Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 145-164 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/145.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Β΄ ΜΕΡΟΣ

10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/146.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/147.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

"ΕΙΣ ΤΑ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ"

(1904 - 1929)

Ο εικοστός αιώνας βρίσκει τις γυναίκες αποκλεισμένες από τη δημόσια μέση εκπαίδευση. Οι κοπέλες που είχαν την οικονομική δυνατότητα να φοιτήσουν στα ιδιωτικά ανώτερα παρθεναγωγεία εκπαιδεύονταν πάντοτε σύμφωνα με τις απαιτήσεις της μελλοντικής αποστολής τους στον οίκο, ενώ το διδασκαλείο εξακολουθούσε να είναι η μοναδική διέξοδος από αυτήν. Παρόλο που το αίτημα για ίσα δικαιώματα στη μόρφωση έμεινε και τυπικά ακόμη ανικανοποίητο ως το 1917, όταν ιδρύθηκαν τα πρώτα γυμνάσια θηλέων, η αναζήτηση νέων κατευθύνσεων στη γυναικεία εκπαίδευση είχε αρχίσει από νωρίτερα να συστηματοποιείται και να αφορά έναν ευρύτερο κύκλο ανθρώπων, στους οποίους συγκαταλέγονταν και εκπρόσωποι του κράτους. To κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις απόψεις που διατυπώθηκαν στις διάφορες μεταρρυθμιστικές προτάσεις σχετικά με την κατεύθυνση που έπρεπε να δοθεί στη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων και τα μέτρα που έλαβε το κράτος για τη γυναικεία εκπαίδευση στις τρεις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα1. Αναφέρεται επίσης στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε

——————————————

1. Για κείμενα των αρχών του αιώνα που αναφέρονται στη γυναικεία 

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/148.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

η διδασκαλία των μαθημάτων στο Ανώτερο Παρθεναγωγείο του Βόλου.

Στο χρονικό διάστημα που εξετάζουμε διαπιστώνεται επανειλημμένα ότι η εκπαίδευση, και κυρίως η δευτεροβάθμια, ήταν προνόμιο των κοριτσιών που προέρχονταν από εύπορες οικογένειες. Παράλληλα, σταδιακά και διστακτικά αναγνωρίζεται η ανάγκη να διευρυνθούν οι στόχοι της γυναικείας εκπαίδευσης πέρα από την προετοιμασία της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας και τη μόρφωση της δασκάλας. Πάντως οι προτάσεις που δέχεται και τα μέτρα που παίρνει το κράτος είτε διατηρούν τον αρχικό προσανατολισμό της γυναικείας εκπαίδευσης είτε χαρακτηρίζονται από μίαν αντιφατικότητα, καθώς επιδιώκουν να μορφώσουν όλες τις μαθήτριες ταυτόχρονα ως "αυθύπαρκτα όντα" και ως "βοηθούς του ανδρός", ή να τις διαχωρίσουν σε εκείνες που αναγκαστικά θα ασχοληθούν αποκλειστικά με το σπίτι και τις λιγοστές που θα έχουν τη δυνατότητα να αποκτήσουν τα τυπικά προσόντα που συνεπάγεται το απολυτήριο του γυμνασίου. Η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων θεωρείται σημαντική ή περιθωριοποιείται κατά περίπτωση, δεν απουσιάζει όμως ποτέ από τα σχολικά προγράμματα για τα κορίτσια. Η εκτίμηση ότι στο παρελθόν η διδασκαλία αυτή έχει συντελέσει στη διάδοση άχρηστων γνώσεων και ανεπιθύμητων προτύπων θεμελιώνει την άποψη ότι πρέπει να στραφεί στην καλλιέργεια της "νοικοκυροσύνης".

Το "Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον"

Το 1904 (31 Μαρτίου - 4 Απριλίου) ο Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, σε συνεργασία με το Φιλολογικό Σύλλογο Παρνασσό και το Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων

——————————————

εκπαίδευση βλ. την ανθολογία κειμένων για τη γυναικεία εκπαίδευση το 19ο αιώνα, της Ελένης Φουρναράκη, υπό έκδοση από το Ι.Α.Ε.Ν.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/149.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Βιβλίων, συγκάλεσε στην Αθήνα το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, που χωρίστηκε σε τέσσερα τμήματα: της στοιχειώδους εκπαίδευσης, της μέσης εκπαίδευσης, της γυναικείας αγωγής και της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης1. Στο συνέδριο συμμετείχαν εκπαιδευτικοί από όλη την Ελλάδα, από "υπόδουλες" περιοχές και από την Κύπρο.

Πρόεδρος του τμήματος γυναικείας αγωγής εκλέχτηκε η Αικατερίνη Λασκαρίδου, που ήταν πρόεδρος του εκπαιδευτικού τμήματος της Ενώσεως των Ελληνίδων, και γραμματέας η Ελένη Χρήστου, διευθύντρια του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου και του Διδασκαλείου Θηλέων στη Λευκωσία. Με βάση τη διαπίστωση ότι ένας μεγάλος αριθμός κοριτσιών δεν πήγαινε καθόλου στο σχολείο2, το τμήμα γυναικείας αγωγής πρότεινε να εφαρμοστεί ο Νόμος ΒΤΜΘ', που όριζε ότι η δημοτική εκπαίδευση έπρεπε να είναι υποχρεωτική, να εξασφαλιστεί η φοίτηση των απόρων κοριτσιών, να αυξηθεί ο αριθμός των δημοτικών σχολείων θηλέων, να ιδρυθούν νηπιαγωγεία και να βελτιωθεί η κατάρτιση της δασκάλας και της νηπιαγωγού. Το τμήμα συνέστησε επίσης να γίνει η εκπαίδευση των κοριτσιών περισσότερο πρακτική και να δοθεί 

——————————————

1. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον (εν Αθήναις 31 Μαρτίου - 4 Απριλίου 1904). Συγκληθέν υπό του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός και του Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων. Μετά σχολικής εκθέσεως επιβοηθούσης τον σκοπόν αυτόν. Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά των συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, εν Αθήναις 1904.

