας καταπολεμήσει τις επιθυμίες του σώματός του.

Ο Κύριλλος πέρασε την παιδική του ηλικία ως "παιδαριογέρων" και "εικοστόν έτος φθάσας ζεύγνυται γυναικί". Έγινε για τρία χρόνια ναυτικός και μετά επέστρεψε αποφασισμένος να μονάσει κοντά στην οικογένει΄σ του.

Παρατηρούμε ότι στις περισσότερες περιπτώσεις η κουρά γίνεται στην ηλικία των 16-18 χρόνων. Η κουρά είναι ασφαλώς μια τομή στη ζωή του αγίου. Προηγείται η περίοδος που θα τη χαρακτηρίζαμε μεταβατική, κατά τη διάρκεια της οποίας ο άγιος προετοιμάζεται για τη μελλοντική -και οριστική- ιδιότητά του. Κατά τη μεταβατική αυτή περίοδο συντελείται το σταδιακό πέρασμά του από την παιδική ηλικία στη νεανική ή αλλοιώς η μύησή του στην "ενήλικη" ζωή. Τότε ονομάζεται ακόμη "μειρακίσκος".

Η διαδικασία της μύησης στην ενήλικη ζωή διαφοροποιείται αναλόγως προς την κοινωνική θέση του αγίου. Ο Στέφανος, που προερχόταν από εύπορη οικογένεια της πρωτεύουσας, ως τα 16 του χρόνια μάθαινε γράμματα, το ίδιο και ο Αθανάσιος που προοριζόταν για καριέρα στη διοίκηση. Ο Νίκων βρέθηκε, μόλις έφθασε στην εφηβεία, να επιστατεί στα πατρικά κτήματα και ο Λουκάς, όπως και ο Δαυίδ, να βόσκει πρόβατα. Τον Μακάριο της Πελεκητής και τον Κωνσταντίνο τον εξ Ιουδαίων οι συγγενείς τους αποφάσισαν να τους παντρέψουν, όταν έφθασαν στην κατάλληλη ηλικία, που πάντως δεν προσδιορίζεται μέσα στο κείμενο. Με λίγα

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/100.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

λόγια, οι Βίοι μάς υποδεικνύουν ότι για τα παιδιά που προέρχονταν από υψηλά κοινωνικά στρώματα, το πέρασμα από τη μίαν ηλικιακή φάση στην επόμενη γινόταν μέσω της εκπαίδευσης. Το ίδιο ίσχυε και για όσα παιδιά, όπως ο Λάζαρος, βρέθηκαν από πολύ μικρά σε μοναστήρι. Μαθητεύοντας περνούσαν εκεί το μεσοδιάστημα ανάμεσα στην παιδική και τη νεανική ηλικία. Αντίθετα, για τα παιδιά των αγροτικών οικογενειών, ανεξάρτητα από την αναμφισβήτητη κλίση τους στα θεία, το πέρασμα συντελούνταν σιωπηρά. Η παρατηρούμενη διαφοροποίηση που είναι ανάλογη προς την κοινωνική προέλευση των ανθρώπων δεν αφορά μόνον τους αγίους. Σε παρόμοιες διαπιστώσεις καταλήγει η E. Patlagean στηριζόμενη στα ιστοριογραφικά κείμενα και τα σωζόμενα δικαιοπρακτικά έγγραφα του 13ου και του 14ου αιώνα.182

Στο σημείο αυτό χρειάζεται να λάβουμε ακόμη μια φορά υπόψη τη λειτουργία και τους αποδέκτες των κειμένων. Βεβαίως, οι διαθέσιμες πηγές δεν μας δίνουν τη δυνατότητα να μελετήσουμε την κοινωνική και γεωγραφική προέλευση των μοναχών που συγκεντρώνονταν σε κάθε μοναστήρι ή τουλάχιστον στα πιο μεγάλα και γνωστά βυζαντινά μοναστήρια. Νομίζω όμως, εξετάζοντας τη σκοπιμότητα της ίδρυσης των διαφόρων μοναστηριών στις επαρχίες, ότι η εμβέλειά τους ήταν τοπική. Έτσι, αν δεχθούμε ότι ο Βίος ενός αγίου που ίδρυσε το μοναστήρι του στην ύπαιθρο απευθυνόταν σε αγροτικά στρώματα από τα οποία επιδιωκόταν να στρατολογηθούν νέοι μοναχοί, είναι σαφές ότι o βιογράφος έπρεπε να "χρησιμοποιήσει" τη νεότητα με τον τρόπο που την αντιμετώπιζε μια αγροτική κοινωνία. Από την άλλη πλευρά, τα μεγάλα μοναστήρια των πόλεων, όπως η μονή Στουδίου, όπου κατά τον βιογράφο του Θεόδωρου πολύ γρήγορα μαζεύτηκαν χίλιοι άνθρωποι,183 ήταν λογικό ότι θα συγκέντρωναν μοναχούς με ευρύτερη κοινωνική και μορφωτική αντιπροσωπευτικότητα. Επομένως οι Βίοι που γράφονταν

—————————————

182. Evelyne Patlagean, "Η ενηλικίωση στο Βυζάντιο στο 13ο και 14ο αιώνα", Πρακτικά, τ. A', 261-269.

183. Βίος Θεόδωρου του Στουδίτη, 260.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/101.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

γι' αυτούς έπρεπε να αντανακλούν μιαν ευρύτερη, ίσως πιο "αστική", έννοια της νεότητας. Ανάλογες παρατηρήσεις μπορούμε να κάνουμε και για τα δευτερεύοντα πρόσωπα της διήγησης, που συνήθως σχετίζονται με τα θαύματα. Από τον Βίο του Λάζαρου μαθαίνουμε για τον Γεώργιο, τον γιο του Λιβάνου, που ζούσε στην πόλη και σε ηλικία 15 χρόνων ξεχώριζε στην "των γραμμάτων παιδείαν". Γι' αυτόν ο άγιος προείπε ότι θα πεθάνει σε έναν χρόνο, όπως και έγινε.184 Ο Θεόδωρος θεράπευσε τον 18χρονο γιο ενός ιλλούστριου που έμεινε παράλυτος, όταν τρία χρόνια πριν είχε πάει μαζί με τον πατέρα του για κυνήγι.185

Από ανθρωπολογική άποψη έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε πώς το στάδιο της μύησης του αγίου σε ό,τι θα αποτελέσει το περιεχόμενο της ενήλικης ζωής του περιλαμβάνει και μια σειρά σωματικών δοκιμασιών με φυσικό πόνο που εκείνος αντιμετωπίζει επιτυχώς. Ενδεικτική είναι η πορεία του Θεόδωρου του Συκεώτη. Σε ηλικία 12 χρόνων αρρώστησε από πανούκλα και σώθηκε από θαύμα του αγίου Γεωργίου. Στα αμέσως επόμενα χρόνια η μητέρα του τον έδενε πισθάγκωνα για να μην πάει στο βουνό, όπου ήταν το ευκτήριο, και τον κατασπαράξουν τα άγρια ζώα. Ο Λουκάς ο Στυλίτης, αν και μεγαλύτερος σε ηλικία, αλυσσοδενόταν για να καταπολεμήσει τις σαρκικές επιθυμίες του. Τηρουμένων όλων των αναλογιών, η βία που ασκεί ο άγιος στον εαυτό του συνιστά ένα είδος διαβατήριας τελετής γι' αυτόν στην πορεία του προς την ωριμότητα.

