Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 18-37 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/18.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

κανείς υπόψη τις κατοπινές εξελίξεις1. Η τροπή που πήραν αυτές οι εξελίξεις δεν αποτελεί απλό σύμπτωμα του παραστρατήματος ενός θεσμού που αφορούσε κυρίως τους άνδρες. Η γυναικεία εκπαίδευση ακολούθησε από νωρίς μια ειδική κατεύθυνση και η πορεία της δεν είναι δυνατό να ερμηνευτεί με αναγωγές στην ιστορία και τους εθνικούς, ταξικούς ή άλλους στόχους της εκπαίδευσης των αγοριών. Οι γυναίκες δε συμπεριλήφθηκαν σε αυτούς που μέσω της παιδείας -και καλώς εχόντων των πραγμάτων- θα μεταμορφώνονταν από ραγιάδες σε πολίτες και υπαλλήλους, θα πύκνωναν τις τάξεις ενός μορφωμένου λαού ή θα αναδεικνύονταν ηγέτες του2. Η σκοπιμότητα της γυναικείας εκπαίδευσης εντοπίστηκε στη δυνατότητά της να συμβάλει στην απόδοση της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας, δηλαδή στην εκπλήρωση του γυναικείου προορισμού.

Η έννοια του διαφορετικού προορισμού των φύλων θεμελιώθηκε στις διαφορετικές "φυσικές" -βιολογικές και ψυχολογικές- ιδιότητες που αποδόθηκαν στους άνδρες και τις γυναίκες. Η διαφοροποίηση της ανθρώπινης "φύσης" σε ανδρική και γυναικεία παραμένει και σήμερα συστατικό στοιχείο της κυρίαρχης ιδεολογίας

——————————————

1. Το διάταγμα της 31 Δεκεμβρίου 1836 (12 Ιανουαρίου 1837) "περί του διοργανισμού των Ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίων" (βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. 60-77) αναφερόταν μόνο στους "παίδας", αποκλείοντας ουσιαστικά τα κορίτσια από τη δημόσια μέση εκπαίδευση αλλά και από την ανώτατη που την προϋπέθετε. Όσες μαθήτριες μπορούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους μετά το δημοτικό περιορίζονταν αναγκαστικά στα ιδιωτικά "Ανώτερα Παρθεναγωγεία", που εκπαίδευαν από κοινού εύπορες υποψήφιες οικοδέσποινες και δασκάλες. Οι δύο αυτοί κύκλοι σπουδών διαχωρίστηκαν το 1893. Δημόσια γυμνάσια θηλέων δεν ιδρύθηκαν ως το 1917. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 68-69, 354 κ.ά.

2. Για τη σκοπιμότητα της κύριας εκπαίδευσης, της ανδρικής βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. A', σ. κγ'-μστ' και το κεφάλαιο "Παιδεία" στη διδακτορική διατριβή της Έλλης Σκοπετέα, Το "Πρότυπο Βασίλειο" και η Μεγάλη Ιδέα, όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής, 1984.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/19.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

των φύλων, όπως και η αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι και πρέπει να παραμείνουν πιο κοντά στη "φύση" από ό,τι οι άνδρες, Όμως αντίθετα με ό,τι συνέβη σε νεότερες εποχές, στο 19ο αιώνα, ακόμα και στην Ελλάδα, η διαφοροποίηση αυτή δεν αποσιωπάται ως δεδομένη βεβαιότητα, αλλά βρίσκεται στο επίκεντρο των λόγων που αφορούν τη σχέση των φύλων1. Στη "φύση" βρίσκεται η εξήγηση της μορφής αυτής της σχέσης στο παρόν και από τη "φύση" εξαρτώνται οι αλλαγές που μπορεί να υποστεί στο μέλλον.

Από το πεδίο της "φύσης" άντλησαν τα επιχειρήματά τους όσοι υποστήριξαν ότι οι γυναίκες πρέπει να υποτάσσονται: "Η

——————————————

1. Ο προβληματισμός για τη διαφοροποίηση των φύλων εισάγεται στην Ελλάδα από την Ευρώπη, όπως διαμορφώθηκε με τη γενικότερη έμφαση που έδωσαν οι διαφωτιστές στην αντίθεση μεταξύ της φύσης και του πολιτισμού. Σε αυτά τα συμφραζόμενα η επίκληση της φύσης είχε ριζοσπαστικούς τόνους, καθώς υπέσκαπτε τις έννοιες της μοναρχίας και της εκκλησίας ως μοναδικών βάσεων της ηθικής και της τάξης της κοινωνίας. Η έννοια της φύσης ήταν επίσης εξαιρετικά σύνθετη, καθώς παρέπεμπε σε μια κατάσταση που προηγείται της κοινωνίας, στις διαδικασίες του ανθρώπινου οργανισμού, στη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον και στις "πρωτόγονες" κοινωνίες. Όμως ενώ η φύση προβλήθηκε ως το πεδίο στο οποίο οι άνθρωποι θα έπρεπε να ανατρέξουν στην προσπάθειά τους να αναμορφώσουν την κοινωνία, οι διαφωτιστές επικαλέστηκαν την ιδιαίτερη σχέση που θεωρούσαν ότι έχουν οι γυναίκες με τις διαδικασίες της ζωής και τελικά με την ίδια τη φύση ως απόδειξη της κατωτερότητάς τους που επέβαλλε και τον κοινωνικό τους αποκλεισμό. Βλ. Maurice Bloch και Jean Η. Bloch, "Women and the dialectics of nature in eighteenth-century French thought", στο Carol MacCormack και Marylin Strathern (επιμ.), Nature, Culture and Gender, Cambridge 2 1982, σ. 25-41. Όπως η φύση γενικά, έτσι και η φύση των γυναικών αναδείχτηκε σε πεδίο το οποίο εν ονόματι της ανθρωπότητας έπρεπε να κατανοηθεί και να ελεγχθεί μέσω της επιστήμης και της ιατρικής. Βλ. L. J. Jordanova, "Natural facts: a historical perspective on science and sexuality", στο ίδιο, σ. 42-69. Για τις ιδέες των διαφωτιστών σχετικά με τη διαφοροποίηση των φύλων και την εισαγωγή και τον αντίκτυπό τους στην Ελλάδα το 19ο αιώνα, με ιδιαίτερη έμφαση στα έργα λόγιων γυναικών, βλ. Paschalis Μ. Kitromilides, "The enlightenment and womanhood: cultural change and the politics of exclusion", Journal of Modern Greek Studies 1/1 (1983), σ. 39-61.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/20.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

