Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 191-210 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/191.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Ο "ωραίος φεμινισμός"

Στις αρχές του αιώνα οι γυναίκες που αγωνίζονταν για την "εξύψωση του φύλου τους" εξακολουθούσαν να προβάλλουν το έργο της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας ως την κυριότερη συμβολή των γυναικών στην κοινωνία και να διεκδικούν τόσο την αναγνώριση της σημασίας του όσο και τα μέσα για τη μεγιστοποίησή του.

Από τις σελίδες της Εφημερίδος των Κυριιών, η Καλλιρρόη Παρρέν τόνιζε όλο και πιο επίμονα την ανάγκη της πρακτικής εκπαίδευσης των κοριτσιών στα του οίκου1. Το 1905 έγραφε ότι ο

——————————————

1. Σε προηγούμενο κεφάλαιο είδαμε ότι το δικαίωμα των γυναικών στην εκπαίδευση ήταν ένα από τα βασικότερα αιτήματα της Παρρέν και του φεμινισμού που εκπροσωπούσε. Στις αρχές του αιώνα, οι προσπάθειές της να εξασφαλίσουν οι γυναίκες πολύπλευρη και εκτεταμένη μόρφωση σε όλους τους τομείς αρχίζουν να υποχωρούν κάπως, ενώ η βαρύτητα που αποδίδει στην εκπαίδευση στα του οίκου γίνεται μεγαλύτερη. Πρώιμο δείγμα αυτής της στροφής είναι ίσως το άρθρο "Η οικοκυρική μόρφωσις των Ελληνίδων" (Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/499 (1897), σ. 3), που επισημαίνει ότι αφού η γυναίκα ρίχτηκε "αχαλίνωτος" στους νέους ορίζοντες της ελευθερίας της, με αποτέλεσμα να εξαρτάται πια υπερβολικά από το υπηρετικό προσωπικό, "το οικοκυρειό ανακτά και πάλιν τα δικαιώματά του, αναλαμβάνει και πάλιν τα πρωτεία εις την γυναικείαν αγωγήν".

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/192.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

σκοπός της Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων "συνδέεται τόσον με την Ελληνικήν οικογένειαν όλων των τάξεων και με την ιδανικήν αρμονίαν την οποίαν όλαι και όλοι ονειροπολούμεν διά το μέλλον της οικογενειακής ζωής". Η Παρρέν πίστευε ότι η σχολική μόρφωση "εις έργα διά τα οποία και η φύσις και το κοινωνικόν και οικογενειακόν καθεστώς" προορίζουν τη γυναίκα ήταν πιο επείγουσα παρά ποτέ. Η χειρωνακτική εργασία μπορεί να μεταφέρθηκε στο εργοστάσιο, η γυναίκα όμως είχε ανάγκη "ανωτέρας και επιστημονικής μορφώσεως" και αυτή δεν μπορούσε να την αποκτήσει στο σπίτι: "Αι μητέρες λοιπόν του παρελθόντος δεν είναι πλέον επαρκείς διά την διδασκαλίαν της οικοκυρικής, ως δεν είναι [...] επαρκείς διά την διδασκαλίαν των οικιακών τεχνών"1.

Σε άλλο άρθρο επισήμαινε την ομοιότητα του οίκου με το έθνος -"το Έθνος δεν είνε τίποτε άλλο παρά μία μεγάλη οικογένεια"- και έφτανε στο συμπέρασμα ότι η πτώχευσή του είναι "σημείον ότι έχομεν χρεωκοπήσει ως οίκος, [...] ότι δεν έχομεν οικοκυράς, όπως τας θέλει και τας εννοή η επιστήμη της οικονομίας, ή ότι αι οικοκυραί δεν ευρίσκονται εις την θέσιν των". Καταλόγιζε ευθύνες στους άνδρες που επέμεναν να κρατούν οι ίδιοι "τα ηνία του οίκου", αλλά και στο κράτος που δεν διαφοροποίησε αρκετά την εκπαίδευση των κοριτσιών από εκείνη των αγοριών, περιόρισε την προετοιμασία των κοριτσιών για το σπίτι στα εργόχειρα, δε ζήτησε τη συμβουλή των γυναικών για την κατάρτιση κατάλληλων προγραμμάτων και άφησε τα κορίτσια στο έλεος των φυσικών και ηθικών κινδύνων της δουλειάς στο εργοστάσιο2.

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Οικοκυραί και οικοκυριειό", Εφημερίς των Κυριών 19/837 (1905), σ. 5-7.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Παλαιαί Θρησκείαι, Β'. Οικοκυρειό και Εθνικαί πτωχεύσεις", Εφημερίς των Κυριών 19/842 (1905), σ. 1-2. Σημειώνουμε ότι στο τμήμα της γυναικείας αγωγής του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου, η Σεβαστή Καλλισπέρη είχε επίσης αναφερθεί στις αρνητικές συνέπειες της ανάμιξης των ανδρών στη γυναικεία εκπαίδευση. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον..., εν Αθήναις 1904, σ. 179.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/193.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η Παρρέν αναφερόταν συχνά στην πρόοδο που είχε συντελεστεί στην Ευρώπη και την Αμερική, τόσο στην εξειδικευμένη επαγγελματική εκπαίδευση όσο και στη γενικότερη μόρφωση της μητέρας και της νοικοκυράς. Για παράδειγμα, περιγράφει τη διδασκαλία της οικοκυρικής και των οικιακών τεχνών στα δημοτικά, τα μαγειρικά κέντρα (cookery centers) και τα ειδικά οικοκυρικά και αγροτικά σχολεία στην Αγγλία -το έθνος που "κατέχει την πρώτην θέσιν εις την ιστορίαν της μεταρρυθμίσεως της μορφώσεως της γυναικός συμφώνως με τον προορισμόν και την αποστολήν της". Εκφραζόταν επίσης με θαυμασμό για το τμήμα μητέρων που λειτουργούσε στα γαλλικά διδασκαλεία, για τα πρότυπα γαλλικά δημοτικά που έδιναν βάρος στη διδασκαλία των οικιακών, για τα οικοκυρικά νηπιαγωγεία (kitchen gardens) των HΠΑ, για την "επιστημονική" οικιακή οικονομία και οικοκυρική που διδάσκονταν στα αμερικανικά τεχνολογικά ινστιτούτα, και ακόμα για τις προσπάθειες των Ελλήνων της Αλεξάνδρειας να μιμηθούν το παράδειγμα της Αμερικής1. Μίλησε για το πρώτο οικοκυρικό σχολείο που ιδρύθηκε στη Σουηδία το 1865 και για τις υποχρεωτικές οικοκυρικές σπουδές όλων των κοριτσιών εκεί πριν από το γάμο2. Ακόμα πρόβαλε το παράδειγμα των μικτών αμερικανικών, σουηδικών και νορβηγικών σχολείων, όπου τα αγόρια μυούνταν στο "δύσκολον και κοπιαστικόν έργον της νοικοκυροσύνης", με αποτέλεσμα να σέβονται τη γυναίκα που κοπίαζε για να κρατήσει το σπίτι της τακτικό3.