Σε κάθε περίπτωση πάντως η διαδικασία του περάσματος γίνεται έξω από την οικογένεια και πολλές φορές σημαίνει την -προσωρινή- ρήξη με τους γονείς. Ενώ στην παιδική ηλικία οι οικογενειακοί δεσμοί είναι αναμφισβήτητοι, στην εφηβική ηλικία το δίλημμα οικογένεια ή μοναστήρι διαπερνά πολλούς Βίους.186 Αυτή η

—————————————

184. Βίος Λαζάρου, 538.

185. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 85.

186. Βλ. για διάφορες ανάλογες περιπτώσεις A. P. Kazhdan, "Hagiographical Notes", Byzantion 54 (1984), 188-192 [= Authors and Texts in Byzantium, Variorum Reprints, London 1993, αρ. IV].

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/102.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

διάσταση προβάλλεται με χαρακτηριστικό τρόπο στην περίπτωση του Βλάσιου, ο οποίος εγκατέλειψε τον μεγάλο του αδελφό για να ακολουθήσει έναν ξένο μοναχό, αγνοώντας βεβαίως τις κακές του προθέσεις. Από την ίδια σκοπιά είναι επίσης χαρακτηριστικό το γεγονός ότι η οριστική απόφαση του Θεόδωρου του Συκεώτη να μονάσει συμπίπτει χρονικά με τον γάμο της ανύπαντρης ως τότε μητέρας του. Αξιοσημείωτη είναι ακόμη η επιμονή του Κύριλλου να κάνει τον γιο του μοναχό: τον απείλησε ότι, αν αρνηθεί, δεν επρόκειτο να τον ξαναδεί, ενώ αργότερα κατά την περίοδο της δοκιμασίας, του απαγόρευσε να συναντά τη μητέρα και την αδελφή του.187 Ασφαλώς, η αξία της οικογενείας και ο σεβασμός προς τους γονείς ουδέποτε τίθενται ουσιαστικά εν αμφιβόλω. Πολλοί άγιοι, σε ώριμη πια ηλικία, ξανασυναντούν τους γονείς τους, αν αυτοί ζουν ακόμη, και μάλιστα τους πείθουν να μονάσουν και οι ίδιοι. Η απομάκρυνση όμως από την οικογένεια είναι το κεντρικό κοινωνικό γεγονός που χαρακτηρίζει τη μετάβαση του αγίου από τη μίαν ηλικία στην άλλη.

Η πρόκριση της μοναχικής έναντι της οικογενειακής ζωής και της συμβίωσης με τους γονείς είναι ένας γνωστός, όπως είδαμε, αγιολογικός τόπος. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν αυτός ο αγιολογικός τόπος χρησιμοποιείται -λόγω του χαρακτήρα των κειμένων, που πολλές φορές σχολιάσαμε- σε αντιστοιχία με γενικότερα υφιστάμενες κοινωνικές διαδικασίες· αν δηλαδή η απομάκρυνση από την οικογένεια αποτελούσε τον αποφασιστικό τρόπο περάσματος από τη μιαν ηλικία στην άλλη και για ανθρώπους που δεν γίνονταν μοναχοί. Καταρχήν, ο τόπος αυτός ήταν εύκολο να λειτουργήσει σε μια δημογραφική πραγματικότητα που καθοριζόταν από υψηλή θνησιμότητα και καθιστούσε δυσχερή τη συνύπαρξη δύο ή περισσότερων γενεών· πρόκειται για μια πραγματικότητα που χωρίς να μπορούμε να την τεκμηριώσουμε στατιστικά, γνωρίζουμε ότι χαρακτήριζε τις προβιομηχανικές κοινωνίες.188 Οι συγγραφείς των

—————————————

187. Βίος Κυρίλλου, 121.

188. Βλ. γενικώς Cipolla, ό.π., 200 κ.εξ. Ειδικώς για το Βυζάντιο την

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/103.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Βίων, επομένως, ζούσαν σε δημογραφικές συνθήκες που επέβαλλαν ούτως ή άλλως την πρόωρη σχάση του οικογενειακού πυρήνα· αυτές οι συνθήκες βοηθούσαν, πιστεύω, εμμέσως τους βιογράφους να ενισχύσουν το μήνυμά τους, με την έννοια ότι και οι αποδέκτες των κειμένων τους είχαν υποστεί σε νεαρή ηλικία τις συνέπειες της πρόωρης θνησιμότητας των συγγενικών τους προσώπων.

Παρατηρούμε ωστόσο ότι η απομάκρυνση από την οικογένεια περιγράφεται με τα χαρακτηριστικά της ρήξης κυρίως σε κείμενα του 10ου-11ου αιώνα, όπως είναι οι Βίοι του Λουκά του Στειριώτη, του Νίκωνα ή του Λάζαρου. Η μητέρα του Λουκά, που είναι χήρα, κλαίει και οδύρεται γιατί έφυγε ο γιος της, το στήριγμα της οικογενείας και των γηρατειών της, όπως λέγει.189 Ο πατέρας του Νίκωνα τον παρακαλεί να επιστρέψει σε μια συνάντηση που έχει όλα τα στοιχεία της απόγνωσης και της σύγκρουσης.190 Από την άλλη πλευρά, ο Λάζαρος, μας λέγει ο βιογράφος του, δίσταζε να επιστρέψει στο χωριό του, όπου θα συναντούσε τους γονείς του μετά από πολλά χρόνια απουσίας, "ίνα μη μετά ταύτα περί τούτου ο λογισμός αυτώ ενοχλή".191 Δεν αποτελεί ίσως σύμπτωση ότι σε αυτές τις σκηνές πρωταγωνιστούν πρόσωπα που προέρχονται από αγροτικές οικογένειες. Στην αγροτική κοινωνία η ρήξη με την οικογένεια ούτε εφικτή ούτε επιθυμητή ήταν για λόγους που σχετίζονταν με τη διατήρηση των παραγωγικών σχέσεων στην ύπαιθρο. Όμως ο άγιος ήταν ένα ξεχωριστό πρόσωπο, ένα πρόσωπο που προοριζόταν να αποκτήσει μιαν ιδιαίτερη κοινωνική εξουσία· χρειαζόταν και ένα ειδικό στάδιο προετοιμασίας. Δεν μπορούσε λοιπόν γι' αυτόν το πέρασμα να γίνει σιωπηρά, όπως γινόταν για τους

—————————————

ύστερη εποχή βλ. Αγγελική Λαΐου-Θωμαδάκη, Η αγροτική κοινωνία κατά την ύστερη βυζαντινή εποχή, μετ. Αγλαΐα Κάσδαγλη, Αθήνα 1987, 361.

