Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 178-197 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/178.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

"Τοιουτοτρόπως η απόφοιτος του αστικού σχολείου θα είνε εις θέσιν όχι μόνον να παρακολουθή και ενδιαφέρεται διά την πνευματικήν και κοινωνικήν κίνησιν του τόπου της, αλλά και να αναλάβη την διεύθυνσιν του οίκου και βραδύτερον την ανατροφήν των τέκνων της και προς τούτοις, εάν παραστή ανάγκη, θα δύναται να αποδυθή εντίμως και αποτελεσματικώς εις την βιοπάλην"1.

Τέλος η εισηγητική έκθεση συνιστούσε να ιδρυθούν αστικά σχολεία θηλέων στην πρωτεύουσα κάθε νομού2. Αν η μέριμνα για τη φοίτηση των κοριτσιών στο ενιαίο δημοτικό, την πρόσβασή τους στο γυμνάσιο και το πανεπιστήμιο προάγει και αναδεικνύει τη γυναίκα ως αυτοτελή κοινωνικό παράγοντα, το αστικό σχολείο θηλέων βαραίνει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Σε τελευταία ανάλυση, με το σχολείο αυτό σχεδιάζεται μία κρατική εκδοχή του ανώτερου παρθεναγωγείου για να αντικαταστήσει το μεγαλοαστικό ιδεώδες με το ιδεώδες της καλλιεργημένης συζύγου, μητέρας και νοικοκυράς που, αν χρειαστεί, μπορεί να εργαστεί και έξω από το σπίτι.

Αστικά σχολειά θηλέων

Όπως είναι γνωστό, τα Νομοσχέδια του 1913 δεν ψηφίστηκαν. Και ενώ η ίδρυση γυμνασίων θηλέων καθυστέρησε ως το 1917, το 1914 το κράτος έδωσε το δικαίωμα στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και σε δήμους και κοινότητες να ιδρύσουν τριτάξια αστικά σχολεία, που θα συγκαταλέγονταν στα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης και θα είχαν σκοπό τη "συμπλήρωσ[η] της μορφώσεως των εκ των πλήρων δημοτικών σχολείων αποφοιτώντων θηλέων"3.

——————————————

1. "Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια...", ό.π., σ. 250.

2. Στο ίδιο, σ. 252.

3. "Περί χορηγείας αδείας εις την Φιλεκπαιδευτικήν Εταιρείαν ιδρύσεως αστικών σχολείων θηλέων", διάταγμα της 7 Σεπτεμβρίου 1914, στο Χρ. Β. Λέφας, Εκπαιδευτικός Κώδιξ, τ. B', εν Αθήναις 1924, σ. 5-7.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/179.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ίδρυσε αστικά σχολεία στην Αθήνα, την Πάτρα, την Τρίπολη, την Κέρκυρα, τη Λαμία, τη Λάρισα και τα Τρίκκαλα1.

Αρχικά στα αστικά σχολεία επρόκειτο να διδάσκονται θρησκευτικά, ελληνικά, γαλλικά, ιστορία, γεωγραφία, αριθμητική, γεωμετρία, φυσική ιστορία, φυσική και χημεία, καλλιγραφία και ιχνογραφία, μουσική, γυμναστική και ελληνικοί χοροί, καθώς και οικιακή οικονομία και οικιακά έργα, οικιακή παιδαγωγική, υγιεινή και νοσηλευτική, και χειροτεχνία2. Η υπουργική όμως απόφαση του Ι. Δ. Τσιριμώκου "περί προγράμματος των αστικών σχολείων θηλέων", που εκδόθηκε στις 9 Νοεμβρίου 1914, περιόριζε σημαντικά την προετοιμασία των μαθητριών για τα καθήκοντα του οίκου. Καταργούσε την υγιεινή και νοσηλευτική, και όριζε να διδάσκεται η οικιακή οικονομία και η οικιακή παιδαγωγική ως ενιαίο μάθημα 2 ώρες την εβδομάδα στις μαθήτριες της τελευταίας τάξης. Στη χειροτεχνία αφιέρωνε 3 ώρες σε κάθε τάξη και σε σύνολο 38 διδακτικών ωρών.

Σύμφωνα με το πρόγραμμα, στην οικιακή οικονομία οι μαθήτριες διδάσκονταν κυρίως πώς να εκτελούν διάφορες οικιακές εργασίες. Το μάθημα περιλάμβανε τις εξής ενότητες: "Η κατοικία. Αερισμός, φωτισμός, θέρμανσις, επίπλωσις κλπ. Η ενδυμασία. Ενδύματα βαμβακερά, λινά, μάλλινα, μεταξωτά. Πλύσις μαλλίνων, μεταξωτών και δαντελλών. Καθαρισμός κηλίδων. Βαφή ενδυμάτων. Καθαρισμός κτενίων, ψηκτρών, σαρώθρων. Σιδέρωμα. Κολλάρισμα. Επιδιόρθωσις φορεμάτων. Είδη τροφών. Παρασκευή εδεσμάτων. Διατήρησις τροφίμων και εδεσμάτων".

Στη χειροτεχνία δινόταν ιδιαίτερο βάρος στη ραπτική και λιγότερο στο κέντημα, ενώ απουσίαζαν οι δαντέλες που στο παρελθόν είχαν κατηγορηθεί ως έργα πολυτέλειας και επίδειξης. Η 

——————————————

1. Βλ. Στ. Γαλάτης, Ιστορία της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας από της ιδρύσεως μέχρι του 1936, Αθήναι 1957, τ. Γ', σ. 482.

2. Βλ. "Περί χορηγείας αδείας...", στο Χρ. Β. Λέφας, ό.π., σ. 6-7.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/180.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διδακτέα ύλη περιλάμβανε στην πρώτη τάξη χαρτοκεντητική, χαρτοπλεκτική, πηλοπλαστική, ραπτική και κέντημα ασπρορούχων· στη δευτέρα, πηλοπλαστική, χαρτοτεχνία, κοπτική, ραπτική και ποικιλτική· τέλος στην τρίτη τάξη, κοπτική-ραπτική ασπρορούχων και εξωτερικών ενδυμάτων, καθώς και επιδιόρθωση φορεμάτων1.

Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929

Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 σχεδιάζεται και υλοποιείται κάτω από νέες, κρίσιμες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες2. Σε γενικές γραμμές ωστόσο κυριαρχείται από το ίδιο πνεύμα που χαρακτήριζε και τα νομοσχέδια του 1913: Επιδιώκει να οργανώσει το σχολείο σύμφωνα με τις ιδεολογικές απαιτήσεις του αστικού καθεστώτος και να το προσαρμόσει στις ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης3. Όσον αφορά τη γυναικεία εκπαίδευση 

——————————————

1. Υπουργική απόφασις, αριθ. 34514 της 15 Νοεμβρίου 1914, "περί προγράμματος αστικών σχολείων θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 333, 17 Νοεμβρίου 1914.

2. Ο Χαράλαμπος Νούτσος επισημαίνει τρεις παράγοντες που επηρεάζουν τις κοινωνικές σχέσεις αυτή την περίοδο: 1) την είσοδο της ελληνικής οικονομίας στη διεθνή αγορά και την εξάρτησή της από το ξένο κεφάλαιο· 2) την όξυνση των ταξικών αντιθέσεων που οφείλονταν στην άφιξη των προσφύγων, στην εδραίωση του καπιταλισμού και τους αγώνες της εργατικής τάξης· και 3) την ιδεολογική σύγχυση στην οποία βρίσκονται οι φιλελεύθεροι διανοούμενοι, μετά το τέλος της Μεγάλης Ιδέας και την αντίθεσή τους με την πνευματική κίνηση της αριστεράς, που τώρα μορφοποιείται. Βλ. Χαράλαμπος Νούτσος, Προγράμματα μέσης εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1973), Αθήνα 1979, σ. 230-237.