2. Σε υπόμνημα που υποβάλλει στο τμήμα γυναικείας αγωγής, ο Δ. Βικέλας αναφέρει ότι, σύμφωνα με στοιχεία του Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, το 1900 φοιτούσαν σε ιδιωτικά και δημόσια σχολεία συνολικά 45.655 κορίτσια. Αν φοιτούσαν όλα τα κορίτσια σχολικής ηλικίας, ο αριθμός αυτός θα έπρεπε να είναι 206.000. Ο Βικέλας αναφέρει επίσης ότι η αναλογία μαθητών επί του ανδρικού πληθυσμού είναι 114/1.000, ενώ η αναλογία των μαθητριών επί του γυναικείου πληθυσμού είναι 81/1.000. Βλ. Δ. Βικέλας, Γυναικεία αγωγή. (Υπεβλήθη ως υπόμνημα εις το τμήμα της γυναικείας αγωγής του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου), εν Αθήναις 1904, σ. 9.

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/150.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

μεγαλύτερη έμφαση στην καλλιέργεια του εθνικού φρονήματος των μαθητριών1.

Στις παραπάνω προτάσεις διαφαίνεται το μεταρρυθμιστικό πνεύμα που χαρακτήριζε ολόκληρο το συνέδριο. Όπως σωστά παρατηρήθηκε, «οι διαμαρτυρίες, οι ενέργειες της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, οι δειλές κρατικές παρεκκλίσεις από τα καθιερωμένα, βρίσκουν τη δικαίωσή τους στο "Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον" [...] του 1904. Απαντούμε εδώ εκφράσεις όλων των τάσεων που θα μπορούσαν να θεωρηθούν προοδευτικές μέσα στα σχεδόν αμετακίνητα όρια στα οποία κινείται η ελληνική εκπαίδευση»2.

Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα τμήματα του συνεδρίου που ασχολήθηκαν με την εκπαίδευση των αγοριών, το τμήμα της γυναικείας αγωγής συγκέντρωσε την προσοχή του στην αποτελεσματική διαπαιδαγώγηση των κοριτσιών σύμφωνα με τις απαιτήσεις του ρόλου της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας, καθώς και στη μόρφωση της δασκάλας. Και είναι χαρακτηριστικό ότι εδώ το ριζοσπαστικό αίτημα για ελεύθερη πρόσβαση των γυναικών σε κάθε είδος σπουδές, που είχε τεθεί παλαιότερα από τις στήλες της Εφημερίδος των Κυριών, δεν εκφράστηκε καν.

Στην εισηγητική του έκθεση στο τμήμα ο Αριστοτέλης Κουρτίδης έδωσε ιδιαίτερο βάρος στην πρακτικότητα και την ελληνοπρέπεια που έπρεπε κατά τη γνώμη του να χαρακτηρίζουν τη μόρφωση των κοριτσιών3. Ο εισηγητής είχε υπόψη του δώδεκα υπομνήματα που είχαν υποβληθεί στο τμήμα της γυναικείας αγωγής4.

——————————————

1. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, ό.π., σ. 175-213.

2. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. Β', σ. λα'.

3. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, ό.π., σ. 192-213.

4. Σε πέντε υπομνήματα (της Ελένης Μπουκουβάλα, της Φλωρεντίας Φουντουκλή, του Χρήστου Παλαμά, του Ι. Διαμαντόπουλου και του Δ. Μαρίνου) τονίζεται η ανάγκη να τονωθεί το εθνικό φρόνημα των μαθητριών και να περιοριστεί η επιρροή των ξένων σχολείων. Σε τέσσερα υπομνήματα (της Πολ. Λοϊζιάδος, της Φλωρεντίας Φουντουκλή, του Ξ. Δ. Ζύγουρα και του Βασ. Παπαλεξανδρή) υπογραμμίζεται ότι τα κορίτσια πρέπει να εκπαιδεύονται 

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/151.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ο Κουρτίδης, που αναπολεί "την ελληνικήν οικογένειαν ως ρωμαλέαν δρυν βυθίζουσαν τας ισχυράς ρίζας της εις τα βάθη της πίστεως και των παραδόσεων"1, υποστήριζε μία δημοτική εκπαίδευση που θα ενίσχυε τις τοπικές παραδόσεις και θα αποτελούσε αντίδοτο στην ξενομανία: "Όπου γενικόν ένδυμα του τόπου είνε η φουστανέλλα, ας μάθη [το κορίτσι] να κόπτη και να ράπτη φουστανέλλαν, και ας μη κεντά πολυχρώμους παντούφλας [...] και προσκέφαλα με πελώρια κεφαλαία γράμματα, τα οποία θα στεναχωρώνται μέσα εις την απλότητα του αγροτικού ισογείου".

Οι τοπικές παραδόσεις περιλαμβάνουν και την περιποίηση του άνδρα: "Ας διδαχθή, κατά τας ανάγκας του τόπου, στοιχειώδεις γνώσεις σηροτροφίας, μελισσοκομίας· ας μάθη να περιποιήται τα κατοικίδια ζώα και να μη παραθέτη αηδές κουρκούτι εις τον πατέρα της, ή βραδύτερον εις τον άνδρα της, ενώ παρέκει περιμένει αφρίζον ακόμη, προ μικρού αμελχθέν, θαυμάσιον γάλα!"2

Ο Κουρτίδης θεωρεί σοβαρότερα τα προβλήματα που παρουσιάζει η ρύθμιση της μέσης εκπαίδευσης, γιατί η φοίτηση των κοριτσιών σε αυτήν συμπίπτει με την εφηβεία. Επικαλείται τις απόψεις της κυρίας de Remusat και της ψυχολόγου Σωσάνας Ρουμπινστάιν για τις ιδιομορφίες της γυναικείας ψυχής, για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η διδασκαλία πρέπει να προσαρμοστεί στην "ψυχοφυσική ιδιοσυστασία" και τον "προορισμό" των κοριτσιών3, και να οξύνει την κρίση τους χωρίς να εξαντλεί την αντοχή

——————————————

αρτιότερα στα του οίκου. Τέσσερα υπομνήματα (της Ελένης Μπουκουβάλα, του Δ. Βικέλα, του Βασ. Παπαλεξανδρή και του Ιω. Μοσχονά) συνιστούν πρακτικά μαθήματα, ενώ δύο (της Πολ. Λοϊζιάδος και της Ελένης Χρήστου) αναφέρονται στην ανάγκη τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης. Τα υπομνήματα της Λοϊζιάδος και του Βικέλα υποστηρίζουν επίσης την υποχρεωτική φοίτηση στο δημοτικό. Τέλος, τα υπομνήματα της Φλωρεντίας Φουντουκλή και του Ευρ. Σεκιάρη συνιστούν να ελαττωθεί ο φόρτος εργασίας των μαθητριών του ανώτερου παρθεναγωγείου.

1. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, ό.π., σ. 213.

2. Στο ίδιο, σ. 199.

3. Στο ίδιο, σ. 204-205.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/152.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

τους και να θέτει σε κίνδυνο την υγεία τους: "Ανάγκη προσέτι, αυξανομένου του βάθους διά της ευμεθοδίας, να ελαττωθή το πλάτος, Το σκάφος κινδυνεύει, και μόνη σωτηρία απομένει να ριφθή μέρος του φορτίου εις την θάλασσαν".

Στη συνέχεια προτείνει: «Το πρόγραμμα πρέπει να περικοπή, αλλ' ουχί διά να ακρωτηριασθή, αλλ' όπως κλαδευόμενον το δένδρον συγκεντρώνει τους χυμούς του. Η μέση λοιπόν παίδευσις των θηλέων πρέπει να γίνη βαθυτέρα κατά δύο διευθύνσεις, αφ' ενός την οικοκυρικήν και αφ' ετέρου την ανθρωπιστικήν. Αφ' ενός, η κόρη θα διδαχθή την ελληνικήν οικιακήν οικονομίαν, ήτις έν τινι υπομνήματι αποκαλείται "εθνική κατήχησις". Αύτη διδάσκει "όχι μόνον την πάτριον λιτότητα, την εγκράτειαν, την σωφροσύνην, αλλά και αυτήν την αυταπάρνησιν· εμφυτεύει εις τας ελληνικάς καρδίας την αλληλοβοήθειαν, την αλληλεγγύην των οικογενειακών συμφερόντων, την συγκράτησιν της οικογενειακής ενότητος" (Ζύγουρας). Αφ' ετέρου, θα λάβη όλην την ελευθέριον αγωγήν την αρμόζουσαν εις άτομον πεπολιτισμένης κοινωνίας και την ειδικήν αγωγήν μελλούσης μητρός».

Το αποτέλεσμα μιας τέτοιας εκπαίδευσης θα είναι να μάθει η γυναίκα "ν' αγαπά περισσότερον τον οίκον της, να συγκεντρώνη εν αυτώ την ευτυχίαν της"1. Η αγωγή των κοριτσιών τέλος πρέπει να είναι "εθνική" και να εμπνέει έφεση προς τη φιλανθρωπία, την "κοινωνική ενέργεια" που αρμόζει κατεξοχήν στο φύλο τους2.

Τη δεύτερη μέρα του συνεδρίου η Καλλιόπη Κεχαγιά, επόπτης του Αρσακείου, άρχισε την εισήγησή της με την εκτίμηση ότι "[η] Ελληνίς είνε πρώτον άνθρωπος, δεύτερον γυνή και τρίτον Ελληνίς", και συνεπώς δικαιούται αγωγή που θα συμβάλει στην αρμονική ανάπτυξη "όλων των δυνάμεων του ανθρώπου". Ειδικότερα όμως η δεύτερη ιδιότητα απαιτεί "να παρασκευάζηται ως γυνή διά της αγάπης προς τας οικιακάς της εργασίας και της κατά ταύτας δεξιότητος και τελειότητος αυτής. Πρέπει ειδικώς να 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 206-207.

2. Στο ίδιο, σ. 208-211

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/153.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

προετοιμάζηται διά την περίθαλψιν και ανατροφήν των μετέπειτα τέκνων της, εν γένει δε να ανυψωθή εν τω κύκλω της ενεργείας της καθ' όλους τους κλάδους και εν πλήρει τη συναισθήσει της εκπληρώσεως της υψηλής αυτής εντολής! Αύτη είνε η αληθής και ευεργετική χειραφέτησις της εναρέτου γυναικός, οικοδεσποίνης, συζύγου και μητρός"1.

Πάντως οι σύνεδροι δε φαίνεται να συμμερίστηκαν την άποψη της Κεχαγιά για την προτεραιότητα της ιδιότητας "άνθρωπος". Συμφώνησαν όμως με τις εκτιμήσεις της για τη σημασία της προετοιμασίας των μελλοντικών οικοδεσποινών, συζύγων και μητέρων. Έτσι δεν είναι καθόλου περίεργο ότι στις συζητήσεις που ακολούθησαν η έννοια "γυνή" επισκίασε την έννοια "άνθρωπος", και ότι μεγάλο μέρος των εργασιών του τμήματος αφιερώθηκε στο ζήτημα της μόρφωσης που θα έπρεπε να πάρουν τα κορίτσια προκειμένου να ανταποκριθούν στα καθήκοντα του οίκου.

Το βάρος που έδινε η εισηγητική έκθεση του Κουρτίδη στην προετοιμασία γι' αυτά τα καθήκοντα αντανακλάται και σε αρκετές από τις προτάσεις του τμήματος. Έτσι θεωρήθηκε σκόπιμο:

«Βον δ') Ν' αυξηθώσιν αι ώραι της χειροτεχνίας εν τοις σχολείοις των θηλέων, να μεταρρυθμισθή δε αύτη επί το πρακτικώτερον, συμφώνως προς τας ανάγκας εκάστου τόπου, επιβαλλομένων κατά προτίμησιν των εργοχείρων των χρησίμων και απαραιτήτων.

»ε') N' αυξηθή ο αριθμός των πλήρων σχολείων των θηλέων, προστιθεμένης εν τη ανωτέρα τάξει διδασκαλίας και ασκήσεων των εις τον πρακτικόν βίον απαιτουμένων»2.

Η κύρια πρόταση που αφορούσε τη μέση εκπαίδευση επιδίωκε την προσαρμογή του προγράμματος στη "φύση" και την αποστολή των γυναικών: "Δ'. α') Να μεταρρυθμισθή και συμπληρωθή το πρόγραμμα της μέσης εκπαιδεύσεως των θηλέων, συμφώνως προς τον ιδιάζοντα φυσιολογικόν και πνευματικόν οργανισμόν των κορασίων και της εν τω βίω εντολής αυτών".