189. Βίος Λουκά του Στειριώτη, 167-168.

190. Βίος Νίκωνος, 36-38· με άλλο πνεύμα αναφορά στα περιστατικά αυτά που περιγράφονται στους Βίους του Λουκά και του Νίκωνα κάνει και o Δ. Σοφιανός, Οι βυζαντινοί άγιοι τον ελλαδικού χώρου μέσα από τις πηγές και τα κείμενα, Αθήνα 1993, 24-26.

191. Βίος Λαζάρου, 518-519.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/104.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

άλλους ανθρώπους που δεν είχαν κανέναν ιδιαίτερο ρόλο να διαδραματίσουν. Επισημαίνουμε, δηλαδή, ακολουθώντας τώρα την αντίστροφη πορεία, τον ταξικό προσδιορισμό του τρόπου με τον οποίο ο βυζαντινός άνθρωπος περνούσε από την παιδική στη νεανική ηλικία. Επιπλέον, τον 10ο αιώνα η Εκκλησία δεν ανησυχούσε πια για τη σταθερότητα του οικογενειακού θεσμού, που βρισκόταν υπό τον έλεγχό της. Άλλωστε, είχε επιλέξει να τον προπαγανδίσει μέσα από τους Βίους των αγίων γυναικών. Από αυτήν την άποψη, είναι ενδιαφέρον ότι στους Βίους της αμέσως προηγούμενης περιόδου, ακόμη και όταν πρόκειται για αγίους προερχόμενους από αγροτικά στρώματα, η απομάκρυνση από την οικογένεια δεν γίνεται με τόσο βίαιο τρόπο. Η μητέρα, για παράδειγμα, του Πέτρου της Ατρώας στενοχωρήθηκε όταν ο Πέτρος έφυγε ξαφνικά και, όσο εκείνος έλειπε, "λύπη τε και πένθει διαβιούσα και ασθενεία εκ τούτου καταπεσούσα"· χάρηκε βεβαίως που ξανασυνάντησε τον χαμένο για είκοσι χρόνια γιο της, αλλά δεν εξέφρασε καμία δυσαρέσκεια για τη μακρόχρονη απουσία του.192 Νωρίτερα, η μητέρα του Αλύπιου, όταν της ανακοίνωσε την απόφασή του να μονάσει "πάσχει γυναικείον ουδέν, ου χηρείαν, ου μόνωσιν προβαλλομένη, ου παιδός στέρησιν" και του το επέτρεψε. "Και επιπεσών ο παις μετά την ευχήν τω τραχήλω της... μητρός και η μήτηρ επί του παιδός κλαύσαντες και αλλήλους κατασπασάμενοι, φιλήσαντες συμπαθώς συνετάξαντο", ολοκληρώνει, την περιγραφή αυτής της συνάντησης ο συγγραφέας του Βίου του.193

Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι στην αντίληψη των βιογράφων των αγίων η δεύτερη περίοδος της ανθρώπινης ζωής έχει δύο στάδια: το στάδιο της μύησης και το στάδιο όπου λαμβάνονται οι αμετάκλητες αποφάσεις. Ενώ όμως το πρώτο στάδιο καθορίζεται, το τέλος του δευτέρου είναι ασαφές, πολύ περισσότερο, καθώς η συστηματική χρονολογική αναφορά στην ηλικία του αγίου σταματά

—————————————

192. Βίος Πέτρου, 107-109.

193. Βίος Αλυπίου, 174.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/105.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

στα 20 χρόνια. Θα ήταν πάντως εύλογο ένα όριο αυτού του δεύτερου σταδίου να τοποθετηθεί γύρω στα 30 χρόνια, οπότε ο άγιος εισέρχεται στην περίοδο της θαυματοποιού δράσης του.194 Για τα δευτερεύοντα πρόσωπα ωστόσο της διήγησης, διαπιστώνουμε ότι ηλικία μεγαλύτερη των 20 ετών δεν αναφέρεται ποτέ αριθμητικά. Έχει σημασία να δούμε πώς προσδιορίζονται μέσα στα κείμενα οι άνθρωποι αναλόγως προς την ηλικία τους. Πρέπει να σημειώσουμε εξαρχής ότι δεν είναι πάντοτε αυστηρή η αντιστοιχία του χρησιμοποιούμενου όρου με την ηλικία. Για παράδειγμα, ο Στέφανος, βρέφος ακόμη, χαρακτηρίζεται "ιερός νεανίας". Στον Βίο, εξάλλου, των τριών αγίων από τη Μυτιλήνη ο αυτοκράτορας Μιχαήλ αναφέρεται ως "μειρακίσκος" σε ηλικία 3 χρόνων.195 Εντούτοις, κατά κανόνα είναι δυνατόν να διακρίνουμε τις ηλικιακές διαφοροποιήσεις επί τη βάσει των λέξεων που χρησιμοποιούνται. Στον Βίο του Λάζαρου γίνεται λόγος για κάποιον Ιωάννη, ο οποίος ήταν "τη ηλικία νεάζων, ιερεύς το αξίωμα".196 Σύμφωνα με το κανονικό δίκαιο, ιερέας μπορούσε να χειροτονηθεί κανείς σε ηλικία 30 χρόνων, μολονότι στην πράξη η χειροτονία γινόταν και νωρίτερα. Ένας Κωνσταντίνος εξάλλου που αποπειράθηκε να προπηλακίσει τον Στέφανο τον Νέο ήταν "νεωτερίζων τε τω σώματι και τω νοΐ σφριγών", καθώς "ακμήν... ήγεν το τριακοστόν που έτος της ηλικίας".197 Ο βιογράφος του Θεόδωρου του Συκεώτη, από την άλλη πλευρά, δίσταζε να αρχίσει τη συγγραφή του Βίου λόγω "της νέας ηλικίας" του όντας 18 χρόνων.198 Ο Στέφανος όμως στα 16 του χρόνια χαρακτηρίζεται "μειράκιον". Τέλος, ο Δαυίδ είχε "ατελή σχεδόν ηλικίαν", όταν 16 ετών αποφάσισε να μονάσει. Στο πρώτο στάδιο, το στάδιο της μύησης, ο άγιος είναι "μειρακίσκος", στο δεύτερο γίνεται νέος ή για την ακρίβεια "νεώτερος", όπως απαντά σε 

—————————————

194. Βλ. σελ. 122-123 της παρούσας εργασίας

195. Βίος Δαυίδ..., 247.