3. Βλ. Ά. Φραγκουδάκη, ό.π., σ. 59-67 και κυρίως σ. 59 και 66-67. Ενδιάμεσος σταθμός μεταξύ των Νομοσχεδίων του 1913 και της μεταρρύθμισης του 1929 στάθηκε η μεταρρύθμιση του 1917, που επικεντρώθηκε στη διδασκαλία της δημοτικής και την εισαγωγή νέων αναγνωστικών στο δημοτικό, και ακυρώθηκε μετά την εκλογική ήττα του Βενιζέλου το 1920 (στο ίδιο, σ. 40-48).

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/181.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

πάντως, είναι δύσκολο να αναγνωρίσουμε στο νομοθέτη την πρόθεση να διαγράψει μία τομή.

Η Γενική Εισηγητική Έκθεσις, που υπέβαλε στη Βουλή μαζί με τα νομοσχέδια ο υπουργός Κωνσταντίνος Β. Γόντικας, υπογραμμίζει "οπόσον επιτακτική είναι η ανάγκη της προς την διπλήν [...] κατεύθυνσιν προπαρασκευής της Ελληνίδος γυναικός", σύμφωνα με τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας, στην οποία τότε είχε αρχίσει να συμμετέχει, και τις απαιτήσεις της οικογένειας: "[...] [η] αθρόα κάθοδος των γυναικών [στην εργασία] και παρ' ημίν επιβάλλει εις την Πολιτείαν την λήψιν καταλλήλων μέτρων προετοιμασίας και παρασκευής, αλλά και [...] αι επαγγελματικαί φροντίδες και τα επαγγελματικά των γυναικών ενδιαφέροντα κινδυνεύουν να απορροφήσουν τέλεον την γυναίκα, εις τρόπον ώστε αύτη να λησμονήση και τον προορισμόν και τα έργα της μητρός, α εν τη κοινωνία είναι προωρισμένη να εκτελή".

Και η έκθεση συνεχίζει: "[...] ενώ αισθανόμεθα την ανάγκην να συγχρονίσωμεν προσηκόντως τα πρακτικά μέτρα προπαρασκευής και μορφώσεως της γυναικός δεν λησμονώμεν ότι παράλληλα προς οιονδήποτε έργον της γυναικός ίσταται αεί πρωτεύων ο ρόλος αυτής ως μητρός και φυσικής παιδαγωγού των τέκνων της και ότι επομένως το πνεύμα τούτο του διπλού της γυναικός προορισμού δέον να διαπνέη πάντα τα μορφωτικά της γυναικός μέτρα, εάν θέλωμεν να παράσχωμεν εις αυτήν την θετικήν και υγιά εκπαίδευσιν, ήτις και την ιδίαν θα εξυπηρετήση και την όλην ελληνικήν κοινωνίαν θα εξυψώση".

Με βάση τις παραπάνω αρχές, η έκθεση συνιστά να τροποποιηθεί το πρόγραμμα του δημοτικού "εις τρόπον ώστε το μέγα τούτο πλήθος των γυναικών, όπερ θα μείνη με μόνην ταύτην την μόρφωσιν, ούτε σχεδόν αγράμματον να θεωρή εαυτό [...] ούτε να στερήται στοιχείων τινών προσιδιαζόντων προς την φύσιν και τον μέλλοντα προορισμόν του"1. Ωστόσο, το νομοσχέδιο που υποβάλλει

——————————————

1. Γενική Εισηγητική Έκθεσις και Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια κατατεθέντα εις την Βουλήν κατά την Συνεδρίαν της 2ας Απριλίου 1929 υπό του

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/182.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ο υπουργός για τη δημοτική εκπαίδευση δεν προβλέπει τέτοιες τροποποιήσεις1.

Η Γενική Εισηγητική Έκθεσις επαναλαμβάνει την απόφαση του κράτους να αναλάβει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών. Θεωρεί χρέος της πολιτείας να φροντίσει για την "επί το ηθικώτερον και ανθρωπιστικώτερον ρύθμισιν της μορφώσεως και του μεγάλου τούτου τμήματος της Ελληνικής κοινωνίας", δηλαδή των κοριτσιών που προέρχονται από εύπορες οικογένειες και που χρειάζονται "αρτίαν γενικήν μέσην μόρφωσιν, πραγματικήν, ηθικήν, εθνικήν και ανθρωπιστικήν, δυναμένην να καταστήση αυτάς ικανάς να δημιουργήσωσι ελληνοπρεπείς οικογενείας και να συντελέσωσι εις τον εξευγενισμόν και την ανύψωσιν της Ελληνίδος μητρός"2.

Με βάση τη διαπίστωση ότι τα αστικά σχολεία θηλέων απέτυχαν στον προορισμό τους και οι απόφοιτες δεν κατάφεραν να απορροφηθούν στα επαγγέλματα που απαιτούν γενική μόρφωση, ο εισηγητής προτείνει την κατάργησή τους. Σε αντίθεση όμως με την αρχή για την αναγκαία διπλή κατεύθυνση στην εκπαίδευση των κοριτσιών, προτείνει την ίδρυση ισάριθμων ανώτερων παρθεναγωγείων που θα προετοιμάζουν τις μαθήτριες αποκλειστικά για το σπίτι: "[Το πρόγραμμά τους] εστερημένον της διδασκαλίας αρχαίων γλωσσών θα χαρακτηρίζεται διά των μαθημάτων των προσιδιαζόντων εις την γυναικείαν φύσιν και τον προορισμόν της γυναικός ως μητρός"3.

Το 29ο άρθρο του Νόμου 4373 του 1929 που προέκυψε από τα νομοσχέδια ορίζει το σκοπό του ανώτερου παρθεναγωγείου: "[...] να παράσχη εις τα θήλεα τα μη επιθυμούντα να παρακολουθήσωσι μαθήματα εις προπαρασκευαστικάς πανεπιστημιακών σπουδών Σχολάς μόρφωσιν ανωτέραν και μάλλον οικείαν προς την 

——————————————

υπουργού Κωνστ. Β. Γόντικα, εν Αθήναις 1929, σ. 32-34.

1. Στο ίδιο, σ. 63-64.

2. Στο ίδιο, σ. 34

3. Στο ίδιο, σ. 36.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/183.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

γυναικείαν φύσιν, τα έργα και τον προορισμόν της Ελληνίδος μητρός"1. Το 32ο άρθρο του νόμου ορίζει να διδάσκονται στο ανώτερο παρθεναγωγείο τα παρακάτω μαθήματα: θρησκευτικά, νέα και αρχαία ελληνικά, γαλλικά υποχρεωτικά και άλλη ξένη γλώσσα προαιρετικά, γεωγραφία, αριθμητική και γεωμετρία· στοιχεία φυσικής ιστορίας, φυσικής και χημείας· οικιακή οικονομία και οικιακά έργα· υγιεινή, βρεφοκομία και νοσηλευτική· καλλιγραφία, μουσική και τέλος γυμναστική, παιδιαί και χοροί2.