Σε αντίθεση με τις προοδευμένες χώρες της Δύσης, η Ελλάδα διέθετε μονάχα την Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή της

——————————————

1. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Παλαιαί Θρησκείαι, Γ΄", Εφημερίς των Κυριών 19/843 (1905), σ. 1-2.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η Λογοδοσία της Επαγγελματικής και οικοκυρικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών 20/878 (1906), σ. 2-4.

3. "Από τη λογοδοσία της Προέδρου του Επαγγελματικού τμήματος της Ενώσεως των Ελληνίδων κ. Κ. Παρρέν: Οικοκυρών εξετάσεις", Εφημερίς των Κυριών 24/988 (1910), σ. 1194-1996.

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/194.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ενώσεως των Ελληνίδων: "[...] μένομεν το σύμβολον και το έμβλημα των προσπαθειών των γυναικών της Ελλάδος προς μετατροπήν της εκπαιδεύσεως του φύλου μας, σύμφωνα προς τας ανάγκας και τον προορισμόν μας". Στην οικοκυρική σχολή, οι 220 μαθήτριες που φοίτησαν το 1906 διδάχτηκαν "οικοκυρικά", "τεχνικά" και "πρακτικά" μαθήματα. Στα πρώτα περιλαμβάνονταν "η μαγειρική, το σίδηρον, το εμβάλωμα, η οικ[ιακή] οικονομία εν τη εφαρμογή της, τα ασπρόρρουχα και το ράψιμον εν γένει, [...] η υγιεινή του οίκου και των τροφών". Στα "τεχνικά" μαθήματα υπάγονταν "η ιχνογραφία, η ραπτική φορεμάτων, τα καπέλλα, τα άνθη, η ζωγραφική, η διπλογραφία, η ξυλογλυπτική, η πυρογραφία, η αγγειοπλαστική". Τέλος, στα "γενικά" μαθήματα ήταν "τα θρησκευτικά, η ανάγνωσις και γραφή, Αριθμητική, Γαλλικά και Ιταλικά, και Γυμναστική". Παράλληλα με τη σχολή εξακολουθούσε να λειτουργεί το Κυριακό Σχολείο, με ισάριθμες μαθήτριες -εργάτριες και υπηρέτριες. Στη λογοδοσία της η Παρρέν αναφέρει: "Όλαι εν γένει αι κατ' έτος εξερχόμεναι διπλωματούχοι μας εργάζονται"1. Ωστόσο θεωρεί τη μόρφωση που παρέχει η σχολή κατάλληλη όχι μόνο για τις γυναίκες που θα την αξιοποιήσουν βιοποριστικά, αλλά για όλα τα κορίτσια. Έτσι γράφει ότι με τις υψηλές τους επιδόσεις στις εξετάσεις που έδωσαν "ενώπιον των παρευρισκομένων [...] κυριών [...], αι μαθήτριαι έδωσαν μια εικόνα της τελείας ανατροφής η οποία ώφειλε να είναι εις όλας τας τάξεις εν γένει"2.

Η Παρρέν διαφωνεί με το κλασικιστικό πνεύμα στην εκπαίδευση. Αντίθετα εγκρίνει το πρόγραμμα του Παρθεναγωγείου Σκορδέλη, που περιλαμβάνει κηπουρική, γαλακτοκομία, μαγειρική, κοπτική-ραπτική, νοσηλεία και υγιεινή, γιατί αυτά τα μαθήματα θα χρησιμεύσουν στα κορίτσια "πολύ περισσότερον από τους

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η Λογοδοσία της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής", ό.π., σ. 2-4.

2. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι εξετάσεις της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών 20/878 (1906), σ. 7-8.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/195.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αρχαίους συγγραφείς, από τους οποίους και τας ξεκουράζουν"1. Με το ίδιο πνεύμα διερωτάται: "[...] αφού υπάρχουν γυμνάσια κλασσικά και πρακτικά διά τα αγόρια, διατί όχι και διδασκαλεία, αλλά και πρακτικά σχολεία διά τα κορίτσια;" Και προτείνει: "Παρά η χωρική να αρχίζη μανθάνουσα, γράμματα με τα ία [...] είναι προτιμότερον να μάθη να καλλιεργή τα ία και τα ρόδα και να κατασκευάζη ροδόλαδον, όπως κάμνουν αι Βουλγαρίδες που κερδίζουν εκατομμύρια με την βιομηχανίαν αυτήν"2.

Επισημαίνοντας την ανάγκη κατάρτισης των κοριτσιών στις εργασίες του αγρού, η Παρρέν τόνιζε περισσότερο την οικονομική τους σημασία. Η απόφασή της να καθιερώσει αγροτικά μαθήματα στην Επαγγελματική και Οικοκυρική Σχολή για τα κορίτσια των προαστίων και των επαρχιών βασίστηκε στην εκτίμηση ότι το επάγγελμα της ράφτρας, όπως προ πολλού το επάγγελμα της δασκάλας, είχε κορεστεί. Πάντως τα όρια της επαγγελματικής εκπαίδευσης και της μόρφωσης για τα καθήκοντα του οίκου εξακολουθούσαν να είναι πάντοτε ασαφή και συγκεχυμένα. Έτσι υποστήριζε ότι ο "φεμινισμός" έπρεπε "να αποδώση την αγρότιδα εις την γην", και συγχρόνως να την μυήσει "εις τα καθήκοντά της ως οικοκυράς, συζύγου και μητρός"3.

Η απόδοση των γυναικών σε αυτά τα καθήκοντα αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Η Παρρέν προειδοποιεί: "Εφ' όσον δε η πολιτεία και οι νόμοι δεν αντιλαμβάνονται την ανάγκην να μεταβάλουν όλον το εκπαιδευτικόν σύστημα, να μορφώσουν απλά και πρακτικά και πατριωτικά όλους τους αμαθείς γυναικείους πληθυσμούς, και να ανυψώσουν, την γυναίκα εις την ωραίαν και τιμητικήν θέσιν εις την οποίαν δικαιούται να ίσταται ως μητέρα, η 

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η κηπουρική και η γαλακτοκομία εις παρθεναγωγείον", Εφημερίς των Κυριών 21/922 (1907), σ. 8.

2. Καλλιρρόη Παρρέν, "Θεολόγοι επαναστάται", Εφημερίς των Κυριών 24/982 (1910), σ. 1049-1050.

3. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η Λογοδοσία της Επαγγελματικής Σχολής", ό.π., σ. 725-727.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/196.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αδυναμία της θα αυξάνη περισσότερον και τα εξ αυτής αποτελέσματα θα γίνωνται αισθητότερα"1.

