Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 167-186 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/167.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

έχει την οικογένεια, και η επίδρασις της οικογένειας στην κοινωνία είναι μεγάλη"1.

Στη διάκριση μεταξύ του πολίτη και της μητέρας και στην εκτίμηση του Δελμούζου για τη σημασία της δράσης των γυναικών στην οικογένεια αναγνωρίζουμε τις δύο ιδέες που έπαιξαν βασικό ρόλο στην εξέλιξη της εκπαίδευσης των κοριτσιών, στηρίζοντας συχνά τόσο "προοδευτικές" όσο και "συντηρητικές" απόψεις για την έκταση και το περιεχόμενό της. Στο Παρθεναγωγείο του Βόλου, όπως και σε προηγούμενες και μεταγενέστερες φάσεις της εκπαίδευσης των κοριτσιών, οι ιδέες αυτές θεμελιώνουν την ειδική διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων, χωρίς όμως να προεξοφλούν απαραίτητα και την έμπρακτη αναγνώριση της σημασίας της.

Το Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου

Τον Ιανουάριο του 1912 το Κεντρικόν Εποπτικόν Συμβούλιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, με πρόεδρο τον Γ. Παπασωτηρίου και προϊστάμενο υπουργό τον Απ. Αλεξανδρή, ζήτησε από τον Εκπαιδευτικό Όμιλο να συνεισφέρει "παρατηρήσεις περί των ατελειών του καθεστώτος προγράμματος και γνώμας ητιολογημένας περί των επιβαλλομένων τροποποιήσεων αυτού". Ο Όμιλος ανταποκρίθηκε στη σχετική εγκύκλιο και το καλοκαίρι του 1912 παρέδωσε στο Συμβούλιο Υπόμνημα με προτάσεις για το πρόγραμμα του δημοτικού, του ανώτερου παρθεναγωγείου και του διδασκαλείου κοριτσιών2. Τα δύο τρίτα του υπομνήματος, που

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 279.

2. "Πρόγραμμα Δημοτικού Σχολείου, Ανώτερου Παρθεναγωγείου και Διδασκαλείου Κοριτσιών. Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου προς το Κεντρικό Εποπτικό Συμβούλιο της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως", στο Φ. Ηλιού (επιμ ), Δημήτρης Γληνός Άπαντα, τ. Β' 1910-1914, Αθήνα 1983, σ. 100-147. Το υπόμνημα δημοσιεύτηκε αρχικά στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου Β'/γ' (1912), σ. 202-262.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/168.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αφορούσαν τη δημοτική εκπαίδευση και το διδασκαλείο, συντάχθηκαν από το Δ. Γληνό, ενώ το ενδιάμεσο κεφάλαιο για το ανώτερο παρθεναγωγείο πρέπει να γράφτηκε από το Δελμούζο, και περιλαμβάνει ολόκληρο σχεδόν το πρόγραμμα του Παρθεναγωγείου του Βόλου1.

Πραγματικά, οι προτάσεις του Ομίλου για το ανώτερο παρθεναγωγείο ακολουθούν τον προσανατολισμό του Παρθεναγωγείου του Βόλου, τον επιβεβαιώνουν και τον αποσαφηνίζουν. Σύμφωνα με το υπόμνημα, η εκπαίδευση που παρείχαν ως τότε τα ανώτερα παρθεναγωγεία ανταποκρινόταν από τη μια στην τάση των αστών να μιμούνται την επιφανειακή κατ' οίκον διδασκαλία που έδιναν οι πλούσιοι στα κορίτσια τους, κι απ' την άλλη στην επιθυμία να γίνουν οι κόρες τους καλές νοικοκυρές:

"Η δική μας κοινωνία είναι ακόμη αμόρφωτη, γι' αυτό και η ψευτοαριστοκρατική αγωγή της ευχάριστης κούκλας με τους καλούς τρόπους, τις πολυποίκιλες γνώσεις και τη λίγη γνώση υψώθηκε ως ιδανικό σ' όλη σχεδόν τη μεσαία αστική τάξη, προ πάντων στον κύκλο των μητέρων. Το ψευτοαριστοκρατικό αυτό ιδανικό αναλάμβαναν εν μέρει να πραγματοποιήσουν τα ανώτερα ιδιωτικά

——————————————

1. Βλ. Φ. Ηλιού, ό.π., σ. 533. Ο Ηλιού πάντως επισημαίνει ότι τα κείμενα είναι προϊόντα συλλογικής επεξεργασίας· άρα, πέρα από τις απόψεις των συντακτών τους, εκφράζουν πιθανότατα και αμοιβαίες υποχωρήσεις. Επιπλέον προειδοποιεί τον αναγνώστη να μην αναζητήσει στο υπόμνημα "τις συνολικές λύσεις που οραματίζονται και επιδιώκουν οι μεταρρυθμιστές". Με αποδέκτη το κράτος, το Υπόμνημα συντάχθηκε για να επηρεάσει τη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής, και δεν αντιπροσωπεύει απαραίτητα τη συνολική ιδεολογική τοποθέτηση των δημιουργών του. Η προειδοποίηση είναι χρήσιμη. Πάντως η διδασκαλία των οικιακών δε βρισκόταν έτσι κι αλλιώς στο επίκεντρο του προβληματισμού των μεταρρυθμιστών. Γνωρίζουμε ακόμη ότι η διδασκαλία των σχετικών μαθημάτων στο Σχολείο του Βόλου δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του Δελμούζου. Συνεπώς είναι δύσκολο αν όχι αδύνατο να διαπιστώσουμε τυχόν παραχωρήσεις στη διατύπωση των μεταρρυθμιστικών προτάσεων για τη διδασκαλία της "νοικοκυροσύνης" στο Υπόμνημα, εφόσον μάλιστα δεν έχουμε ενδείξεις ότι πίσω από τις προτάσεις αυτές κρύβονται ριζοσπαστικότερες θέσεις.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/169.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παρθεναγωγεία κολακεύοντας την επικίνδυνη αδυναμία των αστών. Ο αστός όμως πρώτα απ' όλα θέλει το κορίτσι του να γίνει καλή νοικοκυρά· γι' αυτό με την πρώτη τάση συνδυάστηκε και η νοικοκυρίστικη μόρφωση, δηλ. ραπτική, κοπτική, μαγειρική κλπ.".

Το γενικό αποτέλεσμα αξιολογείται με βάση το κόστος του στους άνδρες, το σπίτι, τα παιδιά και την κοινωνία: "[...] μορφώνονται μόνον επιπόλαια αδύνατα πλάσματα, πασαλειμμένα απ' όλα, χωρίς καμιά οντότητα και αυθυπαρξία. Κ' έτσι πολλές γυναίκες μάς θυμίζουν τον κισσό -χλωμιασμένο όμως και αδύναμο- που σφιχτοτυλίγεται στον πρώτο κορμό δέντρου που βρίσκει εμπρός του, για να στηριχτεί· συχνά με τον κισσό μαραίνεται και πνίγεται και το δέντρο. Τέτοια γυναίκα ούτε σπίτι μπορεί να κυβερνήσει, ούτε παιδιά ν' αναθρέψει· μ' αυτήν εκφυλίζεται, δεν προοδεύει καμιά κοινωνία"1.