Προεδρικό διάταγμα, που υπογράφτηκε από το Γ. Παπανδρέου στις 27.11.-11.12.1930, ορίζει ότι τα οικιακά έργα θα διδάσκονται δύο ώρες την εβδομάδα στην πρώτη, τη δευτέρα και την τρίτη, καθώς και μία ώρα στην τετάρτη και τελευταία τάξη του σχολείου. Η διδακτέα ύλη περιλαμβάνει κέντημα, κοπτική και ραπτική εσωτερικών και εξωτερικών ρούχων, ιδίως παιδικών, επιδιόρθωση, πλύσιμο, σιδέρωμα και κολλάρισμα ρούχων, μαγειρική, σερβίρισμα και διατήρηση τροφίμων με πρακτικές εφαρμογές, καθώς και καθαρισμό σκευών. Το διάταγμα δε διευκρινίζει το περιεχόμενο της οικιακής οικονομίας που διδασκόταν μία ώρα στην τελευταία τάξη· αναφέρει μόνο ότι περιλαμβάνει πρακτικές εφαρμογές. Τέλος ορίζει ότι στο μάθημα της χειροτεχνίας οι μαθήτριες θα κατασκευάζουν μεταξύ άλλων διακοσμητικά έργα και αντικείμενα που διευκολύνουν τη διδασκαλία της οικιακής οικονομίας και άλλων μαθημάτων3.

Στο ανώτερο παρθεναγωγείο η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων κατέχει κεντρικότερη θέση από ό,τι στο αστικό σχολείο. Αυτό καθαυτό το ανώτερο παρθεναγωγείο όμως είναι πιο περιθωριακό από το αστικό σχολείο, μια και δεν αντιστοιχεί με καμιά βαθμίδα της εκπαίδευσης των αγοριών και δεν ενδιαφέρεται να 

——————————————

1. Αναφέρεται στο Χρ. Λέφας, Νομοθεσία στοιχειώδους και μέσης εκπαιδεύσεως, τ. Β', εν Αθήναις 1933, σ. 420.

2. Στο ίδιο, σ. 421-422.

3. "Περί καθορισμού των εν τοις Ανωτέροις Παρθεναγωγείοις διδασκομένων μαθημάτων, κατανομής της διδακτέας ύλης κ.λ.π.", το ίδιο, σ. 245.

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/184.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

προετοιμάσει τα κορίτσια για κανένα άλλο μέλλον εκτός από αυτό που τα περιμένει στο σπίτι. Ο θεσμός του ανώτερου παρθεναγωγείου στηρίζεται στο δισταγμό των εύπορων γονιών να φανταστούν τις κόρες τους έξω από το σπίτι για μεγάλο διάστημα, και τον ενισχύει. Παράλληλα, αν κρίνουμε από το πρόγραμμα των οικιακών έργων, προάγει το μικροαστικό ιδεώδες της νοικοκυροσύνης.

Το 27ο άρθρο του Νόμου 4373 καθόριζε τα σχετικά με την ίδρυση γυμνασίων θηλέων1. Σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, αυτά θα είχαν το ίδιο πρόγραμμα με τα γυμνάσια των αρρένων, "μεταρρυθμισμένον όμως ελαφρώς είς τινα μόνον σημεία αυτού, ούτως ώστε να προστεθώσι και μαθήματά τινα προσιδιάζοντα τη γυναικεία φύσει"2. To αναλυτικό πρόγραμμα του γυμνασίου (που ρυθμίστηκε με το προεδρικό διάταγμα της 18.11.1931) ορίζει ότι "τα οικοκυρικά" είναι προαιρετικό μάθημα και διδάσκεται μια ώρα την εβδομάδα στις πέντε πρώτες τάξεις3. Η διδακτέα ύλη είναι παρόμοια με εκείνη που προβλέπεται για το αντίστοιχο μάθημα στο ανώτερο παρθεναγωγείο: κοπτική και ραπτική, εργόχειρα και μαγειρική στις τέσσερις πρώτες τάξεις και "οικιακή οικονομία" στην πέμπτη4. Αντίθετα με ό,τι συμβαίνει στο ανώτερο παρθεναγωγείο όμως, η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 420. Το άρθρο αυτό απαγόρευε τη συνεκπαίδευση στα υπάρχοντα γυμνάσια, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις.

2. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 37.

3. "Περί αναλυτικού προγράμματος διδακτέων μαθημάτων σχολείων Μέσης Εκπαιδεύσεως διά το σχολικόν έτος 1931-32", 18 Νοεμβρίου/13 Ιανουαρίου 1932, στο Χρ. Λέφας, Το νομοθετικόν έργον του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων 1930-1932, τ. Β', Αθήναι 1932, σ. 379-381.

4. Σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1931, η διδασκαλία των οικοκυρικών αντιπροσωπεύει το 3,2% του συνολικού διδακτικού χρόνου. Αν ιεραρχήσουμε τα μαθήματα με βάση το χρόνο που τους αφιερώνει το πρόγραμμα, τα οικοκυρικά έρχονται τρίτα από το τέλος, με πρώτα τα αρχαία και τελευταία την υγιεινή. Η θέση του μαθήματος αλλάζει ωστόσο το 1935. Τα οικοκυρικά γίνονται υποχρεωτικά, και το ποσοστό του χρόνου που τους αναλογεί αυξάνει σε 4,9%. Βλ. Χ. Νούτσος, ό.π., σ. 328-329.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/185.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

-η μικρή ιδιομορφία του προγράμματος των κοριτσιών- βρίσκεται στο περιθώριο της γυμνασιακής εκπαίδευσης,

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε, έστω συνοπτικά, σε ορισμένα μέτρα της μεταρρύθμισης του 1929 που αντιπροσωπεύουν την πρώτη προσπάθεια του κράτους να δημιουργήσει προϋποθέσεις για εξειδικευμένη οικοκυρική εκπαίδευση, κατώτερη και ανώτερη. Ανάμεσα στις κυριότερες οικοκυρικές σχολές που λειτουργούσαν αυτή την εποχή, όχι όμως σε κρατική βάση, ήταν η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή που ιδρύθηκε το 1897 από την Ένωσιν των Ελληνίδων, μία ρουμανική και μία ιταλική σχολή που ιδρύθηκαν στη Θεσσαλονίκη πριν από την ένταξή της στο ελληνικό κράτος και η σχολή που ίδρυσε το 1918 στην Τεγέα o Τεγεατικός Σύνδεσμος1.

Σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, τα υπό ίδρυση κατώτερα οικοκυρικά σχολεία προορίζονταν για κορίτσια που είχαν ανάγκη να εργαστούν μετά το δημοτικό, αλλά που ζούσαν σε μέρη όπου δεν υπήρχε το κατάλληλο "έδαφος απασχολήσεως"2. Στη διετή φοίτησή τους στα οικοκυρικά σχολεία θα έπρεπε να προετοιμάζονται για τις γεωργικές και βιοτεχνικές εργασίες του τόπου τους και για τις δουλειές του σπιτιού. Οπωσδήποτε τα σχολεία αυτά είναι τα μόνα κατώτερα επαγγελματικά σχολεία που προορίζονται αποκλειστικά για κορίτσια3.