Αντίστροφα, η "Ελληνίς οικοκυρά", συντάκτρια της στήλης "Νοικοκυριό και Κουζίνα" που καθιέρωσε το 1908 η Εφημερίς των Κυριών, αναφέρεται έμμεσα στη δυνατότητα των γυναικών να αποτελέσουν φορείς εξυγίανσης της κοινωνίας, εφαρμόζοντας τις επιστημονικές αρχές της διεύθυνσης του νοικοκυριού. Για παράδειγμα, προτρέπει τις αναγνώστριες στην καταπολέμηση του αλκοολισμού: "Εάν τα οινοπνευματώδη ποτά ήσαν άγνωστα, φρενοκομεία δεν θα υπήρχαν, ως ίσως δεν θα υπήρχαν κακούργοι με άγρια και αιμοδιψή ένστικτα, εάν ο άνθρωπος έμενε φυτοφάγος μόνον"2.

Στην "εξυγίανσιν" κυριολεκτικά και μεταφορικά απέβλεπε και το Λύκειον των Ελληνίδων, που ιδρύθηκε το 1911 με πρωτοβουλία της Παρρέν3. Σε διάλεξή της στον Παρνασσό, η Παρρέν επικαλείται τα υψηλά ποσοστά θανάτων από άγνοια και την υψηλή παιδική θνησιμότητα, για να υπογραμμίσει την αναγκαιότητα του επιμορφωτικού προγράμματος του Λυκείου, που περιλάμβανε βρεφοκομία, υγιεινή και μαθήματα σχετικά με την ενδυμασία και την κατοικία4. Η καταπολέμηση της ξενομανίας, η τόνωση του εθνικού και βασιλικού φρονήματος και ο "εκπολιτισμός" των λαϊκών τάξεων ήταν όψεις της "εξυγιάνσεως" στην οποία η Παρρέν αφιέρωνε ολοένα και μεγαλύτερο μέρος του δυναμισμού της5. Η 

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Aι μητέρες και τα σχολεία", Εφημερίς των Κυριών 24/980 (1910), σ. 1001-1002.

2. Ελληνίς οικοκυρά, "Αι τροφαί", Εφημερίς των Κυριών 22/939 (1908) σ. 23-24.

3. Βλ. Εικοσιπενταετηρίς του Λυκείου των Ελληνίδων 1911-1936. Πεντηκονταετηρίς της δράσεως της ιδρυτρίας και προέδρου αυτού Καλλιρρόης Παρρέν 1886-1936, Αθήναι 1936.

4. Βλ. "Η διάλεξις της κ. Καλλιρρόης Παρρέν εις τον Παρνασσόν", Εφημερίς των Κυριών 25/1002 (1911), σ. 1549-1550.

5. Βλ. Έφη Αβδελά και Αγγέλικα Ψαρρά, Ο φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Μία ανθολογία, Αθήνα 1985, σ. 45-47.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/197.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Εφημερίς των Κυριών προσανατολίστηκε επίσης στον ίδιο στόχο. Για παράδειγμα, χαρακτηριστική είναι η περίληψη της ομιλίας που έδωσε η βαρωνίς Horn στο Μόναχο και που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα. Επισημαίνεται ότι η ομιλήτρια υπογράμμισε τη χρησιμότητα του οικογενειακού προϋπολογισμού, της χημείας των τροφίμων και της οικιακής οικονομίας γενικά "προς διατήρησιν της υγείας του οίκου, του λαού, προς συντήρησιν φυλής ακμαίας του παρόντος και του μέλλοντος"1.

Με την αρχή των Βαλκανικών πολέμων η Εφημερίς των Κυριών άρχισε να ελαττώνει την ύλη για το γυναικείο ζήτημα και την ειδησεογραφία για τη διεθνή γυναικεία κίνηση. Οι σελίδες της γέμισαν με πολεμικές ειδήσεις, άρθρα που αφορούσαν εθνικά θέματα και φωτογραφίες πριγκίπων, βασιλέων και αυτοκρατόρων από όλο τον κόσμο. Η προσήλωση της Παρρέν στο έθνος δεν απέκλειε βέβαια το ενδιαφέρον της για το έργο της νοικοκυράς. Όμως το συμφέρον του έθνους και των φορέων του ήταν γι' αυτήν το κύριο κριτήριο για την αξιολόγηση και την προώθηση της αποστολής των γυναικών στο σπίτι. Η σημασία της αποστολής αυτής για τις κοινωνικές κατακτήσεις των ίδιων των γυναικών υποβαθμιζόταν αναγκαστικά, καθώς το περιεχόμενό της προσδιοριζόταν από τα εθνικά οράματα και τις ανάγκες του εκπολιτισμού του "λαού" για να εξαντληθεί στην υπηρεσία τους.

Το ίδιο πνεύμα διαπνέει και την ομιλία που έδωσε η Παρρέν το 1915, με την ιδιότητα της γενικής γραμματέως του Πατριωτικού Συνδέσμου των Ελληνίδων: "Όσον το λαϊκόν σπίτι εδραιώνεται εις θεμέλια τάξεως και νοικοκυροσύνης, τόσον οι γάμοι πολλαπλασιάζονται και η πελατεία των καπηλειών ελαττούται. Διά τον εργατικόν, ως και διά πάντα άνθρωπον, η καλή οικοκυρά είναι πολυτιμοτέρα από κάθε πλούτον και κάθε θησαυρόν. Και απεδείχθη ότι μεταξύ των εθνών εκείνα, που έφθασαν εις οικονομικήν

——————————————

1. Μαρία Πινέλλη (εν Μονάχω), "Περίληψις της ομιλίας της Βαρωνίδος Horn", Εφημερίς των Κυριών 25/1000 (1911), σ. 1509-1510.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/198.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ακμήν και υπεράρκειαν, είναι όσα επεδίωξαν συστηματικώτερα την οικοκυρικήν μόρφωσιν των γυναικών"1.

Για την Παρρέν η πρόνοια, η διδασκαλία της υγιεινής, η παροχή εργασίας σε φτωχές γυναίκες, η επαγγελματική μόρφωση των εργατριών, η προφύλαξη από μεταδοτικά νοσήματα, η εξυγίανση του λαϊκού σπιτιού και των όρων της ζωής -απόρροια της γυναικείας φιλανθρωπικής δραστηριότητας που αναπτύχθηκε με επικεφαλής τη βασίλισσα Όλγα- ήταν συστατικά στοιχεία του "ωραίου φεμινισμού":

"Ιδού ο φεμινισμός, ο οποίος δεν πρέπει να συγχέεται με τον σοφραζετισμόν, εις την εξέλιξιν του οποίου δεν εφθάσαμεν ακόμη. Διότι η γυναικεία αλλά και η κοινωνική μας εξέλιξις και το πολιτικόν περιβάλλον έχει ακόμη να διανύση πολύν δρόμον, μέχρις ου φθάσει εις το σημείον, να εννοήση την ανάγκην της συνεργασίας της Ελληνίδος και εις την νομοθεσίαν, αλλά και εις την πολιτικήν εκπροσώπησιν"2.