Προκειμένου να καταπολεμηθεί το ιδανικό της γυναίκας-κούκλας και να αποσυμφορηθεί το επάγγελμα της δασκάλας, το υπόμνημα συνιστούσε να ιδρυθούν κλασικά και πραγματικά λύκεια τα οποία θα δέχονταν όσες απόφοιτες του νέου ανώτερου παρθεναγωγείου σκόπευαν να φοιτήσουν στο πανεπιστήμιο, καθώς και κατώτερα επαγγελματικά σχολεία (κοπτικής και ραπτικής, οικοκυρικής κτλ.) για τις απόφοιτες του δημοτικού2. Επισήμαινε πάντως ότι η παραμέληση της προετοιμασίας για το σπίτι ήταν σοβαρό μειονέκτημα της συνεκπαίδευσης, που είχε καθιερωθεί ανεπίσημα στην επαρχία για λόγους ανάγκης: "[...] σε κορίτσια που θέλουν απλώς ανώτερη μόρφωση, δίνουν μόρφωση όμοια με των αγοριών δηλ. προπαρασκευαστική για επιστημονικές= φιλολογικές σπουδές. Ό,τι πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα για τα κορίτσια ή δεν τονίζεται ή και λείπει όλως διόλου· για νοικοκυροσύνη ούτε λόγος"3.

Το πρόγραμμα που πρότεινε o Όμιλος για τα ανώτερα 

——————————————

1. "Πρόγραμμα Δημοτικού Σχολείου, Ανώτερου Παρθεναγωγείου και Διδασκαλείου Κοριτσιών...", ό.π., σ. 127-128.

2. Στο ίδιο, σ. 131.

3. Στο ίδιο, σ. 128.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/170.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παρθεναγωγεία απέβλεπε σε "μόρφωση ανθρωπιστική, εθνική και θετική". Ο σκοπός αυτών των σχολείων ήταν να μορφώσουν "Ελληνοπούλες με χαρακτήρα αυθύπαρκτο, ικανές να κυβερνήσουν το σπίτι τους και ν' αναλάβουν την ανατροφή των παιδιών τους έτσι, ώστε να εξυψώσουν την οικογένεια σε παράγοντα κοινωνικής προόδου. Να δώσουν ακόμη τη μόρφωση που θα επιτρέπει σ' όσες αποφοιτούν απ' αυτά τα σχολεία να κατεβούνε στον αγώνα της ζωής, όταν η ανάγκη το φέρει, ή για να συντηρήσουν έντιμα τον εαυτό τους ή για ν' ανακουφίσουν την οικογένειά τους"1.

Σύμφωνα με το υπόμνημα, στο ανώτερο παρθεναγωγείο τα μαθήματα που θα προετοίμαζαν τις μαθήτριες για τα ειδικά καθήκοντά τους στο σπίτι θα ήταν η χειροτεχνία, η βρεφοκομία-παιδολογία, η νοσηλευτική και η οικιακή οικονομία, και θα αντιπροσώπευαν περίπου το 7 % του συνολικού διδακτικού χρόνου, που για τις τέσσερις τάξεις προβλεπόταν να είναι 126 ώρες2.

Η χειροτεχνία θα διδασκόταν δύο ώρες στην πρώτη τάξη και τρεις στη δευτέρα, την τρίτη και την τετάρτη. To περιεχόμενό της εκφράζει το πρακτικό πνεύμα που ο Δελμούζος επιθυμούσε να κυριαρχεί και στη διδασκαλία του αντίστοιχου μαθήματος στο Σχολείο του Βόλου:

"Στη χειροτεχνία ως βάση έχομε πάντοτε το χρήσιμο συνδυασμένο με το ωραίο. Γι' αυτό οι μαθήτριες του A. Παρθεναγωγείου πρέπει ν' ασκηθούνε και τελειοποιηθούνε πρώτα απ' όλα στην Κοπτική και τη Ραπτική. Να ετοιμάζουνε δηλ. ασπρόρρουχα δικά τους και του σπιτιού και ταπλούστερα γυναικεία φορέματα. Εξακολουθούνε την άσκηση στις ταντέλλες, στο πλέξιμο και στο κέντημα, αποφεύγουν όμως εργόχειρα και ασπροκεντήματα πολύπλοκα που και τα μάτια πειράζουν και άσκοπα είναι. Προαιρετικά μπορούνε ν' ασκηθούνε στην Πηλοπλαστική, Πυροχαρακτική και την Ξυλογλυπτική, υποχρεωτική δε για όλες θα είναι η Κηπουρική.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 132.

2. Στο ίδιο, σ. 139.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/171.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Όπως και στο δημοτικό παρθεναγωγείο, έτσι κ' εδώ θα τονίζονται ανάλογα με τις διάφορες τοπικές ανάγκες και διάφορα τεχνικά μαθήματα π.χ. τυροκομία και γαλακτοκομία ή σηροτροφία και μελισσοκομία κ.τ.ό."1.

Το υπόμνημα -όπως και το πρόγραμμα του Παρθεναγωγείου του Βόλου και οι προτάσεις του Πρώτου Εκπαιδευτικού Συνεδρίου- τόνιζε την άσκηση στα πρακτικά και χρήσιμα εργόχειρα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη πλευρά της προετοιμασίας των μαθητριών για το σπίτι. Η οικιακή οικονομία, απούσα από το Σχολείο του Βόλου, εμφανίζεται σε αυτό το κείμενο του Δελμούζου εξαρτημένη από τα μαθηματικά· εντάσσεται στη δίωρη επανάληψη της πρακτικής αριθμητικής και καταστιχογραφίας στην τρίτη τάξη. Αν και το περιεχόμενό της δεν προσδιορίζεται, προφανώς αφορούσε κυρίως τον οικογενειακό προϋπολογισμό. Η νοσηλευτική, "απαραίτητη για κάθε άνθρωπο, προ πάντων όμως για κάθε γυναίκα", επρόκειτο να διδάσκεται χωριστά μία ώρα την εβδομάδα στην τετάρτη τάξη, παράλληλα με το δίωρο μάθημα της βρεφοκομίας και παιδοκομίας2.

Στο τμήμα του υπομνήματος που επεξεργάστηκε ο Γληνός και αναφερόταν στο δημοτικό το μόνο μάθημα για το οποίο προέβλεπε ξεχωριστή ύλη για τα κορίτσια ήταν η χειροτεχνία, που θα διδασκόταν τρεις ώρες την εβδομάδα στις πρώτες τέσσερις τάξεις και δύο ώρες στην πέμπτη και την έκτη. Η σχετική πρόταση αποκαλύπτει μια ξεκάθαρη αντίληψη για τα πρότυπα που θα έπρεπε να καλλιεργήσει το μάθημα στα παιδιά ανάλογα με το φύλο τους.

Έτσι στις πρώτες τρεις τάξεις του δημοτικού τα αγόρια ασχολούνται με τη χαρτοκολλητική, τη χαρτοκεντητική, την ψαθοπλεκτική και την πλαστική. Όπου είναι δυνατόν τα κορίτσια ασκούνται στις χειροτεχνίες των αγοριών, χωρίς όμως να ισχύει και το αντίστροφο. Στην πρώτη τα κορίτσια διδάσκονται τις "πρώτες οδηγίες για το ράψιμο, το καρύκωμα και το μπάλλωμα" και 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 138, 139.

2. Στο ίδιο, σ. 137, 139.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/172.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αρχίζουν πλέξιμο και κέντημα. Στη δευτέρα συνεχίζουν τις βελονιές, "καταγίνονται να ράψουν σάκκους, μαντήλια, πετσέτες και μπλούζες", πλέκουν παιδικά ρουχαλάκια και κεντούν, ενώ στην τρίτη δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους σε δυσκολότερα κεντήματα, μπαλώματα, μανταρίσματα, ραψίματα, πλεξίματα και σε δαντέλες και ψαθοπλεκτική. Στις τρεις τελευταίες τάξεις το μάθημα της χειροτεχνίας εξειδικεύεται ακόμα περισσότερο ανάλογα με το φύλο των παιδιών. Οι μαθητές κάνουν ξυλουργική, σιδηρουργική, πηλοπλαστική και ιχνογραφία με πολύπλοκα θέματα, ενώ τα κορίτσια γυμνάζονται σε ολοένα και πιο σύνθετα ραψίματα, πλεξίματα, δαντέλες και καπέλα1. Τα κορίτσια προσαρμόζονται στο ιδεώδες της άξιας νοικοκυράς, ενώ τα αγόρια προετοιμάζονται για το ρόλο του καλού μάστορα αλλά και του καλλιτέχνη.