Η γενική εισηγητική έκθεση σκιαγραφεί το πρόγραμμα που θα ακολουθούσαν: "[...] θα παρέχωνται μαθήματα οικιακής 

——————————————

1. Βλ. Τεγεατικός Σύνδεσμος, Η Οικοκυρική Σχολή τον Τεγεατικού Συνδέσμου, χ.τ. χ.χ. και Τεγεατικός Σύνδεσμος 1883-1983. Εκατό χρόνια προόδου. Σύντομο Ιστορικό του Τεγεατικού Συνδέσμου, Αθήνα 1983.

2. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 35-36.

3. Τα κορίτσια που έμεναν σε πόλεις, όπου υπήρχε δυνατότητα βιοποριστικής εργασίας, θα μπορούσαν να φοιτήσουν στα κατώτερα επαγγελματικά σχολεία των αγοριών. Βλ. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 35. Η ίδρυση αυτών των σχολείων αποτελεί βασική καινοτομία της μεταρρύθμισης. Βλ. Ά. Φραγκουδάκη, ό.π., σ. 60.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/186.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

οικονομίας και οικιακών έργων και άμα θα διδάσκωνται και ειδικοί τινες κλάδοι γεωργικοί ή βιοτεχνικοί αναλόγως των τοπικών συνθηκών, ως σηροτροφίας, ορνιθοτροφίας, μελισσοκομίας, υφαντικής, ταπητουργίας κλπ. προσιδιάζοντες εις τα έργα των γυναικών"1.

Το πρόγραμμα θυμίζει αυτό που ακολουθούσαν τα "γυναικεία τμήματα" που λειτουργούσαν στα Κυριακά Γεωργικά Σχολεία2. Όπως περιγράφεται στο ΙΓ' κεφάλαιο του Νόμου 4397 "περί στοιχειώδους εκπαιδεύσεως" όμως, το πρόγραμμα των κατώτερων οικοκυρικών σχολείων δίνει μικρότερο βάρος στις βιοτεχνικές και γεωργικές εργασίες του χωριού. Η έμφασή του στις οικοκυρικές γνώσεις και τα έργα της χειρός, που ενδεχομένως αποτελούν και πηγή εισοδήματος, ταιριάζει περισσότερο στις συνθήκες της ζωής των κοριτσιών που ζουν σε μικρές ή μεγάλες πόλεις παρά σε χωριά. Το άρθρο 48 προβλέπει ότι στα οικοκυρικά σχολεία θα διδάσκονται: "Πρακτική αριθμητική και γεωμετρία, καταστιχογραφία, σχέδιον, στοιχεία υγιεινής, γυμναστική, βρεφοκομία, νοσηλεία, οικιακή οικονομία και οικιακά έργα, κοπτική και ραπτική, ποικιλτική, κεντητική, πλεκτική, πλυντική και μαγειρική, υφασματολογία, ανθοκομία και κηπουρική"3.

Το δεύτερο μέτρο που παίρνει η κυβέρνηση στον τομέα της

——————————————

1. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 36.

2. Ο Νόμος 3600 του 1928, που επικύρωνε και τροποποιούσε το Ν.Δ. της 7.11.1927 "περί στοιχειώδους γεωργικής εκπαιδεύσεως", προέβλεπε την ίδρυση Κυριακών Γεωργικών Σχολείων. Σε ιδιαίτερα τμήματα οι γυναίκες μπορούσαν να διδαχτούν "γεωργικά μαθήματα περισσότερον αναγόμενα εις τον κύκλον των γυναικείων έργων, ως λ.χ. σηροτροφίαν, μελισσοκομίαν, ορνιθοτροφίαν, υγιεινήν και οικοκυρικά μαθήματα". Βλ. Χρ. Λέφας, Νομοθεσία στοιχειώδους..., ό.π., σ. 216. To σχέδιο νόμου "περί στοιχειώδους εκπαιδεύσεως", που ψηφίστηκε το 1929, περιέχει το κεφάλαιο Ι' που προβλέπει την ίδρυση διετών γεωργικών σχολείων, χωρίς ωστόσο να αναφέρεται σε ιδιαίτερα γυναικεία τμήματα ή μαθήματα. Βλ. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 70-71.

3. Στο ίδιο, σ. 72.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/187.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

18. Χαροκόπειο Διδασκαλείο Οικοκυρικής Εκπαιδεύσεως (Χαροκόπειος Ανωτέρα Οικοκυρική Σχολή)

ΕΙΚΟΝΑ

19. Το εργαστήριο ραπτικής της Χαροκοπείου Ανωτέρας Οικοκυρικής Σχολής (1935)

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/188.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εξειδικευμένης οικοκυρικής εκπαίδευσης αφορά την ίδρυση Διδασκαλείου Οικοκυρικής Εκπαιδεύσεως. Το έργο χρηματοδοτήθηκε με το κληροδότημα που άφησε γι' αυτό το σκοπό o Παναγής Α. Χαροκόπος και στεγάστηκε σε οικόπεδο που είχε εξασφαλίσει ο ίδιος στην Καλλιθέα της Αθήνας1. Όπως διευκρινίζει ο υπουργός Κ. Γόντικας, η καθυστέρηση στην έναρξη της λειτουργίας του Διδασκαλείου οφειλόταν στη χρήση του κτιρίου της Καλλιθέας για στρατιωτικές και άλλες ανάγκες κατά τη διάρκεια του πολέμου και μετά2.

Η γενική εισηγητική έκθεση όριζε ότι σκοπός του Χαροκοπείου Διδασκαλείου είναι να προετοιμάζει τις δασκάλες που θα αναλάβουν να διδάξουν οικιακά έργα και οικιακή οικονομία στα σχολεία θηλέων3. Ο Νόμος 4360 της 9.7.-17.8.1929 "περί ιδρύσεως

——————————————

1. Η διαθήκη του Χαροκόπου γράφτηκε στις 20.4.1910 και θεωρήθηκε στις 8.11.1911. Το πλήρες κείμενο περιλαμβάνεται στο Παναγή Α. Χαροκόπου, Ιδιόγραφος διαθήκη και κωδίκελλος. Κανονισμός σχολής και καταστατικόν, Αθήναι 1914. Ο Χαροκόπος άφησε 400.000 δρχ. για την ανέγερση και αποπεράτωση της Χαροκοπείου Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής και 56.000 δρχ. το χρόνο για τη λειτουργία και τη συντήρηση του ιδρύματος. 6.000 δρχ. από αυτή την ετήσια επιχορήγηση προορίζονταν για τη μετεκπαίδευση τριών τελειόφοιτων ανώτερου παρθεναγωγείου στις καλύτερες ευρωπαϊκές οικοκυρικές σχολές (στο ίδιο, σ. 7-9).

2. Κατά τη διάρκεια του πολέμου το κτίριο χρησιμοποιήθηκε από το στρατό. Όταν επισκευάστηκε, επιτάχθηκε ξανά για να στεγάσει πρόσφυγες από τη Μ. Ασία και κατόπιν το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα και το Ορφανοτροφείο της Εθνικής Στέγης. Βλ. Γενική Εισηγητική Έκθεσις..., ό.π., σ. 47.

