Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 116-135 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/116.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εμβαθύνει η Πραγματεία, που κατά τα άλλα επίσης δίνει μεγάλη σημασία στις τεχνικές γνώσεις. Πάντως ο τρόπος που αντιλαμβάνεται τις ηθικές και κοινωνικές διαστάσεις του έργου της οικοδέσποινας διαφοροποιείται από τον τρόπο του Ζύγουρα και της Λεοντιάδος. Γιατί, ενώ εκείνοι προσπαθούν να θεμελιώσουν τις διαστάσεις αυτές σε μία ρητή θεωρία για τον προορισμό των ανθρώπων στον οίκο και τον κόσμο, η Πρεβεζιώτου ενδιαφέρεται κυρίως για τις τεχνικές της προσαρμογής στα κριτήρια της κοινωνικής ευπρέπειας.

Ο κανόνας του επαναλαμβανόμενου προτύπου και οι μικρές διαφορές

Στα τέλη του 19ου αιώνα στην Ελλάδα εμφανίζονται συχνά στο γυναικείο τύπο δημοσιεύματα που συμβουλεύουν τις γυναίκες πώς να ανταποκρίνονται στα οικιακά τους καθήκοντα, καθώς και άρθρα που αφορούν την κοινωνική συμπεριφορά και τη μόδα. Το γενικότερο ενδιαφέρον που εκδηλώθηκε για την υγεία την εποχή αυτή1 αποτυπώνεται επίσης στο γυναικείο τύπο, όπου δημοσιεύονται συχνά κείμενα με θέμα την ατομική υγιεινή και την ομορφιά, την υγιεινή της κατοικίας και τη φροντίδα των αρρώστων. Ενδεικτικά αναφέρουμε ορισμένους τίτλους που περιλαμβάνονταν στο Θησαυρό της οικογενείας, περιοδική έκδοση του Σταμ. Θεοχάρη: "Η κατοικία", "Αι τροφαί", "Οικιακή ιατρική και φαρμακευτική", "Ενδυμασία", "Οικιακή οικονομία"2. Σε παρόμοια

——————————————

1. Βλ. Δήμητρα Μακρυνιώτη, Η παιδική ηλικία στα αναγνωστικά βιβλία 1834-1919, Αθήνα 1986, σ. 237-242.

2. Η κατοικία, Ο Θησαυρός της οικογενείας, εγκυκλοπαιδεία γνώσεων χρησίμων εις τον πρακτικόν βίον, υπό Σταμ. Κ. Θεοχάρη, βάσει συγγράμματος του κ. P. Houzè, εν Πάτραις 1892, τεύχος A'· Αι τροφαί, τεύχος Β'· Οικιακή ιατρική και φαρμακευτική, τεύχος Γ'· Ενδυμασία, τεύχος Δ'· Οικιακή οικονομία, τεύχος E'. Ο εκδότης του Θησαυρού είχε γράψει παλαιότερα και εγχειρίδιο οικιακής οικονομίας, αντίτυπο του οποίου όμως δεν μπορέσαμε να

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/117.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

14.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/118.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

θέματα εστιαζόταν η Βιβλιοθήκη της γυναικός, περιοδική σειρά που εγκαινίασε το 1894 ο γιατρός Αλέξανδρος Γεωργιάδης και που στο πρώτο έτος της κυκλοφορίας της περιλάμβανε τίτλους όπως: "Η οικοδέσποινα ως νοσοκόμος και φαρμακοποιός", "Οδηγός συμπεριφοράς του γυναικείου φύλου", "Πώς καθαρίζονται και διατηρούνται τα ενδύματα" και "Υγιεινή της οικίας"1. Στα οικιακά καθήκοντα των γυναικών εξειδικεύτηκε αποκλειστικά η Οικιακή Εφημερίς. Ενδεικτικά αναφέρουμε τα άρθρα: "Επίπλωσις υπνοδωματίου"2, "Μαγειρική"3, "Τα προς τους ασθενείς καθήκοντά μας"4, "Διασκευή οίκου"5 και "Πλύσις ασπρορρούχων"6. Τα πρακτικά θέματα του οίκου, καθώς και τα θέματα της συμπεριφοράς και της υγιεινής, δεν έλειπαν και από την Εφημερίδα των Κυριών και τη Φιλόκαλο Πηνελόπη, που περιλάμβανε επίσης πολλά άρθρα για τη μόδα και τον καλλωπισμό, τα οποία συναντούμε και σε περιοδικά που δεν απευθύνονταν καταρχήν σε γυναικείο κοινό, όπως π.χ. η Εστία. Ακόμα τα γυναικεία περιοδικά απαντούσαν συχνά σε αναγνώστριες που ζητούσαν συμβουλές για τέτοια θέματα.

Στο γυναικείο τύπο ο όρος "οικιακή οικονομία" χρησιμοποιόταν συχνά για να δηλώσει το σύνολο των καθηκόντων της οικοδέσποινας ή τη διδασκαλία που προετοίμαζε τις μαθήτριες για

——————————————

εντοπίσουμε. Πρόκειται για την Οικιακή Οικονομία ή περί των καθηκόντων της γυναικός, εν Πάτραις 1876.

1. Η οικοδέσποινα ως νοσοκόμος και φαρμακοποιός, Βιβλιοθήκη της Γυναικός, διευθυνομένη υπό Αλεξ. Ι. Γεωργιάδου, ιατρού, έτος A', βιβλίον 4ον, Αθήνησιν· Οδηγός συμπεριφοράς του γυναικείου φύλου, έτος A', βιβλίον 5ον· Πώς καθαρίζονται και διατηρούνται τα ενδύματα, έτος A', βιβλίον 7ον· Οικιακή ανθοκομία, έτος Α', βιβλίον 10ον, εν Αθήναις· Υγιεινή της οικίας, έτος A', βιβλίον 11ον, εν Αθήναις.

2. Οικιακή Εφημερίς A'/7 (1893).

3. Στο ίδιο, Α'/7 (1893), άρθρο της Ασπασίας Σκορδέλη.

4. Στο ίδιο.

5. Στο ίδιο, Α'/11 (1893).