Ο "ωραίος φεμινισμός" δεν απέβλεπε στην κατάκτηση της ισότητας με τους άνδρες, αλλά στη διεύρυνση και την αναγνώριση του χώρου που παραχωρούνταν στις γυναίκες, κι αυτό προς όφελος του κοινωνικού συνόλου. Η Παρρέν εξακολουθούσε να επιμένει σε αυτόν το φεμινισμό κι ας είχε ομολογήσει στο παρελθόν (1905) ότι ούτε την προετοιμασία των γυναικών για την αποστολή τους στον οίκο δεν μπόρεσε να διεκδικήσει αποτελεσματικά, χωρίς πολιτικά δικαιώματα:

"Βλέπετε δεν είχον ζητήσει εγώ διά τας Ελληνίδας ούτε ψήφον, ούτε πολιτικά προνόμια [...] Εζήτησα απλώς ό,τι οι άνδρες

——————————————

1. Ο Πατριωτικός Σύνδεσμος των Ελληνίδων είχε πέντε τμήματα: της προστασίας της παιδικής ηλικίας, της μορφώσεως των νηπίων, της υγιεινής των λαϊκών τάξεων, της μορφώσεως των γυναικών στα οικοκυρικά τους καθήκοντα και της περιθάλψεως των φτωχών. Βλ. "Ομιλία της κ. Κ. Παρρέν, Γεν. Γραμματέως του Πατριωτικού Συνδέσμου των Ελληνίδων κατά την τελετήν της ενάρξεως", Εφημερίς των Κυριών 28/1059 (1915), σ. 2699.

2. Καλλιρρόη Παρρέν, "Φεμινισταί και φεμινίστριαι", Εφημερίς των Κυριών 30/1082 (1917), σ. 3072.

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/199.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

όλων των πολιτικών αποχρώσεων και οι μάλλον οπισθοδρομικοί ακόμη είχον πάντοτε ονειρευθή διά τας συζύγους και τας θυγατέρας των· να παραχωρηθούν εις αυτάς τα μέσα, όπως γείνουν καλαί οικοδέσποιναι, καλαί οικονόμοι και διαχειρισταί του οικογενειακού πλούτου, καλοί παράγοντες της οικιακής ευημερίας και της τόσον ποθητής αρμονικής ζωής του οίκου. [...] Δυστυχώς [...]όμως [...] άνευ ψήφου και πολιτικών προνομίων, ουδέν δύναταί τις να επιτύχη εις τον τόπον μας"1.

Το 1921, δέκα χρόνια μετά την ίδρυσή του, το Λύκειο των Ελληνίδων συγκάλεσε το A' Εθνικόν Γυναικείον Συνέδριον, που το ακολούθησε η A' Οικοκυρική και Βιοτεχνική Έκθεσις. Πρόεδρος του συνεδρίου ήταν η Παρρέν και αντιπρόεδροι η Άννα Τριανταφυλλίδου και η Όλγα Βελλίνη2. Στον εναρκτήριο λόγο της η Παρρέν ανανέωσε την πίστη της στις γυναίκες της βασιλικής οικογένειας, που ηγούνταν της φιλανθρωπικής κίνησης, και τόνισε την ανάγκη να αναγνωριστεί η Ελληνίδα ως συντελεστής προόδου και φορέας πολιτισμού3.

Με τον ερχομό των προσφύγων, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, τα φιλανθρωπικά σωματεία και τα ιδρύματα πλήθυναν και η γυναικεία φιλανθρωπική δραστηριότητα εντάθηκε. Οι φορείς που εργάζονταν για την ανακούφιση των προσφύγων (το Λύκειο των Ελληνίδων, η XEN, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1923 4, η Περίθαλψις [των προσφύγων] της Εγγύς Ανατολής (Near East

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Οικοκυραί και οικοκυρειό", ό.π., σ. 6.

2. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 33· επίσης τη Λογοδοσία του Λυκείου των Ελληνίδων για το 1921 (Λογοδοσία του Λυκείου των Ελληνίδων, 1911-1926) και το φυλλάδιο Το Α' Εθνικόν Γυναικείον Συνέδριον, που εξέδωσε το Λύκειο μετά το Συνέδριο.

3. Καλλιρρόη Παρρέν, "Λόγος εναρκτήριος κατά την έναρξιν του Α΄ Εθνικού Γυναικείου Συνεδρίου", στο Λογοδοσίαι Λυκείου Ελληνίδων 1911-1926, ό.π., σ. 1-12. Αναδημοσιεύεται στο Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 430-441.

4. Για το ιστορικό της XEN, βλ. το άρθρο "50 χρόνια της XEN Αθηνών", Νέοι Ορίζοντες ΙΖ'/152 (1973), ένθετο.

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/200.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Relief Foundation), που ιδρύθηκε το 1919 1, το Πατριωτικόν Ίδρυμα, το τμήμα προσφύγων του Εθνικού Συμβουλίου των Ελληνίδων2, το ελληνικό παράρτημα του Διεθνούς Συμβουλίου των Γυναικών, τα διάφορα ορφανοτροφεία που συγκέντρωναν τα ορφανά προσφυγόπουλα κ.ά.) προσπαθούσαν να εφοδιάσουν τα φτωχά κορίτσια με μια τέχνη και να τους εξασφαλίσουν βιοποριστική εργασία. Την εποχή αυτή λειτουργούσαν δεκάδες επιμορφωτικά προγράμματα, που δίδασκαν ράψιμο, κοπτική, ταπητουργία, κέντημα, πλέξιμο, πιλοποιία και άλλες τέχνες. Συνήθως είχαν στο πρόγραμμά τους γραφή, ανάγνωση, στοιχειώδη αριθμητική και σπανιότερα οικοκυρικά και υγιεινή. Παλιά βιοτεχνικά εργαστήρια επέκτειναν τη δραστηριότητά τους και νέα εμφανίστηκαν, με σκοπό να δώσουν δουλειά σε φτωχές γυναίκες. Στη δραστηριότητα αυτή, που συνδύαζε από τη μια μεριά τη φιλανθρωπία κι από την άλλη την προβολή του ελληνικού πολιτισμού μέσω της "λαϊκής τέχνης", πρωτοστατούσαν γνωστές γυναικείες μορφές, όπως η Αγγελική Χατζημιχάλη, η Ελένη Σιφναίου, η Εύα Σικελιανού, η Αθηνά Ταρσούλη, η Μαρία Δραγούμη και άλλες3.

