Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 157-176 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/157.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ότι στο συνέδριο τέθηκε επίσημα και δημόσια το ζήτημα της γυναικείας αγωγής. Όσον αφορά τις προτάσεις που διατυπώθηκαν για την εκπαίδευση στα του οίκου, αυτές σε μεγάλο βαθμό συγκεφαλαιώνουν και επαναλαμβάνουν παλαιότερα αιτήματα. Το κυριότερο από αυτά, το αίτημα για μόρφωση που να ανταποκρίνεται στις καθημερινές ανάγκες του νοικοκυριού, θα συνεχίσει να προβάλλεται επίμονα ως απαραίτητο στοιχείο της μεταρρύθμισης των προγραμμάτων για την εκπαίδευση των κοριτσιών.

Το Παρθεναγωγείο του Βόλου

Στο Κρυφό σκολειό, ο Αλέξανδρος Δελμούζος γράφει ότι με τις προτάσεις του τμήματος της γυναικείας αγωγής του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου "εκδηλώθηκε μια γενικότερη παιδαγωγική βούληση. Κύριο γνώρισμά της είναι το θετικό και πραχτικό πνεύμα", που διαφαίνεται στην προσπάθεια να αντιμετωπίσει η εκπαίδευση τις ανάγκες της σύγχρονης ζωής, αλλά και "τα περασμένα"1. Η ίδια αυτή παιδαγωγική βούληση απέκτησε σάρκα και οστά στο Παρθεναγωγείο του Βόλου. Κύριο όμως μέσο για την πραγμάτωσή της εκεί ήταν η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας.

Το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο του Βόλου ιδρύθηκε το 1908, με πρωτοβουλία του Δημοτικού Συμβουλίου Παγασών2.

——————————————

1. Αλ. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό 1908-1911, Αθήνα 1950, σ. 20.

2. Το πρόβλημα της εκπαίδευσης των κοριτσιών που ήθελαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους απασχολούσε το Δημοτικό Συμβούλιο από το 1902. Όπως και στις άλλες πόλεις, οι απόφοιτες του δημοτικού στο Βόλο είχαν τρεις επιλογές: να διακόψουν τις σπουδές τους, να γραφτούν σε κάποιο από τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ή να φοιτήσουν σε ένα ξένο παρθεναγωγείο. Ο δήμος προσπάθησε να δημιουργήσει μια εναλλακτική λύση, προσθέτοντας δύο ανώτερες τάξεις στο A' Δημοτικό Σχολείο Θηλέων. Το 1907 ωστόσο έκρινε ότι η προσπάθεια αυτή είχε αποτύχει: οι δύο τάξεις ακολουθούσαν το πρόγραμμα του Αρσακείου, που έδινε μονόπλευρη έμφαση στην προετοιμασία

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/158.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Στις 7 Δεκεμβρίου του 1907 το Δ.Σ. συνέστησε επιτροπή, που σκοπό είχε να μελετήσει το ζήτημα της εκπαίδευσης των κοριτσιών των αστικών οικογενειών του Βόλου1. Στις 8 Σεπτεμβρίου του 1908 ο γιατρός Δημήτρης Σαράτσης παρουσίασε στο Δ.Σ. την εισηγητική έκθεση που είχε συντάξει και που αναφερόταν στην ίδρυση ανώτερου παρθεναγωγείου από το δήμο. Ο Σαράτσης έκρινε "την δημιουργίαν [...] του Παρθεναγωγείου [...] λείαν επείγουσαν καθόσον εκ της αναπτύξεως του ωραίου φύλου -των μητέρων του μέλλοντος- εξαρτάται η μόρφωσις αγαθών τέκνων, αρίστων πολιτών τιμώντων την οικογένειαν και την Πατρίδα"2.

Ο Σαράτσης θεωρούσε ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών έπρεπε να έχει διπλό σκοπό: "Αφ' ενός πρέπει να τείνη εις μόρφωσιν του πνεύματος και δημιουργίαν χαρακτήρος και αφ' ετέρου να χορηγήση όλας εκείνας τας πρακτικάς γνώσεις, διά των οποίων η σημερινή μαθήτρια θα καταστή εν τω μέλλοντι πρότυπον μητρός, συζύγου και νοικοκυράς". Το διπλό αυτό σκοπό αποδέχονταν οι "διαπρεπείς λόγιοι" που είχε συμβουλευτεί ο εισηγητής: ο Γ. Δροσίνης, γεν. επιθεωρητής της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, ο Γ. Παπασωτηρίου, διευθυντής του Διδασκαλείου Κρήτης, ο Ν. Καπετανάκης, παιδαγωγός και διευθύνων την Εμπορική Σχολή της Χάλκης, και η Κ. Παρρέν. Εκτός από τη γνώμη τους, ο Σαράτσης συμβουλεύτηκε τα πρακτικά του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου, το σύγγραμμα Εθνική αγωγή (1904) και διάφορες γαλλικές και γερμανικές παιδαγωγικές μελέτες. Μελέτησε επίσης

——————————————

της δασκάλας, και λειτουργούσαν χωρίς το κατάλληλο διδακτικό προσωπικό και χωρίς διεύθυνση. Βλ. "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον, υπό του κ. Δημ. Ι. Σαράτση, ιατρού και Δημ. Συμβούλου, κατά την συνεδρίασιν της 8 Σεπτ. 1908", στο Χαράλαμπος Γ. Χαρίτος (επιμ.), "Η εισηγητική έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", Θεσσαλική Εστία 32 (1978), σ. 329, 331.

1. Την επιτροπή αποτελούσαν τα μέλη του συμβουλίου Περ. Αποστολίδης, Νικ. Ζαρλής, Δημ. Σαράτσης, Αγ. Παπαγεωργιάδης και Κ. Χρυσοχοΐδης.

2. "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον...", ό.π., σ. 338.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/159.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

τα προγράμματα του Αμερικανικού Παρθεναγωγείου της Κωνσταντινουπόλεως, των σχολείων μέσης εκπαίδευσης της Λωζάνης και των γαλλικών ανώτερων παρθεναγωγείων1.

Σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, το Ανώτερο Παρθεναγωγείο του Βόλου θα ήταν τριετές. Το μισό ή τα δύο τρίτα των δαπανών του θα αναλάμβαναν οι γονείς των μαθητριών και τα υπόλοιπα έξοδα θα κάλυπτε ο δήμος. Για το διδακτικό προσωπικό η έκθεση προέβλεπε τα εξής: "[...] αποτελείται εξ ενός διευθυντού, είτε διευθυντρίας, διδάκτορος της φιλοσοφίας, μιας Γαλλίδος διδασκαλίσσης, με ανώτερον πτυχίον, μιας πρωτοβαθμίου διδασκαλίσσης κεκτημένης την περί την κοπτικήν και ραπτικήν μάθησιν, ενός καθηγητού της μουσικής, ενός της υγιεινής και νοσηλευτικής και ενός καθηγητού της ζωγραφικής"2.

Το πρόγραμμα του σχολείου "ομοιάζει προς τα προγράμματα των αντιστοίχων Ελβετικών Σχολείων"3. Ο Σαράτσης προτείνει "ηλαττωμένη" διδασκαλία των αρχαίων, άφθονη νέα ελληνική γλώσσα και φιλολογία, γαλλικά4, "περισσοτέρα διδασκαλία των φυσιογνωστικών μαθημάτων"5 και προσθέτει: "Πλην τούτων 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 332.

2. Στο ίδιο, σ. 333.