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 176-177.

2. Στο ίδιο, σ. 184.

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/154.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ακολουθούσαν συγκεκριμένες συστάσεις: "Να εμβαθυνθή η διδασκαλία υπό πρακτικήν και ανθρωπιστικήν όψιν, προστιθεμένης της πρακτικής χειροτεχνίας και ελαφρυνομένου συγχρόνως του προγράμματος παντός περιττού φόρτου"1.

Η τάση για αναζήτηση μιας πρακτικής κατεύθυνσης στην εκπαίδευση δεν ήταν καινούρια ή προσωρινή και δεν αφορούσε αποκλειστικά τη γυναικεία εκπαίδευση· συνόδευε την αντίθεση που εκδηλώθηκε από το 19ο αιώνα στον κλασικισμό που χαρακτήριζε το εκπαιδευτικό σύστημα γενικά. Η τάση αυτή πάντως εκδηλώθηκε ιδιαίτερα έντονα στο τμήμα της γυναικείας αγωγής και, χωρίς να εκφράζεται αποκλειστικά σε συνάρτηση με τη διδασκαλία των μαθημάτων που προάγουν κατεξοχήν τη γυναικεία αποστολή2, επικεντρώθηκε κυρίως σε αυτήν. Η επιμονή στην ανάγκη για πρακτικότερη εκπαίδευση αντιπροσώπευε πιθανότατα την απάντηση των συνέδρων στο πρόβλημα της προσαρμογής της εκπαίδευσης στις συνθήκες ζωής της πλειοψηφίας των κοριτσιών, και απέρρεε από την αρχή του τμήματος ότι η δημοτική τουλάχιστον φοίτηση έπρεπε να γενικευτεί. Έτσι ο Κουρτίδης και άλλοι σύνεδροι τονίζουν επανειλημμένα την ανάγκη μιας μόρφωσης που να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του αγροτικού νοικοκυριού3.

Τόσο στην εισηγητική έκθεση όσο και στις προτάσεις του τμήματος, η αναζήτηση μιας πρακτικότερης κατεύθυνσης διαπλέκεται

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 187.

2. Για παράδειγμα, το τμήμα διαπιστώνει την ανάγκη να τροποποιηθεί "επί το πρακτικώτερον" η διδασκαλία των ξένων γλωσσών. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, ό.π., σ. 188.

3. Η Σεβαστή Καλλισπέρη εισηγείται να διδάσκονται στο δημοτικό "μαθήματα πρακτικά, σχέσιν άμεσον έχοντα προς τον υλικόν βίον, ίνα αι γυναίκες και πρακτικαί γίνωνται και διά πάσαν περίστασιν ασφαλίζωνται, αλλ' ως άνθρωποι αγαπώσαι την εργασίαν και σεβόμεναι τους κόπους των άλλων. Τοιαύτα μαθήματα είνε η σηροτροφία, η μελισσοκομία, η κηπουρική, η ανθοκομία, η λαχανοκομία, η ορνιθοτροφία, η γαλακτομία κτλ.". Η πρόταση αυτή περιλαμβάνεται στο υπόμνημα που υπέβαλε η Σεβαστή Καλλισπέρη στη Βουλή, στις 2 Μαρτίου του 1899. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/155.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

με την αναζήτηση μιας "εθνικής" αγωγής1. Η γνωστή από παλαιότερα άποψη που απέδιδε την τάση για "επιπόλαια" μόρφωση σε ξένες επιρροές διατυπώθηκε και εδώ με σαφήνεια και επιμονή. Το αντίθετο της επιπόλαιης μόρφωσης, η πρακτική, προβλήθηκε έτσι και ως εθνικά συμφέρουσα. Ο εντοπισμός της επιπολαιότητας στα ξένα σχολεία διευκόλυνε τη σύζευξη μεταξύ της πρακτικής και της εθνικής κατεύθυνσης2.

Όπως παρατήρησε το 1930 μία γνωστή παιδαγωγός, "με το Συνέδριο αναγνωρίστηκε επίσημα ότι η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών, δηλ. το ανώτερο παρθεναγωγείο, δεν πρέπει να είναι όμοια με των αγοριών, αλλά στενώτερη [...] ως προς τον σκοπό [...] και ως προς την χρονικήν έκταση"3.

——————————————

Συνέδριον, ό.π., σ. 179. Με το ίδιο πνεύμα, η Μαρία Χ. Κωνσταντινόγλου προτείνει τη σύσταση "αγροτικών διδασκαλείων" όπου θα διδάσκουν γεωπόνοι. Στο ίδιο, σ. 183.

1. Το τμήμα της γυναικείας αγωγής προτείνει: "Ε α') Να καταπολεμηθή η επιπόλαιος μόρφωσις· η αγωγή των Ελληνίδων να καταστή εθνικωτέρα, να προστατευθή η Πίστις και η Εθνικότης της Ελληνικής Οικογενείας από ξένων επιρροών, αφ' ενός μεν διά της επιρρώσεως των πατριωτικών και θρησκευτικών αισθημάτων εν τω σχολειω, αφ' ετέρου δε διά της ενισχύσεως της διδασκαλίας των ξένων γλωσσών επί το πρακτικώτερον καθ' άπαντα τα παρθεναγωγεία. β') Να προσέλθωσιν αρωγοί αι απανταχού Εκκλησιαστικαί αρχαί διά κηρύγματος και δι' εμμέσου προσωπικής επιδράσεως επί των οικογενειών, όπως καταπολεμήσωσι την εις τα ξένα σχολεία φοίτησιν ως θρησκευτικώς και εθνικώς επιβλαβή". Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, ό.π., σ. 188.

2. Η συνύπαρξη του εθνικού ιδεώδους με την πρακτικότητα εντάσσεται στο γενικότερο κλίμα που διαμορφώνεται μετά την ήττα του 1897· παράλληλα με μια έξαρση του εθνικιστικού πνεύματος, εντείνονται οι επιφυλάξεις απέναντι στον κλασικιστικό προσανατολισμό της εκπαίδευσης. Βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. κδ', κη'-λα'. Αντίθετα όμως με τους ανάλογους προβληματισμούς στο χώρο της εκπαίδευσης των αγοριών, η αναζήτηση πρακτικών κατευθύνσεων στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών δεν προϋποθέτει τόσο την άρνηση ενός κλασικιστικού προσαντολισμού, που άλλωστε δεν είχε υλοποιηθεί, αλλά κυρίως την καταδίκη της "ξενόφερτης επιπολαιότητας".