φύσις της γυναικός εκ δύο μόνον, ως ειπείν, στοιχείων συγκροτείται, αγάπης και αισθήματος, όλος δ' αυτής ο βίος εστίν αφοσίωσις"1. "Η γυνή δε ευαισθητοτέρα, υποτελής, αξιέραστος, οφείλει να υποτάσσηται και να μεταβάλλη την αφοσίωσιν εις νόμον, την θυσίαν εις θρίαμβον, την αυταπάρνησιν εις μεγαλείον"2. Η "φύση" απαγορεύει στις γυναίκες τις "ανδρικές δραστηριότητες": "Ο ανήρ άφοβος και τολμηρός εν τοις κινδύνοις, ικανός προς αντίστασιν, καταβάλλει τας στάσεις και τας εναντιότητας, κρατεί δε αυτών διά της ρώμης του σώματος και διά της ισχύος του νου· η δε γυνή, διά μόνης της χάριτος και της πραότητος βασιλεύει"3. Η "φύση" επίσης επιβάλλει να επιτηρούνται οι γυναίκες γιατί μειονεκτούν ηθικά: "[...] είναι δε φύσει εύπλαστοι και επιτήδειαι προς το παριστάνειν κωμωδίας, διότι έχουσι τα δάκρυα άφθονα, τα δε πάθη των είναι σφοδρά και ο νους των περιορισμένος ένεκα αμαθείας"4. Η "φύση" των γυναικών τέλος, ασθενέστερη από την ανδρική, καθιστά την εντατική εργασία, σωματική και διανοητική, επισφαλή για την υγεία τους5.

——————————————

1. Νικολάου Ι. Σαριπόλου, "Υπόμνημα περί του κατωτέρου κλήρου και περί εκπαιδεύσεως προς τον επί της Παιδείας Υπουργόν", Πανδώρα ΙΣΤ' (1865-66), σ. 110.

2. Σιμωνίδης Γ. Βλαβιανός, Η γυνή και η αποστολή αυτής. Μελέτη αναγνωσθείσα την εσπέραν της 16 Οκτωβρίου 1983 εν τη εταιρία. "Ελληνισμός", Αθήνησιν 1894, σ. 28.

3. Γ. Μανούσος, Παιδαγωγική διαιτητική και παιδαγωγία, οικιακός και σχολικός οδηγός προς παιδαγώγησιν αμφοτέρων των φύλων, Αθήνησιν 1884, σ. 210.

4. Φενελώνος, Το περί αγωγής κορασίων εξελληνισθέν υπό Θ. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, Αθήναι 2 1875, σ. 67. Όπως σημειώνει o μεταφραστής, πριν από τη δική του είχαν κυκλοφορήσει άλλες δύο μεταφράσεις του βιβλίου, η τελευταία το 1857. Ο ίδιος μάς πληροφορεί ότι ο Φραγκίσκος Φενελών, αρχιεπίσκοπος του Cambrais, γεννήθηκε το 1651 και πέθανε το 1715.

5. Βλ. Ν. Κοντοπούλου (μετ.), "Περί ανατροφής των κορασίων υπό ιατρικήν έποψιν" (Λόγος εκφωνηθείς εν τη Φιλοσοφική Ακαδημία του Εδιμβούργου κατά Νοέμβριον 1882 υπό του ιατρού Θ. Κλούστωνος), Πλάτων ΣΤ' (1884-1885), σ. 224, στο Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 274. Η ίδια

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/21.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Τη "φύση" επικαλέστηκαν και όσοι θέλησαν να εξάρουν τη συμβολή των γυναικών στην εθνική παλιγγενεσία και την ευημερία του κοινωνικού συνόλου γενικότερα: "Παιδαγωγοί των εθνών είναι βεβαίως οι άρχοντες αυτών, οι συγγραφείς αυτών, οι ιερείς, οι διδάσκαλοι, οι γονείς, και ιδίως αι μητέρες. Εκ τούτων δε αναντιρρήτως η φύσις εις τας μητέρας απένειμεν την πρώτην θέσιν"1. Επίσης διατυπώνεται η άποψη ότι η φυσική διαφορά των φύλων δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με κατωτερότητα των γυναικών2: "Αλλ' ότι μεν ο νους της γυναικός εμφαίνει διαφοράς τινας προς τον ανδρικόν, αδύνατον είναι ν' αμφιβάλλωμεν, ει και η περί τούτου ψυχολογική έρευνα ήθελεν αποβή ενταύθα άκαιρος· ότι όμως ένεκα τούτου είναι και κατώτερος, περί τούτου εύλογον είναι τουλάχιστον να επέχωμεν"3. Έτσι ανατρέχοντας στη "φύση" η Σαπφώ Λεοντιάς καταφέρνει να ξεπεράσει τη θλίψη και το θυμό που ομολογεί ότι ένιωθε στα μικρά της χρόνια γιατί γεννήθηκε "θήλυς άνθρωπος"4: "[...] η φύσις αυτή κατέστησε μεγάλην την 

——————————————

σημειώνει ότι στη διαμόρφωση του προγράμματος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, συγκεκριμένα στη σταδιακή μείωση των ωρών των μαθηματικών στις μεγαλύτερες τάξεις και την απουσία της κοσμογραφίας, της φυσικής πειραματικής και της γυμναστικής, που διδάχτηκαν μόνο το 1870 και το 1890, συνετέλεσε και η άποψη, ότι ο υπερβολικός φόρτος εργασίας μπορεί να έχει επιπτώσεις στην υγεία των μαθητριών. Στο ίδιο, σ. 190.