Τα Νομοσχέδια του 1913

Τα νομοσχέδια που κατέθεσε στη Βουλή ο υπουργός Ιωάννης Τσιριμώκος στις 21 Νοεμβρίου 1913 ήταν δημιούργημα του Γληνού και σε μεγάλο βαθμό βασίζονταν στο υπόμνημα που είχε 

——————————————

1. Σύμφωνα με το Διάταγμα της 1ης Σεπτεμβρίου 1913 -υπουργός Παιδείας, Ι.Δ. Τσιριμώκος- που καθόριζε το πρόγραμμα του εξατάξιου δημοτικού, οι μαθητές και οι μαθήτριες του δημοτικού θα διδάσκονταν τη χειροτεχνία μιάμιση ώρα την εβδομάδα στις δύο πρώτες τάξεις και δύο ώρες στις υπόλοιπες τέσσερις. Όπως και η σχετική πρόταση του υπομνήματος, την οποία πιθανότατα λαβαίνει υπόψη, το διάταγμα προβλέπει διαφορετική ύλη για τα παιδιά ανάλογα με το φύλο τους. Το πρόγραμμα του 1913 πάντως είναι λιγότερο φιλόδοξο από το υπόμνημα. Για τα κορίτσια περιλαμβάνει ραπτική, κοπτική, κέντημα και πλέξιμο, δεν αναφέρει όμως δαντέλες και καπέλα, ούτε ορίζει το είδος των ρούχων που θα ράψουν οι μαθήτριες. Βλ. "Ωρολόγιον πρόγραμμα εξαταξίου Δημοτικού Σχολείου", στο Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. 92. To αναλυτικό πρόγραμμα του μαθήματος, στο Χρ. Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 112-113.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/173.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παραδοθεί στον ίδιο υπουργό την προηγούμενη χρονιά1. Μια σύγκριση με τα νομοσχέδια που είχε προτείνει το 1899 ο υπουργός Παιδείας της κυβέρνησης Γ. Θεοτόκη, Αθανάσιος Ευταξίας, δείχνει ότι τα νομοσχέδια του 1913 επαναλάμβαναν πολλά από τα αιτήματα του 1899 που αφορούσαν τη δομή και το ρόλο της εκπαίδευσης στην αστική κοινωνία, διατύπωναν όμως "πολύ σαφέστερα

——————————————

1. Βλ. Φ. Ηλιού, ό.π., σ. 534, 548. "Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια υποβληθέντα εις την Β' σύνοδον της ΙΘ' περιόδου εις την Βουλήν υπό Ιωάννου Δ. Τσιριμώκου, Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημόσιας Παιδεύσεως", στο ίδιο, σ. 185-366. Δημοσιεύτηκαν σε ειδικό τεύχος με αυτόν τον τίτλο το 1913. Με ορισμένες αλλαγές η "Γενική εισηγητική έκθεσις" αναδημοσιεύτηκε στον τόμο του Γληνού, Ένας άταφος νεκρός. Μελέτες για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, Αθήνα 1925, σ. 1-157. Από τον Ιούνιο του 1912 ο υπουργός Ι.Δ. Τσιριμώκος, διάδοχος του Απ. Αλεξανδρή και αδελφός του Μάρκου Τσιριμώκου που ήταν ηγετικό στέλεχος του Εκπαιδευτικού Ομίλου, κάλεσε τον Δ. Γληνό, που τότε εργαζόταν στο Αρσάκειο, και ζήτησε τις απόψεις του για το εκπαιδευτικό ζήτημα. Το Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου και αφού του παρέδωσε το υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου, ο Γληνός πρότεινε στον υπουργό να υιοθετήσει τις προτάσεις που περιέχονταν εκεί. Στη συνέχεια ασχολήθηκε με την προετοιμασία των νομοσχεδίων, η Γενική Εισηγητική Έκθεσις των οποίων στηρίχτηκε στο υπόμνημα. Ο Τσιριμώκος παρουσίασε τα νομοσχέδια στη Βουλή με μια εισήγηση που εντυπωσίασε το ακροατήριο και θεωρήθηκε προσωπική του επιτυχία. Σύντομα εκδηλώθηκαν έντονες αντιδράσεις κατά των προτεινόμενων μέτρων, από συλλόγους και οργανώσεις εκπαιδευτικών που θεωρούσαν ότι θίγονταν τα ιδιαίτερα συμφέροντά τους, καθώς και από τους υπέρμαχους των συντηρητικών τάσεων στην παιδεία και κυρίως από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι αντιδράσεις αυτές επηρέασαν την κυβέρνηση, με αποτέλεσμα να συζητηθούν αποσπασματικά τα νομοσχέδια και να μην ψηφιστούν τα δύο σημαντικότερα που αφορούσαν τη δημοτική και τη μέση εκπαίδευση (βλ. Φ. Ηλιού, ό.π., σ. 544-560). Αν και δημιούργημα του Γληνού, τα νομοσχέδια έπρεπε να ανταποκρίνονται στις προδιαγραφές της βενιζελικής κυβέρνησης για το είδος της μεταρρύθμισης στην οποία ήταν διαθετειμένη να προχωρήσει. Τα κείμενα δεν αποδίδουν τη συνολική αντίληψη του Γληνού για το εκπαιδευτικό ζήτημα και για τον πρόσθετο λόγο ότι στην επεξεργασία τους συνεργάστηκαν επίσης εκπαιδευτικοί του Υπουργείου Παιδείας και του Εκπαιδευτικού Ομίλου, καθώς και ο ίδιος ο Ι. Δ. Τσιριμώκος (στο ίδιο, σ. 545-548).

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/174.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

[...] την αστική διάσταση της μεταρρύθμισης, τεκμηριωμένη μάλιστα όχι μόνο παιδαγωγικά, αλλά και πολιτικά και κοινωνικά"1. Ο αστικός ορθολογισμός που τα χαρακτήριζε αποτελούσε καινοτομία και εκφραζόταν με την αντίληψη ότι το σχολείο έπρεπε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης, αντίληψη που θεμελίωνε τη διεκδίκηση ενός ενιαίου, αυτόνομου, λαϊκού δημοτικού σχολείου, υποχρεωτικού για αγόρια και κορίτσια2.

Η Γενική Εισηγητική Έκθεσις που είχε συντάξει ο Γληνός αναφέρεται διεξοδικά στην ανάγκη να μεταρρυθμιστεί η 

——————————————

1. Άννα Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι. Άγονοι αγώνες και ιδεολογικά αδιέξοδα στο μεσοπόλεμο, Αθήνα 1983, σ. 28.