196. Βίος Λαζάρου, 554.

197. Βίος Στεφάνου,143.

198. Βίος Θεοδώρου του Συκεώτη, 152-153.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/106.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ορισμένα κείμενα. Είναι όμως αξιοσημείωτο ότι ο Λουκάς ο Στυλίτης, "προς ηλικίας μέτρον και εις άνδρας ήδη τελών", έγινε στρατιώτης και ήταν 18 ετών, όταν έλαβε μέρος στην εκστρατεία κατά των Βουλγάρων. Ο Λουκάς, δηλαδή, θεωρείται ήδη άνδρας, στην ηλικία όπου οι συνομήλικοί του χαρακτηρίζονται μέσα στα κείμενα ως νέοι. Νομίζω ότι αυτή η διαφοροποίηση στη χρήση των λέξεων δεν οφείλεται σε μια διαφορετική διατύπωση που επέλεξε ο συγγραφέας: υποδεικνύει ακριβώς την ασάφεια των χρονολογικών ορίων της νεότητας, η οποία, εντούτοις, έχει -όπως επισημαίνουν οι ανθρωπολόγοι199 και το διαπιστώνουμε και στα εξεταζόμενα κείμενα- πάντοτε τελετουργίες εξόδου. Έτσι ίσως εξηγείται γιατί όσοι νέοι θεραπεύονται από τους αγίους έχουν ηλικία 18 ή 20 χρόνων και ποτέ μεγαλύτερη,200 αφού γι' αυτούς μετά τη θεραπεία τους αρχίζει καινούρια περίοδος στη ζωή τους συνυφασμένη συνηθέστατα με το μοναστήρι του αγίου.

Ο άγιος ως νέος μονάζει. Θετικές ιδιότητές του που απορρέουν από τη νεανική του ηλικία είναι η υπομονή και η αντοχή. Ο πατριάρχης Σέργιος λέγει στον Θεόδωρο τον Συκεώτη, όταν διαμαρτύρεται, επειδή, αν και "νεώτερος", καταλαμβάνει υψηλό αξίωμα: "δια τούτο σε νέον όντα τη κήρα επελέξατο ο Θεός, ίνα ως νεώτερος το άοκνον έχων υπομείνης και γενναίως ενέγκης τας... θλίψεις".201 Με την αντοχή συνδέεται η σωματική ρώμη, ένα χαρακτηριστικό που ο βιογράφος δεν το αξιολογεί συνήθως,202 μολονότι η ρώμη επιτρέπει στον άγιο να αντιμετωπίσει τις κακουχίες. Ακόμη και ο Κωνσταντίνος πριν μεταστραφεί στον χριστιανισμό ως νέος ήταν "κούφος... και λίαν ευσταλής ρώμη τε σώματος και ευφυΐα

—————————————

199. Fabietti, ό.π., 118.

200. Βλ. Βίο Θεοδώρου του Συκεώτη, 85. Βλ. και ό.π., 87 "είχεν υιόν ως ετών είκοσιν... και ην άλαλος".

201. Ό.π., 108.

202. Χάρη στη νεανική του ρώμη, ο Αλύπιος (Βίος Αλυπίου, 156) μπόρεσε να σηκώσει μόνος του μία αρχαία κολόνα, στην κορυφή της οποίας τοποθέτησε την εικόνα του Χριστού.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/107.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

κατά πάντων ομηλίκων προφέρων τη παιδιά και άττειν ειδώς ελάφου τομώτερον".203

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό, το οποίο όμως ακυρώνεται εντέλει, αφού γίνεται μέσο άθλησης, είναι οι επιθυμίες της σάρκας με τις οποίες ο άγιος παλεύει. Ο Βλάσιος είναι ένας από τους αγίους που βασανίζονται από αυτές: "τούτο γαρ εστιν ότι μάλιστα κατά των νεωτέρων της επηρμένης οφρύος αυτού το γαυρίαμα της επ' ομφαλού γαστρός οι γαργαλισμοί και τα θελκτικά της κακίας ινδάλματα". Ο τρόπος με τον οποίο ο Βλάσιος απαλλάχθηκε από τους πειρασμούς είναι εντυπωσιακός. Είδε στον ύπνο του μια γυναίκα, η οποία «σχίζει τούτου της επ' ομφαλού γαστρός το κεκρυμμένον σωμάτιον, ως τοις οφθαλμοίς ενοράν την τε σηπεδόνα του πάθους και το ιατρικόν εργαλείον υπ' αυτού του κατέχοντος· είτ' αποκαθάρασα την εγκειμένην ένδον της αχθηδόνος υγρότητα· "άπιθι", φησίν, "ουδέν από του νυν εκ τούτου θλιβόμενος"».204 Ο Λουκάς ο Στυλίτης επίσης αλυσσοδέθηκε, όταν αποφάσισε να μονάσει, για να αντιμετωπίσει "τας των παθών δυσκαθέκτους επαναστάσεις επεγειρομένας μάλιστα τοις εν νεαρά τη ηλικία σφριγώσιν".205 Ο φαντασιακός ευνουχισμός του Βλάσιου, ως ακραία διατύπωση, ή ο αυτοβασανισμός του Λουκά και άλλων αγίων αναδεικνύει αυτό που είναι κοινός τόπος στους Βίους: το γεγονός ότι ο άγιος δεν πρέπει να είναι νέος, ή αλλοιώς ότι η νεότητα δεν πρέπει να του προσδίδει ιδιότητες που γενικώς χαρακτηρίζουν τους νέους. Άλλωστε, σαρκικές επιθυμίες, που επικρίνονται γιατί τις ικανοποιούν στην ηλικία αυτή, έχουν συνήθως τα αρνητικά πρόσωπα της διήγησης, όπως κατεξοχήν αρνητικά πρόσωπα είναι οι εικονομάχοι αυτοκράτορες.206

—————————————

203. Βίος Κωνσταντίνου του εξ Ιουδαίων, 630.

204. Βίος Βλασίου, 663.

205. Βίος Λουκά του Στυλίτη, 200.