——————————————

1. Βλ. Έκθεσις πεπραγμένων της Αμερικανικής περιθάλψεως της Εγγύς Ανατολής εν Ελλάδι κατά το έτος 1925, Αθήναι 1926, και "Από την έκθεσιν της Δος Χριστίνας Νούνο, Η αμερικανική οργάνωσις Near East Relief εις την Ελλάδα", Ελληνίς Γ'/12 (1923), σ. 243-246.

2. Ομοσπονδία γυναικείων σωματείων, το Εθνικόν Συμβούλιον των Ελληνίδων ιδρύθηκε το 1908 από τις Ελένη Αντωνοπούλου, Ευφροσύνη Αργυροπούλου, Έδλα Νάζου, Ειρήνη Φωτιάδου και Ελένη Γρίβα, που ήταν και η πρώτη πρόεδρός του. Το 1912 ανέστειλε τη λειτουργία του και το 1919 ανασυγκροτήθηκε ως μέλος του Διεθνούς Συμβουλίου των Γυναικών. Ανάμεσα στα μέλη του ΕΣΕ ήταν η Ένωσις των Ελληνίδων, το Λύκειο, ο Σύνδεσμος υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός, η ΧΕΝ και άλλα σωματεία, καθώς και βιοτεχνικά εργαστήρια που ίδρυσαν γυναικείοι σύλλογοι και που συγκέντρωναν κυρίως πρόσφυγες. Όργανο του ΕΣΕ είναι το περιοδικό Ελληνίς, που πρωτοεκδίδεται το 1921 και φιλοξενεί όλες τις τάσεις του γυναικείου κινήματος. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 42.

3. Ο Στέλιος Παπαδόπουλος αναφέρεται στο ρόλο που έπαιξαν στις

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/201.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ισοπολιτεία και νοικοκυριό

Παρ' όλη την έξαρση της γυναικείας φιλανθρωπικής δραστηριότητας όμως, ο "ωραίος φεμινισμός", στον οποίο με τόσο πάθος αφιερώθηκε η Παρρέν, ήταν ήδη ξεπερασμένος. Με την ίδρυση του Συνδέσμου υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός το 1920 το γυναικείο κίνημα μπήκε σε μία νέα φάση, που κράτησε ως το 1936. Το αίτημα της ισοπολιτείας -ακριβώς αυτό που η Παρρέν είχε χαρακτηρίσει πρόωρο λίγα χρόνια πριν- ήταν η προτεραιότητα για την Αύρα Θεοδωροπούλου, τη Μαρία Σβώλου, την Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού, την Αγνή Ρουσσοπούλου και τις άλλες γυναίκες που θα πρωτοστατήσουν στο γυναικείο κίνημα κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου.

Οι φεμινίστριες διαμόρφωσαν προτάσεις για την προστασία της μητρότητας και της παιδικής ηλικίας, την αντιμετώπιση της πορνείας, την κατοχύρωση των δικαιωμάτων της γυναίκας στην οικογένεια και την εκπαίδευση των κοριτσιών -θέματα που λίγο ή πολύ είχε θίξει παλαιότερα η Εφημερίς των Κυριών. Το αίτημα όμως που προείχε γι' αυτές ήταν η ισότιμη συμμετοχή στην πολιτική και τη μισθωτή εργασία. Χαρακτηριστικό είναι το μότο στο περιοδικό Ο Αγώνας της Γυναίκας, που εξέδιδε ο Σύνδεσμος υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός: "Ζητούμε δικαιώματα πολιτικά, αστικά, και οικονομικά ίσα κι όμοια για τη γυναίκα και τον άνδρα"1. Η διαμόρφωση των επιμέρους όρων και των ορίων της ισότητας, καθώς και οι στρατηγικές για την κατάκτησή της 

——————————————

δεκαετίες του '20 και του '30 οι αθηναίες φιλάνθρωποι στη διάδοση της χειροτεχνίας, στη διαμόρφωση μιας ζήτησης εκ μέρους του αστικού πληθυσμού για "λαϊκή" τέχνη, κυρίως κεντήματα, ρούχα και κοσμήματα, και στην καλλιέργεια μιας "βουκολικής" εικόνας για την ύπαιθρο γενικότερα. Βλ. Stelios Papadopoulos, "The 'discovery' of the peasant in Greek Museology", Museum 139 (1983), σ. 163-166.

1. Βλ. Ίρις Αυδή-Καλκάνη, Η επαγγελματικά εργαζόμενη Ελληνίδα, Αθήνα 1978, σ. 34.

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/202.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποτέλεσαν τους κυριότερους άξονες της ριζοσπαστικής γυναικείας αναζήτησης, αλλά και των διαφορών και των συγκρούσεων στο εσωτερικό της1.

Αντίθετα με την προηγούμενη περίοδο, ο ρόλος της μητέρας, συζύγου και οικοδέσποινας δεν αποτελεί πια κύριο αντικείμενο προβληματισμού ή σημείο αναφοράς αυτός καθαυτός. Η μητρότητα και η οικογένεια απασχολούν πάντα τις φεμινίστριες, οι οποίες όμως συγκεντρώνουν τώρα την προσοχή τους κυρίως στην καταγγελία του θεσμικού πλαισίου που εξασφαλίζει την εξουσία του άνδρα στην οικογένεια, και στην επεξεργασία μεταρρυθμιστικών προτάσεων. Άμεσα ή έμμεσα πάντως οι γυναίκες που διεκδικούσαν τη συμμετοχή στην πολιτική και τη μισθωτή εργασία έπρεπε να τοποθετηθούν απέναντι στα παραδοσιακά πρότυπα της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας και να ορίσουν ή να αφήσουν να εννοηθεί ποιος θα ήταν ο ρόλος της εργαζόμενης στο σπίτι. Στον τομέα της εκπαίδευσης οι φεμινίστριες διεκδικούσαν ένα σχολικό σύστημα που θα αναγνώριζε και θα κατοχύρωνε το δικαίωμα των γυναικών στην εργασία· παράλληλα όμως έπρεπε να απαντήσουν στο ερώτημα, κατά πόσο η μόρφωση των κοριτσιών ήταν απαραίτητο να περιλαμβάνει κάποια προετοιμασία για τα καθήκοντα του οίκου, και τι είδους θα ήταν αυτή, ή τουλάχιστον να τοποθετηθούν απέναντι στις έμπρακτες απαντήσεις που είχε δώσει στο ζήτημα αυτό το κράτος.

Σύμμαχος των φεμινιστριών, ο Γληνός μετείχε στον αγώνα τους για ισοτιμία γενικά και ειδικότερα στην εκπαίδευση. Μοιραία επανήλθε στα προβλήματα που προσπάθησε στο παρελθόν να αντιμετωπίσει με τις μεταρρυθμιστικές προτάσεις του προς την 

——————————————

1. Για μια διεξοδική ανάλυση της φυσιογνωμίας του γυναικείου κινήματος κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, δες την εισαγωγή στο βιβλίο της Έφης Αβδελά και της Αγγέλικας Ψαρρά (ό.π., σ. 12-97), στην οποία και βασίζεται η συνοπτική εικόνα που επιχειρείται εδώ.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/203.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

πολιτεία. Αν μπορούμε να επιχειρήσουμε μία σύγκριση, οι θέσεις που υποστήριζε στη δεκαετία του '20 ήταν ριζοσπαστικότερες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είχε μεσολαβήσει κάποια απότομη στροφή.