3. Στις αρχές του αιώνα, η διδασκαλία των οικιακών είναι ίσως περισσότερο εξελιγμένη στην Ελβετία παρά σε οποιαδήποτε άλλη χώρα της Ευρώπης. Εκεί συγκαλείται το 1908 και το Πρώτο Συνέδριο για την Εκπαίδευση στα του οίκου ("Congrès International de l'Enseignement Ménager") στο οποίο συμμετέχουν αντιπρόσωποι από το Βέλγιο, τη Γερμανία, την Αγγλία, την Ολλανδία και άλλες χώρες. Βλ. Μ. Martin, Femmes et société..., ό.π., σ. 83.

4. Βλ. "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον...", ό.π., σ. 333-335. Ο Σαράτσης πίστευε ότι η σωστή διδασκαλία της γαλλικής θα μπορούσε να προσελκύσει κορίτσια που ως τότε φοιτούσαν σε ξένα σχολεία, τα οποία κατά τη γνώμη του ασκούσαν θρησκευτικό και κοινωνικό προσηλυτισμό.

5. Ο Σαράτσης εισηγείται τη διδασκαλία φυσιογνωστικού μαθήματος εν ονόματι του γενικά παραδεκτού στόχου της γυναικείας εκπαίδευσης, δηλαδή της προετοιμασίας των μελλοντικών μητέρων: "Η κόρη η οποία θα μάθη να γνωρίζη τον κόσμον τον περί αυτής ζώντα θα εμπνεύση και εις τα τέκνα 

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/160.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εισάγω και το μάθημα της νοικοκυροσύνης όπως τούτο διδάσκεται εις τα Ελβετικά σχολεία, με υποδιαιρέσεις την υγιεινήν και νοσηλευτικήν, καθαριότητα του οίκου, κηπευτικήν και μαγειρικήν· παρ' αυτό δε θα είναι και το μάθημα της κοπτικής, ραπτικής και κεντητικής, όχι αφιερουμένης εις άχρηστα χειροτεχνήματα αλλ' εις ασπρόρουχα και φορέματα χρήσιμα διά τον όλον οικογενειακόν βίον. Περί των μαθημάτων τούτων νομίζω περιττήν πάσαν ανάπτυξιν. Σας παρακαλώ μόνον να σημειώσητε ότι εις μεν τα Γαλλικά σχολεία κατέχουσι ταύτα 10-20 ώρας καθ' εβδομάδα επί 35 της όλης διδασκαλίας, εις δε τα ελβετικά 10-15 αναλόγως της τάξεως του σχολείου"1.

Το μάθημα της νοικοκυροσύνης θα περιλάμβανε πρακτικές εφαρμογές που απαιτούσαν ευρυχωρία. Αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που ο Σαράτσης πρότεινε να στεγαστεί το σχολείο "εν ιδίω οικήματι"2. Τέλος η εισηγητική έκθεση διευκρίνιζε: "Διά δε τα τεχνικά μαθήματα (μουσικήν, ζωγραφικήν και νοικοκυρωσύνην εν γένει), θα προσκληθούν ειδικοί καθηγηταί, υπάρχοντες εν τη πόλει μας, οι οποίοι έχοντες την προς τούτο ικανότητα δεν είναι βεβαίως ανάγκη να έχουν δίπλωμα πανεπιστημιακόν"3.

Το Συμβούλιο του Δήμου Παγασών αποφάσισε την ίδρυση Ανώτερου Παρθεναγωγείου αμέσως μετά την υποβολή της εισηγητικής έκθεσης του Σαράτση. Το σχολείο άρχισε να λειτουργεί το Σεπτέμβριο του 1908, με διευθυντή τον Αλέξανδρο Δελμούζο4.

——————————————

αυτής τον πόθον της παρατηρήσεως, και συνεπεία αυτής και τας μεθόδους διά των οποίων η φύσις γίνεται υποχείριος του άνθρωπου". "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον...", ό.π., σ. 335.

1. Στο ίδιο, σ. 335.

2. Στο ίδιο, σ. 333.

3. Στο ίδιο, σ. 336.

4. Στις 3-7 Ιουνίου ο Δελμούζος δημοσίευσε στην Ακρόπολιν μία μελέτη για την εκπαίδευση και τη γλώσσα, με τίτλο "Πρόσωπα και πράγματα" (βλ. Αλ. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, Αθήνα 1958, σ. 13-30). Ο Σαράτσης τη διάβασε και με τη μεσολάβηση του Νικολάου Πολίτη πρότεινε στο Δελμούζο να αναλάβει τη διεύθυνση του Παρθεναγωγείου. Ο Δελμούζος

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/161.gif&w=600&h=3939. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

17. Ο Αλέξανδρος Δελμούζος με τις μαθήτριες και το προσωπικό στο Σχολείο του Βόλου (1910)

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/162.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Πρωταρχικό μέλημα του Δελμούζου ήταν να καταπολέμησει τη "σωματική, πνευματική και ηθική καχεξία" των μαθητριών, που πίστευε ότι ήταν αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο τα κορίτσια είχαν διαπαιδαγωγηθεί στο σπίτι και το δημοτικό, και που εκφραζόταν με την έλλειψη αυτοπεποίθησης, την αίσθηση σωματικής ανημποριάς, την τάση για "παπαγαλισμό", ψέμα και επίδειξη, το φόβο απέναντι στους δασκάλους, τη διανοητική σύγχυση και την ανεπάρκεια στην έκφραση, καθώς και την ωραιοπάθεια1.

Στα τρία χρόνια που λειτούργησε, το σχολείο προσπάθησε να μεταδώσει στις μαθήτριες το πρακτικό και θετικό πνεύμα και να διαμορφώσει την εθνική τους συνείδηση, κυρίως μέσα από τη γνώση και τη χρήση της δημοτικής γλώσσας.

Η διδασκαλία της "νοικοκυροσύνης" είναι μια πλευρά του πειράματος του Παρθεναγωγείου του Βόλου για την οποία υπάρχουν λιγοστές μόνο και αποσπασματικές πληροφορίες. Τα οικοκυρικά διδάσκονταν 3 ώρες την εβδομάδα στην πρώτη και την τρίτη, και 2 ώρες στη δευτέρα τάξη, σε σύνολο 30, 29 και 28 ωρών αντίστοιχα· το μάθημα είχε σκοπό να μεταδώσει "χρήσιμες" πρακτικές γνώσεις2.

——————————————

ήταν διευθυντής στο Παρθεναγωγείο του Βόλου από το 1908 ωσότου η λειτουργία του διακόπηκε το 1911, ύστερα από βίαιες αντιδράσεις και κατηγορίες εναντίον των πρωτεργατών του σχολείου για προσβολή της θρησκείας και της γλώσσας και παραβίαση της τάξης. Οι αντιδράσεις αυτές προκάλεσαν δικαστική επέμβαση. Ο Δελμούζος, μαζί με άλλους καθηγητές του Ανώτερου Παρθεναγωγείου και μέλη του Εργατικού Κέντρου του Βόλου, δικάστηκε και αθωώθηκε από το Εφετείο του Ναυπλίου τον Απρίλιο του 1914.

1. Για τις εντυπώσεις του νέου διευθυντή από την κατάσταση των μαθητριών του, βλ. Αλ. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό..., ό.π., σ. 40-58.