3. Στο ίδιο, σ. 47. Διάταγμα "περί προσόντων των βουλομένων να διορισθώσι διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων εν τοις διδασκαλείοις της δημοτικής εκπαιδεύσεως και εν τοις αστικοίς σχολείοις θηλέων" της 20.8.1918 (στο Χρ. Λέφας, Εκπαιδευτικός Κώδιξ, τ. Β', Αθήνα 1924, σ. 181-183) όριζε ότι για να διοριστούν οι δασκάλες των τεχνικών μαθημάτων στα διδασκαλεία και τα αστικά σχολεία θηλέων έπρεπε να εξεταστούν από επιτροπές του Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αφού καταθέσουν πιστοποιητικό σπουδών. Οι των οικιακών έργων εξετάζονταν στην κοπτική και ραπτική, την κεντητική, πλεκτική και ποικιλτική, την πλυντική, σιδερωτική

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/189.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Διδασκαλείου Οικοκυρικής Εκπαιδεύσεως" όριζε ότι το Διδασκαλείο θα είναι τριετές και θα δέχεται απόφοιτες του αστικού σχολείου ή κατόχους ενδεικτικού της Β' τάξης τετραταξίου γυμνασίου ή αντίστοιχης τάξης εξαταξίου γυμνασίου. Όριζε επίσης δύο κύκλους μαθημάτων, τα γενικά και τα ειδικά. Στο δεύτερο κύκλο ανήκαν τα μαθήματα: "α) Μαγειρική και διαιτητική μετά πρακτικών ασκήσεων, β) Ραπτική και κοπτική μετά πρακτικών ασκήσεων, γ) Οικιακή οικονομία, δ) Ιστορία τέχνης και ενδυμάτων, ε) Μικροβιολογία, ς) Βοτανική και ανθοκομία, ζ) Χειροτεχνία, η) Πιλοποιία, θ) Ψυχολογία, ι) Παιδαγωγική". Όριζε τέλος ότι οι μαθήτριες της πρώτης τάξης δε θα έπρεπε να υπερβαίνουν τις τριάντα. Το Διδασκαλείο εποπτευόταν από τον υπουργό της Παιδείας και ελεγχόταν από διοικητικό συμβούλιο, εκπαιδευτικό συμβούλιο και εκπαιδευτικούς επιθεωρητές1.

Αντίθετα με τα κατώτερα οικοκυρικά σχολεία που δε λειτούργησαν,

——————————————

και κολλαριστική, τη μαγειρική και την οικιακή οικονομία (στο ίδιο, σ. 182). Σύμφωνα με το αρχικό καταστατικό και τον κανονισμό που συνέταξε ο Χαροκόπος, το Διδασκαλείο θα περιλάμβανε και αλλά τμήματα: το οικοκυρικό, που σκοπό θα είχε την προετοιμασία των μαθητριών για το νοικοκυριό, και το επαγγελματικό, που θα προετοίμαζε τις μαθήτριες για βιοποριστική εργασία. Το δεύτερο θα περιείχε τα εξής επιμέρους τμήματα: κοπτικής και ραπτικής ασπρορούχων, κοπτικής και ραπτικής φορεμάτων, καλλιτεχνικών εργοχείρων, σιδηρώματος και μαγειρικής. Επιπλέον υπήρχε προοπτική να λειτουργήσει και τμήμα σχολής υπηρετών, καθώς και τμήμα εσπερινών μαθημάτων. Ο κανονισμός όριζε ανάλογα μαθήματα και διάρκεια σπουδών για το κάθε τμήμα. Βλ. Π. Α. Χαροκόπου, ό.π., σ. 34 και 46-59. Η οργανωτική δομή της σχολής, όπως σχεδιάστηκε αρχικά, έμοιαζε με εκείνη της Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων, που επίσης συνδύαζε οικοκυρικό και επαγγελματικό τμήμα. Στην εισηγητική του έκθεση (σ. 128) ο υπουργός Παιδείας Κ. Γόντικας εξηγεί ότι το αρχικό αυτό σχήμα συρρικνώθηκε για οικονομικούς λόγους.

1. Νόμος 4360, "περί ιδρύσεως Διδασκαλείου Οικοκυρικής Εκπαιδεύσεως (βλ. Χρ. Λέφας, Νομοθεσία..., ό.π., σ. 558-559). Το πρόγραμμα καθορίστηκε αναλυτικότερα με το διάταγμα της 27 Νοεμβρίου/17 Δεκεμβρίου 1930, "περί καθορισμού των εν τω Χαροκοπείω Διδασκαλείω Οικοκυρικής Εκπαιδεύσεως διδασκομένων μαθημάτων, κατανομής της διδακτέας ύλης, κ.λ.π." (στο ίδιο, σ. 560-570).

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/190.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

η ίδρυση του Χαροκοπείου Διδασκαλείου στάθηκε ίσως το κυριότερο γεγονός στην ιστορία της οικοκυρικής εκπαίδευσης1. Μέσα στα όρια που επέβαλλε ο συγκεντρωτισμός του εκπαιδευτικού συστήματος, οι διευθύντριες2, οι καθηγήτριες και οι απόφοιτες του Χαροκοπείου Διδασκαλείου έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του περιεχομένου της οικιακής οικονομίας και των οικοκυρικών στη μέση εκπαίδευση. Ακόμα οι Χαροκοπειάδες ανέλαβαν τη διεύθυνση των οικοκυρικών σχολών που ιδρύθηκαν αργότερα και στελέχωσαν επιμορφωτικά προγράμματα που οργάνωσαν φορείς όπως η Βασιλική Πρόνοια, το Βασιλικό Ίδρυμα, το Υπουργείο Προνοίας, το Υπουργείο Γεωργίας και άλλοι.

——————————————

1. Το 1934 ο Νόμος 6205 (ΦΕΚ 337α) μετέτρεψε το Διδασκαλείο σε Ανωτέρα Οικοκυρική Σχολή, χωρίς όμως να επιβάλει ριζικές αλλαγές στο πρόγραμμά του. Ο ίδιος νόμος προβλέπει τη λειτουργία οικοτροφείου, καθώς και γενικό οικοκυρικό τμήμα "χάριν των εκ του Εξωτερικού και ιδία των εξ Αμερικής προερχομένων Ελληνίδων", που όμως δε λειτούργησαν.

2. Σύμφωνα με το Νόμο 4360 του 1929, τη διεύθυνση του Διδασκαλείου θα μπορούσαν να αναλάβουν: "1. Οι προϋπηρετήσαντες ως διευθυνταί Διδασκαλείων Οικοκυρικής εκπαιδεύσεως ισοτίμου προς το ιδρυόμενον. 2. Πτυχιούχοι Διδασκαλείων δημοτικής εκπαιδεύσεως διδάξαντες επί τριετίαν εις σχολεία της δημοτικής ή μέσης εκπαιδεύσεως και ειδικώς σπουδάσαντες επί διετίαν τουλάχιστον τα οικοκυρικά μαθήματα εν τη εσπερία ή τη Αμερική" (βλ. Χρ. Λέφας, Νομοθεσία..., ό.π., σ. 576). Τη διεύθυνση του Διδασκαλείου όταν πρωτοϊδρύθηκε ανέλαβε η Μαριάνθη Ματσούκη, που είχε μετεκπαιδευτεί στην Αμερική με υποτροφία του κληροδοτήματος Χαροκόπου. Ως καθηγήτρια προσλήφθηκε επίσης η Ελένη Σδριν, μετεκπαιδευμένη και αυτή στην Αμερική με την ίδια υποτροφία. Ορισμένες από τις πρώτες μαθήτριες του Χαροκοπείου Διδασκαλείου με τις οποίες μιλήσαμε θυμούνται ότι ενώ η Ματσούκη και η Σδριν είχαν ξεκινήσει για διετή μετεκπαίδευση ο πόλεμος που ξέσπασε στο μεταξύ τις εμπόδισε να γυρίσουν, με αποτέλεσμα να παρατείνουν τις σπουδές τους. Οπωσδήποτε και οι δύο εξελίχθηκαν σε ηγετικές φυσιογνωμίες του κλάδου· υπηρέτησαν στη Χαροκόπειο πολλά χρόνια και εκπαίδευσαν πολλές γενιές σπουδαστριών.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/191.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Ο "ωραίος φεμινισμός"

Στις αρχές του αιώνα οι γυναίκες που αγωνίζονταν για την "εξύψωση του φύλου τους" εξακολουθούσαν να προβάλλουν το έργο της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας ως την κυριότερη συμβολή των γυναικών στην κοινωνία και να διεκδικούν τόσο την αναγνώριση της σημασίας του όσο και τα μέσα για τη μεγιστοποίησή του.