6. Στο ίδιο.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/119.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

να ανταποκριθούν σε αυτά. Ο όρος εμφανίζεται συχνά σε δημοσιεύματα που αφορούν συγκεκριμένες οικιακές εργασίες, δε χρησιμοποιείται όμως συστηματικά. Για παράδειγμα, ένα άρθρο με θέμα το πλύσιμο των ασπρορούχων θα μπορούσε να εμφανιστεί με τίτλο ή υπέρτιτλο "Οικιακή οικονομία", να χαρακτηριστεί "Χρήσιμαι γνώσεις", "Συνταγαί" κτλ. ή και να δεχτεί μόνο έναν περιγραφικό τίτλο. Πάντως πολλά από τα άρθρα που επιχειρούν να καθοδηγήσουν την οικοδέσποινα στις λεπτομέρειες των οικιακών της καθηκόντων θυμίζουν αντίστοιχα αποσπάσματα από την Πραγματεία και την Οικιακή Οικονομία της Πρεβεζιώτου ή το ομώνυμο βιβλίο της Λεοντιάδος. Αν κρίνουμε από την έννοια που αποδίδεται στην οικιακή οικονομία, καθώς και από τις όψεις του έργου της οικοδέσποινας στις οποίες εστιάζονται τα περισσότερα δημοσιεύματα, η άποψη του Ζύγουρα για την προσφιλή του "επιστήμη" δε φαίνεται να είχε ιδιαίτερη απήχηση στο γυναικείο αναγνωστικό κοινό. Κέρδισε όμως έδαφος στην εκπαίδευση. Την προώθησε ο ίδιος από την έδρα του δασκάλου της οικιακής οικονομίας στο Αρσάκειο, αλλά και το Υπουργείο της Παιδείας, που ενέκρινε την Επιτομή και την Οικιακή Οικονομία και συνέστησε τη χρήση τους, όπως έκαναν και διάφοροι δήμαρχοι. Είναι προφανές ότι στα περιεχόμενα αυτών των βιβλίων βασίστηκε το αναλυτικό πρόγραμμα του 1893 για τη διδασκαλία του μαθήματος στα παρθεναγωγεία1 .

——————————————

1. Το πρόγραμμα όριζε τα εξής: "Εισαγωγή: Η δημιουργία, τα ζώα, οι άνθρωποι και αι συνθήκαι υπάρξεως αυτών, ο πλούτος, η οικονομία και τα όρια αυτής. Θεωρητική οικονομία, χρηματιστική: Η παραγωγή και τα όργανα αυτής. Η εργασία πρώτον της παραγωγής όργανον. Το κεφάλαιον δεύτερον της παραγωγής όργανον. Η φύσις και αι ιδιότητες αυτής τρίτον της παραγωγής όργανον. Οικονομική: Η πρόνοια, η φειδώ. Αι λοιπαί αρεταί. Χρηστική: Η χρήσις, αι δαπάναι, η ανάλωσις και οι κανόνες αυτών. Πρακτική οικονομία: Εφαρμογή εν τη πράξει της οικονομίας. Η γυνή εν τη πράξει. Βοηθητικά μέσα διά την πράξιν. Πρακτική χρηματιστική: Εργασίας εφαρμογαί. Αι τιμαί της εργασίας και των κεφαλαίων. Οικιακή παραγωγή. Βιοποριστική εφαρμογή. Πρακτική οικονομική: Η πρόνοια και η φειδώ. Ταμιεύματα και

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/120.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η ζέση με την οποία οι συγγραφείς των εγχειριδίων κηρύττουν τα διδάγματα της οικιακής οικονομίας μαρτυρεί ίσως την πρόθεσή τους να εισαγάγουν νεοτερισμούς. Όμως δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι τα διδακτικά κείμενα δεν ικανοποιούν πάντα την ανάγκη για πληροφόρηση ή μόνον αυτή· συχνά οι αναγνώστες τα αποζητούν για να επιβεβαιώσουν συνήθειες και απόψεις που έχουν ήδη επιλέξει1. Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι οι Ελληνίδες της Κωνσταντινούπολης, όπου εκδόθηκαν τρία από τα εγχειρίδια που εξετάσαμε, ήταν γενικά περισσότερο εξοικειωμένες με τα πρότυπα που προβάλλουν από ό,τι οι Ελλαδίτισσες, και ότι οι γυναίκες των λαϊκών τάξεων γενικά ταυτίζονταν με αυτά τα πρότυπα λιγότερο από ό,τι οι πιο εύπορες. Πάντως, ανεξάρτητα από την τοπική και ταξική της προέλευση, μία αναγνώστρια θα μπορούσε να είναι εξοικειωμένη με ορισμένες από τις αρχές και αξίες που επικαλούνται οι συγγραφείς και όχι με άλλες. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να αναγνωρίζει δικές της συνήθειες στις οδηγίες των εγχειριδίων για τάξη στην οικιακή εργασία, αλλά να αγνοεί τα περί καταστιχογραφίας ή και να μην αποδέχεται την αναγκαιότητά της.

Είναι λάθος να αναζητήσει κανείς απόλυτη εσωτερική συνοχή στο ήθος που χαρακτηρίζει τα εγχειρίδια της οικιακής οικονομίας. Στη σχέση των γυναικών με τον οίκο, όπως προδιαγράφεται στα βιβλία, εύκολα διακρίνει κανείς στοιχεία που ανάγονται στους αρχαίους,

——————————————

αποθεματικόν. Πρακτική χρηστική: Πρόσοδοι και χρήσις. Αι δαπάναι και ο κανονισμός αυτών. Σχέδια προϋπολογισμών. Πρόχειρον οίκου. Δαπάναι συντηρήσεως, ιματισμού, κατοικίας και περικοσμήσεως. Εκτέλεσις δαπανών και διάγνωσις ειδών αναλώσεως. Η διεύθυνσις του οίκου: Οδηγίαι περί διευθύνσεως οίκου. Η συμπεριφορά προς οικιακήν αρμονίαν. Συμπεριφορά προς τους νοσούντας. Συμπεριφορά προς συντήρησιν της υγείας". Στο "Κανονιστικόν περί ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος των μαθημάτων των πλήρων παρθεναγωγείων και των διδασκαλείων των θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 163, 21 Αυγούστου 1893.

1. Βλ. Kathleen Μ. Davies, "Continuity and change in literary advice on marriage", στο R. B. Outhwaite (επιμ.), Marriage and society. Studies on the social history of marriage, Λονδίνο 1981, σ. 58-59, 78.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/121.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

την Παλαιά Διαθήκη και το Χριστιανισμό. Η πολικότητα ανάμεσα στην εσωστρεφή οικονομική λειτουργία της γυναίκας και την εξωστρέφεια του άνδρα που τονίζεται στα εγχειρίδια είναι ιδέα τόσο παλιά, ώστε φαινομενικά τουλάχιστον δεν έχει ιστορία ή έχει μια ιστορία που επαναλαμβάνεται. Στην αρχαιότητα το αίσθημα αυτής της πολικότητας ήταν τόσο ισχυρό, ώστε το εκφράζουν υμνητές και κατακριτές της γυναίκας και μάλιστα με ανάλογες παρομοιώσεις. Στον Οικονομικό, το έργο του Ξενοφώντος στο οποίο αναφέρονται πολύ συχνά ο Ζύγουρας και η Λεοντιάς, η σύζυγος παρομοιάζεται με τη βασίλισσα των μελισσών, ενώ στη θεογονία ο Ησίοδος την παρομοιάζει με κηφήνα1. Η ταύτιση με τον οίκο, η φειδώ και η αφοσίωση στο σύζυγο και την οικογένεια αποτελούν βασικές γυναικείες αρετές σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη και τη χριστιανική θρησκεία, η οποία μάλιστα παρομοιάζει την Εκκλησία με αφοσιωμένη και υποταγμένη έγγαμη γυναίκα, ενισχύοντας έτσι παλαιότερες αντιλήψεις για τη σημασία που έχουν για τον άνδρα οι υπηρεσίες μιας καλής συζύγου και για την αδυναμία των γυναικών να υπάρξουν έξω από το γάμο.