2. Σύμφωνα με το ωρολόγιο πρόγραμμα που ανασύνταξε ο Χ.Γ. Χαρίτος με βάση δημοσιεύματα του Σαράτση και του Δελμούζου, στο Το Παρθεναγωγείο και τα "Αθεϊκά" του Βόλου. Συμβολή στη μελέτη των Εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων στη νεότερη Ελλάδα, διδακτορική διατριβή. Πανεπιστήμιο Αθηνών, Εργαστήριο πειραματικής παιδαγωγικής, Αθήνα 1986, σ. 87. Βλ. και στο ίδιο, σ. 101-102.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/163.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Την πρώτη χρονιά δίδαξε στο Παρθεναγωγείο η Ευφροσύνη Κουτσοπούλου, πτυχιούχος της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής των Αθηνών1. Στις 9.10. 1908 ο Δελμούζος γράφει στη μνηστή του: "Μαγειρική αυτό το χρόνο δε θάχουν. Τα 2 επόμενα. Τότε θάρθη και η υγιεινή. Τώρα κάνουν κοπτική -ασπρόρρουχα- και ραπτική"3.

Η Κουτσοπούλου όμως δεν ευδοκίμησε. Το καλοκαίρι του 1909, όταν ο Δελμούζος ταξίδεψε στην Ελβετία και τη Γαλλία, επισκέφθηκε σχολεία θηλέων, αναζητώντας μία καθηγήτρια που θα μπορούσε να διδάσκει γυμναστική, γαλλικά και ραπτική, να συνοδεύει τις μαθήτριες σε μερικούς από τους περιπάτους τους και συγχρόνως να αναλάβει και χρέη υποδιευθύντριας. Στις 19.8.1909 γράφει στο Σαράτση ότι έβαλε αγγελία στην Agence des Institutrices της Γενεύης, ζητώντας δασκάλα που να διδάσκει, μεταξύ άλλων, και τέσσερις ώρες κοπτική και ραπτική σε κάθε τάξη. Φοβάται όμως ότι οι ώρες του μαθήματος αυτού θα πρέπει να ελαττωθούν, μια και τα χρήματα για το μισθό της δασκάλας είναι περιορισμένα: "Είναι βέβαια δυνατό να διδάξη μόνο 6 ώρ. κοπτική, με 30 δρχ. επί πλέον, αλλά υποθέτω ότι δε φτάνουν καθόλου από 3 ώρ. σε κάθε τάξι". Στο ίδιο γράμμα γράφει επίσης: "Νομίζω προτιμότερο να διδάσκη η υποδιευθ[ύντρια] και το μάθημα της κοπτικής για να αποφύγωμε την διδακτ[ική] ανικανότητα της δος Κουτσοπουλου"3.

Τη δυσαρέσκειά του για την Κουτσοπούλου εκφράζει και στο επόμενο γράμμα του στο Σαράτση (30.8.1909): "Όσο αληθινό κι αν είναι πως δύσκολα επιβάλλεται ένα νέο κορίτσι, τόσο πάλι

——————————————

1. Βλ. Χ.Γ. Χαρίτος, Το Παρθεναγωγείο και τα "Αθεϊκά" του Βόλου. Η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών, Βόλος 1980, σ. 27, 43. Πρόκειται για την Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως των Ελληνίδων.

2. Στο ίδιο, σ. 237.

3. Στο ίδιο, σ. 41.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/164.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αληθ[ινό] είναι πως η επιβολή είναι ζήτημα χαρακτήρος και όχι ηλικίας (ίδ. Κουτσοπούλου και Πούλακα)"1.

Τελικά, ύστερα από πολλές περιπέτειες, ο Δελμούζος καταλήγει στη γαλλίδα Seurin. Κατά το σχολικό έτος 1909-1910, η Seurin δίδαξε συνολικά 22 ώρες, 6 από τις οποίες κοπτική2. Από την αλληλογραφία του Δελμούζου με το Σαράτση φαίνεται ότι οι μισθολογικές απαιτήσεις και η επιμονή της να παραδίδει εξωτερικά μαθήματα δημιούργησαν αρκετά προβλήματα. Αυτά όμως δεν ήταν τα μόνα. Στις 26.6.1910 ο Δελμούζος γράφει: "Να Σου όμως, η κυρία αυτή εδήλωσε στην αρχή με γράμμα της πως είναι σε θέση να διδάξη σουηδ. γυμναστική και εν μέρει πρακτική ραπτική, γι' αυτό και τη δεχτήκαμε. Αν απέτυχε, μάλιστα στην ραπτική, φταίει γιατί η ίδια έδειξε στα παιδιά πως δεν αγαπά αυτό το μάθημα. Την κοπτική και ρ[απτική] τής την αφήσαμε, γυμναστική όμως οφείλει να διδάξη και φέτος"3.

Λίγες μέρες αργότερα (1.7.1910) ο Σαράτσης γράφει στο Δελμούζο: "[Η Seurin] για μαγειρική ούτε ν' ακούση θέλει. [...] Ώστε πρέπει να περιμένουμε από την Ηλ[ιακοπούλου] η οποία ίσως είνε πχιό (sic) νοικοκυρεμένη και θελήση να μαγειρεύη!"4 Ο Δελμούζος τού απαντάει ότι η γνώμη του Πολίτη για τη Μυρσίνη Ηλιακοπουλου "δεν είναι καθόλου κολακευτική". Γράφει επίσης: "Ο Δραγούμης μού σύστησε κάποια Μπηγάτση ή Μπηγάτου, με την παρατήρηση ότι είναι καλή αλλά καθαρευουσιάνα. Φυσικά δε μας κάνει"5. Υπενθυμίζει ακόμη την αρχική δήλωση της γαλλίδας δασκάλας, ότι προτιμάει τη μαγειρική από την κοπτική.

Στις 8.7.1910 ο Σαράτσης τού γράφει: "Ως προς τη μαγειρική σε έγραψα τι μου είπε [η Seurin]. Αλλά έχω την ελπίδα να την

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 44.

2. Στο ίδιο, σ. 38.

3. Στο ίδιο, σ. 48.

4. Στο ίδιο, σ. 51

5. Στο ίδιο, σ. 52. Ο Χ.Γ. Χαρίτος σημειώνει ότι η Μυρσίνη [Κλεάνθους;] Ηλιακοπούλου και η Μπηγάτση (σ. 54) είναι φιλόλογοι.

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/165.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

κάνω να δεχθή με ταις 30 δρ. τον μήνα που θα της δώσουμε επί τέλους εν ανάγκη, εάν η κουζίνα δεν εγκρίνουμε να διδαχθή από κανένα άλλο πρόσωπο πχιό έμπειρο. Είδα τας κρίσεις του Πολίτη για την Ηλ[ιακοπούλου] και συμμερίζομαι τους φόβους του και τους δικούς σου. Έχω όμως την ιδέα ότι αυτά τα ελαττώματα θα τα έχη οιαδήποτε γυναίκα, εκτός της Παρρέν, την οποίαν βέβαια δεν μπορούμε να φέρωμε!"1

Για τη διδασκαλία της "νοικοκυροσύνης" στον τρίτο χρόνο της λειτουργίας του σχολείου δεν έχουμε καθόλου πληροφορίες. Όπως και να 'ναι πάντως, η Ηλιακοπούλου δεν προσλήφθηκε.

Το γεγονός ότι στο Κρυφό σκολειό ο Δελμούζος δεν αναφέρεται διεξοδικά στη διδασκαλία της "νοικοκυροσύνης" είναι ίσως ένδειξη ότι το θέμα δεν τον απασχόλησε ιδιαίτερα. Από την άλλη μεριά όμως, η φροντίδα του να βρει καθηγήτρια για την κοπτική και ραπτική δείχνει ότι έδινε σε αυτό το μάθημα κάποια σημασία. Εξάλλου σε γράμμα που απευθύνει στις μαθήτριές του μετά το κλείσιμο του σχολείου (8.7.1911), ο ίδιος παραδέχεται ότι η διδασκαλία της κοπτικής-ραπτικής δεν ήταν αυτή που θα έπρεπε: "[...] τα τεχνικά μαθήματα, κοπτική δηλαδή, ραπτική, μαγειρική κλπ. δεν είχαν τον άνθρωπό τους"2.