Από τις σελίδες της Εφημερίδος των Κυριιών, η Καλλιρρόη Παρρέν τόνιζε όλο και πιο επίμονα την ανάγκη της πρακτικής εκπαίδευσης των κοριτσιών στα του οίκου1. Το 1905 έγραφε ότι ο

——————————————

1. Σε προηγούμενο κεφάλαιο είδαμε ότι το δικαίωμα των γυναικών στην εκπαίδευση ήταν ένα από τα βασικότερα αιτήματα της Παρρέν και του φεμινισμού που εκπροσωπούσε. Στις αρχές του αιώνα, οι προσπάθειές της να εξασφαλίσουν οι γυναίκες πολύπλευρη και εκτεταμένη μόρφωση σε όλους τους τομείς αρχίζουν να υποχωρούν κάπως, ενώ η βαρύτητα που αποδίδει στην εκπαίδευση στα του οίκου γίνεται μεγαλύτερη. Πρώιμο δείγμα αυτής της στροφής είναι ίσως το άρθρο "Η οικοκυρική μόρφωσις των Ελληνίδων" (Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/499 (1897), σ. 3), που επισημαίνει ότι αφού η γυναίκα ρίχτηκε "αχαλίνωτος" στους νέους ορίζοντες της ελευθερίας της, με αποτέλεσμα να εξαρτάται πια υπερβολικά από το υπηρετικό προσωπικό, "το οικοκυρειό ανακτά και πάλιν τα δικαιώματά του, αναλαμβάνει και πάλιν τα πρωτεία εις την γυναικείαν αγωγήν".

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/192.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

σκοπός της Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων "συνδέεται τόσον με την Ελληνικήν οικογένειαν όλων των τάξεων και με την ιδανικήν αρμονίαν την οποίαν όλαι και όλοι ονειροπολούμεν διά το μέλλον της οικογενειακής ζωής". Η Παρρέν πίστευε ότι η σχολική μόρφωση "εις έργα διά τα οποία και η φύσις και το κοινωνικόν και οικογενειακόν καθεστώς" προορίζουν τη γυναίκα ήταν πιο επείγουσα παρά ποτέ. Η χειρωνακτική εργασία μπορεί να μεταφέρθηκε στο εργοστάσιο, η γυναίκα όμως είχε ανάγκη "ανωτέρας και επιστημονικής μορφώσεως" και αυτή δεν μπορούσε να την αποκτήσει στο σπίτι: "Αι μητέρες λοιπόν του παρελθόντος δεν είναι πλέον επαρκείς διά την διδασκαλίαν της οικοκυρικής, ως δεν είναι [...] επαρκείς διά την διδασκαλίαν των οικιακών τεχνών"1.

Σε άλλο άρθρο επισήμαινε την ομοιότητα του οίκου με το έθνος -"το Έθνος δεν είνε τίποτε άλλο παρά μία μεγάλη οικογένεια"- και έφτανε στο συμπέρασμα ότι η πτώχευσή του είναι "σημείον ότι έχομεν χρεωκοπήσει ως οίκος, [...] ότι δεν έχομεν οικοκυράς, όπως τας θέλει και τας εννοή η επιστήμη της οικονομίας, ή ότι αι οικοκυραί δεν ευρίσκονται εις την θέσιν των". Καταλόγιζε ευθύνες στους άνδρες που επέμεναν να κρατούν οι ίδιοι "τα ηνία του οίκου", αλλά και στο κράτος που δεν διαφοροποίησε αρκετά την εκπαίδευση των κοριτσιών από εκείνη των αγοριών, περιόρισε την προετοιμασία των κοριτσιών για το σπίτι στα εργόχειρα, δε ζήτησε τη συμβουλή των γυναικών για την κατάρτιση κατάλληλων προγραμμάτων και άφησε τα κορίτσια στο έλεος των φυσικών και ηθικών κινδύνων της δουλειάς στο εργοστάσιο2.

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Οικοκυραί και οικοκυριειό", Εφημερίς των Κυριών 19/837 (1905), σ. 5-7.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Παλαιαί Θρησκείαι, Β'. Οικοκυρειό και Εθνικαί πτωχεύσεις", Εφημερίς των Κυριών 19/842 (1905), σ. 1-2. Σημειώνουμε ότι στο τμήμα της γυναικείας αγωγής του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου, η Σεβαστή Καλλισπέρη είχε επίσης αναφερθεί στις αρνητικές συνέπειες της ανάμιξης των ανδρών στη γυναικεία εκπαίδευση. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον..., εν Αθήναις 1904, σ. 179.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/193.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η Παρρέν αναφερόταν συχνά στην πρόοδο που είχε συντελεστεί στην Ευρώπη και την Αμερική, τόσο στην εξειδικευμένη επαγγελματική εκπαίδευση όσο και στη γενικότερη μόρφωση της μητέρας και της νοικοκυράς. Για παράδειγμα, περιγράφει τη διδασκαλία της οικοκυρικής και των οικιακών τεχνών στα δημοτικά, τα μαγειρικά κέντρα (cookery centers) και τα ειδικά οικοκυρικά και αγροτικά σχολεία στην Αγγλία -το έθνος που "κατέχει την πρώτην θέσιν εις την ιστορίαν της μεταρρυθμίσεως της μορφώσεως της γυναικός συμφώνως με τον προορισμόν και την αποστολήν της". Εκφραζόταν επίσης με θαυμασμό για το τμήμα μητέρων που λειτουργούσε στα γαλλικά διδασκαλεία, για τα πρότυπα γαλλικά δημοτικά που έδιναν βάρος στη διδασκαλία των οικιακών, για τα οικοκυρικά νηπιαγωγεία (kitchen gardens) των HΠΑ, για την "επιστημονική" οικιακή οικονομία και οικοκυρική που διδάσκονταν στα αμερικανικά τεχνολογικά ινστιτούτα, και ακόμα για τις προσπάθειες των Ελλήνων της Αλεξάνδρειας να μιμηθούν το παράδειγμα της Αμερικής1. Μίλησε για το πρώτο οικοκυρικό σχολείο που ιδρύθηκε στη Σουηδία το 1865 και για τις υποχρεωτικές οικοκυρικές σπουδές όλων των κοριτσιών εκεί πριν από το γάμο2. Ακόμα πρόβαλε το παράδειγμα των μικτών αμερικανικών, σουηδικών και νορβηγικών σχολείων, όπου τα αγόρια μυούνταν στο "δύσκολον και κοπιαστικόν έργον της νοικοκυροσύνης", με αποτέλεσμα να σέβονται τη γυναίκα που κοπίαζε για να κρατήσει το σπίτι της τακτικό3.