Με την ευκαιρία της έναρξης της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής1 στις 11.10.1921, ο Γληνός εκφώνησε στον Παρνασσό λόγο με τίτλο "Γυναικείος Ανθρωπισμός"2. Σε αυτόν το λόγο προβάλλει "ένα νέο ιδανικό παιδείας για τη γυναίκα, βγαλμένο από ένα νέο ιδανικό ζωής"3 και, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε, από το φεμινιστικό προβληματισμό της εποχής. Το ιδανικό αυτό στηρίζεται στην αξία της "παραγωγικής εργασίας". Αυτή είναι και το μέτρο για την αξιολόγηση της εργασίας στο σπίτι. Όταν η γυναίκα μπει στην "παραγωγική εργασία", "τότε και αυτή της ζωής η υπέρτατη λειτουργία, που η γυναίκα είναι ιέρειά της, η μητρότητα, θα της δίνη την αληθινή χαρά της δημιουργίας. Το σπίτι θα υψωθή γιατί θα λείψη από μέσα κει η σκλαβιά, η ψυχική αναπηρία, ο παρασιτισμός. Και η εργασία της γυναίκας μέσα στο σπίτι, που και τώρα έχει τόση δημιουργικότητα και τόσες ευθύνες, μα είναι τόσο παραγνωρισμένη από τις οικονομικές και ηθικές συνθήκες,

——————————————

1. "Η Σχολή έχει σκοπό να δώση ανώτερη ιστορική, καλλιτεχνική, φιλοσοφική και κοινωνιολογική μόρφωση στις γυναίκες, που θέλουν να κατανοούν και να υποβοηθούν τις τάσεις του συγχρόνου πολιτισμού και προ πάντων του νεοελληνικού και να μετέχουν συνειδητά στη σύγχρονη προοδευτική κίνηση". Ο διετής κύκλος μαθημάτων περιλάμβανε φιλοσοφία, ψυχολογία (ιδίως του παιδιού), ιστορία, λογοτεχνία, ιστορία της τέχνης και αισθητική, αστικό δίκαιο, πολιτική οικονομία, πολιτειακή αγωγή, κοσμολογικές θεωρίες, βιολογία και υγιεινή. Στην Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή, που λειτούργησε έως το 1923, δίδαξαν, εκτός από το Γληνό, ο Κώστας Δ. Σωτηρίου, ο Σωκράτης Κουγέας, η Μυρσίνη Κλεάνθους [-Παπαδημητρίου], ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου, ο Κωνσταντίνος Τριανταφυλλόπουλος, ο Κυριάκος Βαρβαρέσος, o Αλέξανδρος Σβώλος, ο Δημήτριος Χόνδρος, ο Σπυρίδων Δοντάς, ο Απόστολος Δοξιάδης και ο Ιωάννης Γρυπάρης. Βλ. "Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή - Αναγγελία για την ίδρυση της Σχολής (Οκτώβριος 1921)" στο Αλ. Δημαράς ό.π., τ. Β', σ. 134-136.

2. Δ. Α. Γληνός, Γυναικείος ανθρωπισμός, Αθήνα 1921.

3. Στο ίδιο, σ. 6.

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/204.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

θα πάρη την αξία της, γιατί θα έχη συγκριτικό μέτρο την άλλη της εργασία"1.

Ο Γληνός αντιμετώπιζε το γυναικείο ζήτημα ως μαρξιστής· εξαρτώντας τη χειραφέτηση των γυναικών από τη θέση τους στην παραγωγική εργασία, δεν εξέταζε καν το κόστος της για τους άνδρες. Αντίθετα έβλεπε τη χειραφέτηση σαν μια ευεργετική δύναμη που θα επηρέαζε ολόκληρη την κοινωνία και θα μπορούσε να αναστήσει και αυτό ακόμα το παραδοσιακό ιδανικό της άξιας νοικοκυράς:

"Η εργαζόμενη γυναίκα δημιουργώντας την απαραίτητη στερεή βάση για να υψωθή το ιδανικό του γυναικείου ανθρωπισμού, επιδρά εξυγιαντικά σόλο τον κοινωνικό οργανισμό αναβαπτίζοντας και ξαναστήνοντας στο θρόνο της και την άξια Πηνελόπη με μια βαθύτερη συνείδηση του προορισμού της και παραμερίζοντας τη γυναίκα-κούκλα, που μόνο τις πολύ επιπόλαιες και αδύνατες ψυχές μπορεί να ικανοποιή"2.

Ο Γληνός χρησιμοποίησε σκληρή γλώσσα για να περιγράψει την κατάσταση των γυναικών στη σύγχρονη κοινωνία. Αφού με τους αγώνες τους οι άνδρες έγιναν φορείς του αστικού πολιτισμού, «[σ]τη γυναίκα έμειναν τα πατροπαράδοτα βάρη, η έγνοια του σπιτιού και η μητρότητα και τα πατροπαράδοτα αγαθά, η ζωική και ψυχική ραστώνη, η περιωρισμενη ατομικότητα και άλλα χαρακτηριστικά του παρασιτισμού. Αυτή τη γυναίκα ατενίζοντας ο Νίτσε έλεγε: "Η γυναίκα κατεβάζει στη μικρότητά της, ό,τι εγγίζει"»3.

Με σκληρότερη ακόμα γλώσσα μίλησε για τον τύπο της γυναίκας-κούκλας, που ευδοκιμούσε στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα: "Κοιτάξτε πόσο αυτόματα ωχριά δίπλα σ' αυτό το ιδανικό [της εργαζόμενης], το όραμα της γυναικάς, που ζη με 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 15

2. Στο ίδιο, σ. 21.

3. Στο ίδιο, σ. 12.

Σελ. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/205.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποκλειστικό της ζωής της σκοπό να περιφέρη την ανία της, την ελαφρότητά της, τον παπαγαλλισμό της, την ψυχική της κενότητα ψιμμυθιωμένη, διακοσμημένη από πολύχρωμα υφάσματα και αρωματισμένη από πολυώνυμες μυρωδιές"1.