206. Στον Βίο του Θεοδώρου του Στουδίτη (σελ. 136) διαβάζουμε: "Κωνσταντίνος ο της φιλοχρίστου Ειρήνης υιός, ανδρών αναιδών συμμορίαν προσκτησάμενος, άτε νεωτερικοίς βρίθων σκιρτήμασιν... και διά το ανάγωγον του βίου και εκμελές, έκδοτος ην ταις ηδοναίς, και οία πώλος αζυγής ταις ορμαίς

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/108.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Η συστηματική μελέτη των Βίων καθιστά σαφές ότι το ιδεώδες που απευθύνει ο συγγραφέας στους αποδέκτες του Βίου είναι οι νέοι άνδρες που καταπολεμούν τις σαρκικές επιθυμίες και μένουν άγαμοι. Το μήνυμα αυτό ενισχύει την άποψη ότι οι Βίοι είναι κείμενα που απευθύνονταν κυρίως σε μοναχούς. Αν όμως θεωρήσουμε ότι το μήνυμα αυτό ακουγόταν ή ότι είχε απήχηση και έξω από το μοναστήρι, καθώς, όπως υποστήριξα προηγουμένως, ένας από τους στόχους των αγιολογικών κειμένων ήταν η "στρατολόγηση" νέων μοναχών, η υποθετική συνέπειά του θα ήταν μια δημογραφική και κοινωνική ανισορροπία, κάτι που είναι αμφίβολο αν η Εκκλησία επεδίωκε να προκαλέσει. Θα μπορούσαμε, κατά συνέπεια, να διακινδυνεύσουμε μίαν ακόμη υπόθεση, με δεδομένο ότι είναι κυρίως οι Βίοι του 10ου-11ου αιώνα που επιμένουν ιδιαιτέρως στην καταπολέμηση των σαρκικών επιθυμιών, και μάλιστα στην ύπαιθρο. Ενδέχεται λοιπόν οι Βίοι αυτοί να μας υποδεικνύουν τη δημογραφική ανισότητα ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες -ανισότητα που απαντά στις αγροτικές κοινωνίες-, παράλληλα βεβαίως προς τη σταθερή επιλογή ενίσχυσης του γάμου.

Μια βασική ιδιότητα που χαρακτηρίζει τη νεότητα, αλλά δεν αφορά τον άγιο ως νέο μοναχό, είναι η ομορφιά. Ο άγιος όμως είναι τις περισσότερες φορές όμορφος πριν μπει στο μοναστήρι.207 Όλοι οι άγγελοι εξάλλου εμφανίζονται με τη μορφή ευειδών νέων που συχνά περιγράφονται.208 Η ομορφιά, παρατηρεί ο Καζντάν, έχει διφορούμενη σημασία στα αγιολογικά κείμενα: από τη μια πλευρά αντανακλά την ομορφιά της ψυχής και από την άλλη 

—————————————

αχαλίνωτος". Πρβλ. ανάλογους χαρακτηρισμούς για τον Κωνσταντίνο στον Βίο Πλάτωνος, 829.

207. Ο Πέτρος, π χ., "εν ακμή νεότητος" 18 χρόνων ήταν ονομαστός για "του κάλλους το ωραίον" (Βίος Πέτρου, 75)· το ίδιο και ο Ιωαννίκιος στα 16 του χρόνια. Ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος επίσης διακρινόταν για την ομορφιά του.

208. Η γιαγιά του Θεόδωρου του Συκεώτη (Βίος Θεοδώρου, 29) είδε σε όραμα τον άγιο Γεώργιο: "είδον... νεανίσκον σφόδρα ωραίον, λαμπρόν τη εσθήτι, ταις δε θριξίν ούλον, χρυσαυγούντα, εοικότα τη ιστορία του αγίου

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/109.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

σκεπάζει την ψυχική ένδεια.209 Και με τις δύο πάντως σημασίες της η ομορφιά αφορά κυρίως τα άλλα, πλην του αγίου, πρόσωπα της διήγησης. Φυσικά χαρακτηριστικά της νεότητας, που επίσης δεν προσιδιάζουν στον άγιο, είναι η ορμητικότητα, η κοκεταρία και η λαιμαργία.210

Σκιαγραφείται λοιπόν η εικόνα του αγίου που έχει ως χαρακτηριστικό της νεανικής του ηλικίας τη σωματική δύναμη, απεκδύεται όμως όλα τα άλλα χαρακτηριστικά που ταιριάζουν στη νεότητα: την ομορφιά, την επιθετικότητα και τις σεξουαλικές επιθυμίες. Μόνον τα σωματικά χαρακτηριστικά φαίνεται ότι συνιστούν στην αντίληψη των βιογράφων το περιεχόμενο της νεότητας. Αλλά ο άγιος, όπως οφείλει να είναι μη-παιδί, έτσι επιβάλλεται να είναι και μη-νέος, για διαφορετικούς πιθανώς λόγους. Ενώ έχει σαφώς διακριτή, τουλάχιστον ως προς τις προηγούμενες περιόδους της ζωής του, νεανική ηλικία -όπως προφανώς είναι ή υπήρξαν νέοι και οι αποδέκτες ενός Βίου-, εντούτοις δεν μπορεί να διατηρήσει ιδιότητες που θέτουν σε κίνδυνο τη μοναστική ζωή.

Από αυτήν την άποψη βρίσκω ενδεικτική την περίπτωση των λεγόμενων στρατιωτικών αγίων. Ο πιο γνωστός από αυτούς, ο Γεώργιος, κατά την εκδοχή του Μεταφραστή, "την μεν ηλικίαν νεάζων" δεν υφίσταται το μαρτύριό του ως νέος, αλλά ως "την φρόνησιν πολιός".211 Άλλωστε μετά τις σύντομες βιογραφικές πληροφορίες που παρέχονται στην αρχή του κειμένου, πουθενά αλλού δεν αναφέρεται η ηλικία του αγίου, ο οποίος ωστόσο απεικονίζεται πάντοτε ως νέος. Νέοι επίσης απεικονίζονται και οι άλλοι στρατιωτικοί άγιοι, όπως οι άγιοι Θεόδωροι. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι στο

—————————————

μάρτυρος Γεωργίου"· Βίος Δαυίδ..., 216: "θεωρεί εν μέσω του φωτός εκείνου νεανίσκον εστώτα υπερμεγέθη ου η ωραιότης πάσαν υπερέβαλλε διήγησιν". Βλ. επίσης Βίο Βλασίου, 661. Πολλές σκηνές με όμορφους νέους που είναι άγγελοι περιγράφονται και στον Βίο του Ανδρέα του Σαλού.