Σε αντίθεση με τις προοδευμένες χώρες της Δύσης, η Ελλάδα διέθετε μονάχα την Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή της

——————————————

1. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Παλαιαί Θρησκείαι, Γ΄", Εφημερίς των Κυριών 19/843 (1905), σ. 1-2.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η Λογοδοσία της Επαγγελματικής και οικοκυρικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών 20/878 (1906), σ. 2-4.

3. "Από τη λογοδοσία της Προέδρου του Επαγγελματικού τμήματος της Ενώσεως των Ελληνίδων κ. Κ. Παρρέν: Οικοκυρών εξετάσεις", Εφημερίς των Κυριών 24/988 (1910), σ. 1194-1996.

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/194.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ενώσεως των Ελληνίδων: "[...] μένομεν το σύμβολον και το έμβλημα των προσπαθειών των γυναικών της Ελλάδος προς μετατροπήν της εκπαιδεύσεως του φύλου μας, σύμφωνα προς τας ανάγκας και τον προορισμόν μας". Στην οικοκυρική σχολή, οι 220 μαθήτριες που φοίτησαν το 1906 διδάχτηκαν "οικοκυρικά", "τεχνικά" και "πρακτικά" μαθήματα. Στα πρώτα περιλαμβάνονταν "η μαγειρική, το σίδηρον, το εμβάλωμα, η οικ[ιακή] οικονομία εν τη εφαρμογή της, τα ασπρόρρουχα και το ράψιμον εν γένει, [...] η υγιεινή του οίκου και των τροφών". Στα "τεχνικά" μαθήματα υπάγονταν "η ιχνογραφία, η ραπτική φορεμάτων, τα καπέλλα, τα άνθη, η ζωγραφική, η διπλογραφία, η ξυλογλυπτική, η πυρογραφία, η αγγειοπλαστική". Τέλος, στα "γενικά" μαθήματα ήταν "τα θρησκευτικά, η ανάγνωσις και γραφή, Αριθμητική, Γαλλικά και Ιταλικά, και Γυμναστική". Παράλληλα με τη σχολή εξακολουθούσε να λειτουργεί το Κυριακό Σχολείο, με ισάριθμες μαθήτριες -εργάτριες και υπηρέτριες. Στη λογοδοσία της η Παρρέν αναφέρει: "Όλαι εν γένει αι κατ' έτος εξερχόμεναι διπλωματούχοι μας εργάζονται"1. Ωστόσο θεωρεί τη μόρφωση που παρέχει η σχολή κατάλληλη όχι μόνο για τις γυναίκες που θα την αξιοποιήσουν βιοποριστικά, αλλά για όλα τα κορίτσια. Έτσι γράφει ότι με τις υψηλές τους επιδόσεις στις εξετάσεις που έδωσαν "ενώπιον των παρευρισκομένων [...] κυριών [...], αι μαθήτριαι έδωσαν μια εικόνα της τελείας ανατροφής η οποία ώφειλε να είναι εις όλας τας τάξεις εν γένει"2.

Η Παρρέν διαφωνεί με το κλασικιστικό πνεύμα στην εκπαίδευση. Αντίθετα εγκρίνει το πρόγραμμα του Παρθεναγωγείου Σκορδέλη, που περιλαμβάνει κηπουρική, γαλακτοκομία, μαγειρική, κοπτική-ραπτική, νοσηλεία και υγιεινή, γιατί αυτά τα μαθήματα θα χρησιμεύσουν στα κορίτσια "πολύ περισσότερον από τους

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής", ό.π., σ. 2-4.

2. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι εξετάσεις της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών 20/878 (1906), σ. 7-8.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/195.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αρχαίους συγγραφείς, από τους οποίους και τας ξεκουράζουν"1. Με το ίδιο πνεύμα διερωτάται: "[...] αφού υπάρχουν γυμνάσια κλασσικά και πρακτικά διά τα αγόρια, διατί όχι και διδασκαλεία, αλλά και πρακτικά σχολεία διά τα κορίτσια;" Και προτείνει: "Παρά η χωρική να αρχίζη μανθάνουσα, γράμματα με τα ία [...] είναι προτιμότερον να μάθη να καλλιεργή τα ία και τα ρόδα και να κατασκευάζη ροδόλαδον, όπως κάμνουν αι Βουλγαρίδες που κερδίζουν εκατομμύρια με την βιομηχανίαν αυτήν"2.

Επισημαίνοντας την ανάγκη κατάρτισης των κοριτσιών στις εργασίες του αγρού, η Παρρέν τόνιζε περισσότερο την οικονομική τους σημασία. Η απόφασή της να καθιερώσει αγροτικά μαθήματα στην Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή για τα κορίτσια των προαστίων και των επαρχιών βασίστηκε στην εκτίμηση ότι το επάγγελμα της ράφτρας, όπως προ πολλού το επάγγελμα της δασκάλας, είχε κορεστεί. Πάντως τα όρια της επαγγελματικής εκπαίδευσης και της μόρφωσης για τα καθήκοντα του οίκου εξακολουθούσαν να είναι πάντοτε ασαφή και συγκεχυμένα. Έτσι υποστήριζε ότι ο "φεμινισμός" έπρεπε "να αποδώση την αγρότιδα εις την γην", και συγχρόνως να την μυήσει "εις τα καθήκοντά της ως οικοκυράς, συζύγου και μητρός"3.

Η απόδοση των γυναικών σε αυτά τα καθήκοντα αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Η Παρρέν προειδοποιεί: "Εφ' όσον δε η πολιτεία και οι νόμοι δεν αντιλαμβάνονται την ανάγκην να μεταβάλουν όλον το εκπαιδευτικόν σύστημα, να μορφώσουν απλά και πρακτικά και πατριωτικά όλους τους αμαθείς γυναικείους πληθυσμούς, και να ανυψώσουν, την γυναίκα εις την ωραίαν και τιμητικήν θέσιν εις την οποίαν δικαιούται να ίσταται ως μητέρα, η 

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η κηπουρική και η γαλακτοκομία εις παρθεναγωγείον", Εφημερίς των Κυριών 21/922 (1907), σ. 8.

2. Καλλιρρόη Παρρέν, "Θεολόγοι επαναστάται", Εφημερίς των Κυριών 24/982 (1910), σ. 1049-1050.

3. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η Λογοδοσία της Επαγγελματικής Σχολής", ό.π., σ. 725-727.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/196.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αδυναμία της θα αυξάνη περισσότερον και τα εξ αυτής αποτελέσματα θα γίνωνται αισθητότερα"1.

Αντίστροφα, η "Ελληνίς οικοκυρά", συντάκτρια της στήλης "Νοικοκυριό και Κουζίνα" που καθιέρωσε το 1908 η Εφημερίς των Κυριών, αναφέρεται έμμεσα στη δυνατότητα των γυναικών να αποτελέσουν φορείς εξυγίανσης της κοινωνίας, εφαρμόζοντας τις επιστημονικές αρχές της διεύθυνσης του νοικοκυριού. Για παράδειγμα, προτρέπει τις αναγνώστριες στην καταπολέμηση του αλκοολισμού: "Εάν τα οινοπνευματώδη ποτά ήσαν άγνωστα, φρενοκομεία δεν θα υπήρχαν, ως ίσως δεν θα υπήρχαν κακούργοι με άγρια και αιμοδιψή ένστικτα, εάν ο άνθρωπος έμενε φυτοφάγος μόνον"2.