Ο Γληνός απέδωσε τη γένεση του προτύπου της γυναίκας-κούκλας στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και την απαλλαγή της γυναίκας από κάθε εργασία. Και ενώ καταδίκαζε τη διακοσμητική εκπαίδευση που συντελούσε στη διάδοσή του, δεχόταν ότι η αγωγή των κοριτσιών, που έπρεπε να είναι κοινή με την εκπαίδευση των αγοριών, ήταν αναγκαίο να περιλαμβάνει κάποια προετοιμασία για τα μελλοντικά καθήκοντά τους στην οικογένεια:

"Κι' αυτά τα οικιακά έργα, η επιστήμη του σπιτιού, παίρνουν ξεχωριστή σοβαρώτατη θέση στο συνολικό σύστημα της γυναικείας ανατροφής. Ειδικά σχολεία προετοιμάζουν το κατάλληλο προσωπικό, ειδικά σχολεία μορφώνουν κορίτσια όλων των κοινωνικών τάξεων και σ' όλα τάλλα σχολεία τα μαθήματα αυτά γίνονται ουσιαστικώτερα και πλουτίζονται και με άλλα σχετικά με τα καθήκοντα της μητρότητας (παιδοκομία, υγιεινή κτλ.). Κι έτσι δείχνεται ολοφάνερα, ότι η νέα κίνηση αυτή αντί να είναι εχθρική προς την οικογένεια όπως κατηγορείται, τουναντίον προσπαθεί να προετοιμάση τη γυναίκα πολύ αληθινώτερα και σοβαρώτερα από πριν για τα καθήκοντά της ως μητέρας και οικοδέσποινας"2.

Στο αίτημα για σοβαρή και αληθινή προετοιμασία για τα καθήκοντα του σπιτιού διακρίνουμε το ιδανικό της άξιας μητέρας και νοικοκυράς που προβαλλόταν στο Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου και τα Νομοσχέδια του 1913 -πλάι πλάι τώρα με το ιδανικό της χειραφετημένης εργαζόμενης και σε αντιπαράθεση πάντα με το πρότυπο της γυναίκας-κούκλας.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 15.

2. Στο ίδιο, σ. 16-17.

Σελ. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/206.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Όπως ο Γληνός συνένωνε την εργασία και τα οικογενειακά καθήκοντα στο "νέο ιδανικό" της γυναίκας, οι φεμινίστριες διακήρυτταν ότι ο φεμινισμός δεν απειλούσε την οικογένεια1. Στην ακραία της μορφή, η παραδοχή ότι η γυναικεία μισθωτή εργασία όχι μόνο δεν έθετε σε κίνδυνο την οικογένεια αλλά αποτελούσε προϋπόθεση για την αναβάθμισή της οδηγούσε στην αμφισβήτηση της δυνατότητας της μη εργαζόμενης να υπηρετήσει σωστά και αυτό το ίδιο το σπιτικό της. Απαντώντας σε ερώτημα του περιοδικού Ελληνίς, πώς έβλεπε την εξέλιξη της γυναίκας στις πόλεις, η Ζωή Φράγκου έγραφε ότι ιστορικά η γυναίκα δεν ήταν μόνο μητέρα, αλλά και οικονομικός παράγων. Όταν η κοινωνική και οικογενειακή ζωή μεταρρυθμιστούν σύμφωνα με την παραγωγή, η γυναίκα θα μπορεί ελεύθερα να εργάζεται έξω από το σπίτι: "Η γυναίκα του μέλλοντος θα είνε ευτυχεστέρα, διότι διά της αναπτύξεως της διανοητικής και βουλητικής θα ζη και θα ελαττωθή η μεγάλη της συνήθως ματαιότης και θα ισορρόπηση ψυχικώς. Και ούτω θα είνε πλέον χρήσιμος στην οικογένειά της και στην κοινωνία"2.

Και η Μαρία Σβώλου υποστήριζε ότι με την εργασία η γυναίκα θα γινόταν "άνθρωπος": "Η γυναίκα που κατέχτησε τα μέσα να συντηρείται, έστω και ατελή, απαιτεί πεια, λογίζεται σαν άνθρωπος. Άνθρωπος πρώτα και ύστερα όλα τάλλα. Οποιοσδήποτε προορισμός, όσο μεγάλος και νάναι, δεν εξυπηρετείται παρά διά μέσου της πρώτης αυτής έννοιας. Μη γελιόσαστε. Η γυναίκα που δεν είναι άνθρωπος, γιατί η κοινωνία τής αρνιέται αυτή τη θέση, δεν μπορεί να είναι ούτε μάνα ούτε νοικοκυρά ούτε σύντροφος"3.

Οι φεμινίστριες του Μεσοπολέμου κατηγορούσαν συχνά για ραγιαδισμό και παρασιτισμό τις γυναίκες που αποδέχονταν 

——————————————

1. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 95.

2. Ζωή Φράγκου, "Η εξέλιξις της γυναίκας των πόλεων στην Ελλάδα", Ελληνίς Η΄/8-9 (1928), σ. 174.

3. Μαρία Σβώλου, "Δύο μέτρα και δύο σταθμά", Ο Αγώνας της Γυναίκας ΣΤ'/119 (1930), σ. 2. Αναδημοσιεύεται στο Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 260-263.

Σελ. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/207.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αδιαμαρτύρητα τη μοίρα που τους είχε επιβάλει η ανδροκρατούμενη κοινωνία1. Το πρότυπο της γυναίκας-κούκλας γινόταν συχνά στόχος σκληρής κριτικής. Σε αυτόν τον τύπο γυναίκας, που δεν ήταν ούτε καν νοικοκυρά, αναφέρεται η Μαρία Σβώλου, για να τον αντιδιαστείλει έπειτα με τη βιοπαλαίστρια:

"Και είναι ακόμα οι Ελληνίδες που θέλουν να είναι και mondaines και νοικοκυρές και φιλολογούν και κάνουν και μουσική και τέχνη και λίγο απ' όλα και τίποτε ακέριο ούτε αληθινό. Κούφιες και μέσα τους χωρίς κανένα ιδανικό, ούτε καν το ιδανικό της νοικοκυράς, γιατί στα σπίτια τους ποτέ δε λάμπει η περίφημη αυτή ελληνική νοικοκυρωσύνη"2.

Την ίδια εποχή η Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού περιέγραφε την αδυναμία των γυναικών να ανταποκριθούν στα καθήκοντα του νοικοκυριού λόγω άγνοιας, και πίστευε ότι η αδυναμία αυτή έβλαπτε ακόμα και την υπόθεση της ισοπολιτείας:

«Είπα υπερβολή [...] λέγοντας πως η Ελληνίδα ξαίρει τι θα πει σπίτι και τι θα πει παιδί.