1. Λέων Μελάς, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον προς χρήσιν των παιδαγωγούντων, εν Αθήναις 1871, σ. ιθ'.

2. Την άποψη αυτή επισημαίνει επίσης η Αγγέλικα Ψαρρά, "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα 2 (1979), σ. 5.

3. Γ. Γ. Παππαδόπουλος, "Περί γυναικός και Ελληνίδος", Πανδώρα ΙΖ΄/388 (1866), σ. 86.

4. Σαπφώ Κ. Λεοντιάς, Ο ανήρ και η γυνή. Διαλέξεις τρεις αναγνωσθείσαι εν τω Ελληνικώ φιλολογικώ Σνυλλόγω και πέντε ποιήματα, εν Κωνσταντινουπόλει 1899, σ. 5. Η Σαπφώ Λεοντιάς, κόρη του δασκάλου της ελληνικής γλώσσας Λεοντίου Κληρίδη, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1832 και πέθανε στην ίδια πόλη το 1900. Σπούδασε ελληνική, γαλλική και γερμανική φιλολογία. Από το 1854 ως το 1858 ήταν διευθύντρια στο παρθεναγωγείο της Σάμου, που είχε ιδρυθεί από την ηγεμονίδα Αλεξάνδρα Γκίκα.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/22.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ποικιλίαν μεταξύ του φυσικού και πνευματικού οργανισμού του ανδρός και της γυναικός· αλλ' εν ταύτη τη ποικιλία συνίσταται και η ισότης αμφοτέρων"1.

Οι λόγιοι, οι παιδαγωγοί και οι κρατικοί λειτουργοί που ασχολήθηκαν με τη γυναικεία εκπαίδευση διαφοροποιούνται ανάλογα με τις συνέπειες που απέδωσαν στις "φυσικές" ιδιότητες των γυναικών. Πάντως ένας απόλυτος διαχωρισμός μεταξύ "πολέμιων" και "υπέρμαχων" της γυναικείας εκπαίδευσης κινδυνεύει να είναι σχηματικός, όχι μόνο γιατί "συντηρητικές" και "προοδευτικές" απόψεις επικαλούνται εξίσου το "φυσικό", αλλά και γιατί συνήθως

——————————————

Το 1859 πήγε στη Σμύρνη και ανέλαβε τη διεύθυνση του παρθεναγωγείου του Μεθοδίου Αρώνη. Το 1861 επέστρεψε στη Σάμο προσκαλεσμένη από τον ηγεμόνα Μιλτιάδη Αριστάρχη, o οποίος ίδρυσε με τη βοήθειά της τέσσερα παρθεναγωγεία. Το 1863 ανέλαβε τη διεύθυνση του παρθεναγωγείου "Αγία Φωτεινή" στη Σμύρνη. Το 1878 παραιτήθηκε από αυτή τη θέση και έφυγε για την Πόλη, από όπου επέστρεψε το 1886 και παρέμεινε διευθύντρια της "Αγίας Φωτεινής" ως το 1891, οπότε αποχώρησε οριστικά. Η Λεοντιάς μετέφρασε τους Πέρσες του Αισχύλου και την Εσθήρ του Ρακίνα. Έγραψε ποιήματα, διηγήματα, μελέτες, το σχολικό εγχειρίδιο Κορασιακή Χρηστομάθεια (1876) και το σχολικό Ιερόν εκλόγιον ήτοι Συλλογή εκ του Συναξαριστού (1874). Συνεργαστηκε με το περιοδικό Ευρυδίκη, που εξέδιδε η αδελφή της Αιμιλία Κτενά Λεοντιάς, την Πανδώρα, την Εφημερίδα των Κυριών και δημοσίευσε επίσης κείμενα στο Αττικόν Ημερολόγιον. Μαζί με την Καλλιόπη Κεχαγιά, την Αικατερίνη Λασκαρίδου και την Καλλιρρόη Παρρέν, η Λεοντιάς ανήκει στις πρωτοπόρες του αγώνα των γυναικών για ίσα δικαιώματα στην εκπαίδευση. Βλ. Κούλα Ξηραδάκη, Από τα Αρχεία του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Παρθεναγωγεία και δασκάλες υπόδουλου Ελληνισμού, τ. Β', Αθήνα 1972, σ. 105-107, Δ.Π. Πασχάλης, "Λεοντιάς Σαπφώ", Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, τ. ΙΕ', σ. 940. Βλ. επίσης Σωτηρία Αλιμπέρτη, "Σαπφώ Λεοντιάς η του γένους διδάσκαλος". Πλειάς Β'/8-9 (1900), σ. 130-131, Β'/10 (1900), σ. 153-155 και Εφημερίς των Κυριών ΙΔ'/613 (1900)· Σ. Δε Βιάζης, "Διαπρεπείς Ελληνίδες κατά τον ΙΘ' αιώνα - Σαπφώ Λεοντιάς", Ελληνική Επιθεώρησις Ε' (1912), σ. 172-173 και 199-200.

1. Σαπφώ Κ. Λεοντιάς, "Περί κλήσεως της γυναικός", Ευρυδίκη A' (1870), σ. 40. Με τις απόψεις της Λεοντιάδος ασχολούμαστε διεξοδικά στο δεύτερο κεφάλαιο αυτής της εργασίας.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/23.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

1.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/24.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διαφοροποιούνται μόνον ως προς τη βαθμίδα της εκπαίδευσης που είναι σκόπιμη για τις γυναίκες. Δηλαδή κανείς δεν υποστηρίζει την πλήρη αγραμματοσύνη.