Στην "εξυγίανσιν" κυριολεκτικά και μεταφορικά απέβλεπε και το Λύκειον των Ελληνίδων, που ιδρύθηκε το 1911 με πρωτοβουλία της Παρρέν3. Σε διάλεξή της στον Παρνασσό, η Παρρέν επικαλείται τα υψηλά ποσοστά θανάτων από άγνοια και την υψηλή παιδική θνησιμότητα, για να υπογραμμίσει την αναγκαιότητα του επιμορφωτικού προγράμματος του Λυκείου, που περιλάμβανε βρεφοκομία, υγιεινή και μαθήματα σχετικά με την ενδυμασία και την κατοικία4. Η καταπολέμηση της ξενομανίας, η τόνωση του εθνικού και βασιλικού φρονήματος και ο "εκπολιτισμός" των λαϊκών τάξεων ήταν όψεις της "εξυγιάνσεως" στην οποία η Παρρέν αφιέρωνε ολοένα και μεγαλύτερο μέρος του δυναμισμού της5. Η 

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Aι μητέρες και τα σχολεία", Εφημερίς των Κυριών 24/980 (1910), σ. 1001-1002.

2. Ελληνίς οικοκυρά, "Αι τροφαί", Εφημερίς των Κυριών 22/939 (1908) σ. 23-24.

3. Βλ. Εικοσιπενταετηρίς του Λυκείου των Ελληνίδων 1911-1936. Πεντηκονταετηρίς της δράσεως της ιδρυτρίας και προέδρου αυτού Καλλιρρόης Παρρέν 1886-1936, Αθήναι 1936.

4. Βλ. "Η διάλεξις της κ. Καλλιρρόης Παρρέν εις τον Παρνασσόν", Εφημερίς των Κυριών 25/1002 (1911), σ. 1549-1550.

5. Βλ. Έφη Αβδελά και Αγγέλικα Ψαρρά, Ο φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Μία ανθολογία, Αθήνα 1985, σ. 45-47.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/197.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Εφημερίς των Κυριών προσανατολίστηκε επίσης στον ίδιο στόχο. Για παράδειγμα, χαρακτηριστική είναι η περίληψη της ομιλίας που έδωσε η βαρωνίς Horn στο Μόναχο και που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα. Επισημαίνεται ότι η ομιλήτρια υπογράμμισε τη χρησιμότητα του οικογενειακού προϋπολογισμού, της χημείας των τροφίμων και της οικιακής οικονομίας γενικά "προς διατήρησιν της υγείας του οίκου, του λαού, προς συντήρησιν φυλής ακμαίας του παρόντος και του μέλλοντος"1.

Με την αρχή των Βαλκανικών πολέμων η Εφημερίς των Κυριών άρχισε να ελαττώνει την ύλη για το γυναικείο ζήτημα και την ειδησεογραφία για τη διεθνή γυναικεία κίνηση. Οι σελίδες της γέμισαν με πολεμικές ειδήσεις, άρθρα που αφορούσαν εθνικά θέματα και φωτογραφίες πριγκίπων, βασιλέων και αυτοκρατόρων από όλο τον κόσμο. Η προσήλωση της Παρρέν στο έθνος δεν απέκλειε βέβαια το ενδιαφέρον της για το έργο της νοικοκυράς. Όμως το συμφέρον του έθνους και των φορέων του ήταν γι' αυτήν το κύριο κριτήριο για την αξιολόγηση και την προώθηση της αποστολής των γυναικών στο σπίτι. Η σημασία της αποστολής αυτής για τις κοινωνικές κατακτήσεις των ίδιων των γυναικών υποβαθμιζόταν αναγκαστικά, καθώς το περιεχόμενό της προσδιοριζόταν από τα εθνικά οράματα και τις ανάγκες του εκπολιτισμού του "λαού" για να εξαντληθεί στην υπηρεσία τους.

Το ίδιο πνεύμα διαπνέει και την ομιλία που έδωσε η Παρρέν το 1915, με την ιδιότητα της γενικής γραμματέως του Πατριωτικού Συνδέσμου των Ελληνίδων: "Όσον το λαϊκόν σπίτι εδραιώνεται εις θεμέλια τάξεως και νοικοκυροσύνης, τόσον οι γάμοι πολλαπλασιάζονται και η πελατεία των καπηλειών ελαττούται. Διά τον εργατικόν, ως και διά πάντα άνθρωπον, η καλή οικοκυρά είναι πολυτιμοτέρα από κάθε πλούτον και κάθε θησαυρόν. Και απεδείχθη ότι μεταξύ των εθνών εκείνα, που έφθασαν εις οικονομικήν

——————————————

1. Μαρία Πινέλλη (εν Μονάχω), "Περίληψις της ομιλίας της Βαρωνίδος Horn", Εφημερίς των Κυριών 25/1000 (1911), σ. 1509-1510.

Σελ. 197
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 178
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    "Τοιουτοτρόπως η απόφοιτος του αστικού σχολείου θα είνε εις θέσιν όχι μόνον να παρακολουθή και ενδιαφέρεται διά την πνευματικήν και κοινωνικήν κίνησιν του τόπου της, αλλά και να αναλάβη την διεύθυνσιν του οίκου και βραδύτερον την ανατροφήν των τέκνων της και προς τούτοις, εάν παραστή ανάγκη, θα δύναται να αποδυθή εντίμως και αποτελεσματικώς εις την βιοπάλην"1.

    Τέλος η εισηγητική έκθεση συνιστούσε να ιδρυθούν αστικά σχολεία θηλέων στην πρωτεύουσα κάθε νομού2. Αν η μέριμνα για τη φοίτηση των κοριτσιών στο ενιαίο δημοτικό, την πρόσβασή τους στο γυμνάσιο και το πανεπιστήμιο προάγει και αναδεικνύει τη γυναίκα ως αυτοτελή κοινωνικό παράγοντα, το αστικό σχολείο θηλέων βαραίνει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Σε τελευταία ανάλυση, με το σχολείο αυτό σχεδιάζεται μία κρατική εκδοχή του ανώτερου παρθεναγωγείου για να αντικαταστήσει το μεγαλοαστικό ιδεώδες με το ιδεώδες της καλλιεργημένης συζύγου, μητέρας και νοικοκυράς που, αν χρειαστεί, μπορεί να εργαστεί και έξω από το σπίτι.

    Αστικά σχολειά θηλέων

    Όπως είναι γνωστό, τα Νομοσχέδια του 1913 δεν ψηφίστηκαν. Και ενώ η ίδρυση γυμνασίων θηλέων καθυστέρησε ως το 1917, το 1914 το κράτος έδωσε το δικαίωμα στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και σε δήμους και κοινότητες να ιδρύσουν τριτάξια αστικά σχολεία, που θα συγκαταλέγονταν στα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης και θα είχαν σκοπό τη "συμπλήρωσ[η] της μορφώσεως των εκ των πλήρων δημοτικών σχολείων αποφοιτώντων θηλέων"3.

    ——————————————

    1. "Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια...", ό.π., σ. 250.

    2. Στο ίδιο, σ. 252.

    3. "Περί χορηγείας αδείας εις την Φιλεκπαιδευτικήν Εταιρείαν ιδρύσεως αστικών σχολείων θηλέων", διάταγμα της 7 Σεπτεμβρίου 1914, στο Χρ. Β. Λέφας, Εκπαιδευτικός Κώδιξ, τ. B', εν Αθήναις 1924, σ. 5-7.