Μελετώντας κείμενα που ρυθμίζουν τις σχέσεις των συζύγων, η Kathleen Davies επισημαίνει τις επικαλύψεις μεταξύ πουριτανικών οικογενειακών οδηγών και παλαιότερων αντίστοιχων βιβλίων που γράφτηκαν για να βοηθήσουν καθολικούς κληρικούς στο συμβουλευτικό τους έργο. Παρατηρεί, για παράδειγμα, τις ομοιότητες μεταξύ των συστάσεων που απευθύνουν στους συζύγους το 1614 οι John Dodd και Robert Cleaver, συγγραφείς του έργου Α Godly form of household government: for the ordering of private families according to the direction of God's word, και των συμβουλών που περιέχονται στο The Golden Book of Christian matrimony, που έγραψε ο Heinrich Bullinger το 1543. 

——————————————

1. Βλ. Ζαν ΙΙιέρ Βερνάν, "Εστία-Ερμής. Σχετικά με τη θρησκευτική έκφραση του χώρου και της κίνησης στην αρχαία Ελλάδα", στο βιβλίο του Μύθος και σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα, μτφρ. Στέλλα Γεωργούδη, Αθήνα 1975, σ. 160.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/122.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Σύμφωνα με τα βιβλία αυτά, ο σύζυγος προμηθεύεται τα αγαθά του νοικοκυριού, βγαίνει έξω και αναζητά εργασία, πληρώνεται, είναι αυτός που δίνει και ο κύριος όλων, και τακτοποιεί τις εξωτερικές υποθέσεις της οικογένειας. Η γυναίκα αντίθετα συγκεντρώνει και συντηρεί τα αγαθά του νοικοκυριού, κρατάει το σπίτι, δεν ξοδεύει χρήματα μάταια, φυλάγει αυτά που της δίνει ο σύζυγος, δίνει λογαριασμό για όλα και είναι υπεύθυνη για την τάξη μέσα στο σπίτι1. Πρόκειται για παμπάλαιη πολικότητα.

Οι παραπάνω ιδιότητες της συζύγου συγκροτούν και το βασικό πυρήνα του προτύπου της οικοδέσποινας, που είναι κοινός σε όλα τα εγχειρίδια οικιακής οικονομίας. Οι απόηχοι από μακρινές εποχές δεν εμποδίζουν να αναγνωρίσουμε στα εγχειρίδια στοιχεία της νέας νοοτροπίας που αναδύθηκε με την αστική τάξη στη Δύση, και που ούτως ή άλλως βρίθει από κατάλοιπα παρελθόντων χρόνων2.

Την αφομοίωση της νέας νοοτροπίας από τους Έλληνες της Ελλάδας και του εξωτερικού εξυπηρετούσαν ήδη από το 18ο αιώνα οι χρηστοήθειες, οι οδηγοί καλής συμπεριφοράς που προορίζονταν για σχολική χρήση. Η επίσημη διδασκαλία των κανόνων συμπεριφοράς, όπως και η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων, εκπορεύονταν από την αντίληψη ότι οι παραδοσιακοί ανεπίσημοι τρόποι διαπαιδαγώγησης ήταν πια ανεπαρκείς. Αν και οι χρηστοήθειες ανταποκρίνονταν στην κοινωνική ιεραρχία, προδιαγράφοντας τους καλούς τρόπους ανάλογα με την κοινωνική θέση των ανθρώπων με τους οποίους έρχεται σε επαφή το υποκείμενο, προϋπέθεταν επίσης τη δυνατότητα της κοινωνικής ανόδου μέσω της

——————————————

1. Βλ. Κ. Davies, ό.π., σ. 60.

2. "Ο λόγος των ανθρώπων -όποιος κι αν είναι ο τόνος που εκφέρεται- της πειθούς, της συγκίνησης ή της έμφασης, δεν είναι τις περισσότερες φορές παρά ένα συνονθύλευμα από έτοιμες ιδέες, κοινούς τόπους, τετριμμένες απόψεις, η ασυνήθιστη διέξοδος για τα λείψανα από κουλτούρες και νοοτροπίες διαφόρων προελεύσεων και διαφόρων εποχών", Ζακ Λε Γκοφ, "Οι νοοτροπίες, μια διφορούμενη ιστορία", στο βιβλίο του ίδιου και του Πιέρ Νορά, Το έργο της ιστορίας, μτφρ. Κλαίρη Μιτσοτάκη, τ. A', Αθήνα 1975, σ. 322.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/123.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αφομοίωσης των τρόπων της ανώτερης τάξης. Οι χρηστοήθειες και τα εγχειρίδια της οικιακής οικονομίας αποβλέπουν σε έναν κοινό στόχο: την ευδαιμονία. Ο προσανατολισμός σε αυτό το ιδεώδες είναι συστατικό στοιχείο της αργής αλλά σταθερής στροφής προς μια κοσμοθεωρία που μεταθέτει τη σφαίρα της ηθικής στα εγκόσμια, που καθιστά το άτομο ρυθμιστή των σχέσεών του με τους άλλους και που δεν αναγνωρίζει το "αίμα" ως πρωταρχικό παράγοντα της κοινωνικής ιεραρχίας1.

Πάντως, ενώ οι κανόνες συμπεριφοράς που προδιαγράφουν οι χρηστοήθειες αφορούν το άτομο στις κοινωνικές του σχέσεις, οι κανόνες της οικιακής οικονομίας αφορούν την οικογενειακή ευδαιμονία και το σκηνικό της, τον οίκο. Το πεδίο στο οποίο δοκιμάζεται η ευπρέπεια εντοπίζεται στον ιδιωτικό χώρο, πράγμα καθόλου παράδοξο, εφόσον τα εγχειρίδια απευθύνονται στις γυναίκες. Ταυτόχρονα πάντως η κατάσταση του οίκου αναδεικνύεται ασφαλέστερη ένδειξη για την ευημερία της οικογένειας και την "πραγματική" ηθική και πολιτιστική της στάθμη από ό,τι η εμφάνιση των μελών της στον έξω κόσμο, που μπορεί να είναι σκόπιμα παραπλανητική και που εν πάση περιπτώσει εξαρτάται άμεσα από τα ήθη που επικρατούν στον οίκο. Καθώς τα εγχειρίδια της οικιακής οικονομίας αναθέτουν τη φροντίδα του οίκου στις γυναίκες, μεταθέτουν σε αυτές έμμεσα και μεγάλο μέρος της ευθύνης για την εικόνα της οικογενείας στον έξω κόσμο.