3. Λίζα Κόττου, "Η εκπαίδευση των Ελληνίδων από το 1830 έως 

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/156.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Μόνο η Καλλιρρόη Παρρέν ξέφυγε από το πνεύμα του τμήματος, ζητώντας για τις γυναίκες κάποια άλλη διέξοδο εκτός από την προετοιμασία της οικοδέσποινας και τη μόρφωση της δασκάλας. Πρότεινε μεταρρυθμίσεις στο πρόγραμμα της κατώτερης και της μέσης εκπαίδευσης, ώστε να προετοιμάζονται τα κορίτσια "διά τον βιοποριστικόν αγώνα". Εισηγήθηκε τη δημιουργία επαγγελματικών δημοτικών σχολείων και τη μετατροπή των ορφανοτροφείων "εις συστηματικάς οικοκυρικάς, και επαγγελματικάς σχολάς". Πρότεινε επίσης να προστεθούν στο δημοτικό τάξεις "εις τας οποίας να διδάσκωνται η υφαντική, η κηπουρική, η ανθοκομία, η ορνιθοτροφία, η τυροκομία και η μελισσοκομία"1.

Ο ριζοσπαστισμός της Παρρέν δεν έγκειται, στο είδος της εκπαίδευσης που πρότεινε, αλλά στο γεγονός ότι πρόβαλε το δικαίωμα των γυναικών στο "βιοποριστικό αγώνα". Οι προτάσεις της πάντως δεν έγιναν δεκτές από το τμήμα της γυναικείας αγωγής που, όπως διευκρίνισε ο Δ. Βικέλας, δεν ήταν αρμόδιο για θέματα που αφορούσαν την επαγγελματική εκπαίδευση2. Ούτε άλλωστε και οι προτάσεις του τμήματος εισακούστηκαν από την πολιτεία. Έτσι αν το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον αποτελεί τομή στην ιστορία της εκπαίδευσης των κοριτσιών, αυτό δεν οφείλεται σε κάποιον άμεσο αντίκτυπο που είχε, αλλά κυρίως στο γεγονός

——————————————

σήμερα", στο βιβλίο της Ζωής Φράγκου, Γύρω από το παιδί, Αθήναι 1930, σ. 368-369.

1. Η Παρρέν υπογραμμίζει συγχρόνως την ανάγκη να προστατευθούν τα εργαζόμενα παιδιά με την ελάττωση των ωρών εργασίας στα εργοστάσια και με άλλα μέτρα. Υποστηρίζει επίσης ότι "πρέπει ν' απαγορευθή, λόγω υγιεινής, πάσα λεπτή εργασία, οίον κεντήματα, τρίχαπτα κ.τ.λ., καθ' όλην την Ελλάδα". Η πρόεδρος του τμήματος της απαντά ότι η απαγόρευση αυτή δε θα μπορούσε να ισχύσει γενικά, γιατί θα "ήθελε καταργήσει την παρ' ημίν βιοτεχνία και βιομηχανίαν των κεντημάτων, τριχάπτων κ.τ.λ.". Παρατηρεί όμως ότι η Βδ' πρόταση του τμήματος για την τροποποίηση της χειροτεχνίας "επί το πρακτικώτερον" αποθαρρύνει αυτού του είδους τη λεπτή εργασία. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, ό.π., σ. 189.

2. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, ό.π., σ. 189-190.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/157.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ότι στο συνέδριο τέθηκε επίσημα και δημόσια το ζήτημα της γυναικείας αγωγής. Όσον αφορά τις προτάσεις που διατυπώθηκαν για την εκπαίδευση στα του οίκου, αυτές σε μεγάλο βαθμό συγκεφαλαιώνουν και επαναλαμβάνουν παλαιότερα αιτήματα. Το κυριότερο από αυτά, το αίτημα για μόρφωση που να ανταποκρίνεται στις καθημερινές ανάγκες του νοικοκυριού, θα συνεχίσει να προβάλλεται επίμονα ως απαραίτητο στοιχείο της μεταρρύθμισης των προγραμμάτων για την εκπαίδευση των κοριτσιών.

Το Παρθεναγωγείο του Βόλου

Στο Κρυφό σκολειό, ο Αλέξανδρος Δελμούζος γράφει ότι με τις προτάσεις του τμήματος της γυναικείας αγωγής του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου "εκδηλώθηκε μια γενικότερη παιδαγωγική βούληση. Κύριο γνώρισμά της είναι το θετικό και πραχτικό πνεύμα", που διαφαίνεται στην προσπάθεια να αντιμετωπίσει η εκπαίδευση τις ανάγκες της σύγχρονης ζωής, αλλά και "τα περασμένα"1. Η ίδια αυτή παιδαγωγική βούληση απέκτησε σάρκα και οστά στο Παρθεναγωγείο του Βόλου. Κύριο όμως μέσο για την πραγμάτωσή της εκεί ήταν η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας.

Το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο του Βόλου ιδρύθηκε το 1908, με πρωτοβουλία του Δημοτικού Συμβουλίου Παγασών2.

——————————————

1. Αλ. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό 1908-1911, Αθήνα 1950, σ. 20.