2. Στο ίδιο, σ. 26, 28. Στην εισηγητική έκθεση αναφέρεται ότι τα νομοσχέδια του 1899 "αποτελούσι σπουδαιοτάτην και δυνάμεθα να είπωμεν την πρώτην επιστημονικήν συμβολήν εις την μελέτην των εκπαιδευτικών ημών πραγμάτων" ("Γενική Εισηγητική Έκθεσις εις τα Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια", στο Φ. Ηλιού, ό.π., σ. 230). Στη συνέχεια επισημαίνονται τα κυριότερα σημεία ως προς τα οποία διαφοροποιούνται τα Νομοσχέδια του 1913: προτείνουν ενιαίο ομοιόμορφο και κοινό εξαετές δημοτικό, που θα παρέχει σε όλα τα παιδιά την ίδια ηθική, εθνική και θρησκευτική αγωγή, σε αντίθεση με το διαχωρισμό της δημοτικής εκπαίδευσης σε κατώτερο και ανώτερο κύκλο που προέβλεπαν τα Νομοσχέδια του 1899. Προτείνουν επίσης να αρχίζει η μέση εκπαίδευση μετά το τέλος του δημοτικού και να διαιρείται σε δύο κύκλους, ο συντομότερος των οποίων θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παιδιών της μέσης τάξης και o εκτενέστερος στις ανάγκες των παιδιών της ανώτερης (στο ίδιο, σ. 235-237.) Βλ. Νομοσχέδιον περί δημοτικής εκπαιδεύσεως, 1 Νοεμβρ. 1899 (Αθ. Ευταξίας), σ. 1-22. Η έκθεση αναφέρεται επίσης στα νομοσχέδια των υπουργών Γ.Ν. Θεοτόκη (1889), Σ. Στάη (1908) και Απ. Αλεξανδρή (1912) ("Γενική εισηγητική εκθεσις...", ό.π., σ. 203). Σημειώνουμε ότι το "Σχέδιον Νόμου περί οργανώσεως της γυναικείας εκπαιδεύσεως" του Σ. Στάη προέβλεπε υποχρεωτική εξαετή δημοτική μόρφωση για όλα τα κορίτσια. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο, οι απόφοιτες του δημοτικού θα μπορούσαν να φοιτήσουν στις διετείς αγρονομικές, οικοκυρικές και χειροτεχνικές σχολές που επρόκειτο να ιδρυθούν ή να παρακολουθήσουν το παρθεναγωγείο. Οι απόφοιτες του παρθεναγωγείου θα μπορούσαν να συνεχίσουν στο γυμνάσιο και λύκειο και στο πανεπιστήμιο ή να φοιτήσουν στις βιοτεχνικές, καλλιτεχνικές και εμπορικές σχολές, στις σχολές δημόσιων υπηρεσιών ή στο διδασκαλείο

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/175.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

γυναικεία εκπαίδευση σε βάθος1. Τεκμηριώνει την "γενικήν καθυστέρησιν" στον τομέα αυτό και αποδίδει το υψηλό ποσοστό των αναλφάβητων γυναικών (80 %) στις "προλήψεις του λαού" και την αδιαφορία της άρχουσας τάξης:

"Και είνε μεν βεβαίως τα απώτερα αίτια του φαινομένου καθαρώς κοινωνικά, αναγόμενα εις προλήψεις του λαού, θεωρούντος περιττήν εντελώς, ενίοτε δε και επιβλαβή την μόρφωσιν εις την γυναίκα, αλλά δυστυχώς ελέγχεται και η ιθύνουσα τάξις ουδέν σχεδόν πράξασα ίνα [...] εξυψώση την Ελληνίδα γυναίκα και την Ελληνίδα μητέρα εις πεφωτισμένην σύντροφον και βοηθόν του ανδρός, εις πεφωτισμένον και οπωσδήποτε αυτοτελή συντελεστήν του κοινωνικού αγώνος και της κοινωνικής προόδου"2.

Η κατηγορία που ο Γληνός απευθύνει στην "ιθύνουσα" τάξη είναι μία έμμεση διατύπωση του στόχου της μεταρρύθμισης της γυναικείας εκπαίδευσης. Η αντίφαση μεταξύ του προτύπου της γυναίκας-βοηθού του άνδρα και της γυναίκας-αυτοτελούς συντελεστή κοινωνικών αγώνων και προόδου, αντίφαση που διαφαίνεται και στο υπόμνημα, σφραγίζει τα περισσότερα προτεινόμενα μέτρα.

Οι εκτιμήσεις του Γληνού για την επιβλαβή επιρροή των παρθεναγωγείων, που εμφυτεύουν στα κορίτσια "το αριστοκρατικόν ιδεώδες, το ιδεώδες της κοσμικής γυναικός"3, θυμίζουν τις διαπιστώσεις του τμήματος της γυναικείας αγωγής του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου, της εισηγητικής έκθεσης του Σαράτση και του υπομνήματος του Εκπαιδευτικού Ομίλου, αλλά και παλαιότερες απόψεις για την ανάγκη να προσανατολιστεί η γυναικεία εκπαίδευση σε "χρήσιμες" γνώσεις.

Δίπλα στο απωθητικό αριστοκρατικό ιδεώδες όμως, η έκθεση

——————————————

(βλ.. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια υποβληθέντα εις την Βουλήν των Ελλήνων υπό του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Σ.Ε. Στάη κατά Νοέμβριον 1908, χ.τ. χ.χ., σ. 3-4.

1. Βλ. "Γενική Εισηγητική Έκθεσις...", ό.π., σ. 202-227, 249-252.

2. Στο ίδιο, σ. 204.

3. Στο ίδιο, σ. 208.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/176.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επισημαίνει μια υγιή τάση για ανώτερη, αρτιότερη και πληρέστερη μόρφωση από αυτήν που παρέχει το δημοτικό, τάση που επικρατεί "παρά τη υγιεί αστική κοινωνία": "Η αγωγή αύτη ούσα όπως και η των αρρένων αγωγή ηθική και εθνική, ανθρωπιστική και θετική σκοπόν θα είχε να διαπλάση Ελληνίδας προς παντός με χαρακτήρα ελληνικόν και αυτοτελή ικανάς να ιδρύσωσιν οίκους τιμίους και να αναθρέψωσιν ελληνόπαιδας, ικανάς να εξυψώσωσι την ελληνικήν οικογένειαν εις συντελεστήν αληθινόν της κοινωνικής και εθνικής προαγωγής, συγχρόνως όμως να παράσχη εις αυτάς όλα τα στοιχεία, ίνα ώσιν ικαναί ή ούτως ή και συμπληρούσαι εν ανάγκη την μόρφωσίν των εις τα κατάλληλα επαγγελματικά σχολεία, να κατέλθωσιν εις τον τίμιον αγώνα της ζωής ή ανακουφίζουσαι την οικογένειάν των ή συντηρούσαι εαυτάς, ούσαι εν πάση περιπτώσει μέλη ζωντανά της πεπολιτισμένης κοινωνίας"1.

Τα νομοσχέδια, που φιλοδοξούσαν να κάνουν πραγματικότητα το ιδεώδες προς το οποίο έτεινε η "υγιής" αστική κοινωνία, πρόβαλλαν ως πρότυπο για τη γυναικεία εκπαίδευση την εκπαίδευση των αγοριών, όπως αυτή θα διαμορφωνόταν σύμφωνα με τα προτεινόμενα μέτρα. Η εισηγητική έκθεση συνιστά κοινό εκπαιδευτικό πρόγραμμα, "πλην τινων διαφορών εκπηγαζουσών εκ της διαφόρου φύσεως και της διαφόρου αποστολής του γυναικείου φύλου"2. Έτσι στο δημοτικό "η μόνη [...] διαφορά θα είνε εις το πρόγραμμα της χειροτεχνίας, εις την εν τη τελευταία τάξει προσαρμογήν των φυσιογνωστικών μαθημάτων εις τας πρακτικάς ανάγκας της γυναικός και του έργου αυτής και εις την κατά το τελευταίον έτος ελάττωσιν των ωρών της διδασκαλίας, ούτως, ώστε να μένωσι διά τας μαθητρίας αντί δύο τρία απογεύματα ελεύθερα προς αποφυγήν της κατά την τοιαύτην ηλικίαν ευκόλου σωματικής και πνευματικής κοπώσεως αυτών"3.

Η κυριότερη ίσως καινοτομία που εισήγαγαν τα νομοσχέδια

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 209.

2. Στο ίδιο, σ. 210.