Τη διάδοση των νέων προτύπων ειδικά για τη γυναικεία συμπεριφορά επιδίωξαν οι πρώτες ελληνίδες λόγιες, μεταφράζοντας ευρωπαϊκά έργα. Στη δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα η Ραλλού Σούτζου μετέφρασε το Παραίνεσις μητρός προς θυγατέρα (Avis d'une mère à sa fille) της Madame Anne Thérèse de Lambert, που εκδόθηκε για πρώτη φορά στη Γαλλία το 1734· η Αικατερίνη

——————————————

1. Βλ. Έμη Βαϊκούση, "Χρηστοήθειες και διαμόρφωση της συμπεριφοράς των νέων στην ελληνική κοινωνία (18ος-19ος αι.)". Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, ό.π., τ. Α', σ. 287-299.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/124.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Σούτζου μετέφρασε το Διάλογοι Φωκίωνος (Entretiens de Phocion sur le rapport de la morale avec la politique) του Αββά G. Bonnot de Malby, και η Ευανθία Καΐρη το Συμβουλαί προς την θυγατέρα μου (Conseils à ma fille), που είχε εκδώσει το 1811 στο Παρίσι ο Jean Nicolas Bouilly. Τα βιβλία αυτά, καθώς και αλλά κείμενα και μεταφράσεις των πρώτων ελληνίδων λογίων, προσπαθούσαν να εμπνεύσουν τη σεμνότητα, την αγνότητα, την αυτοσυγκράτηση, την αξιοπρέπεια, την υποταγή στον πατέρα και το σύζυγο και την αυτοθυσία - αρετές που προϋπέθεταν την κατάλληλη (ευρωπαϊκή) παιδεία και θεωρούνταν απαραίτητες προκειμένου να ανταποκριθούν οι γυναίκες στα οικογενειακά και τα εθνικά τους καθήκοντα1.

Είδαμε ότι οι συγγραφείς διαφοροποιούνται ως προς τις επιμέρους διαστάσεις της ευδαιμονίας στην οποία πρέπει να αποβλέπουν οι φροντίδες της οικοδέσποινας. Για το Ζύγουρα η ευδαιμονία εξασφαλίζεται όταν στον οίκο εδραιώνεται η λογική του κέρδους, όταν δηλαδή η διοίκησή του ακολουθεί τις προτεραιότητες και τις αρχές που απαιτεί η διεύθυνση μιας επιχείρησης. Μία προς μία οι αξίες που τονίζει περισσότερο είναι αυτές που χαρακτηρίζουν το πνεύμα του καπιταλισμού, όπως περιγράφεται από το Weber: εργατικότητα, λιτότητα, αυτάρκεια, φειδώ, αποταμίευση, εγκράτεια, ορθολογικότητα. Η Λεοντιάς συμμερίζεται το όραμά του στο βαθμό που επιδιώκει και αυτή την αύξηση του οικογενειακού πλούτου. Ταυτόχρονα όμως αποδίδει στον οίκο τα χαρακτηριστικά μικρής όασης -υγιεινής, άνετης, καθαρής, ευχάριστης και καλαίσθητης-, όπου καταφεύγουν οι άνδρες μετά την εργασία τους και όπου μεγαλώνουν με ασφάλεια τα παιδιά. Ο Ζύγουρας αναγνωρίζει τη σημασία αυτής της διάστασης του οίκου και της φροντίδας που προϋποθέτει από την πλευρά της οικοδέσποινας, μολονότι δεν τη θεωρεί πρωτεύουσα: "η φρόνιμος προσπαθεί να 

——————————————

1. Βλ. Ρ. Μ. Kitromilides, "The enligthenment and womanhood: Cultural change and the politics of exclusion", Journal of Modern Greek Studies 1/1 (1983), σ. 46-55.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/125.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

15.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/126.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

καταστήση τον οίκον της εις τον σύζυγον ευάρεστον καταφύγιον ανακουφίσεως εκ των βιωτικών περισπασμών"1. Η Πραγματεία και η Αγλαΐα Πρεβεζιώτου επίσης ταυτίζουν σε μεγάλο βαθμό την οικιακή ευδαιμονία με την εξασφάλιση ευχάριστου περιβάλλοντος που λειτουργεί ως καταφύγιο για τους άνδρες και φωλιά για τα παιδιά, και γι' αυτό δίνουν ιδιαίτερη σημασία στις φροντίδες που πρέπει να καταβάλλει η οικοδέσποινα για τον εξωραϊσμό του οίκου. Τέλος όλοι οι συγγραφείς θεωρούν την υγεία στοιχείο της ευδαιμονίας και, παρόλο που δίνουν διαφορετική βαρύτητα στην υγιεινή και τη νοσηλευτική μέσα στην οικιακή οικονομία, αναθέτουν στη γυναίκα την ευθύνη για την πρόληψη της ασθένειας και την περίθαλψη των αρρώστων.

Τα πρότυπα που κυριαρχούν στα εγχειρίδια είναι ευρωπαϊκά. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι περιγραφές του οίκου που περιλαμβάνονται στα ελληνικά βιβλία θα μπορούσαν κάλλιστα να αντικατασταθούν με αντίστοιχα αποσπάσματα της μεταφρασμένης από τα γαλλικά Πραγματείας και αντίστροφα. Άλλωστε οι έλληνες συγγραφείς αναφέρουν ότι συμβουλεύτηκαν ευρωπαϊκά βοηθήματα. Ο Ζύγουρας επηρεάστηκε από το Mezières. Αναφέρεται ευνοϊκά επίσης στο έργο του Ε. Λεβασσέρ, Du rôle de l'intelligence dans la production2, στο Elements of Political Economy, του άγγλου F. Wayland (1872)3, στον "της ηθικής και της οικονομίας σοφό[ν]" άγγλο "Τλέστερφηλδ"'1, και παραθέτει απόσπασμα από τον Πλούτο των εθνών του Adam Smith5. Αν και δε μνημονεύει το Samuel Smiles, γνωρίζουμε ότι τον εκτιμούσε ιδιαίτερα και τα εγχειρίδιά του συμφωνούν με το πνεύμα του Self-help (1859) που ήταν εξαιρετικά δημοφιλές στη βικτωριανή Αγγλία6. Αλλά και βιβλία οικιακής οικονομίας είχε υπόψη

——————————————

1. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. 109-110.

2. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 61.

3. Στο ίδιο, σ. 136.

4. Στο ίδιο, σ. 162.

5. Στο ίδιο, σ. 155-156.

6. Βλ. στο ίδιο, σ. 92-94 για τη σημασία που αποδίδει στην αυτοδιακονία,

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/127.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

του, όπως αποδεικνύουν τα αρνητικά σχόλιά του για την Ε. Hyppeau και την C. Beecher. Ακόμη αναφέρει το La science de la vie, της Louise D'Alg, ως παράδειγμα της τάσης πολλών Γαλλίδων να αρνούνται τη χειραφέτηση, ενώ στην Αμερική "πλείσται έξοχοι κυρίαι διά φλογεράς ρητορείας υπερασπίζονται δημοσίως τα δίκαια του γυναικείου φύλου"1. Η Λεοντιάς χρησιμοποίησε γαλλικά και γερμανικά βοηθήματα και η Πρεβεζιώτου γαλλικά και αγγλικά.