Ωστόσο, ενώ ο αποκλεισμός από τη δημόσια μέση εκπαίδευση δεν μπορεί παρά να έκανε και το δημοτικό να φαίνεται περισσότερο προνόμιο παρά δικαίωμα, διατυπώνονταν φόβοι ότι η παιδεία μπορούσε να μεταμορφωθεί από αγαθό σε απειλή για τις ίδιες τις γυναίκες και το έθνος, αν υπερέβαινε τις σωστές δόσεις1. Έτσι ο Νικόλαος Σαρίπολος καταδίκαζε τη συνήθεια να απομακρύνονται τα κορίτσια από το σπίτι για να φοιτήσουν στα ανωτέρα παρθεναγωγεία και θεωρούσε ότι ο θεσμός των οικοτρόφων έπρεπε να περιοριστεί μόνο στις ορφανές2. Ο Γ. Μανούσος πάλι υποστήριζε ότι η γυναικεία εκπαίδευση έπρεπε να σταματάει στο δημοτικό και πίστευε ότι "μόνον εν μέσω της καθολικής των ηθών διαφθοράς ουδόλως άτοπον φαίνεται να λαμβάνη η γυνή την θέσιν του ανδρός, να καλλιεργή μέχρι πτυχίου διδακτορικού τας επιστήμας"3. Ο Αριστείδης Σπαθάκης συμφωνούσε και αυτός ότι η γυναίκα δεν μπορεί να κατέχει πλήρως καμιά τέχνη ή επιστήμη, "εκτός αν θέλη ν' αρνηθή τον κύριον σκοπόν δι' ον προώρισεν αυτήν ο Θεός, όπερ

——————————————

1. Η Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου συνοψίζει τα επιχειρήματα για τη διαφοροποιημένη και ουσιαστικά υποβαθμισμένη γυναικεία δευτεροβάθμια εκπαίδευση στις εξής κατηγορίες: α) όσα επισημαίνουν τους κινδύνους που συνεπάγεται η μόρφωση των κοριτσιών για την ηθική τους, β) για το θεσμό της οικογένειας, γ) όσα προβάλλουν το ασυμβίβαστο του γάμου με τη γυναικεία επαγγελματική δραστηριότητα, δ) όσα επικαλούνται το "ρόλο" και τον προορισμό των γυναικών στη ζωή, ε) όσα επισημαίνουν την αρνητική σχέση ανάμεσα στην εκπαίδευση και τη θηλυκότητα και στ) όσα αναφέρονται στα σωματικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των κοριτσιών. Βλ. «"Φρόνιμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας". Στόχοι παρθεναγωγείων και εκπαιδευτική πολιτική στον 19ον αιώνα», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, τ. Β', Αθήνα 1986, σ. 491-493.

2. Βλ. Ν. Σαρίπολος, ό.π., σ. 110.

3. Γ. Μανούσος, ό.π., σ. 213.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/25.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ατοπώτατον"1. Και ο Σιμωνίδης Βλαβιανός, παρόλο που δεχόταν ότι ο γυναικείος εγκέφαλος μπορεί καμιά φορά να είναι εξίσου βαρύς ή και βαρύτερος από τον ανδρικό2, απαγόρευε στις γυναίκες περισσότερη μόρφωση από αυτήν που απαιτούν τα καθήκοντα της συζύγου και της μητέρας3.

Αντίστοιχα όσοι υποστήριζαν τη διεύρυνση της γυναικείας εκπαίδευσης τόνιζαν ότι η παιδεία είναι απαραίτητη προϋπόθεση προκειμένου οι γυναίκες να συντελέσουν στην πρόοδο των οικογενειών τους και του έθνους, να εξασφαλίσουν δηλαδή στους συζύγους τους την οικιακή ευδαιμονία και να αναθρέψουν σωστά τα παιδιά τους -να μεγαλώσουν αξίους μελλοντικούς άνδρες και μελλοντικές συζύγους, μητέρες γιων και μελλοντικών συζύγων. Έτσι είναι χαρακτηριστικό ότι το 1830 ο έφορος του Κεντρικού Σχολείου Α. Μουστοξύδης εξηγεί την απόφαση της κυβέρνησης να υποστηρίξει το πρώτο αλληλοδιδακτικό σχολείο στην Αίγινα λέγοντας: "[...] τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά ήθη και τας οικιακάς αρετάς, αι οποίαι ιδιάζουσιν εις τας Ελληνίδας"4. Την ανάγκη να μορφώνονται οι κοπέλες ώστε να διαπαιδαγωγούν σωστά τα παιδιά τους επισημαίνει και η Πολυτίμη Κούσκουρη, διευθύντρια του Δημοτικού Σχολείου Αθηνών5. Και ο Δ. Σ. Στρούμπος: "Επειδή δε η ανατροφή των τέκνων εξαρτάται εκ της καλής ανατροφής των μητέρων, διότι αύται αείποτε χειραγωγούσιν αυτά εν τω οίκω εξ 

——————————————

1. Αριστείδης Σπαθάκης, "Περί του προορισμού του ανδρός και της γυναικός". Οικογένεια Α'/7 (1897), σ. 55.

2. Βλ. Σ. Γ. Βλαβιανός, ό.π., σ. 15-16.

3. Στο ίδιο, σ. 18-20.

4. Αναφέρεται στο Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 52-53.

5. Βλ. Πολυτίμη Κούσκουρη, "Περί της εκπαιδεύσεως του γυναικείου φύλου", Πανδώρα Γ'/70 (1853), σ. 520-521.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/26.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

απαλών ονύχων, ότε και αι πρώται εντυπώσεις της αρετής εγχαράσσονται βαθύτερον εις την καρδίαν και βαθμηδόν καθίστανται έξεις, η ανατροφή του θήλεος φύλου και η παίδευσις αυτού πρέπει να ελκύσωσι την προσοχήν πάσης πεφωτισμένης κυβερνήσεως"1. Παρόμοια συλλογίζεται και ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος. Ξεκινάει από τη διαπίστωση ότι "όταν μεν παιδεύηται o παις φωτίζεται ο ανήρ, αλλ' όταν η κόρη παιδεύηται, ολόκληρος φωτίζεται οικογένεια"2, για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι "η παίδευσις της γυναικός πρέπει το γε νυν έχον να ήναι πληρεστέρα και σκοπιμωτέρα"3.