Η διδασκαλία της κοπτικής-ραπτικής πάντως και η φροντίδα που κατέβαλαν ο Δελμούζος και ο Σαράτσης για να διδαχτούν οι μαθήτριες μαγειρική συμφωνούσαν με το πρακτικό πνεύμα που επιδίωκε το Παρθεναγωγείο, καθώς και με ορισμένες από τις προτάσεις του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου3. Ακόμα,

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 56. Σημειώνουμε ότι η Παρρέν εκφράζει θετικά σχόλια για το Παρθεναγωγείο στο άρθρο "Πρότυπο δημοτικό σχολείο", Εφημερίς των Κυριών 24/986 (1910), σ. 1167.

2. Αλ. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό..., ό.π., σ. 286-269.

3. Ο Αλ. Δελμούζος (στο ίδιο, σ. 13-14) συμπεριλαμβάνει τα πολύπλοκα κεντήματα ανάμεσα στα στοιχεία που συγκροτούν το "ιδανικό της 

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/166.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

όσο ελλιπής κι αν ήταν η εκπαίδευση στα του οίκου, εντάχθηκε στην ευρύτερη "ανθρωπιστική, εθνική, θετική και πρακτική μόρφωση"1 που επιδίωκε το Παρθεναγωγείο, και που στο σύνολό της απέβλεπε στην προετοιμασία των κοριτσιών για το μελλοντικό ρόλο τους στην οικογένεια. Το ανθρωπιστικό, εθνικό και πρακτικό ιδεώδες που εμπνέει "το -πρώτο και ουσιαστικά το μόνο ως σήμερα- σχολείο με διαφορετικό παιδευτικό προσανατολισμό"2 δεν προβάλλει κανέναν αντίλογο στην κυρίαρχη αντίληψη για τον πρωταρχικό προορισμό των γυναικών. Οι αρχές του εκπαιδευτικού δημοτικισμού, πάνω στις οποίες στηρίχτηκε το σχολείο, δεν αφορούν ούτε μόνο την εκπαίδευση των κοριτσιών ούτε κυρίως αυτήν. Προσπαθώντας να υλοποιήσει ένα όραμα που δεν αμφισβητούσε ριζικά τη θέση των γυναικών στην οικογένεια και την κοινωνία, ο Δελμούζος αποδέχτηκε τα καθήκοντα των μελλοντικών συζύγων και μητέρων ως τον κύριο παράγοντα που καθορίζει τις μορφωτικές ανάγκες των μαθητριών. Οι επαναστατικές παιδαγωγικές μέθοδοι που εισήγαγε δεν αμφισβητούσαν τη "φυσική" καταβολή του προορισμού των κοριτσιών· απελευθέρωναν κυρίως την εκπαίδευσή τους από τα δεσμά του ψευτοκλασικισμού και του αυταρχισμού των δασκάλων και από την τυραννία του προτύπου της κούκλας, και την προσανατόλιζαν στις απαιτήσεις μιας σύγχρονης καλλιεργημένης και προοδευτικής οικογένειας.

Στο γράμμα που απευθύνει στις παλιές μαθήτριές του ο Δελμούζος μιλάει για την ανάγκη να διδαχτούν τα παιδιά "τι καθήκον έχομε ως Έλληνες και ως πολίτες, ως Ελληνίδες και ως μητέρες"3. Και στο τέλος του γράμματος γράφει: "Είναι αλήθεια πως ο κύκλος όπου μπορεί να δράση κάθε κορίτσι, φαίνεται στενός και περιωρισμένος. Φαίνεται στενός, αλλά δεν είναι, αφού πεδίο δράσεως

——————————————

κούκλας", το οποίο συνυφασμένο με τον ψευτοκλασικισμό κυριαρχεί στα ανώτερα παρθεναγωγεία.

1. Στο ίδιο, σ. 226.

2. Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. λγ'.

3. Αλ. Δελμούζος, ό.π., σ. 267.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/167.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

έχει την οικογένεια, και η επίδρασις της οικογένειας στην κοινωνία είναι μεγάλη"1.

Στη διάκριση μεταξύ του πολίτη και της μητέρας και στην εκτίμηση του Δελμούζου για τη σημασία της δράσης των γυναικών στην οικογένεια αναγνωρίζουμε τις δύο ιδέες που έπαιξαν βασικό ρόλο στην εξέλιξη της εκπαίδευσης των κοριτσιών, στηρίζοντας συχνά τόσο "προοδευτικές" όσο και "συντηρητικές" απόψεις για την έκταση και το περιεχόμενό της. Στο Παρθεναγωγείο του Βόλου, όπως και σε προηγούμενες και μεταγενέστερες φάσεις της εκπαίδευσης των κοριτσιών, οι ιδέες αυτές θεμελιώνουν την ειδική διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων, χωρίς όμως να προεξοφλούν απαραίτητα και την έμπρακτη αναγνώριση της σημασίας της.

Το Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου

Τον Ιανουάριο του 1912 το Κεντρικόν Εποπτικόν Συμβούλιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, με πρόεδρο τον Γ. Παπασωτηρίου και προϊστάμενο υπουργό τον Απ. Αλεξανδρή, ζήτησε από τον Εκπαιδευτικό Όμιλο να συνεισφέρει "παρατηρήσεις περί των ατελειών του καθεστώτος προγράμματος και γνώμας ητιολογημένας περί των επιβαλλομένων τροποποιήσεων αυτού". Ο Όμιλος ανταποκρίθηκε στη σχετική εγκύκλιο και το καλοκαίρι του 1912 παρέδωσε στο Συμβούλιο Υπόμνημα με προτάσεις για το πρόγραμμα του δημοτικού, του ανώτερου παρθεναγωγείου και του διδασκαλείου κοριτσιών2. Τα δύο τρίτα του υπομνήματος, που

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 279.

2. "Πρόγραμμα Δημοτικού Σχολείου, Ανώτερου Παρθεναγωγείου και Διδασκαλείου Κοριτσιών. Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου προς το Κεντρικό Εποπτικό Συμβούλιο της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως", στο Φ. Ηλιού (επιμ ), Δημήτρης Γληνός Άπαντα, τ. Β' 1910-1914, Αθήνα 1983, σ. 100-147. Το υπόμνημα δημοσιεύτηκε αρχικά στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου Β'/γ' (1912), σ. 202-262.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/168.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αφορούσαν τη δημοτική εκπαίδευση και το διδασκαλείο, συντάχθηκαν από το Δ. Γληνό, ενώ το ενδιάμεσο κεφάλαιο για το ανώτερο παρθεναγωγείο πρέπει να γράφτηκε από το Δελμούζο, και περιλαμβάνει ολόκληρο σχεδόν το πρόγραμμα του Παρθεναγωγείου του Βόλου1.