209. A. Kazhdan, "Byzantine Hagiography and Sex in the Fifth to Twelfth Centuries", DOP 44 (1990), 135.

210. Βλ. για παράδειγμα τον Νίκωνα (Βίος Νίκωνος, 18)

211. P.G., t. 115, 144.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/110.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

μαρτύριο του Θεοδώρου του Τήρωνος, που τοποθετείται στον 9ο αιώνα και είναι το παλαιότερο σωζόμενο περί αυτόν κείμενο, δεν γίνεται καμία αναφορά στην ηλικία του.212 Η νεανική του ηλικία την ώρα του μαρτυρίου συνάγεται -και έτσι εγγράφεται ως νέος στη συλλογική συνείδηση των πιστών- από τη σωματική του δύναμη. Η σωματική δύναμη, άλλωστε, του επιτρέπει, στο αμέσως επόμενο χρονολογικά κείμενο του Μεταφραστή, να εξουδετερώσει τον δράκοντα.213 Μόλις κατά το τέλος του 11ου ;h τις αρχές του 12ου αιώνα, σε μαρτύριο του Θεοδώρου, που έχει γίνει πια στρατηλάτης, ο άγιος αποκτά ως νέος χαρακτηριστικά που του επιτρέπουν να σκοτώσει το θηρίο.214 Από την άλλη πλευρά, η νεότητα των στρατιωτικών αγίων με τα χαρακτηριστικά της ομορφιάς και της ρωμαλεότητας διατηρείται, έστω μόνον εικονογραφικά, αφού έχει ακυρωθεί από τον μαρτυρικό θάνατό τους και έχει πάψει έτσι να είναι απειλητική για την αγιοσύνη τους.

—————————————

212. Για τα σωζόμενα περί τον Θεόδωρο τον Τήρωνα και τον Θεόδωρο τον Στρατηλάτη κείμενα και τη χρονολόγησή τους βλ. Delehaye, Les légendes grecques des Saints militaires, ό.π., 19-43.

213. Delehaye, ό.π., 137-138.

214. Ο Θεόδωρος o Στρατηλάτης περιγράφεται ως εξής: "Ούτος ην τα μεν εκ φύσεως την ώραν τε κάλλιστος, την γλώτταν δε άμαχος, το γένος επιφανέστατος, την ηλικίαν νεώτατος, και ταις χερσίν αήττητος... τα μεν ες όψιν τε και τέχνην και γένος τοιούτος, ψυχήν δε σωφρονεστάτην και παμφορωτάτην την αρετήν". (Βλ. Delehaye, ό.π., 152).

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/111.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

ΟΙ ΝΕΟΙ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟΥΣ

Είναι αξιοσημείωτο, όσο και ενδεικτικό της αντίληψης για τη νεότητα που έχουν οι συγγραφείς των Βίων, το εξής περιστατικό που περιγράφεται στον Βίο του Λάζαρου. Κατά παραγγελία του τοπικού άρχοντα "τινές νέοι" ασχημόνησαν σε βάρος τριών ευσεβών γυναικών σε ένα χωριό της Μικράς Ασίας.215 Οι ρωμαλέοι αυτοί νέοι μοιάζουν με την ομάδα των νέων, των "νεωτεριστών", όπως λέγει επικριτικά το κείμενο, που περιέπαιζαν τον Ανδρέα τον Σαλό σε ένα καπηλειό της Πόλης.216 Θυμίζουν επίσης τους νέους που χρησιμοποίησε ο Λέων ο Αρμένιος για να διαδώσει την εικονομαχική πολιτική του, σύμφωνα με τον Βίο του Θεόδωρου του Στουδίτη: "ευρών σκεύη οργής κατηρτισμένα εις απώλειαν ήλικάς τινας και απερρωγότας αργούς και εθάδας κακών, μειρακείων τε ως αληθώς απατεώνας, και τα σώματα προς κάλλος ασκούντας, συμβαίνοντας τοις αυτού θελήμασι, προσφθείρεται αυτοίς".217 Ανάμεσα στους τελευταίους αυτούς πρέπει ασφαλώς να συγκαταλεχθεί και ο Γεώργιος, "το επίκλην Συγκλητούς", ένας "των αυτού σφριγώντων νεωτέρων", τον οποίο ο αυτοκράτορας, αφού έλαβε τη διαβεβαίωση της αφοσίωσής του προς το πρόσωπό του, έστειλε στο όρος Αυξεντίου

—————————————

215. Βίος Λαζάρου, 527: Ο "πρωτεύων" του χωριού Ηγαπημένον "προσκαλεσάμενος τινάς νέους αποστέλλει αυτούς προς το καθίσαι εις την οδόν, ένθα έμελλεν η ανθρωπος του θεού... διέρχεσθαι..., ίνα... αρπάσωσιν αυτάς και πράξωσιν επ' αυτάς, ο μη ακούσαι θέμις".

216. Βίος Ανδρέα του Σαλού, 648.

217. Βίος Θεοδώρου του Στουδίτη, 277.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/112.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

για να παραπλανήσει τον Στέφανο.218 Τη σωματική του δύναμη χρησιμοποίησε και ο "νεωτερίζων τε σώματι και τω νοΐ σφριγών" Κωνσταντίνος, για να λακτίσει τον άγιο.219

Οι σκηνές που μεταφέρουν τα κείμενά μας και μόλις περιγράψαμε αποδίδουν με πολύ παραστατικό τρόπο την αρνητική στάση των συγγραφέων τους απέναντι στους συγκεκριμένους νέους, οι οποίοι μάλιστα έκαναν ό,τι δεν θα μπορούσε να κάνει ποτέ ο συνομήλικός τους άγιος.220 Συγχρόνως όμως, οι ίδιες σκηνές, που στην πραγματικότητα είναι παράλληλες, μας αποκαλύπτουν ότι στη βυζαντινή κοινωνία των μέσων χρόνων, είτε στην ύπαιθρο, είτε στην πόλη, η νεανική ηλικία προσδιοριζόταν από χαρακτηριστικά πρωτίστως σωματικά. Οι νέοι που πρωταγωνιστούν στις σκηνές αυτές δεν φαίνεται ότι ανήκαν σε ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα συγκροτημένη επί τη βάσει της νεότητάς τους, ούτε η ιδιότητά τους ως νέων συνυφαινόταν με συγκεκριμένα κοινωνικά γεγονότα. Βεβαίως, η δράση όσων χρησιμοποιούν οι εικονομάχοι αυτοκράτορες έχει μια διάσταση πολιτική· ακριβέστερα, διατηρεί τον απόηχο του πολιτικού ρόλου που έπαιζαν οι νέοι στην πρώιμη βυζαντινή πόλη, ως πολεμιστές για την άμυνά της ή ως μια ξεχωριστή ομάδα μέσα στις φατρίες.221 Αλλά η πρώιμη πόλη και οι θεσμοί της έχουν οριστικά εκλείψει. Οι "μυσαροί" αυτοκράτορες της εποχής της εικονομαχίας κρατούν στην υπηρεσία τους μιαν ομάδα ανθρώπων που διαφοροποιούνται από τους άλλους με το σφρίγος τους και όχι με την κοινωνική τους λειτουργία.