Η μελέτη των συγκεκριμένων βιβλιογραφικών πηγών από όπου άντλησαν οι συγγραφείς θα απαιτούσε ξεχωριστή εργασία. Πάντως την εποχή που εκδόθηκαν τα εγχειρίδια το οικιακό ιδεώδες (ideal of domesticity) ήταν ήδη τόσο διαδεδομένο ώστε οι διάφορες εκδοχές του στην Ευρώπη και την Αμερική επικαλύπτονταν2. Δηλαδή ο χώρος στον οποίο ίσχυαν -σε γενικές τουλάχιστον γραμμές- τα πρότυπα που κυριαρχούν στα ελληνικά εγχειρίδια ήταν οπωσδήποτε ευρύτερος από τους τόπους στους οποίους θα οδηγούσε η έρευνα για τις συγκεκριμένες πηγές και επιρροές του κάθε συγγραφέα.

Ο οίκος που περιγράφεται στα εγχειρίδια είναι τόπος κατοικίας και βρίσκεται μακριά από τον τόπο της ανδρικής βιοποριστικής εργασίας. Στο δυτικό κόσμο κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα ο διαχωρισμός αυτός γίνεται όλο και πιο συνηθισμένος στις πόλεις. Στις συνειδήσεις των ανθρώπων οι έννοιες του ιδιωτικού και του δημόσιου χώρου επαναπροσδιορίζονται, καθώς για ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού η ενότητα της εργασίας και της οικογενειακής ζωής, των εργασιακών και των οικογενειακών

——————————————

την αυτοπραγία ή αυτενέργεια, την αυτομάθεια και την αυτοδιδασκαλία. Βλ. επίσης το έργο του Ο πρακτικός βίος (Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λαού, εκδιδομένη κατά μήνα υπό Ξενοφώντος Δ. Ζύγουρα, Καθηγητού, τόμος έκτος, εν Αθήναις 1889), που παρουσιάζει τα διδάγματα του Smiles.

1. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 114.

2. Βλ. Erna Olafson, Leslie Parker Hume και Karen Μ. Offen (επιμ.), Victorian women: A documentary account of women's lives in 19th century England, France and the United States, Στάνφορντ 1981.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/128.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

σχέσεων διασπάται. Ταυτόχρονα η ιδεολογία της πολικότητας ανάμεσα στην εξωστρέφεια του άνδρα και την εσωστρέφεια της γυναίκας, που παλαιότερα νομιμοποιούσε την αποχή των γυναικών από ορισμένες "ανδρικές" δραστηριότητες, όπως το εμπόριο ή τα ταξίδια, και υπαγόρευε έναν καταμερισμό της εργασίας ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες, χωρίς ωστόσο να εμποδίζει τη συνεργασία τους στο αγροτικό νοικοκυριό και το χωράφι, αποκτά νέα βαρύτητα και σαφήνεια. Ο "ιδιωτικός" χώρος, απογυμνωμένος από τις παραγωγικές δραστηριότητες που απαιτούσαν τη συμμετοχή όλης της οικογένειας, αναδεικνύεται κατεξοχήν "γυναικείος". Η οικιακή οικονομία γίνεται αποκλειστικά γυναικεία υπόθεση1.

Το ιδεώδες της γυναίκας που ασχολείται αποκλειστικά με τη φροντίδα του οίκου και της οικογενείας δεν αντανακλούσε βέβαια τις συνθήκες της ζωής των γυναικών των λαϊκών τάξεων. Η αποκλειστική ενασχόληση των γυναικών με τα καθήκοντα του οίκου σηματοδοτούσε το επίπεδο της ευημερίας της οικογένειας, δηλαδή την οικονομική επιφάνεια του πατέρα και του συζύγου. Ταυτόχρονα όμως αποτελούσε κύριο γνώρισμα της θηλυκότητας. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα η αυξανόμενη ζήτηση της οικιακής οικονομίας, και γενικά της διδασκαλίας που υποσχόταν να βελτιώσει την απόδοση των γυναικών στα οικιακά τους καθήκοντα, συνδέεται με τη ραγδαία διάδοση του προτύπου της καλής γυναίκας, που ισοδυναμεί με την καλή κόρη, σύζυγο, μητέρα και οικοδέσποινα. Πάνω στο πρότυπο αυτό οικοδομήθηκε μια ολόκληρη κουλτούρα

——————————————

1. Το πρότυπο του οικοδεσπότη που συμμετέχει στη διεύθυνση του οίκου και έχει το τελικό πρόσταγμα επιβιώνει στα ανώτατα στρώματα, σηματοδοτεί την αποχή των ανδρών από την παραγωγική διαδικασία και χαρακτηρίζει το αριστοκρατικό ήθος. Ένα τέτοιο πρότυπο είχε υπόψη του ο Νικόλαος Μ. Σαράντης. Το βιβλίο του Μαγειρική, που εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1863, απευθύνεται σε επαγγελματίες μαγείρους και μαγείρισσες και τους προετοιμάζει να αναλάβουν την εργασία της κουζίνας και την επιστασία του νεότερου ή κατώτερου προσωπικού για λογαριασμό του οικοδεσπότη και της οικοδέσποινας, που φαίνεται να ενδιαφέρονται εξίσου για την εύρυθμη λειτουργία της κουζίνας και την ποιότητα του φαγητού.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/129.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

του οικιακού ιδεώδους, που δεν περιορίστηκε βέβαια στις γυναίκες της αστικής τάξης. Η ιδεολογία που συνδέει τη θηλυκότητα με την ταύτιση των γυναικών με τον οίκο διαχέεται και στις λαϊκές τάξεις, τουλάχιστον στο βαθμό που η εικόνα της καλής υπηρέτριας επικαλύπτεται με την εικόνα της τέλειας βικτωριανής κόρης και συζύγου1.

Το 19ο αιώνα στην Αγγλία η επιστήμη ενισχύει την αποκλειστική ταύτιση των γυναικών με τον οίκο, αποδεικνύοντας ότι απορρέει από τη φύση. Οι "αποδείξεις" αυτές εξυπηρετούν τον αποκλεισμό των γυναικών από την ανώτερη εκπαίδευση και νομιμοποιούν την έμφαση των σχολικών προγραμμάτων στην προετοιμασία για τα καθήκοντα του οίκου2. Η διεύθυνση του οίκου ήταν ένα από τα θέματα στα οποία αναφέρονταν τακτικά τα αγγλικά περιοδικά που εκδίδονταν κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα για την ψυχαγωγία και την επιμόρφωση των γυναικών των ανώτερων τάξεων. Ο γυναικείος τύπος πάντως γνωρίζει μια ιδιαίτερη άνθιση από τα μέσα του 19ου αιώνα, που συνδέεται με την αύξηση στη ζήτηση πρακτικών συμβουλών για τον εξωραϊσμό του οίκου και τη βελτίωση του οικιακού βίου από ένα διευρυνόμενο αναγνωστικό κοινό. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του περιοδικού The Englishwoman's Domestic Magazine, που άρχισε να εκδίδει το 1852 o Samuel Beeton και που απευθυνόταν στις γυναίκες της μεσαίας τάξης. Τα γυναικεία έντυπα που περιέχουν οδηγίες

——————————————

1. Βλ. Deborah Graham, The Victorian girl and the feminine ideal, Μπλούμιγκτον 1982.