2. Το πρόβλημα της εκπαίδευσης των κοριτσιών που ήθελαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους απασχολούσε το Δημοτικό Συμβούλιο από το 1902. Όπως και στις άλλες πόλεις, οι απόφοιτες του δημοτικού στο Βόλο είχαν τρεις επιλογές: να διακόψουν τις σπουδές τους, να γραφτούν σε κάποιο από τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ή να φοιτήσουν σε ένα ξένο παρθεναγωγείο. Ο δήμος προσπάθησε να δημιουργήσει μια εναλλακτική λύση, προσθέτοντας δύο ανώτερες τάξεις στο A' Δημοτικό Σχολείο Θηλέων. Το 1907 ωστόσο έκρινε ότι η προσπάθεια αυτή είχε αποτύχει: οι δύο τάξεις ακολουθούσαν το πρόγραμμα του Αρσακείου, που έδινε μονόπλευρη έμφαση στην προετοιμασία

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/158.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Στις 7 Δεκεμβρίου του 1907 το Δ.Σ. συνέστησε επιτροπή, που σκοπό είχε να μελετήσει το ζήτημα της εκπαίδευσης των κοριτσιών των αστικών οικογενειών του Βόλου1. Στις 8 Σεπτεμβρίου του 1908 ο γιατρός Δημήτρης Σαράτσης παρουσίασε στο Δ.Σ. την εισηγητική έκθεση που είχε συντάξει και που αναφερόταν στην ίδρυση ανώτερου παρθεναγωγείου από το δήμο. Ο Σαράτσης έκρινε "την δημιουργίαν [...] του Παρθεναγωγείου [...] λείαν επείγουσαν καθόσον εκ της αναπτύξεως του ωραίου φύλου -των μητέρων του μέλλοντος- εξαρτάται η μόρφωσις αγαθών τέκνων, αρίστων πολιτών τιμώντων την οικογένειαν και την Πατρίδα"2.

Ο Σαράτσης θεωρούσε ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών έπρεπε να έχει διπλό σκοπό: "Αφ' ενός πρέπει να τείνη εις μόρφωσιν του πνεύματος και δημιουργίαν χαρακτήρος και αφ' ετέρου να χορηγήση όλας εκείνας τας πρακτικάς γνώσεις, διά των οποίων η σημερινή μαθήτρια θα καταστή εν τω μέλλοντι πρότυπον μητρός, συζύγου και νοικοκυράς". Το διπλό αυτό σκοπό αποδέχονταν οι "διαπρεπείς λόγιοι" που είχε συμβουλευτεί ο εισηγητής: ο Γ. Δροσίνης, γεν. επιθεωρητής της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, ο Γ. Παπασωτηρίου, διευθυντής του Διδασκαλείου Κρήτης, ο Ν. Καπετανάκης, παιδαγωγός και διευθύνων την Εμπορική Σχολή της Χάλκης, και η Κ. Παρρέν. Εκτός από τη γνώμη τους, ο Σαράτσης συμβουλεύτηκε τα πρακτικά του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου, το σύγγραμμα Εθνική αγωγή (1904) και διάφορες γαλλικές και γερμανικές παιδαγωγικές μελέτες. Μελέτησε επίσης

——————————————

της δασκάλας, και λειτουργούσαν χωρίς το κατάλληλο διδακτικό προσωπικό και χωρίς διεύθυνση. Βλ. "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον, υπό του κ. Δημ. Ι. Σαράτση, ιατρού και Δημ. Συμβούλου, κατά την συνεδρίασιν της 8 Σεπτ. 1908", στο Χαράλαμπος Γ. Χαρίτος (επιμ.), "Η εισηγητική έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", Θεσσαλική Εστία 32 (1978), σ. 329, 331.

1. Την επιτροπή αποτελούσαν τα μέλη του συμβουλίου Περ. Αποστολίδης, Νικ. Ζαρλής, Δημ. Σαράτσης, Αγ. Παπαγεωργιάδης και Κ. Χρυσοχοΐδης.

2. "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον...", ό.π., σ. 338.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/159.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

τα προγράμματα του Αμερικανικού Παρθεναγωγείου της Κωνσταντινουπόλεως, των σχολείων μέσης εκπαίδευσης της Λωζάνης και των γαλλικών ανώτερων παρθεναγωγείων1.

Σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, το Ανώτερο Παρθεναγωγείο του Βόλου θα ήταν τριετές. Το μισό ή τα δύο τρίτα των δαπανών του θα αναλάμβαναν οι γονείς των μαθητριών και τα υπόλοιπα έξοδα θα κάλυπτε ο δήμος. Για το διδακτικό προσωπικό η έκθεση προέβλεπε τα εξής: "[...] αποτελείται εξ ενός διευθυντού, είτε διευθυντρίας, διδάκτορος της φιλοσοφίας, μιας Γαλλίδος διδασκαλίσσης, με ανώτερον πτυχίον, μιας πρωτοβαθμίου διδασκαλίσσης κεκτημένης την περί την κοπτικήν και ραπτικήν μάθησιν, ενός καθηγητού της μουσικής, ενός της υγιεινής και νοσηλευτικής και ενός καθηγητού της ζωγραφικής"2.

Το πρόγραμμα του σχολείου "ομοιάζει προς τα προγράμματα των αντιστοίχων Ελβετικών Σχολείων"3. Ο Σαράτσης προτείνει "ηλαττωμένη" διδασκαλία των αρχαίων, άφθονη νέα ελληνική γλώσσα και φιλολογία, γαλλικά4, "περισσοτέρα διδασκαλία των φυσιογνωστικών μαθημάτων"5 και προσθέτει: "Πλην τούτων 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 332.

2. Στο ίδιο, σ. 333.

3. Στις αρχές του αιώνα, η διδασκαλία των οικιακών είναι ίσως περισσότερο εξελιγμένη στην Ελβετία παρά σε οποιαδήποτε άλλη χώρα της Ευρώπης. Εκεί συγκαλείται το 1908 και το Πρώτο Συνέδριο για την Εκπαίδευση στα του οίκου ("Congrès International de l'Enseignement Ménager") στο οποίο συμμετέχουν αντιπρόσωποι από το Βέλγιο, τη Γερμανία, την Αγγλία, την Ολλανδία και άλλες χώρες. Βλ. Μ. Martin, Femmes et société..., ό.π., σ. 83.

4. Βλ. "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον...", ό.π., σ. 333-335. Ο Σαράτσης πίστευε ότι η σωστή διδασκαλία της γαλλικής θα μπορούσε να προσελκύσει κορίτσια που ως τότε φοιτούσαν σε ξένα σχολεία, τα οποία κατά τη γνώμη του ασκούσαν θρησκευτικό και κοινωνικό προσηλυτισμό.