Πραγματικά, οι προτάσεις του Ομίλου για το ανώτερο παρθεναγωγείο ακολουθούν τον προσανατολισμό του Παρθεναγωγείου του Βόλου, τον επιβεβαιώνουν και τον αποσαφηνίζουν. Σύμφωνα με το υπόμνημα, η εκπαίδευση που παρείχαν ως τότε τα ανώτερα παρθεναγωγεία ανταποκρινόταν από τη μια στην τάση των αστών να μιμούνται την επιφανειακή κατ' οίκον διδασκαλία που έδιναν οι πλούσιοι στα κορίτσια τους, κι απ' την άλλη στην επιθυμία να γίνουν οι κόρες τους καλές νοικοκυρές:

"Η δική μας κοινωνία είναι ακόμη αμόρφωτη, γι' αυτό και η ψευτοαριστοκρατική αγωγή της ευχάριστης κούκλας με τους καλούς τρόπους, τις πολυποίκιλες γνώσεις και τη λίγη γνώση υψώθηκε ως ιδανικό σ' όλη σχεδόν τη μεσαία αστική τάξη, προ πάντων στον κύκλο των μητέρων. Το ψευτοαριστοκρατικό αυτό ιδανικό αναλάμβαναν εν μέρει να πραγματοποιήσουν τα ανώτερα ιδιωτικά

——————————————

1. Βλ. Φ. Ηλιού, ό.π., σ. 533. Ο Ηλιού πάντως επισημαίνει ότι τα κείμενα είναι προϊόντα συλλογικής επεξεργασίας· άρα, πέρα από τις απόψεις των συντακτών τους, εκφράζουν πιθανότατα και αμοιβαίες υποχωρήσεις. Επιπλέον προειδοποιεί τον αναγνώστη να μην αναζητήσει στο υπόμνημα "τις συνολικές λύσεις που οραματίζονται και επιδιώκουν οι μεταρρυθμιστές". Με αποδέκτη το κράτος, το Υπόμνημα συντάχθηκε για να επηρεάσει τη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής, και δεν αντιπροσωπεύει απαραίτητα τη συνολική ιδεολογική τοποθέτηση των δημιουργών του. Η προειδοποίηση είναι χρήσιμη. Πάντως η διδασκαλία των οικιακών δε βρισκόταν έτσι κι αλλιώς στο επίκεντρο του προβληματισμού των μεταρρυθμιστών. Γνωρίζουμε ακόμη ότι η διδασκαλία των σχετικών μαθημάτων στο Σχολείο του Βόλου δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του Δελμούζου. Συνεπώς είναι δύσκολο αν όχι αδύνατο να διαπιστώσουμε τυχόν παραχωρήσεις στη διατύπωση των μεταρρυθμιστικών προτάσεων για τη διδασκαλία της "νοικοκυροσύνης" στο Υπόμνημα, εφόσον μάλιστα δεν έχουμε ενδείξεις ότι πίσω από τις προτάσεις αυτές κρύβονται ριζοσπαστικότερες θέσεις.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/169.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παρθεναγωγεία κολακεύοντας την επικίνδυνη αδυναμία των αστών. Ο αστός όμως πρώτα απ' όλα θέλει το κορίτσι του να γίνει καλή νοικοκυρά· γι' αυτό με την πρώτη τάση συνδυάστηκε και η νοικοκυρίστικη μόρφωση, δηλ. ραπτική, κοπτική, μαγειρική κλπ.".

Το γενικό αποτέλεσμα αξιολογείται με βάση το κόστος του στους άνδρες, το σπίτι, τα παιδιά και την κοινωνία: "[...] μορφώνονται μόνον επιπόλαια αδύνατα πλάσματα, πασαλειμμένα απ' όλα, χωρίς καμιά οντότητα και αυθυπαρξία. Κ' έτσι πολλές γυναίκες μάς θυμίζουν τον κισσό -χλωμιασμένο όμως και αδύναμο- που σφιχτοτυλίγεται στον πρώτο κορμό δέντρου που βρίσκει εμπρός του, για να στηριχτεί· συχνά με τον κισσό μαραίνεται και πνίγεται και το δέντρο. Τέτοια γυναίκα ούτε σπίτι μπορεί να κυβερνήσει, ούτε παιδιά ν' αναθρέψει· μ' αυτήν εκφυλίζεται, δεν προοδεύει καμιά κοινωνία"1.

Προκειμένου να καταπολεμηθεί το ιδανικό της γυναίκας-κούκλας και να αποσυμφορηθεί το επάγγελμα της δασκάλας, το υπόμνημα συνιστούσε να ιδρυθούν κλασικά και πραγματικά λύκεια τα οποία θα δέχονταν όσες απόφοιτες του νέου ανώτερου παρθεναγωγείου σκόπευαν να φοιτήσουν στο πανεπιστήμιο, καθώς και κατώτερα επαγγελματικά σχολεία (κοπτικής και ραπτικής, οικοκυρικής κτλ.) για τις απόφοιτες του δημοτικού2. Επισήμαινε πάντως ότι η παραμέληση της προετοιμασίας για το σπίτι ήταν σοβαρό μειονέκτημα της συνεκπαίδευσης, που είχε καθιερωθεί ανεπίσημα στην επαρχία για λόγους ανάγκης: "[...] σε κορίτσια που θέλουν απλώς ανώτερη μόρφωση, δίνουν μόρφωση όμοια με των αγοριών δηλ. προπαρασκευαστική για επιστημονικές= φιλολογικές σπουδές. Ό,τι πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα για τα κορίτσια ή δεν τονίζεται ή και λείπει όλως διόλου· για νοικοκυροσύνη ούτε λόγος"3.

Το πρόγραμμα που πρότεινε o Όμιλος για τα ανώτερα 

——————————————

1. "Πρόγραμμα Δημοτικού Σχολείου, Ανώτερου Παρθεναγωγείου και Διδασκαλείου Κοριτσιών...", ό.π., σ. 127-128.

2. Στο ίδιο, σ. 131.

3. Στο ίδιο, σ. 128.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/170.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παρθεναγωγεία απέβλεπε σε "μόρφωση ανθρωπιστική, εθνική και θετική". Ο σκοπός αυτών των σχολείων ήταν να μορφώσουν "Ελληνοπούλες με χαρακτήρα αυθύπαρκτο, ικανές να κυβερνήσουν το σπίτι τους και ν' αναλάβουν την ανατροφή των παιδιών τους έτσι, ώστε να εξυψώσουν την οικογένεια σε παράγοντα κοινωνικής προόδου. Να δώσουν ακόμη τη μόρφωση που θα επιτρέπει σ' όσες αποφοιτούν απ' αυτά τα σχολεία να κατεβούνε στον αγώνα της ζωής, όταν η ανάγκη το φέρει, ή για να συντηρήσουν έντιμα τον εαυτό τους ή για ν' ανακουφίσουν την οικογένειά τους"1.

Σύμφωνα με το υπόμνημα, στο ανώτερο παρθεναγωγείο τα μαθήματα που θα προετοίμαζαν τις μαθήτριες για τα ειδικά καθήκοντά τους στο σπίτι θα ήταν η χειροτεχνία, η βρεφοκομία-παιδολογία, η νοσηλευτική και η οικιακή οικονομία, και θα αντιπροσώπευαν περίπου το 7 % του συνολικού διδακτικού χρόνου, που για τις τέσσερις τάξεις προβλεπόταν να είναι 126 ώρες2.