2. Στις αρχές του 19ου αιώνα ήταν γενικά αποδεκτό ότι άνδρες και γυναίκες προικίζονται με διαφορετικά εφόδια από τη "φύση" και ότι μόνον οι άνδρες είναι ικανοί για ανώτερες σπουδές. Γύρω στο 1860 οι επιφυλάξεις απέναντι στην ανώτερη γυναικεία εκπαίδευση διατυπώνονται με τρόπο που συμφωνεί με το πνεύμα του Δαρβινισμού. Οι φυσικές διαφορές ανάμεσα στα φύλα και συνακόλουθα οι διαφορές στις ικανότητες και τη συμπεριφορά ανδρών και γυναικών θεωρούνται σημεία του ανώτατου σταδίου της ανθρώπινης εξέλιξης. Το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα κυριαρχούν τα ιατρικά επιχειρήματα που επισημαίνουν ότι η διανοητική και σωματική κόπωση υποσκάπτουν

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/130.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ραπτικής και συμβουλές οικονομίας και υγιεινής πυκνώνουν μετά την έκδοση του Self-help του Samuel Smiles. Ο πολλαπλασιασμός τους οφείλεται, εν μέρει τουλάχιστον, στη μεγάλη απήχηση που είχε το δόγμα της αυτοβοήθειας και της αυτάρκειας στη βικτωριανή Αγγλία. Αντίθετα από τα περιοδικά που εκδίδονταν το 18ο και ως τα μέσα του 19ου αιώνα, τα νεότερα περιείχαν λιγότερα επιμορφωτικά κείμενα ή ειδήσεις από τον κόσμο. Απευθύνονταν κυρίως στις συζύγους και τις κόρες οικονομικά ανερχομένων οικογενειών, που τα αποζητούσαν όχι για να ψυχαγωγηθούν ή για να συμπληρώσουν τη μόρφωσή τους, αλλά για να βρουν οδηγίες που θα τις βοηθούσαν να προσαρμόσουν την εμφάνιση, τους τρόπους, τα σπίτια τους και την καθημερινή ζωή της οικογένειάς τους στα πρότυπα της ανώτερης τάξης1. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο βιβλίο της From kitchen to garret (1890), έναν οικιακό οδηγό που καθοδηγεί ένα νιόπαντρο ζευγάρι της μεσαίας τάξης στα μυστικά της οικιακής ευδαιμονίας και της ευπρέπειας, η J. E. Panton συμβουλεύει τη σύζυγο να αγνοεί εκείνους που κοροϊδεύουν όσες γυναίκες προσπαθούν να μιμηθούν τις συνήθειες των κοινωνικά ανώτερών τους, με την προϋπόθεση βέβαια ότι τα οικονομικά της της επιτρέπουν να αντιγράψει ορισμένες έστω από αυτές .

Στην Αμερική η Catharine Beecher, πρωτοπόρος της κίνησης οικιακών μεταρρυθμίσεων, θεώρησε ότι η ευθύνη του οίκου και της οικογενείας μπορούσε να συσπειρώσει όλες τις γυναίκες. Αναγνωρίζοντας το φύλο ως σημαντικότερο παράγοντα για την οργάνωση της κοινωνίας απ' ό,τι ο τόπος καταγωγής, το θρήσκευμα,

——————————————

την υγεία των γυναικών και βλάπτουν ιδιαίτερα το αναπαραγωγικό σύστημα του οργανισμού τους. Βλ. Joan Burstyn, Victorian education and the ideal of womanhood, Λονδίνο 1981.

1. Βλ. Marjorie Ferguson, Forever feminine: Women's magazines and the cult of femininity, Λονδίνο 1983, σ. 15-17.

2. Βλ. David Pocock, "Introduction", στο Arnold Palmer, Movable feasts, Οξφόρδη 1984.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/131.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

η φυλή ή η κοινωνική τάξη, και τονίζοντας την οικουμενικότητα της οικογένειας και την κεντρική θέση των γυναικών σε αυτήν, η Beecher προσπάθησε να διαδώσει το όραμα μιας γυναικείας κουλτούρας. Σε μια εποχή βίαιων ανακατατάξεων, πίστεψε ότι το ήμισυ της φυλετικά, ταξικά και ποικιλωνύμως εθνικά κατακερματισμένης αμερικανικής κοινωνίας μπορούσε να συμβάλει στην υπέρβαση των κοινωνικών αντιθέσεων όχι μόνο θωρακίζοντας τον οίκο απέναντι στο ήθος του κέρδους και τον ανταγωνισμό, αλλά μεταφέροντας και διαδίδοντας τις αξίες της ενδοοικογενειακής κατανόησης, αρμονίας, ανοχής και αφιλοκέρδειας από τον οίκο στον έξω κόσμο. Όταν το 1841 η Beecher εξέδωσε το βιβλίο της Treatise on domestic economy (1841), οι Αμερικανίδες είχαν ήδη στη διάθεσή τους οικιακούς οδηγούς γραμμένους στις ΗΠΑ, όπως το American frugal housewife (1832), και το Young Housekeeper (1838) της Lydia Maria Childe, το Father's book (1834) του Theodore Dwight ή το Domestic education (1840) του Herman Humphrey. Επίσης μπορούσαν να διαλέξουν εγχειρίδια που πραγματεύονταν εξειδικευμένους τομείς του νοικοκυριού ή να καταφύγουν σε αγγλικούς οικιακούς οδηγούς. Η Beecher βρήκε τις λύσεις αυτές ανεπαρκείς, γιατί τα βιβλία είτε έδιναν το τελικό πρόσταγμα στα του οίκου στους άνδρες είτε προσέγγιζαν τα οικιακά καθήκοντα των γυναικών με αποσπασματικό τρόπο, ή πάλι -στην περίπτωση των αγγλικών εγχειριδίων- προϋπέθεταν σπιτικά με υπηρετικό προσωπικό. Αντίθετα εκείνη απέδωσε όλη την ευθύνη της διεύθυνσης του οίκου στις γυναίκες, πραγματεύτηκε όλες τις όψεις του οικιακού βίου -από το σχεδιασμό του σπιτιού έως τη φροντίδα των παιδιών- και θεώρησε δεδομένη την απουσία υπηρετικού προσωπικού. Η εφευρετικότητά της έχει αποσπάσει το θαυμασμό πολλών ειδικών της τεχνολογίας1.

——————————————

1. Βλ. Κ. Kish Sklar, ό.π., σ. 151-167. Άλλα βιβλία στα οποία η Beecher πραγματεύεται ζητήματα οικιακής οικονομίας είναι: Principles of domestic science (1870), Miss Beecher's housekeeper and healthkeeper (1873),

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/132.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Στην Αμερική η ζήτηση για γραπτές συμβουλές που αφορούσαν το γάμο, το νοικοκυριό και την ανατροφή των παιδιών ήταν ακόμα μεγαλύτερη από ό,τι στην Αγγλία. Στις εκδοτικές επιχειρήσεις, που στα μέσα του αιώνα αποτελούσαν έναν από τους ανθηρότερους κλάδους, το μεγαλύτερο ποσοστό του κέρδους προερχόταν από έντυπα που απευθύνονταν στις γυναίκες. Πολλά από αυτά αφορούσαν τις επιδόσεις τους στον οίκο. Με την εξάπλωση της εκβιομηχάνισης και τη συνακόλουθη μείωση των ανεξάρτητων παραγωγών, τα καλοβαλμένα σπίτια, οι καλοί τρόποι, τα καλοντυμένα παιδιά και κάθε άλλη ένδειξη νοικοκυρεμένης οικιακής ευδαιμονίας σηματοδοτούσαν ταυτόχρονα την υλική και ηθική κατάσταση των μεσοαστών μισθωτών και τις ιδιαίτερες ικανότητες των γυναικών τους1.