Στο 19ο αιώνα η μοναδική διέξοδος για τις μορφωμένες κοπέλες που ήθελαν ή που έπρεπε να εργαστούν ήταν το επάγγελμα της δασκάλας. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι οι γυναίκες που αγωνίζονταν για την "εξύψωση του φύλου τους" ήταν κατά κανόνα δασκάλες και ότι πρόβαλαν την παιδεία ως το πιο επείγον γυναικείο αίτημα. Όμως, αν και διεκδίκησαν περισσότερα, ακόμη και ίσα δικαιώματα στη μόρφωση, δεν επιδίωξαν την πλήρη εξομοίωση της γυναικείας εκπαίδευσης με την ανδρική, δεν αμφισβήτησαν τις "έμφυτες" κλίσεις των φύλων και κράτησαν τουλάχιστον επιφυλακτική στάση απέναντι σε διεκδικήσεις που αφορούσαν την εξωοικιακή εργασία και τη συμμετοχή στην πολιτική, γιατί κατά τη γνώμη τους έρχονταν σε σύγκρουση με το γυναικείο προορισμό. "Τω όντι η γυνή είναι μήτηρ του ανθρώπου, παιδαγωγός, πλάστρια αυτού", έγραφε η Σαπφώ Λεοντιάς4, και με την άποψη αυτή συμφωνούσε και η Καλλιόπη Κεχαγιά.

Οι γυναίκες που συζητούσαν για την εκπαίδευση του φύλου τους τόνιζαν τη σημασία της κοινωνικής αποστολής που επιτελούν οι γυναίκες στον οίκο, ενώ προσπαθούσαν να συστηματοποιήσουν τις γνώσεις και τις αρχές που θα τις βοηθήσουν στο έργο τους.

——————————————

1. Δ.Σ. Στρούμπος, Το μέλλον, ή περί ανατροφής και παιδεύσεως, εν Αθήναις 1854, σ. 28.

2. Γ.Γ. Παππαδόπουλος, ό.π., σ. 81.

3. Στο ίδιο, σ. 88.

4. Σ. Λεοντιάς, "Περί κλήσεως της γυναικός", ό.π., σ. 26.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/27.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Έτσι ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για την οικιακή οικονομία, επιστήμη που υποσχόταν να καθοδηγήσει τη γυναίκα στη διεύθυνση του οίκου1.

Η Καλλιρρόη Παρρέν2, η ριζοσπαστικότερη από τις γυναίκες που αγωνίζονταν για την "εξύψωση του φύλου τους", προσπαθούσε να διαδώσει ένα φεμινισμό που εξαρτούσε τη χειραφέτηση όχι μόνο από την κατοχύρωση του δικαιώματος στην εκπαίδευση, αλλά και από την εργασία. Ωστόσο ούτε αυτή αρνήθηκε την 

——————————————

1. Ελένη Φουρναράκη "Παρέμβαση", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, ό.π., σ. 513.

2. Η Καλλιρρόη Παρρέν, το γένος Σιγανού, γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1861 και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1867. Το 1878 αποφοίτησε από το Αρσάκειο Διδασκαλείο και τα επόμενα δέκα χρόνια διηύθυνε το Ζάππειο Παρθεναγωγείο της Αδριανούπολης. Το 1887 άρχισε να εκδίδει την Εφημερίδα των Κυριών, που είχε διάρκεια ζωής 32 ολόκληρα χρόνια. Το 1888 άρχισε να εκδίδει και το Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών. Εξαιρετικά δυναμική προσωπικότητα, η Παρρέν αγωνίστηκε με επιμονή για τα δικαιώματα των γυναικών στην παιδεία και την εργασία και υπήρξε η πρωταγωνίστρια του γυναικείου κινήματος στα τέλη του 19ου αιώνα. Το 1895 ίδρυσε μαζί με τη Ναταλία Σούτσου το Άσυλον της Αγίας Αικατερίνης, το 1896 το Άσυλον Ανιάτων και την Ένωσιν των Ελληνίδων, και το 1911 το Λύκειον των Ελληνίδων. Το 1912 ανέλαβε τη γραμματεία του Πατριωτικού Συνδέσμου, που ίδρυσε η πριγκίπισσα Σοφία. Συμμετείχε σε πολλά διεθνή γυναικεία συνέδρια και ταξίδεψε σε πολλές χώρες. Εκτός από τα άρθρα που δημοσίευσε στην Εφημερίδα των Κυριών, που αποτελούν και το βασικό κορμό της ύλης της, έγραψε την πραγματεία Ιστορία της γυναικός (1889), τη συλλογή άρθρων Ζωή ενός έτους (1894), το Επιστολαί Αθηναίας προς Παρισσινήν (1896-1897), τα μυθιστορήματα Η χειραφετημένη, Η Μάγισσα και το Νέον Συμβόλαιον, το θεατρικό έργο Η Νέα γυναίκα, που ανέβασε η Μαρίκα Κοτοπούλη το 1907, ταξιδιωτικές εντυπώσεις κ.ά. Η Καλλιρρόη Παρρέν πέθανε το 1940. Βλ. Ελισάβετ Δούκα-Καραγιαννοπούλου, "Ελληνίδες παιδαγωγοί (από της απελευθερώσεως)". Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαιδεία (επί τη βάσει του Lexicon der Pädagogik του Herder), τ. Β', σ. 462· Αιμιλία Καραβία, "Παρρέν Καλλιρρόη", Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, τ. Θ', σ. 746-747· Κ. Ξηραδάκη, ό.π., σ. 80· βλ. και Σουλτάνα Ι. Μιχαλιάδου, Η Καλλιρρόη Παρρέν διά την φανέλλαν του στρατιώτου, Σάμος 1940.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/28.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αναγκαιότητα μιας ειδικής μόρφωσης που θα προετοίμαζε τα κορίτσια για τα καθήκοντα της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας. Αντίθετα, όπως θα δούμε παρακάτω, τη διεκδίκησε με επιμονή και πάθος, γιατί θεωρούσε ότι ο έλεγχος του οίκου ανήκε δικαιωματικά στις γυναίκες και γιατί πίστευε ότι η οικιακή μόρφωση μπορούσε να προστεθεί στα ελάχιστα εφόδια που είχαν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν για βιοπορισμό. Όπως και οι άλλες παιδαγωγοί που πρωτοστάτησαν στο γυναικείο κίνημα στην πρώιμη φάση του, η Παρρέν δεν αμφισβήτησε τη "γυναικεία φύση", αλλά εν ονόματί της διεκδίκησε την άρση του κοινωνικού αποκλεισμού των γυναικών: "Ουδόλως επιλανθανόμεθα ότι ως μητέρες και ως πολίτιδες είμεθα οι φυσικοί της οικογενείας και της κοινωνίας στύλοι. Τίς λοιπόν δύναται να καταμεμφθή ημών, εάν εις επίτευξιν των επιβαλλομένων ημίν καθηκόντων, ζητώμεν συστηματικωτέραν ηθικήν και πνευματικήν μόρφωσιν, καταφεύγωμεν υπό την ιεράν και απαραβίαστον σκιάν της ζωοδότιδος και ανθρωποσωτείρας εργασίας;"1