3. Στο ίδιο, σ. 249.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/177.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

του 1913 στην εκπαίδευση των κοριτσιών ήταν η ίδρυση γυμνασίων θηλέων, που θα άνοιγε και το δρόμο για το πανεπιστήμιο. Κι εδώ όμως προβλεπόταν η ιδιαίτερη προετοιμασία των κοριτσιών για τα μελλοντικά τους καθήκοντα: "Τα γυμνάσια ταύτα θα έχωσι τον αυτόν σκοπόν και το αυτό πρόγραμμα προς τα των αρρένων, με διαφοράς τινας επιβαλλομένας υπό της φύσεως της γυναικός και της κυρίας αποστολής αυτής θα διαιρούνται δε και ταύτα εις φιλολογικόν και πραγματικόν τμήμα, περιέχοντα όμως εν αμφοτέροις και τα εις πάσαν γυναίκα απαραίτητα μαθήματα της οικιακής οικονομίας, νοσηλευτικής, βρεφοκομίας και στοιχειώδους παιδολογίας"1.

Συγχρόνως προβλεπόταν η σύσταση τριετών αστικών σχολείων αρρένων και θηλέων. Ο καταμερισμός των αγοριών στα αστικά σχολεία και τα γυμνάσια προϋπέθετε και ενίσχυε τη διάκριση μεταξύ μικροαστών και αστών και την άνιση πρόσβασή τους στην κορυφή της κοινωνικής ιεραρχίας. Σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, οι απόφοιτοι του δημοτικού θα διαχωρίζονταν σε δύο τάξεις: η μία θα περιλάμβανε "τους μέλλοντας εμπόρους, μικροβιομηχάνους και βιοτέχνας, τους γεωργοκτηματίας, τους εμποροϋπαλλήλους, την κατωτέραν υπαλληλίαν του Κράτους" που θα φοιτούσαν στο αστικό σχολείο, και η άλλη "τους μέλλοντας επιστήμονας, τους μεγαλοκτηματίας, τους μεγαλεμπόρους, μεγαλοβιομηχάνους, τους αξιωματικούς και πάσαν την ανωτέραν υπαλληλίαν του Κράτους" που θα πήγαιναν στο γυμνάσιο2. Τα αστικά σχολεία θηλέων αντίθετα θα δέχονταν τα περισσότερα κορίτσια της αστικής τάξης -όσα δεν προορίζονταν για ανώτερες σπουδές· μαζί με μαθήματα που θα ήταν κοινά με εκείνα που διδάσκονταν στα αγόρια, θα διδάσκονταν χειροτεχνία, δηλ. κοπτική-ραπτική και μαγειρική, καθώς και στοιχεία νοσηλευτικής και βρεφοκομίας.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 252.

2. Στο ίδιο, σ. 241. Το αστικό σχολείο βασίζεται στο παράδειγμα της Realschule, που ίδρυσε ο Φραγκίσκος ο 2ος και που ήταν προϊόν της αστικής ανάπτυξης και του διαφωτισμού. Βλ. Ά. Φραγκουδάκη, ό.π., σ. 32.

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/178.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

"Τοιουτοτρόπως η απόφοιτος του αστικού σχολείου θα είνε εις θέσιν όχι μόνον να παρακολουθή και ενδιαφέρεται διά την πνευματικήν και κοινωνικήν κίνησιν του τόπου της, αλλά και να αναλάβη την διεύθυνσιν του οίκου και βραδύτερον την ανατροφήν των τέκνων της και προς τούτοις, εάν παραστή ανάγκη, θα δύναται να αποδυθή εντίμως και αποτελεσματικώς εις την βιοπάλην"1.

Τέλος η εισηγητική έκθεση συνιστούσε να ιδρυθούν αστικά σχολεία θηλέων στην πρωτεύουσα κάθε νομού2. Αν η μέριμνα για τη φοίτηση των κοριτσιών στο ενιαίο δημοτικό, την πρόσβασή τους στο γυμνάσιο και το πανεπιστήμιο προάγει και αναδεικνύει τη γυναίκα ως αυτοτελή κοινωνικό παράγοντα, το αστικό σχολείο θηλέων βαραίνει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Σε τελευταία ανάλυση, με το σχολείο αυτό σχεδιάζεται μία κρατική εκδοχή του ανώτερου παρθεναγωγείου για να αντικαταστήσει το μεγαλοαστικό ιδεώδες με το ιδεώδες της καλλιεργημένης συζύγου, μητέρας και νοικοκυράς που, αν χρειαστεί, μπορεί να εργαστεί και έξω από το σπίτι.

Αστικά σχολειά θηλέων

Όπως είναι γνωστό, τα Νομοσχέδια του 1913 δεν ψηφίστηκαν. Και ενώ η ίδρυση γυμνασίων θηλέων καθυστέρησε ως το 1917, το 1914 το κράτος έδωσε το δικαίωμα στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και σε δήμους και κοινότητες να ιδρύσουν τριτάξια αστικά σχολεία, που θα συγκαταλέγονταν στα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης και θα είχαν σκοπό τη "συμπλήρωσ[η] της μορφώσεως των εκ των πλήρων δημοτικών σχολείων αποφοιτώντων θηλέων"3.

——————————————

1. "Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια...", ό.π., σ. 250.

2. Στο ίδιο, σ. 252.

3. "Περί χορηγείας αδείας εις την Φιλεκπαιδευτικήν Εταιρείαν ιδρύσεως αστικών σχολείων θηλέων", διάταγμα της 7 Σεπτεμβρίου 1914, στο Χρ. Β. Λέφας, Εκπαιδευτικός Κώδιξ, τ. B', εν Αθήναις 1924, σ. 5-7.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/179.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ίδρυσε αστικά σχολεία στην Αθήνα, την Πάτρα, την Τρίπολη, την Κέρκυρα, τη Λαμία, τη Λάρισα και τα Τρίκκαλα1.

Αρχικά στα αστικά σχολεία επρόκειτο να διδάσκονται θρησκευτικά, ελληνικά, γαλλικά, ιστορία, γεωγραφία, αριθμητική, γεωμετρία, φυσική ιστορία, φυσική και χημεία, καλλιγραφία και ιχνογραφία, μουσική, γυμναστική και ελληνικοί χοροί, καθώς και οικιακή οικονομία και οικιακά έργα, οικιακή παιδαγωγική, υγιεινή και νοσηλευτική, και χειροτεχνία2. Η υπουργική όμως απόφαση του Ι. Δ. Τσιριμώκου "περί προγράμματος των αστικών σχολείων θηλέων", που εκδόθηκε στις 9 Νοεμβρίου 1914, περιόριζε σημαντικά την προετοιμασία των μαθητριών για τα καθήκοντα του οίκου. Καταργούσε την υγιεινή και νοσηλευτική, και όριζε να διδάσκεται η οικιακή οικονομία και η οικιακή παιδαγωγική ως ενιαίο μάθημα 2 ώρες την εβδομάδα στις μαθήτριες της τελευταίας τάξης. Στη χειροτεχνία αφιέρωνε 3 ώρες σε κάθε τάξη και σε σύνολο 38 διδακτικών ωρών.

Σύμφωνα με το πρόγραμμα, στην οικιακή οικονομία οι μαθήτριες διδάσκονταν κυρίως πώς να εκτελούν διάφορες οικιακές εργασίες. Το μάθημα περιλάμβανε τις εξής ενότητες: "Η κατοικία. Αερισμός, φωτισμός, θέρμανσις, επίπλωσις κλπ. Η ενδυμασία. Ενδύματα βαμβακερά, λινά, μάλλινα, μεταξωτά. Πλύσις μαλλίνων, μεταξωτών και δαντελλών. Καθαρισμός κηλίδων. Βαφή ενδυμάτων. Καθαρισμός κτενίων, ψηκτρών, σαρώθρων. Σιδέρωμα. Κολλάρισμα. Επιδιόρθωσις φορεμάτων. Είδη τροφών. Παρασκευή εδεσμάτων. Διατήρησις τροφίμων και εδεσμάτων".