5. Ο Σαράτσης εισηγείται τη διδασκαλία φυσιογνωστικού μαθήματος εν ονόματι του γενικά παραδεκτού στόχου της γυναικείας εκπαίδευσης, δηλαδή της προετοιμασίας των μελλοντικών μητέρων: "Η κόρη η οποία θα μάθη να γνωρίζη τον κόσμον τον περί αυτής ζώντα θα εμπνεύση και εις τα τέκνα 

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/160.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εισάγω και το μάθημα της νοικοκυροσύνης όπως τούτο διδάσκεται εις τα Ελβετικά σχολεία, με υποδιαιρέσεις την υγιεινήν και νοσηλευτικήν, καθαριότητα του οίκου, κηπευτικήν και μαγειρικήν· παρ' αυτό δε θα είναι και το μάθημα της κοπτικής, ραπτικής και κεντητικής, όχι αφιερουμένης εις άχρηστα χειροτεχνήματα αλλ' εις ασπρόρουχα και φορέματα χρήσιμα διά τον όλον οικογενειακόν βίον. Περί των μαθημάτων τούτων νομίζω περιττήν πάσαν ανάπτυξιν. Σας παρακαλώ μόνον να σημειώσητε ότι εις μεν τα Γαλλικά σχολεία κατέχουσι ταύτα 10-20 ώρας καθ' εβδομάδα επί 35 της όλης διδασκαλίας, εις δε τα ελβετικά 10-15 αναλόγως της τάξεως του σχολείου"1.

Το μάθημα της νοικοκυροσύνης θα περιλάμβανε πρακτικές εφαρμογές που απαιτούσαν ευρυχωρία. Αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που ο Σαράτσης πρότεινε να στεγαστεί το σχολείο "εν ιδίω οικήματι"2. Τέλος η εισηγητική έκθεση διευκρίνιζε: "Διά δε τα τεχνικά μαθήματα (μουσικήν, ζωγραφικήν και νοικοκυρωσύνην εν γένει), θα προσκληθούν ειδικοί καθηγηταί, υπάρχοντες εν τη πόλει μας, οι οποίοι έχοντες την προς τούτο ικανότητα δεν είναι βεβαίως ανάγκη να έχουν δίπλωμα πανεπιστημιακόν"3.

Το Συμβούλιο του Δήμου Παγασών αποφάσισε την ίδρυση Ανώτερου Παρθεναγωγείου αμέσως μετά την υποβολή της εισηγητικής έκθεσης του Σαράτση. Το σχολείο άρχισε να λειτουργεί το Σεπτέμβριο του 1908, με διευθυντή τον Αλέξανδρο Δελμούζο4.

——————————————

αυτής τον πόθον της παρατηρήσεως, και συνεπεία αυτής και τας μεθόδους διά των οποίων η φύσις γίνεται υποχείριος του άνθρωπου". "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον...", ό.π., σ. 335.

1. Στο ίδιο, σ. 335.

2. Στο ίδιο, σ. 333.

3. Στο ίδιο, σ. 336.

4. Στις 3-7 Ιουνίου ο Δελμούζος δημοσίευσε στην Ακρόπολιν μία μελέτη για την εκπαίδευση και τη γλώσσα, με τίτλο "Πρόσωπα και πράγματα" (βλ. Αλ. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, Αθήνα 1958, σ. 13-30). Ο Σαράτσης τη διάβασε και με τη μεσολάβηση του Νικολάου Πολίτη πρότεινε στο Δελμούζο να αναλάβει τη διεύθυνση του Παρθεναγωγείου. Ο Δελμούζος

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/161.gif&w=600&h=3939. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

17. Ο Αλέξανδρος Δελμούζος με τις μαθήτριες και το προσωπικό στο Σχολείο του Βόλου (1910)

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/162.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Πρωταρχικό μέλημα του Δελμούζου ήταν να καταπολέμησει τη "σωματική, πνευματική και ηθική καχεξία" των μαθητριών, που πίστευε ότι ήταν αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο τα κορίτσια είχαν διαπαιδαγωγηθεί στο σπίτι και το δημοτικό, και που εκφραζόταν με την έλλειψη αυτοπεποίθησης, την αίσθηση σωματικής ανημποριάς, την τάση για "παπαγαλισμό", ψέμα και επίδειξη, το φόβο απέναντι στους δασκάλους, τη διανοητική σύγχυση και την ανεπάρκεια στην έκφραση, καθώς και την ωραιοπάθεια1.

Στα τρία χρόνια που λειτούργησε, το σχολείο προσπάθησε να μεταδώσει στις μαθήτριες το πρακτικό και θετικό πνεύμα και να διαμορφώσει την εθνική τους συνείδηση, κυρίως μέσα από τη γνώση και τη χρήση της δημοτικής γλώσσας.

Η διδασκαλία της "νοικοκυροσύνης" είναι μια πλευρά του πειράματος του Παρθεναγωγείου του Βόλου για την οποία υπάρχουν λιγοστές μόνο και αποσπασματικές πληροφορίες. Τα οικοκυρικά διδάσκονταν 3 ώρες την εβδομάδα στην πρώτη και την τρίτη, και 2 ώρες στη δευτέρα τάξη, σε σύνολο 30, 29 και 28 ωρών αντίστοιχα· το μάθημα είχε σκοπό να μεταδώσει "χρήσιμες" πρακτικές γνώσεις2.

——————————————

ήταν διευθυντής στο Παρθεναγωγείο του Βόλου από το 1908 ωσότου η λειτουργία του διακόπηκε το 1911, ύστερα από βίαιες αντιδράσεις και κατηγορίες εναντίον των πρωτεργατών του σχολείου για προσβολή της θρησκείας και της γλώσσας και παραβίαση της τάξης. Οι αντιδράσεις αυτές προκάλεσαν δικαστική επέμβαση. Ο Δελμούζος, μαζί με άλλους καθηγητές του Ανώτερου Παρθεναγωγείου και μέλη του Εργατικού Κέντρου του Βόλου, δικάστηκε και αθωώθηκε από το Εφετείο του Ναυπλίου τον Απρίλιο του 1914.

1. Για τις εντυπώσεις του νέου διευθυντή από την κατάσταση των μαθητριών του, βλ. Αλ. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό..., ό.π., σ. 40-58.