Στο 19ο αιώνα κύριος σκοπός του σχολείου ήταν να προετοιμάσει τα κορίτσια για τα μελλοντικά τους καθήκοντα στον οίκο και να εκπαιδεύσει δασκάλες. Στο δημοτικό διδάσκονταν απαραίτητα τα χειροτεχνήματα. Στο ανώτερο παρθεναγωγείο διάφορα μαθήματα πραγματεύονταν τις επιμέρους όψεις του γυναικείου προορισμού, ενώ ακόμα και τα ακαδημαϊκά μαθήματα προσαρμόζονταν συχνά στις απαιτήσεις του2. Την ανάγκη να εξοικειώνονται οι 

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Το γυναικείον ζήτημα", Ημερολόγιον Κωνσταντίνου Φ. Σκόκου, 1889, σ. 190-193. Για τις γυναικείες διεκδικήσεις στο 19ο αιώνα βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, (1833-1907), υπό έκδοση.

2. Για παράδειγμα, όταν το 1882 ο υπουργός Κ. Λομβάρδος προκήρυξε διαγωνισμό για τη συγγραφή διδακτικών βιβλίων, ζήτησε μεταξύ άλλων "Εγχειρίδιον φυσικής και χημείας μετά σχημάτων, περιέχον εκ μεν της φυσικής τα γενικώτερα και μορφωτικώτερα διά την γυναίκα, εκ δε της χημείας μάλιστα τα αναφερόμενα εις την οικιακήν οικονομίαν". Βλ. Στέφανος Παρίσης, Ανωτέρα και Μέση Εκπαίδευσις, ήτοι Συλλογή των διεπόντων την

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/29.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

2.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/30.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

μαθήτριες με τις "γυναικείες" επιδόσεις δεν την αμφισβητούσε κανείς. Όμως το ακριβές περιεχόμενο των σχετικών μαθημάτων και η θέση που έπρεπε να έχουν στην εκπαίδευση (όπως και το ακριβές περιεχόμενο των "γυναικείων" επιδόσεων και η θέση που έπρεπε να καταλαμβάνουν στη ζωή των γυναικών) αποτέλεσαν αντικείμενα αναζήτησης, σημεία τριβής και αφορμές αμηχανίας για πολλούς από αυτούς που προσπάθησαν να προωθήσουν τη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων. Γιατί από τη σκοπιά του γυναικείου προορισμού καμιά λεπτομέρεια της διδασκαλίας αυτής δεν μπορούσε να είναι αδιάφορη ή αθώα, πράγμα που έκανε ταυτόχρονα δύσκολο και αναγκαίο τον προγραμματισμό και τον έλεγχό της1.

——————————————

Ανωτέραν και Μέσην Εκπαίδευσιν Νόμων, Β. Διαταγμάτων και Εγκυκλίων του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου από του 1833-1884, εν Αθήναις 1884, τ. 3, σ. 446.

1. Βλ. την ανθολογία κειμένων για τη γυναικεία εκπαίδευση στο 19ο αιώνα της Ελένης Φουρναράκη, υπό έκδοση στη σειρά του Ι.Α.Ε.Ν.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/31.gif&w=600&h=3939. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

3. "Εκ των διαδρόμων των Εξωτερικών Σχολείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας"

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/32.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

4.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/33.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΤΕΧΝΕΣ:

ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΡΓΟΧΕΙΡΑ

Η θέση των "γυναικείων τεχνών" στη γυναικεία εκπαίδευση

Οι λέξεις "χειροτεχνήματα" και "εργόχειρα" χρησιμοποιούνταν σχεδόν ως συνώνυμες στα σχολικά προγράμματα των κοριτσιών. Στα ομώνυμα μαθήματα οι μαθήτριες ασκούνταν κυρίως στις "γυναικείες τέχνες" της ραπτικής, του κεντήματος και του πλεξίματος, Τα χειροτεχνήματα ωστόσο μπορούσαν να περιλαμβάνουν επιπλέον εργασίες. Η Αικατερίνη Βαρουξάκη, που φοίτησε στο Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα, θυμάται: "Μανθάνομεν τόσα είδη χειροτεχνίας! [...] να εμβαλώνομεν, να ράπτωμεν, να κεντώμεν, να βιβλιοθετώμεν, από ξύλον να κατασκευάζωμεν καθίσματα, τραπεζάκια [...], από ταχυδρομικά δελτάρια διάφορα κυτία διαφόρων χρήσεων [...] από ψάθαν πίλους, πανέρια, κυτία διάφορα"1.