Στη χειροτεχνία δινόταν ιδιαίτερο βάρος στη ραπτική και λιγότερο στο κέντημα, ενώ απουσίαζαν οι δαντέλες που στο παρελθόν είχαν κατηγορηθεί ως έργα πολυτέλειας και επίδειξης. Η 

——————————————

1. Βλ. Στ. Γαλάτης, Ιστορία της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας από της ιδρύσεως μέχρι του 1936, Αθήναι 1957, τ. Γ', σ. 482.

2. Βλ. "Περί χορηγείας αδείας...", στο Χρ. Β. Λέφας, ό.π., σ. 6-7.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/180.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διδακτέα ύλη περιλάμβανε στην πρώτη τάξη χαρτοκεντητική, χαρτοπλεκτική, πηλοπλαστική, ραπτική και κέντημα ασπρορούχων· στη δευτέρα, πηλοπλαστική, χαρτοτεχνία, κοπτική, ραπτική και ποικιλτική· τέλος στην τρίτη τάξη, κοπτική-ραπτική ασπρορούχων και εξωτερικών ενδυμάτων, καθώς και επιδιόρθωση φορεμάτων1.

Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929

Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 σχεδιάζεται και υλοποιείται κάτω από νέες, κρίσιμες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες2. Σε γενικές γραμμές ωστόσο κυριαρχείται από το ίδιο πνεύμα που χαρακτήριζε και τα νομοσχέδια του 1913: Επιδιώκει να οργανώσει το σχολείο σύμφωνα με τις ιδεολογικές απαιτήσεις του αστικού καθεστώτος και να το προσαρμόσει στις ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης3. Όσον αφορά τη γυναικεία εκπαίδευση 

——————————————

1. Υπουργική απόφασις, αριθ. 34514 της 15 Νοεμβρίου 1914, "περί προγράμματος αστικών σχολείων θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 333, 17 Νοεμβρίου 1914.

2. Ο Χαράλαμπος Νούτσος επισημαίνει τρεις παράγοντες που επηρεάζουν τις κοινωνικές σχέσεις αυτή την περίοδο: 1) την είσοδο της ελληνικής οικονομίας στη διεθνή αγορά και την εξάρτησή της από το ξένο κεφάλαιο· 2) την όξυνση των ταξικών αντιθέσεων που οφείλονταν στην άφιξη των προσφύγων, στην εδραίωση του καπιταλισμού και τους αγώνες της εργατικής τάξης· και 3) την ιδεολογική σύγχυση στην οποία βρίσκονται οι φιλελεύθεροι διανοούμενοι, μετά το τέλος της Μεγάλης Ιδέας και την αντίθεσή τους με την πνευματική κίνηση της αριστεράς, που τώρα μορφοποιείται. Βλ. Χαράλαμπος Νούτσος, Προγράμματα μέσης εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1973), Αθήνα 1979, σ. 230-237.

3. Βλ. Ά. Φραγκουδάκη, ό.π., σ. 59-67 και κυρίως σ. 59 και 66-67. Ενδιάμεσος σταθμός μεταξύ των Νομοσχεδίων του 1913 και της μεταρρύθμισης του 1929 στάθηκε η μεταρρύθμιση του 1917, που επικεντρώθηκε στη διδασκαλία της δημοτικής και την εισαγωγή νέων αναγνωστικών στο δημοτικό, και ακυρώθηκε μετά την εκλογική ήττα του Βενιζέλου το 1920 (στο ίδιο, σ. 40-48).

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/181.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

πάντως, είναι δύσκολο να αναγνωρίσουμε στο νομοθέτη την πρόθεση να διαγράψει μία τομή.

Η Γενική Εισηγητική Έκθεσις, που υπέβαλε στη Βουλή μαζί με τα νομοσχέδια ο υπουργός Κωνσταντίνος Β. Γόντικας, υπογραμμίζει "οπόσον επιτακτική είναι η ανάγκη της προς την διπλήν [...] κατεύθυνσιν προπαρασκευής της Ελληνίδος γυναικός", σύμφωνα με τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας, στην οποία τότε είχε αρχίσει να συμμετέχει, και τις απαιτήσεις της οικογένειας: "[...] [η] αθρόα κάθοδος των γυναικών [στην εργασία] και παρ' ημίν επιβάλλει εις την Πολιτείαν την λήψιν καταλλήλων μέτρων προετοιμασίας και παρασκευής, αλλά και [...] αι επαγγελματικαί φροντίδες και τα επαγγελματικά των γυναικών ενδιαφέροντα κινδυνεύουν να απορροφήσουν τέλεον την γυναίκα, εις τρόπον ώστε αύτη να λησμονήση και τον προορισμόν και τα έργα της μητρός, α εν τη κοινωνία είναι προωρισμένη να εκτελή".

Και η έκθεση συνεχίζει: "[...] ενώ αισθανόμεθα την ανάγκην να συγχρονίσωμεν προσηκόντως τα πρακτικά μέτρα προπαρασκευής και μορφώσεως της γυναικός δεν λησμονώμεν ότι παράλληλα προς οιονδήποτε έργον της γυναικός ίσταται αεί πρωτεύων ο ρόλος αυτής ως μητρός και φυσικής παιδαγωγού των τέκνων της και ότι επομένως το πνεύμα τούτο του διπλού της γυναικός προορισμού δέον να διαπνέη πάντα τα μορφωτικά της γυναικός μέτρα, εάν θέλωμεν να παράσχωμεν εις αυτήν την θετικήν και υγιά εκπαίδευσιν, ήτις και την ιδίαν θα εξυπηρετήση και την όλην ελληνικήν κοινωνίαν θα εξυψώση".

Με βάση τις παραπάνω αρχές, η έκθεση συνιστά να τροποποιηθεί το πρόγραμμα του δημοτικού "εις τρόπον ώστε το μέγα τούτο πλήθος των γυναικών, όπερ θα μείνη με μόνην ταύτην την μόρφωσιν, ούτε σχεδόν αγράμματον να θεωρή εαυτό [...] ούτε να στερήται στοιχείων τινών προσιδιαζόντων προς την φύσιν και τον μέλλοντα προορισμόν του"1. Ωστόσο, το νομοσχέδιο που υποβάλλει

——————————————

1. Γενική Εισηγητική Έκθεσις και Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια κατατεθέντα εις την Βουλήν κατά την Συνεδρίαν της 2ας Απριλίου 1929 υπό του

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/182.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ο υπουργός για τη δημοτική εκπαίδευση δεν προβλέπει τέτοιες τροποποιήσεις1.

Η Γενική Εισηγητική Έκθεσις επαναλαμβάνει την απόφαση του κράτους να αναλάβει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών. Θεωρεί χρέος της πολιτείας να φροντίσει για την "επί το ηθικώτερον και ανθρωπιστικώτερον ρύθμισιν της μορφώσεως και του μεγάλου τούτου τμήματος της Ελληνικής κοινωνίας", δηλαδή των κοριτσιών που προέρχονται από εύπορες οικογένειες και που χρειάζονται "αρτίαν γενικήν μέσην μόρφωσιν, πραγματικήν, ηθικήν, εθνικήν και ανθρωπιστικήν, δυναμένην να καταστήση αυτάς ικανάς να δημιουργήσωσι ελληνοπρεπείς οικογενείας και να συντελέσωσι εις τον εξευγενισμόν και την ανύψωσιν της Ελληνίδος μητρός"2.

Με βάση τη διαπίστωση ότι τα αστικά σχολεία θηλέων απέτυχαν στον προορισμό τους και οι απόφοιτες δεν κατάφεραν να απορροφηθούν στα επαγγέλματα που απαιτούν γενική μόρφωση, ο εισηγητής προτείνει την κατάργησή τους. Σε αντίθεση όμως με την αρχή για την αναγκαία διπλή κατεύθυνση στην εκπαίδευση των κοριτσιών, προτείνει την ίδρυση ισάριθμων ανώτερων παρθεναγωγείων που θα προετοιμάζουν τις μαθήτριες αποκλειστικά για το σπίτι: "[Το πρόγραμμά τους] εστερημένον της διδασκαλίας αρχαίων γλωσσών θα χαρακτηρίζεται διά των μαθημάτων των προσιδιαζόντων εις την γυναικείαν φύσιν και τον προορισμόν της γυναικός ως μητρός"3.