2. Σύμφωνα με το ωρολόγιο πρόγραμμα που ανασύνταξε ο Χ.Γ. Χαρίτος με βάση δημοσιεύματα του Σαράτση και του Δελμούζου, στο Το Παρθεναγωγείο και τα "Αθεϊκά" του Βόλου. Συμβολή στη μελέτη των Εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων στη νεότερη Ελλάδα, διδακτορική διατριβή. Πανεπιστήμιο Αθηνών, Εργαστήριο πειραματικής παιδαγωγικής, Αθήνα 1986, σ. 87. Βλ. και στο ίδιο, σ. 101-102.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/163.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Την πρώτη χρονιά δίδαξε στο Παρθεναγωγείο η Ευφροσύνη Κουτσοπούλου, πτυχιούχος της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής των Αθηνών1. Στις 9.10. 1908 ο Δελμούζος γράφει στη μνηστή του: "Μαγειρική αυτό το χρόνο δε θάχουν. Τα 2 επόμενα. Τότε θάρθη και η υγιεινή. Τώρα κάνουν κοπτική -ασπρόρρουχα- και ραπτική"3.

Η Κουτσοπούλου όμως δεν ευδοκίμησε. Το καλοκαίρι του 1909, όταν ο Δελμούζος ταξίδεψε στην Ελβετία και τη Γαλλία, επισκέφθηκε σχολεία θηλέων, αναζητώντας μία καθηγήτρια που θα μπορούσε να διδάσκει γυμναστική, γαλλικά και ραπτική, να συνοδεύει τις μαθήτριες σε μερικούς από τους περιπάτους τους και συγχρόνως να αναλάβει και χρέη υποδιευθύντριας. Στις 19.8.1909 γράφει στο Σαράτση ότι έβαλε αγγελία στην Agence des Institutrices της Γενεύης, ζητώντας δασκάλα που να διδάσκει, μεταξύ άλλων, και τέσσερις ώρες κοπτική και ραπτική σε κάθε τάξη. Φοβάται όμως ότι οι ώρες του μαθήματος αυτού θα πρέπει να ελαττωθούν, μια και τα χρήματα για το μισθό της δασκάλας είναι περιορισμένα: "Είναι βέβαια δυνατό να διδάξη μόνο 6 ώρ. κοπτική, με 30 δρχ. επί πλέον, αλλά υποθέτω ότι δε φτάνουν καθόλου από 3 ώρ. σε κάθε τάξι". Στο ίδιο γράμμα γράφει επίσης: "Νομίζω προτιμότερο να διδάσκη η υποδιευθ[ύντρια] και το μάθημα της κοπτικής για να αποφύγωμε την διδακτ[ική] ανικανότητα της δος Κουτσοπουλου"3.

Τη δυσαρέσκειά του για την Κουτσοπούλου εκφράζει και στο επόμενο γράμμα του στο Σαράτση (30.8.1909): "Όσο αληθινό κι αν είναι πως δύσκολα επιβάλλεται ένα νέο κορίτσι, τόσο πάλι

——————————————

1. Βλ. Χ.Γ. Χαρίτος, Το Παρθεναγωγείο και τα "Αθεϊκά" του Βόλου. Η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών, Βόλος 1980, σ. 27, 43. Πρόκειται για την Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως των Ελληνίδων.

2. Στο ίδιο, σ. 237.

3. Στο ίδιο, σ. 41.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/164.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αληθ[ινό] είναι πως η επιβολή είναι ζήτημα χαρακτήρος και όχι ηλικίας (ίδ. Κουτσοπούλου και Πούλακα)"1.

Τελικά, ύστερα από πολλές περιπέτειες, ο Δελμούζος καταλήγει στη γαλλίδα Seurin. Κατά το σχολικό έτος 1909-1910, η Seurin δίδαξε συνολικά 22 ώρες, 6 από τις οποίες κοπτική2. Από την αλληλογραφία του Δελμούζου με το Σαράτση φαίνεται ότι οι μισθολογικές απαιτήσεις και η επιμονή της να παραδίδει εξωτερικά μαθήματα δημιούργησαν αρκετά προβλήματα. Αυτά όμως δεν ήταν τα μόνα. Στις 26.6.1910 ο Δελμούζος γράφει: "Να Σου όμως, η κυρία αυτή εδήλωσε στην αρχή με γράμμα της πως είναι σε θέση να διδάξη σουηδ. γυμναστική και εν μέρει πρακτική ραπτική, γι' αυτό και τη δεχτήκαμε. Αν απέτυχε, μάλιστα στην ραπτική, φταίει γιατί η ίδια έδειξε στα παιδιά πως δεν αγαπά αυτό το μάθημα. Την κοπτική και ρ[απτική] τής την αφήσαμε, γυμναστική όμως οφείλει να διδάξη και φέτος"3.

Λίγες μέρες αργότερα (1.7.1910) ο Σαράτσης γράφει στο Δελμούζο: "[Η Seurin] για μαγειρική ούτε ν' ακούση θέλει. [...] Ώστε πρέπει να περιμένουμε από την Ηλ[ιακοπούλου] η οποία ίσως είνε πχιό (sic) νοικοκυρεμένη και θελήση να μαγειρεύη!"4 Ο Δελμούζος τού απαντάει ότι η γνώμη του Πολίτη για τη Μυρσίνη Ηλιακοπουλου "δεν είναι καθόλου κολακευτική". Γράφει επίσης: "Ο Δραγούμης μού σύστησε κάποια Μπηγάτση ή Μπηγάτου, με την παρατήρηση ότι είναι καλή αλλά καθαρευουσιάνα. Φυσικά δε μας κάνει"5. Υπενθυμίζει ακόμη την αρχική δήλωση της γαλλίδας δασκάλας, ότι προτιμάει τη μαγειρική από την κοπτική.

Στις 8.7.1910 ο Σαράτσης τού γράφει: "Ως προς τη μαγειρική σε έγραψα τι μου είπε [η Seurin]. Αλλά έχω την ελπίδα να την

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 44.

2. Στο ίδιο, σ. 38.

3. Στο ίδιο, σ. 48.

4. Στο ίδιο, σ. 51

5. Στο ίδιο, σ. 52. Ο Χ.Γ. Χαρίτος σημειώνει ότι η Μυρσίνη [Κλεάνθους;] Ηλιακοπούλου και η Μπηγάτση (σ. 54) είναι φιλόλογοι.

Σελ. 164
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 145
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    Β΄ ΜΕΡΟΣ

    10