Στη βόρεια Γαλλία οι γυναίκες των εύπορων βιοτεχνών και επιχειρηματιών που αποσύρθηκαν από τις οικονομικές δραστηριότητες των συζύγων και των πατεράδων τους αφοσιώθηκαν στον

——————————————

The new housekeeper's manual (1873) και το American woman's home, or principles of domestic science (1869), που έγραψε μαζί με την αδελφή της Harriet Bescher Stowe. Η κίνηση των οικιακών μεταρρυθμίσεων (domestic reform movement), που εκδηλώθηκε στην Αμερική πριν από τον εμφύλιο πόλεμο, είχε μια ριζοσπαστική πτέρυγα στην οποία εντάσσονταν ουτοπιστές σοσιαλιστές και θρησκευτικές ομάδες που ζούσαν κοινοβιακά και πειραματίζονταν στην κοινωνικοποίηση της οικιακής εργασίας. Τα οράματα αυτά έβρισκαν αντίθετη την Beecher, γιατί υπονόμευαν τον ιδιωτικό χαρακτήρα του οίκου και ήταν φυσικά ασυμβίβαστα με την αντίληψή της για την αποστολή των γυναικών. Η κίνηση του υλιστικού φεμινισμού (material feminism), που αναπτύχθηκε στην Αμερική μετά το 1860, αντιπροσώπευε μια σύνθεση των παλαιότερων απόψεων, καθώς επιδίωκε ταυτόχρονα την κοινωνικοποίηση της οικιακής εργασίας αλλά και την υπαγωγή της ρύθμισής της στη δικαιοδοσία των γυναικών. Βλ. Dolores Hayden, The grand domestic revolution: A history of feminist designs for american homes, neighborhoods and cities, Καίμπριτζ Μασ. 1981.

1. Βλ. Mary Ryan, "Femininity and capitalism in antibellum America", στο Zillah Eisenstein (επιμ.), Capitalist patriarchy and the case for socialist feminism, Νέα Υόρκη και Λονδίνο 1979, σ. 151-172.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/133.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

οίκο και την οικογένεια και καλλιέργησαν μια κουλτούρα που επικεντρώθηκε σε αξίες αντίθετες από εκείνες που κυριαρχούσαν στον έξω κόσμο, οπού κινούνταν οι σύζυγοί τους1, αξίες ταυτόσημες με εκείνες που εξήρε η Beecher.

Μετά τα μέσα του 18ου αιώνα, και ιδίως κατά τη διάρκεια του 19ου, δόθηκε μεγάλη έμφαση στη διδασκαλία που αφορούσε τη συντήρηση και την ανάπτυξη του ατόμου στο πλαίσιο της οικογένειας, και που προετοίμαζε τις γυναίκες να αναλάβουν τη διεύθυνση του οίκου και να διαχειριστούν την "καθημερινή ζωή". Η διάδοση αυτής της διδασκαλίας συνδέεται με την εξάπλωση της μισθωτής εργασίας και εντείνεται στα τέλη του αιώνα2. Όταν αυτή την εποχή καταβάλλονταν προσπάθειες να καταξιωθεί η εκπαίδευση στα του οίκου (enseignement ménager) ως χωριστό πεδίο σπουδών, οι στόχοι της γυναικείας εκπαίδευσης είχαν πια διευρυνθεί και δεν οδηγούσαν αποκλειστικά στην προετοιμασία της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας. Ωστόσο, μέσω του δημοτικού σχολείου που έγινε τότε υποχρεωτικό και μέσω επιμορφωτικών προγραμμάτων που οργάνωναν κυρίως γυναικεία φιλανθρωπικά σωματεία, τα διδάγματα της οικιακής οικονομίας άρχισαν να φτάνουν και στις γυναίκες των λαϊκών τάξεων ή ακόμα και να απευθύνονται ειδικά σε αυτές. Η προετοιμασία για τις πρακτικές οικιακές εργασίες -τη μαγειρική, την πλύση, το σίδερο, την κηπουρική κτλ.- συνδυαζόταν με την υγιεινή και την καταστιχογραφία. Το πρότυπο της γυναίκας-φρουρού της υγείας και της οικονομικής ευρωστίας της οικογένειας, που συνδυαζόταν με το πρότυπο της ικανής εργάτριας του οίκου, απέδιδε στις γυναίκες την ιδιότητα του εγγυητή της οικογένειας απέναντι στην κοινωνία και το κράτος3.

——————————————

1. Βλ. Βonnie G. Smith, Ladies of the leisure class: The bourgeoises of Northern France in the nineteenth century, Πρίνστον 1981.

2. Βλ. Jean-Marie Barbier, "Scolarisation féminine et éducation à l' économie quotidienne", ό.π., σ. 83-85.

3. Βλ. M. Martin, Femmes et société..., ό.π., σ. 79-86.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/134.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

To οικιακό ιδεώδες υιοθετήθηκε παντού πρώτα από τις γυναίκες των εύπορων οικογενειών της αστικής τάξης. Όμως η διδασκαλία που απέβλεπε στη βελτίωση της απόδοσης των γυναικών στον οίκο προσαρμόστηκε κατά καιρούς στις συνθήκες της ζωής -πραγματικές ή εξιδανικευμένες- και τις υποτιθέμενες "ανάγκες" των γυναικών των κατώτερων τάξεων. Πάντως χαρακτηριστικό της διδασκαλίας αυτής σε όλες τις εκδοχές της είναι ότι, ως προς τις βασικές αρχές της τουλάχιστον, απευθύνεται σε όλες τις γυναίκες. Η οικιακή οικονομία εγκαλεί τις γυναίκες ως μέλη όχι μιας ταξικά διαφοροποιημένης κοινωνίας, αλλά ενός κόσμου χωρισμένου πρώτα και κύρια κατά φύλα.

Η διαταξικότητα της οικιακής οικονομίας δεν είναι παράδοξη από τη σκοπιά μιας ταξικής ευρωκεντρικής ιδεολογίας. Ο προβληματισμός γύρω από την υγεία, την αναπαραγωγή και τη σεξουαλικότητα των λαϊκών τάξεων ήταν προϊόν της απειλής που σήμαινε για τους αστούς η συνύπαρξή τους στις πόλεις, και αποτέλεσμα της προσπάθειας να αναζητήσουν αποδοτικές μεθόδους εκμετάλλευσης, καθώς και να συγκροτήσουν έναν τεχνικό, θεσμικό και διοικητικό μηχανισμό που να επιτρέπει την επιτήρηση του προλεταριάτου1. Η αυτοαναγόρευση των αστών ως φορέων "εκπολιτισμού", η διάδοση της αντίληψης ότι η ένταξη στη μεσαία τάξη είναι φυσική απόρροια επίμονης εργασίας, η ίδια η έννοια της μεσαίας τάξης, που τα όριά της είναι τόσο χαλαρά ώστε να μπορούν να διευρύνονται επ' άπειρον, και η εξομοίωση της προόδου της αστικής τάξης με την πρόοδο της κοινωνίας αποτελούν συστατικά στοιχεία της αστικής ιδεολογίας.