Το 29ο άρθρο του Νόμου 4373 του 1929 που προέκυψε από τα νομοσχέδια ορίζει το σκοπό του ανώτερου παρθεναγωγείου: "[...] να παράσχη εις τα θήλεα τα μη επιθυμούντα να παρακολουθήσωσι μαθήματα εις προπαρασκευαστικάς πανεπιστημιακών σπουδών Σχολάς μόρφωσιν ανωτέραν και μάλλον οικείαν προς την 

——————————————

υπουργού Κωνστ. Β. Γόντικα, εν Αθήναις 1929, σ. 32-34.

1. Στο ίδιο, σ. 63-64.

2. Στο ίδιο, σ. 34

3. Στο ίδιο, σ. 36.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/183.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

γυναικείαν φύσιν, τα έργα και τον προορισμόν της Ελληνίδος μητρός"1. Το 32ο άρθρο του νόμου ορίζει να διδάσκονται στο ανώτερο παρθεναγωγείο τα παρακάτω μαθήματα: θρησκευτικά, νέα και αρχαία ελληνικά, γαλλικά υποχρεωτικά και άλλη ξένη γλώσσα προαιρετικά, γεωγραφία, αριθμητική και γεωμετρία· στοιχεία φυσικής ιστορίας, φυσικής και χημείας· οικιακή οικονομία και οικιακά έργα· υγιεινή, βρεφοκομία και νοσηλευτική· καλλιγραφία, μουσική και τέλος γυμναστική, παιδιαί και χοροί2.

Προεδρικό διάταγμα, που υπογράφτηκε από το Γ. Παπανδρέου στις 27.11.-11.12.1930, ορίζει ότι τα οικιακά έργα θα διδάσκονται δύο ώρες την εβδομάδα στην πρώτη, τη δευτέρα και την τρίτη, καθώς και μία ώρα στην τετάρτη και τελευταία τάξη του σχολείου. Η διδακτέα ύλη περιλαμβάνει κέντημα, κοπτική και ραπτική εσωτερικών και εξωτερικών ρούχων, ιδίως παιδικών, επιδιόρθωση, πλύσιμο, σιδέρωμα και κολλάρισμα ρούχων, μαγειρική, σερβίρισμα και διατήρηση τροφίμων με πρακτικές εφαρμογές, καθώς και καθαρισμό σκευών. Το διάταγμα δε διευκρινίζει το περιεχόμενο της οικιακής οικονομίας που διδασκόταν μία ώρα στην τελευταία τάξη· αναφέρει μόνο ότι περιλαμβάνει πρακτικές εφαρμογές. Τέλος ορίζει ότι στο μάθημα της χειροτεχνίας οι μαθήτριες θα κατασκευάζουν μεταξύ άλλων διακοσμητικά έργα και αντικείμενα που διευκολύνουν τη διδασκαλία της οικιακής οικονομίας και άλλων μαθημάτων3.

Στο ανώτερο παρθεναγωγείο η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων κατέχει κεντρικότερη θέση από ό,τι στο αστικό σχολείο. Αυτό καθαυτό το ανώτερο παρθεναγωγείο όμως είναι πιο περιθωριακό από το αστικό σχολείο, μια και δεν αντιστοιχεί με καμιά βαθμίδα της εκπαίδευσης των αγοριών και δεν ενδιαφέρεται να 

——————————————

1. Αναφέρεται στο Χρ. Λέφας, Νομοθεσία στοιχειώδους και μέσης εκπαιδεύσεως, τ. Β', εν Αθήναις 1933, σ. 420.

2. Στο ίδιο, σ. 421-422.

3. "Περί καθορισμού των εν τοις Ανωτέροις Παρθεναγωγείοις διδασκομένων μαθημάτων, κατανομής της διδακτέας ύλης κ.λ.π.", το ίδιο, σ. 245.

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/184.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

προετοιμάσει τα κορίτσια για κανένα άλλο μέλλον εκτός από αυτό που τα περιμένει στο σπίτι. Ο θεσμός του ανώτερου παρθεναγωγείου στηρίζεται στο δισταγμό των εύπορων γονιών να φανταστούν τις κόρες τους έξω από το σπίτι για μεγάλο διάστημα, και τον ενισχύει. Παράλληλα, αν κρίνουμε από το πρόγραμμα των οικιακών έργων, προάγει το μικροαστικό ιδεώδες της νοικοκυροσύνης.

Το 27ο άρθρο του Νόμου 4373 καθόριζε τα σχετικά με την ίδρυση γυμνασίων θηλέων1. Σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, αυτά θα είχαν το ίδιο πρόγραμμα με τα γυμνάσια των αρρένων, "μεταρρυθμισμένον όμως ελαφρώς είς τινα μόνον σημεία αυτού, ούτως ώστε να προστεθώσι και μαθήματά τινα προσιδιάζοντα τη γυναικεία φύσει"2. To αναλυτικό πρόγραμμα του γυμνασίου (που ρυθμίστηκε με το προεδρικό διάταγμα της 18.11.1931) ορίζει ότι "τα οικοκυρικά" είναι προαιρετικό μάθημα και διδάσκεται μια ώρα την εβδομάδα στις πέντε πρώτες τάξεις3. Η διδακτέα ύλη είναι παρόμοια με εκείνη που προβλέπεται για το αντίστοιχο μάθημα στο ανώτερο παρθεναγωγείο: κοπτική και ραπτική, εργόχειρα και μαγειρική στις τέσσερις πρώτες τάξεις και "οικιακή οικονομία" στην πέμπτη4. Αντίθετα με ό,τι συμβαίνει στο ανώτερο παρθεναγωγείο όμως, η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 420. Το άρθρο αυτό απαγόρευε τη συνεκπαίδευση στα υπάρχοντα γυμνάσια, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις.

2. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 37.

3. "Περί αναλυτικού προγράμματος διδακτέων μαθημάτων σχολείων Μέσης Εκπαιδεύσεως διά το σχολικόν έτος 1931-32", 18 Νοεμβρίου/13 Ιανουαρίου 1932, στο Χρ. Λέφας, Το νομοθετικόν έργον του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων 1930-1932, τ. Β', Αθήναι 1932, σ. 379-381.

4. Σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1931, η διδασκαλία των οικοκυρικών αντιπροσωπεύει το 3,2% του συνολικού διδακτικού χρόνου. Αν ιεραρχήσουμε τα μαθήματα με βάση το χρόνο που τους αφιερώνει το πρόγραμμα, τα οικοκυρικά έρχονται τρίτα από το τέλος, με πρώτα τα αρχαία και τελευταία την υγιεινή. Η θέση του μαθήματος αλλάζει ωστόσο το 1935. Τα οικοκυρικά γίνονται υποχρεωτικά, και το ποσοστό του χρόνου που τους αναλογεί αυξάνει σε 4,9%. Βλ. Χ. Νούτσος, ό.π., σ. 328-329.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/185.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

-η μικρή ιδιομορφία του προγράμματος των κοριτσιών- βρίσκεται στο περιθώριο της γυμνασιακής εκπαίδευσης,

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε, έστω συνοπτικά, σε ορισμένα μέτρα της μεταρρύθμισης του 1929 που αντιπροσωπεύουν την πρώτη προσπάθεια του κράτους να δημιουργήσει προϋποθέσεις για εξειδικευμένη οικοκυρική εκπαίδευση, κατώτερη και ανώτερη. Ανάμεσα στις κυριότερες οικοκυρικές σχολές που λειτουργούσαν αυτή την εποχή, όχι όμως σε κρατική βάση, ήταν η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή που ιδρύθηκε το 1897 από την Ένωσιν των Ελληνίδων, μία ρουμανική και μία ιταλική σχολή που ιδρύθηκαν στη Θεσσαλονίκη πριν από την ένταξή της στο ελληνικό κράτος και η σχολή που ίδρυσε το 1918 στην Τεγέα o Τεγεατικός Σύνδεσμος1.

Σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, τα υπό ίδρυση κατώτερα οικοκυρικά σχολεία προορίζονταν για κορίτσια που είχαν ανάγκη να εργαστούν μετά το δημοτικό, αλλά που ζούσαν σε μέρη όπου δεν υπήρχε το κατάλληλο "έδαφος απασχολήσεως"2. Στη διετή φοίτησή τους στα οικοκυρικά σχολεία θα έπρεπε να προετοιμάζονται για τις γεωργικές και βιοτεχνικές εργασίες του τόπου τους και για τις δουλειές του σπιτιού. Οπωσδήποτε τα σχολεία αυτά είναι τα μόνα κατώτερα επαγγελματικά σχολεία που προορίζονται αποκλειστικά για κορίτσια3.

Η γενική εισηγητική έκθεση σκιαγραφεί το πρόγραμμα που θα ακολουθούσαν: "[...] θα παρέχωνται μαθήματα οικιακής 

——————————————

1. Βλ. Τεγεατικός Σύνδεσμος, Η Οικοκυρική Σχολή τον Τεγεατικού Συνδέσμου, χ.τ. χ.χ. και Τεγεατικός Σύνδεσμος 1883-1983. Εκατό χρόνια προόδου. Σύντομο Ιστορικό του Τεγεατικού Συνδέσμου, Αθήνα 1983.

2. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 35-36.

3. Τα κορίτσια που έμεναν σε πόλεις, όπου υπήρχε δυνατότητα βιοποριστικής εργασίας, θα μπορούσαν να φοιτήσουν στα κατώτερα επαγγελματικά σχολεία των αγοριών. Βλ. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 35. Η ίδρυση αυτών των σχολείων αποτελεί βασική καινοτομία της μεταρρύθμισης. Βλ. Ά. Φραγκουδάκη, ό.π., σ. 60.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/186.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

οικονομίας και οικιακών έργων και άμα θα διδάσκωνται και ειδικοί τινες κλάδοι γεωργικοί ή βιοτεχνικοί αναλόγως των τοπικών συνθηκών, ως σηροτροφίας, ορνιθοτροφίας, μελισσοκομίας, υφαντικής, ταπητουργίας κλπ. προσιδιάζοντες εις τα έργα των γυναικών"1.

Το πρόγραμμα θυμίζει αυτό που ακολουθούσαν τα "γυναικεία τμήματα" που λειτουργούσαν στα Κυριακά Γεωργικά Σχολεία2. Όπως περιγράφεται στο ΙΓ' κεφάλαιο του Νόμου 4397 "περί στοιχειώδους εκπαιδεύσεως" όμως, το πρόγραμμα των κατώτερων οικοκυρικών σχολείων δίνει μικρότερο βάρος στις βιοτεχνικές και γεωργικές εργασίες του χωριού. Η έμφασή του στις οικοκυρικές γνώσεις και τα έργα της χειρός, που ενδεχομένως αποτελούν και πηγή εισοδήματος, ταιριάζει περισσότερο στις συνθήκες της ζωής των κοριτσιών που ζουν σε μικρές ή μεγάλες πόλεις παρά σε χωριά. Το άρθρο 48 προβλέπει ότι στα οικοκυρικά σχολεία θα διδάσκονται: "Πρακτική αριθμητική και γεωμετρία, καταστιχογραφία, σχέδιον, στοιχεία υγιεινής, γυμναστική, βρεφοκομία, νοσηλεία, οικιακή οικονομία και οικιακά έργα, κοπτική και ραπτική, ποικιλτική, κεντητική, πλεκτική, πλυντική και μαγειρική, υφασματολογία, ανθοκομία και κηπουρική"3.

Το δεύτερο μέτρο που παίρνει η κυβέρνηση στον τομέα της

——————————————

1. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 36.

2. Ο Νόμος 3600 του 1928, που επικύρωνε και τροποποιούσε το Ν.Δ. της 7.11.1927 "περί στοιχειώδους γεωργικής εκπαιδεύσεως", προέβλεπε την ίδρυση Κυριακών Γεωργικών Σχολείων. Σε ιδιαίτερα τμήματα οι γυναίκες μπορούσαν να διδαχτούν "γεωργικά μαθήματα περισσότερον αναγόμενα εις τον κύκλον των γυναικείων έργων, ως λ.χ. σηροτροφίαν, μελισσοκομίαν, ορνιθοτροφίαν, υγιεινήν και οικοκυρικά μαθήματα". Βλ. Χρ. Λέφας, Νομοθεσία στοιχειώδους..., ό.π., σ. 216. To σχέδιο νόμου "περί στοιχειώδους εκπαιδεύσεως", που ψηφίστηκε το 1929, περιέχει το κεφάλαιο Ι' που προβλέπει την ίδρυση διετών γεωργικών σχολείων, χωρίς ωστόσο να αναφέρεται σε ιδιαίτερα γυναικεία τμήματα ή μαθήματα. Βλ. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 70-71.

3. Στο ίδιο, σ. 72.

Σελ. 186
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 167
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    έχει την οικογένεια, και η επίδρασις της οικογένειας στην κοινωνία είναι μεγάλη"1.

    Στη διάκριση μεταξύ του πολίτη και της μητέρας και στην εκτίμηση του Δελμούζου για τη σημασία της δράσης των γυναικών στην οικογένεια αναγνωρίζουμε τις δύο ιδέες που έπαιξαν βασικό ρόλο στην εξέλιξη της εκπαίδευσης των κοριτσιών, στηρίζοντας συχνά τόσο "προοδευτικές" όσο και "συντηρητικές" απόψεις για την έκταση και το περιεχόμενό της. Στο Παρθεναγωγείο του Βόλου, όπως και σε προηγούμενες και μεταγενέστερες φάσεις της εκπαίδευσης των κοριτσιών, οι ιδέες αυτές θεμελιώνουν την ειδική διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων, χωρίς όμως να προεξοφλούν απαραίτητα και την έμπρακτη αναγνώριση της σημασίας της.

    Το Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου

    Τον Ιανουάριο του 1912 το Κεντρικόν Εποπτικόν Συμβούλιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, με πρόεδρο τον Γ. Παπασωτηρίου και προϊστάμενο υπουργό τον Απ. Αλεξανδρή, ζήτησε από τον Εκπαιδευτικό Όμιλο να συνεισφέρει "παρατηρήσεις περί των ατελειών του καθεστώτος προγράμματος και γνώμας ητιολογημένας περί των επιβαλλομένων τροποποιήσεων αυτού". Ο Όμιλος ανταποκρίθηκε στη σχετική εγκύκλιο και το καλοκαίρι του 1912 παρέδωσε στο Συμβούλιο Υπόμνημα με προτάσεις για το πρόγραμμα του δημοτικού, του ανώτερου παρθεναγωγείου και του διδασκαλείου κοριτσιών2. Τα δύο τρίτα του υπομνήματος, που

    ——————————————

    1. Στο ίδιο, σ. 279.

    2. "Πρόγραμμα Δημοτικού Σχολείου, Ανώτερου Παρθεναγωγείου και Διδασκαλείου Κοριτσιών. Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου προς το Κεντρικό Εποπτικό Συμβούλιο της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως", στο Φ. Ηλιού (επιμ ), Δημήτρης Γληνός Άπαντα, τ. Β' 1910-1914, Αθήνα 1983, σ. 100-147. Το υπόμνημα δημοσιεύτηκε αρχικά στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου Β'/γ' (1912), σ. 202-262.