Η χειροτεχνία θα διδασκόταν δύο ώρες στην πρώτη τάξη και τρεις στη δευτέρα, την τρίτη και την τετάρτη. To περιεχόμενό της εκφράζει το πρακτικό πνεύμα που ο Δελμούζος επιθυμούσε να κυριαρχεί και στη διδασκαλία του αντίστοιχου μαθήματος στο Σχολείο του Βόλου:

"Στη χειροτεχνία ως βάση έχομε πάντοτε το χρήσιμο συνδυασμένο με το ωραίο. Γι' αυτό οι μαθήτριες του A. Παρθεναγωγείου πρέπει ν' ασκηθούνε και τελειοποιηθούνε πρώτα απ' όλα στην Κοπτική και τη Ραπτική. Να ετοιμάζουνε δηλ. ασπρόρρουχα δικά τους και του σπιτιού και ταπλούστερα γυναικεία φορέματα. Εξακολουθούνε την άσκηση στις ταντέλλες, στο πλέξιμο και στο κέντημα, αποφεύγουν όμως εργόχειρα και ασπροκεντήματα πολύπλοκα που και τα μάτια πειράζουν και άσκοπα είναι. Προαιρετικά μπορούνε ν' ασκηθούνε στην Πηλοπλαστική, Πυροχαρακτική και την Ξυλογλυπτική, υποχρεωτική δε για όλες θα είναι η Κηπουρική.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 132.

2. Στο ίδιο, σ. 139.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/171.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Όπως και στο δημοτικό παρθεναγωγείο, έτσι κ' εδώ θα τονίζονται ανάλογα με τις διάφορες τοπικές ανάγκες και διάφορα τεχνικά μαθήματα π.χ. τυροκομία και γαλακτοκομία ή σηροτροφία και μελισσοκομία κ.τ.ό."1.

Το υπόμνημα -όπως και το πρόγραμμα του Παρθεναγωγείου του Βόλου και οι προτάσεις του Πρώτου Εκπαιδευτικού Συνεδρίου- τόνιζε την άσκηση στα πρακτικά και χρήσιμα εργόχειρα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη πλευρά της προετοιμασίας των μαθητριών για το σπίτι. Η οικιακή οικονομία, απούσα από το Σχολείο του Βόλου, εμφανίζεται σε αυτό το κείμενο του Δελμούζου εξαρτημένη από τα μαθηματικά· εντάσσεται στη δίωρη επανάληψη της πρακτικής αριθμητικής και καταστιχογραφίας στην τρίτη τάξη. Αν και το περιεχόμενό της δεν προσδιορίζεται, προφανώς αφορούσε κυρίως τον οικογενειακό προϋπολογισμό. Η νοσηλευτική, "απαραίτητη για κάθε άνθρωπο, προ πάντων όμως για κάθε γυναίκα", επρόκειτο να διδάσκεται χωριστά μία ώρα την εβδομάδα στην τετάρτη τάξη, παράλληλα με το δίωρο μάθημα της βρεφοκομίας και παιδοκομίας2.

Στο τμήμα του υπομνήματος που επεξεργάστηκε ο Γληνός και αναφερόταν στο δημοτικό το μόνο μάθημα για το οποίο προέβλεπε ξεχωριστή ύλη για τα κορίτσια ήταν η χειροτεχνία, που θα διδασκόταν τρεις ώρες την εβδομάδα στις πρώτες τέσσερις τάξεις και δύο ώρες στην πέμπτη και την έκτη. Η σχετική πρόταση αποκαλύπτει μια ξεκάθαρη αντίληψη για τα πρότυπα που θα έπρεπε να καλλιεργήσει το μάθημα στα παιδιά ανάλογα με το φύλο τους.

Έτσι στις πρώτες τρεις τάξεις του δημοτικού τα αγόρια ασχολούνται με τη χαρτοκολλητική, τη χαρτοκεντητική, την ψαθοπλεκτική και την πλαστική. Όπου είναι δυνατόν τα κορίτσια ασκούνται στις χειροτεχνίες των αγοριών, χωρίς όμως να ισχύει και το αντίστροφο. Στην πρώτη τα κορίτσια διδάσκονται τις "πρώτες οδηγίες για το ράψιμο, το καρύκωμα και το μπάλλωμα" και 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 138, 139.

2. Στο ίδιο, σ. 137, 139.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/172.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αρχίζουν πλέξιμο και κέντημα. Στη δευτέρα συνεχίζουν τις βελονιές, "καταγίνονται να ράψουν σάκκους, μαντήλια, πετσέτες και μπλούζες", πλέκουν παιδικά ρουχαλάκια και κεντούν, ενώ στην τρίτη δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους σε δυσκολότερα κεντήματα, μπαλώματα, μανταρίσματα, ραψίματα, πλεξίματα και σε δαντέλες και ψαθοπλεκτική. Στις τρεις τελευταίες τάξεις το μάθημα της χειροτεχνίας εξειδικεύεται ακόμα περισσότερο ανάλογα με το φύλο των παιδιών. Οι μαθητές κάνουν ξυλουργική, σιδηρουργική, πηλοπλαστική και ιχνογραφία με πολύπλοκα θέματα, ενώ τα κορίτσια γυμνάζονται σε ολοένα και πιο σύνθετα ραψίματα, πλεξίματα, δαντέλες και καπέλα1. Τα κορίτσια προσαρμόζονται στο ιδεώδες της άξιας νοικοκυράς, ενώ τα αγόρια προετοιμάζονται για το ρόλο του καλού μάστορα αλλά και του καλλιτέχνη.

Τα Νομοσχέδια του 1913

Τα νομοσχέδια που κατέθεσε στη Βουλή ο υπουργός Ιωάννης Τσιριμώκος στις 21 Νοεμβρίου 1913 ήταν δημιούργημα του Γληνού και σε μεγάλο βαθμό βασίζονταν στο υπόμνημα που είχε 

——————————————

1. Σύμφωνα με το Διάταγμα της 1ης Σεπτεμβρίου 1913 -υπουργός Παιδείας, Ι.Δ. Τσιριμώκος- που καθόριζε το πρόγραμμα του εξατάξιου δημοτικού, οι μαθητές και οι μαθήτριες του δημοτικού θα διδάσκονταν τη χειροτεχνία μιάμιση ώρα την εβδομάδα στις δύο πρώτες τάξεις και δύο ώρες στις υπόλοιπες τέσσερις. Όπως και η σχετική πρόταση του υπομνήματος, την οποία πιθανότατα λαβαίνει υπόψη, το διάταγμα προβλέπει διαφορετική ύλη για τα παιδιά ανάλογα με το φύλο τους. Το πρόγραμμα του 1913 πάντως είναι λιγότερο φιλόδοξο από το υπόμνημα. Για τα κορίτσια περιλαμβάνει ραπτική, κοπτική, κέντημα και πλέξιμο, δεν αναφέρει όμως δαντέλες και καπέλα, ούτε ορίζει το είδος των ρούχων που θα ράψουν οι μαθήτριες. Βλ. "Ωρολόγιον πρόγραμμα εξαταξίου Δημοτικού Σχολείου", στο Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. 92. To αναλυτικό πρόγραμμα του μαθήματος, στο Χρ. Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 112-113.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/173.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παραδοθεί στον ίδιο υπουργό την προηγούμενη χρονιά1. Μια σύγκριση με τα νομοσχέδια που είχε προτείνει το 1899 ο υπουργός Παιδείας της κυβέρνησης Γ. Θεοτόκη, Αθανάσιος Ευταξίας, δείχνει ότι τα νομοσχέδια του 1913 επαναλάμβαναν πολλά από τα αιτήματα του 1899 που αφορούσαν τη δομή και το ρόλο της εκπαίδευσης στην αστική κοινωνία, διατύπωναν όμως "πολύ σαφέστερα