Στην Ελλάδα του 19ου αιώνα δεν μπορούμε να μιλάμε για κοινωνικά και οικονομικά συμφραζόμενα ανάλογα με εκείνα της αστικής ιδεολογίας στην Ευρώπη, ούτε για συστηματική προσπάθεια μεταλαμπάδευσης των επιμέρους προτύπων της μέσω της δημόσιας εκπαίδευσης. Οι έλληνες συγγραφείς των εγχειριδίων

——————————————

1. Βλ. Μισέλ Φουκώ, Ιστορία της σεξουαλικότητας. Α' Η δίψα της γνώσης, μτφρ. Γκλόρυ Ροζάκη, Αθήνα 1982, σ. 156-157.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/135.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

της οικιακής οικονομίας βέβαια έζησαν και εργάστηκαν σε εξωελλαδικές κοινότητες με εντονότερη αστική παράδοση από αυτήν που διέθεταν τα κέντρα της Ελλάδας. Τα έργα τους πάντως εναρμονίζονται με την κατεύθυνση της εκπαίδευσης που κυριαρχούσε στα ελλαδικά ανώτερα παρθεναγωγεία. Το γεγονός ότι τα σχολεία αυτά έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διάδοση του ευρωπαϊκού οικιακού ιδεώδους οφείλεται, εν μέρει τουλάχιστον, στο ότι απευθύνονταν σε κορίτσια και κυρίως στις κόρες εύπορων οικογενειών. Η αδιαφορία του κράτους για τα σχολεία θηλέων, η περιορισμένη έκταση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και η ανάθεσή της σε ιδιώτες, δηλαδή η ίδια η περιθωριοποίησή της, διευκόλυνε την προσαρμογή στις απαιτήσεις μιας αστικής τάξης που σε μεγάλο βαθμό εξαρτούσε την αίγλη της από τη συγγένεια του τρόπου της ζωής της με την Ευρώπη.

Ο οίκος που περιγράφεται στα εγχειρίδια της οικιακής οικονομίας δεν είναι υπεράνω οικονομικών δυσχερειών. Οι οικοδεσπότες πάντως μπορούν να ελπίζουν σε μια σχετική ευημερία, αν δεν την έχουν ήδη κατακτήσει. Από την άλλη μεριά, οι αναφορές των συγγραφέων στον πρόσκαιρο χαρακτήρα της ευημερίας, το μόνιμο κίνδυνο της διολίσθησης, το ενδεχόμενο να βρεθεί η οικοδέσποινα χωρίς υπηρέτες ή και στην ανάγκη να εργαστεί παραπέμπουν στις συνθήκες της ζωής οικογενειών με χαμηλά εισοδήματα ή τουλάχιστον στην εικόνα που έχει γι' αυτές η αστική κοινωνία.

Η οικοδέσποινα πρέπει πάντοτε να ρυθμίζει τα του οίκου ανάλογα με τα οικονομικά δεδομένα της οικογένειας. Ανεξάρτητα όμως από αυτά, πρέπει πάντα να εφαρμόζει τις αρχές της οικιακής οικονομίας. Κατά το Ζύγουρα μάλιστα, "όσον η γυνή υψηλοτέραν θέσιν κατέχει εν τη κοινωνία, τοσούτον μάλλον πρέπει να είναι εργατική, φειδωλή και ενάρετος"1. Το κάλεσμα στα καθήκοντα του οίκου μπορεί να ενώσει γυναίκες με πολύ διαφορετικές τύχες. Η Παρρέν περιγράφει την επίσκεψη των γυναικών της βασιλικής

——————————————

1. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 91.

Σελ. 135
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 116
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    εμβαθύνει η Πραγματεία, που κατά τα άλλα επίσης δίνει μεγάλη σημασία στις τεχνικές γνώσεις. Πάντως ο τρόπος που αντιλαμβάνεται τις ηθικές και κοινωνικές διαστάσεις του έργου της οικοδέσποινας διαφοροποιείται από τον τρόπο του Ζύγουρα και της Λεοντιάδος. Γιατί, ενώ εκείνοι προσπαθούν να θεμελιώσουν τις διαστάσεις αυτές σε μία ρητή θεωρία για τον προορισμό των ανθρώπων στον οίκο και τον κόσμο, η Πρεβεζιώτου ενδιαφέρεται κυρίως για τις τεχνικές της προσαρμογής στα κριτήρια της κοινωνικής ευπρέπειας.

    Ο κανόνας του επαναλαμβανόμενου προτύπου και οι μικρές διαφορές

    Στα τέλη του 19ου αιώνα στην Ελλάδα εμφανίζονται συχνά στο γυναικείο τύπο δημοσιεύματα που συμβουλεύουν τις γυναίκες πώς να ανταποκρίνονται στα οικιακά τους καθήκοντα, καθώς και άρθρα που αφορούν την κοινωνική συμπεριφορά και τη μόδα. Το γενικότερο ενδιαφέρον που εκδηλώθηκε για την υγεία την εποχή αυτή1 αποτυπώνεται επίσης στο γυναικείο τύπο, όπου δημοσιεύονται συχνά κείμενα με θέμα την ατομική υγιεινή και την ομορφιά, την υγιεινή της κατοικίας και τη φροντίδα των αρρώστων. Ενδεικτικά αναφέρουμε ορισμένους τίτλους που περιλαμβάνονταν στο Θησαυρό της οικογενείας, περιοδική έκδοση του Σταμ. Θεοχάρη: "Η κατοικία", "Αι τροφαί", "Οικιακή ιατρική και φαρμακευτική", "Ενδυμασία", "Οικιακή οικονομία"2. Σε παρόμοια

    ——————————————

    1. Βλ. Δήμητρα Μακρυνιώτη, Η παιδική ηλικία στα αναγνωστικά βιβλία 1834-1919, Αθήνα 1986, σ. 237-242.

    2. Η κατοικία, Ο Θησαυρός της οικογενείας, εγκυκλοπαιδεία γνώσεων χρησίμων εις τον πρακτικόν βίον, υπό Σταμ. Κ. Θεοχάρη, βάσει συγγράμματος του κ. P. Houzè, εν Πάτραις 1892, τεύχος A'· Αι τροφαί, τεύχος Β'· Οικιακή ιατρική και φαρμακευτική, τεύχος Γ'· Ενδυμασία, τεύχος Δ'· Οικιακή οικονομία, τεύχος E'. Ο εκδότης του Θησαυρού είχε γράψει παλαιότερα και εγχειρίδιο οικιακής οικονομίας, αντίτυπο του οποίου όμως δεν μπορέσαμε να