—————————————

218. Βίος Στεφάνου, 136.

219. Ό.π., 1141· βλ. και πιο πάνω σελ. 105.

220. Πρβλ. την ιδανική από την άποψη αυτή συμπεριφορά που είχε o Πλάτων ως νέος (Βίος Πλάτωνος, 808): "Ού τι που συμπόταις και συσσιτίοις εαυτόν επιδιδούς κατά κοινήν φιλοτησίαν, ως εί τι των νεανιευομένων εν ευωχίαις, ουδ' ου μην κύβοις και μέθαις καταναλίσκων την ουσίαν, οία τα των μαστροπών".

221. Evelyne Patlagean, "Les 'jeunes' dans les villes byzantines: émeutiers et miliciens", Le Charivari, éd. J. Le Goff - J.- Cl. Schmitt, Paris 1981, 123-129.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/113.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

O Βίος του Ανδρέα του Σαλού έχει χαρακτηριστεί ως "αγιολογικό μυθιστόρημα"·222 νομίζω ότι θα μπορούσαμε ακόμη να το χαρακτηρίσουμε με ασφάλεια ως αγιολογικό μυθιστόρημα για τη νεότητα. Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν σχετίζεται τόσο με το γεγονός ότι ο ήρωας είναι και παραμένει μέχρι το τέλος περίπου της διήγησης απροσδιορίστου ηλικίας νέος,223 όσο με τη διαπίστωση ότι η παρουσία του αποτελεί την αφορμή για να περιγραφεί ο αγώνας του Καλού και του Κακού που έχει ως διακύβευμα τους νέους. Κεντρική μορφή που εκπροσωπεί το Καλό είναι ο νεαρός Επιφάνιος, ενώ το Κακό εκπροσωπείται από τους ανώνυμους ασχημονούντες νέους που συχνάζουν στα καπηλειά και τα πορνεία και υπόκεινται σε όλους τους πειρασμούς. Ο Επιφάνιος περιγράφεται ως εξής: "Ην γαρ ο παις, ως αληθώς, ωραίος τω είδει, γλυκύς την αιδώ, ευφυής και προσηνής, και πραότατος, μελίρρυτος τη ομιλία, μειδιώσαν έχων την όρασιν και πολύς εν ταις θείαις Γραφαίς". Διήνυε τότε τον "οκτωδεκαιδεκαετή χρόνον, εν ω μάλλον βράζει νεότης".224 Διακρινόταν για τον σεβασμό προς τον φυσικό πατέρα του, σεβασμό τον οποίο εξέφραζε με διάφορους τρόπους225 και για την οξύνοιά του, η οποία του επέτρεπε να συζητεί με "τινάς των φιλοσόφων". Ο Επιφάνιος δεν προοριζόταν να αγιάσει· επρόκειτο να γίνει πατριάρχης και η κοινωνική του προσφορά είχε ήδη από την εποχή αυτή αρχίσει να γίνεται αισθητή. Χάρη στις αρετές του, "ανελάμβανε", σε συνεργασία με τον Ανδρέα, να επαναφέρει στον σωστό δρόμο τους συνομηλίκους του.226

—————————————

222. C. Mango, "The Life of St. Andrew the Fool Reconsidered", Rivista di Studi Bizantini e Slavi II (1982), 297 [= Byzantium and its Image, Variorum Reprints, London 1984, αρ. VII].

223. Βίος Ανδρέα του Σαλού, 676: "ότι γυμνός, νέος, σαλός εις το στάδιον του κοσμοκράτορος εισελθών".

224. Ό.π., 681.

225. Την περιγραφή της τέλειας σχέσης του Επιφάνιου με τον πατέρα του βλ. ό.π., 696.

226. Βλ. ό.π., 696: "έρχεταί τις νεανίσκος, τη φύσει ευνούχος, μεγιστάνου τινός τυγχάνων κουβικουλάριος· ην δε το πρόσωπον αυτού ως το ρόδον,

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/114.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

Η συμπεριφορά των τελευταίων, έτσι όπως περιγράφεται σε ορισμένα σημεία του κειμένου, είδαμε ότι θυμίζει ανάλογες σκηνές στην Κωνσταντινούπολη των πρώιμων χρόνων. Άλλωστε, και τώρα o τόπος δράσης είναι η πρωτεύουσα. Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι ο συγγραφέας χρησιμοποιεί προσεκτικά τους δημόσιους χώρους της πόλης για να υπογραμμίσει την αντίθεση του Επιφάνιου προς τους άλλους νέους. Για παράδειγμα, ο χώρος όπου ο άγιος συναντούσε τους τρεις ευσεβείς νέους, ανάμεσά τους και τον Επιφάνιο, ήταν ένα "καθαροποτείον", ενώ οι "νεωτεριστές" που τον περιγελούσαν ήταν μαζεμένοι σε ένα "φουσκαρείον".227 Επιπλέον, η συμπεριφορά των "νεωτεριστών", αν και δεν έχει πια πολιτική διάσταση, ούτε δημόσιο χαρακτήρα, προσδιορίζεται σαφέστατα από το στοιχείο της βίας. Οι βίαιες πράξεις τους επέχουν θέση διαβατηρίων τελετών, οι οποίες όμως τους αφορούν σε ατομικό μάλλον επίπεδο. Από την άποψη αυτή, η βία που ασκούν οι κακοί "νεωτεριστές" θυμίζει τη βία που είδαμε ότι ασκεί στον εαυτό του ο άγιος.

Είναι σαφές ότι αυτοί οι νέοι ζώντας στην πόλη είχαν περισσότερες ευκαιρίες να εκδηλώσουν τη νεότητά τους· σε άλλα συμφραζόμενα, τη δυνατότητα να εκδηλώσουν τη νεότητά τους είχαν και οι μαθητευόμενοι νοτάριοι, όταν μεταμφιεσμένοι και θορυβούντες συμμετείχαν στον "θρίαμβο" που γινόταν κάθε χρόνο στην

—————————————

και λευκός τω σώματι ως χιών, ευειδής, επίξανθος,... μόσχου μήκοθεν απόζων, μαλακούς περιβεβλημένος χιτώνας". Αυτόν o Επιφάνιος προσπαθεί να σώσει από το αμάρτημα του σοδομισμού. Βλ. επίσης ό.π., 717: "παραγίνεται δέ τις νεανίας, άρτι επανθούντα τον ίουλον έχων, μεθ' ετέρου νεανίου ομοίου" έχοντας κατά νουν να κλέψει. Βλ. ακόμη ό.π., 760: "Νεανίας τις προσεκολλήθη τω Επιφανίω" με σκοπό να κερδίσει τον έπαινο των ανθρώπων από αυτήν τη σχέση. Τέλος, βλ. ό.π., 764 κ.εξ., όπου o Επιφάνιος συνομιλεί με τον Ιωάννη, έναν "νεανία", που υπήρξε συμμαθητής του, για τη γυναίκα και τους άλλους πειρασμούς.