——————————————

1. Βλ. Φ. Ηλιού, ό.π., σ. 534, 548. "Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια υποβληθέντα εις την Β' σύνοδον της ΙΘ' περιόδου εις την Βουλήν υπό Ιωάννου Δ. Τσιριμώκου, Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημόσιας Παιδεύσεως", στο ίδιο, σ. 185-366. Δημοσιεύτηκαν σε ειδικό τεύχος με αυτόν τον τίτλο το 1913. Με ορισμένες αλλαγές η "Γενική εισηγητική έκθεσις" αναδημοσιεύτηκε στον τόμο του Γληνού, Ένας άταφος νεκρός. Μελέτες για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, Αθήνα 1925, σ. 1-157. Από τον Ιούνιο του 1912 ο υπουργός Ι.Δ. Τσιριμώκος, διάδοχος του Απ. Αλεξανδρή και αδελφός του Μάρκου Τσιριμώκου που ήταν ηγετικό στέλεχος του Εκπαιδευτικού Ομίλου, κάλεσε τον Δ. Γληνό, που τότε εργαζόταν στο Αρσάκειο, και ζήτησε τις απόψεις του για το εκπαιδευτικό ζήτημα. Το Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου και αφού του παρέδωσε το υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου, ο Γληνός πρότεινε στον υπουργό να υιοθετήσει τις προτάσεις που περιέχονταν εκεί. Στη συνέχεια ασχολήθηκε με την προετοιμασία των νομοσχεδίων, η Γενική Εισηγητική Έκθεσις των οποίων στηρίχτηκε στο υπόμνημα. Ο Τσιριμώκος παρουσίασε τα νομοσχέδια στη Βουλή με μια εισήγηση που εντυπωσίασε το ακροατήριο και θεωρήθηκε προσωπική του επιτυχία. Σύντομα εκδηλώθηκαν έντονες αντιδράσεις κατά των προτεινόμενων μέτρων, από συλλόγους και οργανώσεις εκπαιδευτικών που θεωρούσαν ότι θίγονταν τα ιδιαίτερα συμφέροντά τους, καθώς και από τους υπέρμαχους των συντηρητικών τάσεων στην παιδεία και κυρίως από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι αντιδράσεις αυτές επηρέασαν την κυβέρνηση, με αποτέλεσμα να συζητηθούν αποσπασματικά τα νομοσχέδια και να μην ψηφιστούν τα δύο σημαντικότερα που αφορούσαν τη δημοτική και τη μέση εκπαίδευση (βλ. Φ. Ηλιού, ό.π., σ. 544-560). Αν και δημιούργημα του Γληνού, τα νομοσχέδια έπρεπε να ανταποκρίνονται στις προδιαγραφές της βενιζελικής κυβέρνησης για το είδος της μεταρρύθμισης στην οποία ήταν διαθετειμένη να προχωρήσει. Τα κείμενα δεν αποδίδουν τη συνολική αντίληψη του Γληνού για το εκπαιδευτικό ζήτημα και για τον πρόσθετο λόγο ότι στην επεξεργασία τους συνεργάστηκαν επίσης εκπαιδευτικοί του Υπουργείου Παιδείας και του Εκπαιδευτικού Ομίλου, καθώς και ο ίδιος ο Ι. Δ. Τσιριμώκος (στο ίδιο, σ. 545-548).

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/174.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

[...] την αστική διάσταση της μεταρρύθμισης, τεκμηριωμένη μάλιστα όχι μόνο παιδαγωγικά, αλλά και πολιτικά και κοινωνικά"1. Ο αστικός ορθολογισμός που τα χαρακτήριζε αποτελούσε καινοτομία και εκφραζόταν με την αντίληψη ότι το σχολείο έπρεπε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης, αντίληψη που θεμελίωνε τη διεκδίκηση ενός ενιαίου, αυτόνομου, λαϊκού δημοτικού σχολείου, υποχρεωτικού για αγόρια και κορίτσια2.

Η Γενική Εισηγητική Έκθεσις που είχε συντάξει ο Γληνός αναφέρεται διεξοδικά στην ανάγκη να μεταρρυθμιστεί η 

——————————————

1. Άννα Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι. Άγονοι αγώνες και ιδεολογικά αδιέξοδα στο μεσοπόλεμο, Αθήνα 1983, σ. 28.

2. Στο ίδιο, σ. 26, 28. Στην εισηγητική έκθεση αναφέρεται ότι τα νομοσχέδια του 1899 "αποτελούσι σπουδαιοτάτην και δυνάμεθα να είπωμεν την πρώτην επιστημονικήν συμβολήν εις την μελέτην των εκπαιδευτικών ημών πραγμάτων" ("Γενική Εισηγητική Έκθεσις εις τα Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια", στο Φ. Ηλιού, ό.π., σ. 230). Στη συνέχεια επισημαίνονται τα κυριότερα σημεία ως προς τα οποία διαφοροποιούνται τα Νομοσχέδια του 1913: προτείνουν ενιαίο ομοιόμορφο και κοινό εξαετές δημοτικό, που θα παρέχει σε όλα τα παιδιά την ίδια ηθική, εθνική και θρησκευτική αγωγή, σε αντίθεση με το διαχωρισμό της δημοτικής εκπαίδευσης σε κατώτερο και ανώτερο κύκλο που προέβλεπαν τα Νομοσχέδια του 1899. Προτείνουν επίσης να αρχίζει η μέση εκπαίδευση μετά το τέλος του δημοτικού και να διαιρείται σε δύο κύκλους, ο συντομότερος των οποίων θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παιδιών της μέσης τάξης και o εκτενέστερος στις ανάγκες των παιδιών της ανώτερης (στο ίδιο, σ. 235-237.) Βλ. Νομοσχέδιον περί δημοτικής εκπαιδεύσεως, 1 Νοεμβρ. 1899 (Αθ. Ευταξίας), σ. 1-22. Η έκθεση αναφέρεται επίσης στα νομοσχέδια των υπουργών Γ.Ν. Θεοτόκη (1889), Σ. Στάη (1908) και Απ. Αλεξανδρή (1912) ("Γενική εισηγητική εκθεσις...", ό.π., σ. 203). Σημειώνουμε ότι το "Σχέδιον Νόμου περί οργανώσεως της γυναικείας εκπαιδεύσεως" του Σ. Στάη προέβλεπε υποχρεωτική εξαετή δημοτική μόρφωση για όλα τα κορίτσια. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο, οι απόφοιτες του δημοτικού θα μπορούσαν να φοιτήσουν στις διετείς αγρονομικές, οικοκυρικές και χειροτεχνικές σχολές που επρόκειτο να ιδρυθούν ή να παρακολουθήσουν το παρθεναγωγείο. Οι απόφοιτες του παρθεναγωγείου θα μπορούσαν να συνεχίσουν στο γυμνάσιο και λύκειο και στο πανεπιστήμιο ή να φοιτήσουν στις βιοτεχνικές, καλλιτεχνικές και εμπορικές σχολές, στις σχολές δημόσιων υπηρεσιών ή στο διδασκαλείο

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/175.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

γυναικεία εκπαίδευση σε βάθος1. Τεκμηριώνει την "γενικήν καθυστέρησιν" στον τομέα αυτό και αποδίδει το υψηλό ποσοστό των αναλφάβητων γυναικών (80 %) στις "προλήψεις του λαού" και την αδιαφορία της άρχουσας τάξης:

"Και είνε μεν βεβαίως τα απώτερα αίτια του φαινομένου καθαρώς κοινωνικά, αναγόμενα εις προλήψεις του λαού, θεωρούντος περιττήν εντελώς, ενίοτε δε και επιβλαβή την μόρφωσιν εις την γυναίκα, αλλά δυστυχώς ελέγχεται και η ιθύνουσα τάξις ουδέν σχεδόν πράξασα ίνα [...] εξυψώση την Ελληνίδα γυναίκα και την Ελληνίδα μητέρα εις πεφωτισμένην σύντροφον και βοηθόν του ανδρός, εις πεφωτισμένον και οπωσδήποτε αυτοτελή συντελεστήν του κοινωνικού αγώνος και της κοινωνικής προόδου"2.