Μαζί με την ανάγνωση, τη γραφή και την αριθμητική, οι μαθήτριες των πρώτων αλληλοδιδακτικών σχολείων διδάσκονταν

——————————————

1. Αικατερίνη Δ. Βαρουξάκη, Μαθητικαί αναμνήσεις, τ. Α', εν Αθήναις 1932, σ. 113.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/34.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

απαραίτητα τις "γυναικείες τέχνες"1: τη ραπτική, το πλέξιμο και το κέντημα. Αυτές οι "τέχνες" συμπεριλήφθηκαν στο πρόγραμμα του Προτύπου Δημοτικού Σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας από τον πρώτο χρόνο της λειτουργίας του (1837)2, με τον τίτλο "χειροτεχνήματα".

Σύμφωνα με το Νόμο ΒΤΜΘ', που εκδόθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου του 1895, σε όλα τα δημοτικά σχολεία θηλέων, τετραετή "κοινά" και εξαετή "πλήρη", έπρεπε να διδάσκονται "πάντα τα κατά τον παρόντα νόμον εν τοις πλήρεσιν ή τοις κοινοίς δημοτικοίς σχολείοις διδασκόμενα μαθήματα, και προσέτι η ραπτική, η ποικιλτική [κέντημα], η πλεκτική, η τέχνη του παρασκευάζειν εδέσματα, και της οικιακής οικονομίας και τάξεως αι στοιχειώδεις γνώσεις"3.

Η άσκηση στα έργα της χειρός ήταν βασικό στοιχείο και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Ο πρώτος κανονισμός του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, που συντάχθηκε το 1842, όριζε ότι οι μαθήτριες θα ασχολούνταν με τα "χειροτεχνήματα" στα διαλείμματα και μετά τα μαθήματά τους, δηλαδή "τας λοιπάς εργασίμους ώρας"4. Σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1849, οι μαθήτριες διδάσκονταν το "εργόχειρον" μία ώρα την ημέρα, ενώ αφιέρωναν το Σάββατο σε "οικιακάς εργασίας"5. Μερικά από τα προγράμματα των επόμενων ετών προέβλεπαν άσκηση στα εργόχειρα "τας λοιπάς εργασίμους ώρας"6, συνήθως

——————————————

1. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 55, 76.

2. Βλ. Εγκαθίδρυσις του σχολείου των κορασίων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, εν Αθήναις 1837, σ. 14-15.

3. Ν. ΒΤΜΘ' "περί στοιχειώδους ή δημοτικής εκπαιδεύσεως", στο Νόμοι και νομοσχέδια περί δημοτικής εκπαιδεύσεως Δ. Πετρίδου και Θ. Π. Διληγιάννη, [1895], σ. 4.

4. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήνησιν 1842, σ. 4-9.

5. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 94-95.

6. Για παράδειγμα, τα προγράμματα του 1851 και του 1857 προβλέπουν

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/35.gif&w=600&h=393 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

5. Μάθημα ραπτικής

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/36.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

όμως αυτή αποτελούσε ειδικό μάθημα. Μεταξύ του 1883 και του 1893 ο χρόνος που αφιερωνόταν στη διδασκαλία του "εργοχείρου" κάλυπτε περίπου το 1/10 έως το 1/8 του συνολικού διδακτικού χρόνου1.

Από τάξη σε τάξη τα εργόχειρα γίνονταν όλο και πιο πολύπλοκα. Έτσι για παράδειγμα, σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1883-1884, οι μαθήτριες της πρώτης τάξης του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας μάθαιναν "ραφή σηματίου (μάρκα), ποίκιλσι [...] (κέντημα), πλέκειν μετά βελονίδος, πλέκειν περιπόδια (κάλτσαις), κομβιότρημα (κομβότρυπα)"· της δευτέρας "ραφή

——————————————

να ασχολούνται οι μαθήτριες με τα χειροτεχνήματα "τας λοιπάς εργασίμους ώρας", ενώ το πρόγραμμα του 1877 προσθέτει στα χειροτεχνήματα τα εργόχειρα και τη ραπτική. Σύμφωνα και με τα τρία μαθήματα, οι μαθήτριες της τελευταίας τάξης ασκούνται επίσης στα της οικιακής οικονομίας στην ίδια βάση. Βλ. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1851, σ. 9-11· Διοργανικός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και Κανονισμός του Παρθεναγωγείου αυτής, εν Αθήναις 1857, σ. 11-14· Κανονισμός των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1877, σ. 3-5.

1. Έτος Συν. διδακτ. χρόνος (ώρες) Εργόχειρα (ώρες)  

1883-84

190

23

1884-85

139

14

1886-87

138

15

1887-88

131

14

1888-89

132

16

1889-90

133

16

1890-91

135

16

1891-92

137

15

1892-93

137

15

Στο πρότυπο δημοτικό σχολείο της Εταιρείας η διδασκαλία των χειροτεχνημάτων κάλυπτε περίπου το 1/10 του συνολικού διδακτικού χρόνου. Για τα προγράμματα των μαθημάτων που διδάσκονταν στα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής από το 1883 ως το 1893 βλ. τα Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και Πεπραγμένα των ετών 1883-1893.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/37.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

χιτωνίου νυκτικού και χιτώνος (υποκαμίσου) μετά ποικίλματος"· της τρίτης "ραφή, ποίκιλσι [...] (κέντημα), επίρραμμα (εμβάλωμα) περιποδίων (καλτσών)"· της τετάρτης "κόπτειν και ράπτειν ανδρικόν και γυναικείον χιτώνα (υποκάμισον) και επίβλημα επί ιματίω"· και της πέμπτης "ιματιουργική (κόπτειν και ράπτειν γυναικεία ιμάτια)". Συνολικά στην πρώτη, δευτέρα, τρίτη και πέμπτη τάξη το "εργόχειρον" διδασκόταν πέντε ώρες την εβδομάδα και στην τετάρτη τρεις ώρες1.