227. Σύμφωνα με τον Φ. Κουκουλέ, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. Β1, 194-195, "φουσκαρείον" ονομαζόταν η ταβέρνα που πρόσφερε το ποτό "πουσκα", μείγμα ξυδιού και νερού. Στα "καθαροποτεία" το κρασί προσφερόταν χωρίς νερό.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/47/gif/115.gif&w=600&h=91530. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

πρωτεύουσα την ημέρα της εορτής των αγίων Νοταρίων.228 Η νεανική ηλικία όσων ζούσαν στην ύπαιθρο περνούσε πιο σιωπηρά. Στην περίπτωση των γιων του Φιλάρετου είναι ο θάνατος που ήλθε νωρίς για να θυμίσει στους άλλους και στον πατέρα τους ότι η νεότητά τους ήταν συνυφασμένη με "κάλλος και ανδρεία".229 Ωστόσο, και οι νέοι που ζούσαν στις πόλεις φαίνεται ότι αποτελούσαν απλώς μιαν ηλικιακή ομάδα χωρίς σαφή κοινωνικά χαρακτηριστικά. Πολλές φορές μάλιστα ο αναγνώστης του Βίου του Ανδρέα ξεχνά ότι γίνεται λόγος για νέους, Το μόνο σχόλιο που εντοπίζουμε είναι το ακόλουθο: "Ταύτα αυτών ομιλούντων και άλλα τινά, α σύνηθες εστίν του ομιλείν την νεότητα".230

Δεν πρέπει βεβαίως να παραβλέψουμε ότι δίπλα στους κακούς "νεωτεριστές" ο συγγραφέας περιγράφει τον ιδανικό κοσμικό νέο που εκπροσωπεί ο Επιφάνιος. Ο Επιφάνιος διακρινόταν, εκτός των άλλων, για την ομορφιά του, μιαν ιδιότητα την οποία, όπως είδαμε, ποτέ δεν έχει ο άγιος ως νέος μοναχός, Το συμβολικό νόημα της ομορφιάς στην προκειμένη περίπτωση είναι προφανές. Δεν μπορεί όμως να μην υποκρύπτει συγχρόνως και μια, στοιχειώδη έστω, κατάφαση προς τη νεότητα· την ίδια κατάφαση υποκρύπτει η περιγραφή των όμορφων αγγέλων, αλλά και του αγίου πριν περιβληθεί το μοναχικό σχήμα, και ακόμα η εικονογράφηση των στρατιωτικών αγίων. Από την άλλη πλευρά, η αντίθεση του Επιφάνιου προς τους "νεωτεριστές" δηλώνει ότι στην αντίληψη του βιογράφου η νεότητα με το κοινωνικό της περιεχόμενο, που δεν είναι απολύτως σαφές, συνιστούσε και αυτή απαξία231 - άλλωστε είδαμε ότι

—————————————

228. Ε. Kurtz, Die Gedichte des Christoforos Mitylenaios, Leipzig 1903, 91.

229. Βίος Φιλαρέτου, 155, 157.

230. Βίος Ανδρέα του Σαλού, 649.

231. Είναι χαρακτηριστικό ένα επεισόδιο που γίνεται ανάμεσα στον Λάζαρο και τον μοναχό Γερμανό (Βίος Λαζάρου, 553), όταν ο τελευταίος κατηγορεί τον άγιο ότι δέχθηκε πολλούς νέους στο μοναστήρι; "Συ ει τούτων αίτιος των σκανδάλων, διότι δέχη και κουρεύεις τους νέους και εάς αυτούς ατάκτως ούτως εν τη μονή διάγειν και σκάνδαλα και ταραχάς εμποιείν και ου

Σελ. 115
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 96
    30. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες

    Ο ΑΓΙΟΣ ΩΣ ΝΕΟΣ

    Ο ορισμός της νεότητας έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις μεταξύ των κοινωνικών επιστημόνων.177 Είναι πάντως γενικά αποδεκτό ότι το ζεύγος νεότητα-γηρατειά, ή το ζεύγος νέοι-γέροι, ταξινομεί στη βάση της αντίθεσης που εμπεριέχει όλους τους πληθυσμούς και οργανώνει τις θεμελιώδεις ηλικιακές ομάδες. Είναι επίσης αποδεκτό ότι κάθε κοινωνία προσλαμβάνει με τον δικό της τρόπο την αντιθετική λειτουργία του ζεύγους αυτού και αποδίδει το δικό της περιεχόμενο στην έννοια της νεότητας.

    Προκειμένου να κατανοήσουμε την αντίληψη για τη νεότητα που είχαν οι συγγραφείς των Βίων, πρέπει, νομίζω, να απαντήσουμε σε δύο βασικά ερωτήματα: α) Ποια είναι για τους ανθρώπους αυτούς η επόμενη ηλικιακή κατηγορία μετά από τη σαφώς διακριτή παιδική ηλικία, και β) ποια χαρακτηριστικά έχουν όσοι απαντούν ως νέοι στα κείμενα.

    Σχολιάστηκε ήδη ότι η πρώτη ευρεία περίοδος στη ζωή ενός ανθρώπου τελειώνει γύρω στα 12 χρόνια του. Το τέλος αυτής της περιόδου δεν δηλώνεται πάντοτε αριθμητικά στους Βίους., Συμπίπτει όμως με τη βιολογική αρχή της εφηβείας, καθώς φαίνεται και από τις εκφράσεις που συχνά χρησιμοποιούνται. Για παράδειγμα, στον Βίο του Νίκωνα η αρχή της επόμενης, μετά την παιδική, φάσης στη ζωή του αγίου δηλώνεται ως εξής: "Άρτι δε την ήβην αμείβων και της μείρακος ηλικίας απτόμενος..."·178 στον Βίο του

    —————————————

    177. Βλ. τη βιβλιογραφία στο άρθρο του U. Fabietti, "Η οικοδόμηση τής νεότητας: Μια ανθρωπολογική προοπτική". Πρακτικά, τ. A', 115-123.

    178. Βίος Νίκωνος, 18.