Η κατηγορία που ο Γληνός απευθύνει στην "ιθύνουσα" τάξη είναι μία έμμεση διατύπωση του στόχου της μεταρρύθμισης της γυναικείας εκπαίδευσης. Η αντίφαση μεταξύ του προτύπου της γυναίκας-βοηθού του άνδρα και της γυναίκας-αυτοτελούς συντελεστή κοινωνικών αγώνων και προόδου, αντίφαση που διαφαίνεται και στο υπόμνημα, σφραγίζει τα περισσότερα προτεινόμενα μέτρα.

Οι εκτιμήσεις του Γληνού για την επιβλαβή επιρροή των παρθεναγωγείων, που εμφυτεύουν στα κορίτσια "το αριστοκρατικόν ιδεώδες, το ιδεώδες της κοσμικής γυναικός"3, θυμίζουν τις διαπιστώσεις του τμήματος της γυναικείας αγωγής του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου, της εισηγητικής έκθεσης του Σαράτση και του υπομνήματος του Εκπαιδευτικού Ομίλου, αλλά και παλαιότερες απόψεις για την ανάγκη να προσανατολιστεί η γυναικεία εκπαίδευση σε "χρήσιμες" γνώσεις.

Δίπλα στο απωθητικό αριστοκρατικό ιδεώδες όμως, η έκθεση

——————————————

(βλ.. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια υποβληθέντα εις την Βουλήν των Ελλήνων υπό του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Σ.Ε. Στάη κατά Νοέμβριον 1908, χ.τ. χ.χ., σ. 3-4.

1. Βλ. "Γενική Εισηγητική Έκθεσις...", ό.π., σ. 202-227, 249-252.

2. Στο ίδιο, σ. 204.

3. Στο ίδιο, σ. 208.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/176.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επισημαίνει μια υγιή τάση για ανώτερη, αρτιότερη και πληρέστερη μόρφωση από αυτήν που παρέχει το δημοτικό, τάση που επικρατεί "παρά τη υγιεί αστική κοινωνία": "Η αγωγή αύτη ούσα όπως και η των αρρένων αγωγή ηθική και εθνική, ανθρωπιστική και θετική σκοπόν θα είχε να διαπλάση Ελληνίδας προς παντός με χαρακτήρα ελληνικόν και αυτοτελή ικανάς να ιδρύσωσιν οίκους τιμίους και να αναθρέψωσιν ελληνόπαιδας, ικανάς να εξυψώσωσι την ελληνικήν οικογένειαν εις συντελεστήν αληθινόν της κοινωνικής και εθνικής προαγωγής, συγχρόνως όμως να παράσχη εις αυτάς όλα τα στοιχεία, ίνα ώσιν ικαναί ή ούτως ή και συμπληρούσαι εν ανάγκη την μόρφωσίν των εις τα κατάλληλα επαγγελματικά σχολεία, να κατέλθωσιν εις τον τίμιον αγώνα της ζωής ή ανακουφίζουσαι την οικογένειάν των ή συντηρούσαι εαυτάς, ούσαι εν πάση περιπτώσει μέλη ζωντανά της πεπολιτισμένης κοινωνίας"1.

Τα νομοσχέδια, που φιλοδοξούσαν να κάνουν πραγματικότητα το ιδεώδες προς το οποίο έτεινε η "υγιής" αστική κοινωνία, πρόβαλλαν ως πρότυπο για τη γυναικεία εκπαίδευση την εκπαίδευση των αγοριών, όπως αυτή θα διαμορφωνόταν σύμφωνα με τα προτεινόμενα μέτρα. Η εισηγητική έκθεση συνιστά κοινό εκπαιδευτικό πρόγραμμα, "πλην τινων διαφορών εκπηγαζουσών εκ της διαφόρου φύσεως και της διαφόρου αποστολής του γυναικείου φύλου"2. Έτσι στο δημοτικό "η μόνη [...] διαφορά θα είνε εις το πρόγραμμα της χειροτεχνίας, εις την εν τη τελευταία τάξει προσαρμογήν των φυσιογνωστικών μαθημάτων εις τας πρακτικάς ανάγκας της γυναικός και του έργου αυτής και εις την κατά το τελευταίον έτος ελάττωσιν των ωρών της διδασκαλίας, ούτως, ώστε να μένωσι διά τας μαθητρίας αντί δύο τρία απογεύματα ελεύθερα προς αποφυγήν της κατά την τοιαύτην ηλικίαν ευκόλου σωματικής και πνευματικής κοπώσεως αυτών"3.

Η κυριότερη ίσως καινοτομία που εισήγαγαν τα νομοσχέδια

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 209.

2. Στο ίδιο, σ. 210.

3. Στο ίδιο, σ. 249.

Σελ. 176
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 157
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    ότι στο συνέδριο τέθηκε επίσημα και δημόσια το ζήτημα της γυναικείας αγωγής. Όσον αφορά τις προτάσεις που διατυπώθηκαν για την εκπαίδευση στα του οίκου, αυτές σε μεγάλο βαθμό συγκεφαλαιώνουν και επαναλαμβάνουν παλαιότερα αιτήματα. Το κυριότερο από αυτά, το αίτημα για μόρφωση που να ανταποκρίνεται στις καθημερινές ανάγκες του νοικοκυριού, θα συνεχίσει να προβάλλεται επίμονα ως απαραίτητο στοιχείο της μεταρρύθμισης των προγραμμάτων για την εκπαίδευση των κοριτσιών.

    Το Παρθεναγωγείο του Βόλου

    Στο Κρυφό σκολειό, ο Αλέξανδρος Δελμούζος γράφει ότι με τις προτάσεις του τμήματος της γυναικείας αγωγής του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου "εκδηλώθηκε μια γενικότερη παιδαγωγική βούληση. Κύριο γνώρισμά της είναι το θετικό και πραχτικό πνεύμα", που διαφαίνεται στην προσπάθεια να αντιμετωπίσει η εκπαίδευση τις ανάγκες της σύγχρονης ζωής, αλλά και "τα περασμένα"1. Η ίδια αυτή παιδαγωγική βούληση απέκτησε σάρκα και οστά στο Παρθεναγωγείο του Βόλου. Κύριο όμως μέσο για την πραγμάτωσή της εκεί ήταν η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας.

    Το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο του Βόλου ιδρύθηκε το 1908, με πρωτοβουλία του Δημοτικού Συμβουλίου Παγασών2.

    ——————————————

    1. Αλ. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό 1908-1911, Αθήνα 1950, σ. 20.

    2. Το πρόβλημα της εκπαίδευσης των κοριτσιών που ήθελαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους απασχολούσε το Δημοτικό Συμβούλιο από το 1902. Όπως και στις άλλες πόλεις, οι απόφοιτες του δημοτικού στο Βόλο είχαν τρεις επιλογές: να διακόψουν τις σπουδές τους, να γραφτούν σε κάποιο από τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ή να φοιτήσουν σε ένα ξένο παρθεναγωγείο. Ο δήμος προσπάθησε να δημιουργήσει μια εναλλακτική λύση, προσθέτοντας δύο ανώτερες τάξεις στο A' Δημοτικό Σχολείο Θηλέων. Το 1907 ωστόσο έκρινε ότι η προσπάθεια αυτή είχε αποτύχει: οι δύο τάξεις ακολουθούσαν το πρόγραμμα του Αρσακείου, που έδινε μονόπλευρη έμφαση στην προετοιμασία