Το πρόγραμμα των τριών τάξεων του ανώτερου παρθεναγωγείου, που εισηγήθηκε το 1889 ο Γ. Θεοτόκης, αφιέρωνε στα "εργόχειρα" 6 ώρες σε σύνολο 30 διδακτικών ωρών. Η "Μητρική γλώσσα" ήταν το μόνο άλλο μάθημα στο οποίο έδινε τόση έμφαση. Αν και σύμφωνα με τα Νομοσχέδια του Θεοτόκη το δίπλωμα του ανώτερου παρθεναγωγείου ήταν προϋπόθεση για να δώσουν οι μαθήτριες εξετάσεις στο διδασκαλείο, το πρόγραμμά του έδινε ιδιαίτερο βάρος στη διδασκαλία των μαθημάτων που θεωρούνταν ότι άρμοζαν ειδικά στο γυναικείο φύλο. Έτσι, εκτός από τα εργόχειρα, περιλάμβανε την οικιακή οικονομία, την υγιεινή, την οικιακή παιδαγωγία, την ωδική, τη γυμναστική και την ιχνογραφία2.

Το 1893, όταν τελικά το παρθεναγωγείο διαχωρίστηκε από το διδασκαλείο, το ωρολόγιο πρόγραμμα όριζε 3 ώρες "χειροτεχνημάτων" για τις πρώτες τέσσερις τάξεις του πλήρους παρθεναγωγείου, σε σύνολο 26, 28, 31 και 36 διδακτικών ωρών. Σύμφωνα με το ίδιο πρόγραμμα, οι μαθήτριες της πέμπτης και της έκτης διδάσκονταν τα "χειροτεχνήματα" 4 ώρες σε σύνολο 36 ωρών, της εβδόμης και της όγδοης 6 ώρες σε σύνολο 36 ωρών και της ενάτης

——————————————

1. "Πρόγραμμα των κατά το σχολικόν έτος 1883-1884 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τοις προτύποις και διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας", Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1882-1883, εν Αθήναις 1883, σ. 5-12.

2. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 291-295 και Παράρτημα των Εκπαιδευτικών Νομοσχεδίων (Γ. Θεοτόκη). Εκδιδόμενον κατ' αίτησιν της επ' αυτού ειδικής επιτροπής της Βουλής τη επιστασία του Γενικού Επιθεωρητού των Δημοτικών Σχολείων Χαρισίου Παπαμάρκου, Αθήναι 1890, σ. 99.

Σελ. 37
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 18
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    κανείς υπόψη τις κατοπινές εξελίξεις1. Η τροπή που πήραν αυτές οι εξελίξεις δεν αποτελεί απλό σύμπτωμα του παραστρατήματος ενός θεσμού που αφορούσε κυρίως τους άνδρες. Η γυναικεία εκπαίδευση ακολούθησε από νωρίς μια ειδική κατεύθυνση και η πορεία της δεν είναι δυνατό να ερμηνευτεί με αναγωγές στην ιστορία και τους εθνικούς, ταξικούς ή άλλους στόχους της εκπαίδευσης των αγοριών. Οι γυναίκες δε συμπεριλήφθηκαν σε αυτούς που μέσω της παιδείας -και καλώς εχόντων των πραγμάτων- θα μεταμορφώνονταν από ραγιάδες σε πολίτες και υπαλλήλους, θα πύκνωναν τις τάξεις ενός μορφωμένου λαού ή θα αναδεικνύονταν ηγέτες του2. Η σκοπιμότητα της γυναικείας εκπαίδευσης εντοπίστηκε στη δυνατότητά της να συμβάλει στην απόδοση της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας, δηλαδή στην εκπλήρωση του γυναικείου προορισμού.

    Η έννοια του διαφορετικού προορισμού των φύλων θεμελιώθηκε στις διαφορετικές "φυσικές" -βιολογικές και ψυχολογικές- ιδιότητες που αποδόθηκαν στους άνδρες και τις γυναίκες. Η διαφοροποίηση της ανθρώπινης "φύσης" σε ανδρική και γυναικεία παραμένει και σήμερα συστατικό στοιχείο της κυρίαρχης ιδεολογίας

    ——————————————

    1. Το διάταγμα της 31 Δεκεμβρίου 1836 (12 Ιανουαρίου 1837) "περί του διοργανισμού των Ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίων" (βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. 60-77) αναφερόταν μόνο στους "παίδας", αποκλείοντας ουσιαστικά τα κορίτσια από τη δημόσια μέση εκπαίδευση αλλά και από την ανώτατη που την προϋπέθετε. Όσες μαθήτριες μπορούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους μετά το δημοτικό περιορίζονταν αναγκαστικά στα ιδιωτικά "Ανώτερα Παρθεναγωγεία", που εκπαίδευαν από κοινού εύπορες υποψήφιες οικοδέσποινες και δασκάλες. Οι δύο αυτοί κύκλοι σπουδών διαχωρίστηκαν το 1893. Δημόσια γυμνάσια θηλέων δεν ιδρύθηκαν ως το 1917. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 68-69, 354 κ.ά.

    2. Για τη σκοπιμότητα της κύριας εκπαίδευσης, της ανδρικής βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. A', σ. κγ'-μστ' και το κεφάλαιο "Παιδεία" στη διδακτορική διατριβή της Έλλης Σκοπετέα, Το "Πρότυπο Βασίλειο" και η Μεγάλη Ιδέα, όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής, 1984.