»Δυστυχώς, εδώ στον τόπο μας, δεν περάσαμε ακόμη ούτε από μια συστηματοποιημένη σχετική ειδική μόρφωση, όπως στη Γερμανία και στην Αμερική λ.χ. όπου η γυναίκα εξασκείται ειδικά και για τα στοιχειώδη έργα της. Ούτε το παιδί μας ξαίρουμε ν' αναθρέψουμε αληθινά, μην έχοντας τις απαιτούμενες γνώσεις ιατροπαιδαγωγού, ούτε και την κουζίνα μας καν συστηματοποιημένη, ούτε και στους άνδρες μας κατορθώνουμε να αποδείξουμε ότι ωριμάσαμε για όλες τις βιωτικές ανάγκες, στις οποίες μας ρίχνει, θέλουμε και δε θέλουμε, η σημερινή κοινωνία, ώστε να δικαιολογείται σ' αυτούς η ζωηρή μας δίψα για την πολιτική»3.

——————————————

1. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 22, 95.

2. Μαρία Σβώλου, "Η θέση του φεμινισμού στην Ελλάδα", Ο Αγώνας της Γυναίκας Α'/12 (1924), σ. 4. Αναδημ. στο Έ. Αβδελά και A. Ψαρρά, ό.π., σ. 139-171.

3. Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού, "Γυναίκα και πολιτική", εφ. Πατρίς, 8, 9, 10, 11, 12 και 13 Μαΐου 1923. Αναδημ. στο Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 389-410, από όπου και το παράθεμα (σ. 399).

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/208.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Με υπόμνημα που υπέβαλε στην κυβέρνηση το 1923 o Σύνδεσμος υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός πρότεινε:

― την ίδρυση περισσότερων νηπιαγωγείων,

― τη φοίτηση όλων των παιδιών στο υποχρεωτικό εξάχρονο δημοτικό,

― την ισόχρονη δευτεροβάθμια εκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών,

― τη δημιουργία μέσων επαγγελματικών σχολείων,

― την καθιέρωση της διδασκαλίας των καθηκόντων του πολίτη σε όλα τα σχολεία,

― την είσοδο των γυναικών σε όλες τις ανώτερες επαγγελματικές σχολές εκτός από τις ναυτικές και τις στρατιωτικές,

― την εξίσωση των μισθών και των δικαιωμάτων στους άνδρες και τις γυναίκες που εργάζονταν στην εκπαίδευση,

― τη δημιουργία μικτών σχολικών επιτροπών,

― τη λειτουργία μέσων επαγγελματικών οικοκυρικών σχολών,

― τη διδασκαλία της υγιεινής, της παιδολογίας, του γενετήσιου διαφωτισμού και της οικιακής οικονομίας σε όλα τα σχολεία των κοριτσιών.

Οι προτάσεις αυτές, όπως και η απόρριψη της συνεκπαίδευσης, στηρίχτηκαν στην αρχή ότι τα διαφορετικά ενδιαφέροντα των κοριτσιών και των αγοριών που πηγάζουν από τη φυσική και ψυχική σύσταση των φύλων έπρεπε να αντιμετωπίζονται με σεβασμό και να καλλιεργούνται. Έτσι σύμφωνα με το υπόμνημα, το σχολείο έπρεπε να προάγει "τον εθισμό του κοριτσιού στην ιδιαίτερη αποστολή του και από σωματική και από ψυχική άποψη". Στο κείμενο πάντως τονίζεται επίσης ότι άνδρες και γυναίκες έπρεπε να έχουν ίσα ανθρώπινα και κοινωνικά δικαιώματα1.

Παρόλο που το υπόμνημα του 1923 πρότεινε, παράλληλα με το εξαετές πρακτικό και κλασικό γυμνάσιο, να λειτουργεί και 

——————————————

1. Ρόζα Ιμβριώτη, "Το εκπαιδευτικό μας πρόγραμμα", Ο Αγώνας της Γυναίκας Α'/5 (1923), σ. 6. Βλ. επίσης Ο Αγώνας της Γυναίκας Α'/12 (1923), σ. 5 και Β'/8 (1924), σ. 11.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/209.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

τετραετές αστικό σχολείο για τα κορίτσια που δεν ενδιαφέρονταν για επαγγελματική ή πανεπιστημιακή εκπαίδευση, όταν το 1929 εξαγγέλθηκε η μετατροπή του τριετούς αστικού σχολείου σε τετραετές ανώτερο παρθεναγωγείο, το μέτρο βρήκε το Σύνδεσμο αντίθετο. Οι φεμινίστριες πίστευαν ότι ο νέος θεσμός θα καλλιεργούσε τον παρασιτισμό και την ημιμάθεια, θα διαιώνιζε την "επίπλαστον μόρφωσιν" μια και θα μιμούνταν τα πρότυπα των ξένων σχολείων και δε θα βοηθούσε καθόλου στη μόρφωση της μητέρας. Σημειώνουμε ότι το τελευταίο επιχείρημα δε στηριζόταν στην εκτίμηση ότι η ειδική προετοιμασία για το ρόλο της μητέρας στο σχολείο θα ήταν ανεπαρκής, αλλά στη διαπίστωση ότι το ανώτερο παρθεναγωγείο προϋπέθετε ότι οι γυναίκες που θα ανέτρεφαν παιδιά δε χρειάζονταν ανώτερη μόρφωση. Ο Σύνδεσμος διατύπωσε τις αντιρρήσεις του για τα νέα εκπαιδευτικά μέτρα με υπόμνημα που συνέταξε η Έλλη Λαμπρίδη και παρέδωσε η ίδια μαζί με τη Μαρία Σβώλου στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή στις 29.6.1929. Αντί για τα ανώτερα παρθεναγωγεία, το υπόμνημα πρότεινε την ίδρυση τετρατάξιων σχολείων θηλέων που θα ήταν αντίστοιχα με τις τέσσερις τελευταίες τάξεις του γυμνασίου και θα επεκτείνονταν αργότερα σε πλήρη συνεκπαιδευτικά γυμνάσια. Το πρόγραμμά τους, που θα έδινε το βάρος στην αρχαία και τη νέα ελληνική γλώσσα και φιλολογία, θα αφιέρωνε τέσσερις ώρες στην "υγιεινή και νοσηλεία" και τρεις ώρες στην "οικιακή οικονομία" σε σύνολο 110 διδακτικών ωρών. Προέβλεπε επίσης ότι η "οικιακή οικονομία" μπορούσε να αντικαταστήσει, για όσες μαθήτριες το ήθελαν, τη δεύτερη ξένη γλώσσα που πρόσφερε το σχολείο1.

Η Μαρία Σβώλου, γραμματέας του Συνδέσμου, πίστευε ότι το ανώτερο παρθεναγωγείο θα πρόσφερε διακοσμητική μόρφωση, σύμφωνα με το ιδανικό της γυναίκας-κούκλας που έτρεφε η πλουτοκρατική μειοψηφία. Το αποτέλεσμα θα ήταν να γεμίσει η 

——————————————

1. "Το υπόμνημα του Συνδέσμου για τη γυναικεία μόρφωση", Ο Αγώνας της Γυναίκας Ε΄/94 (1929), σ. 3-4, 6-7.

14

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/210.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επαρχία με "ακατάρτιστα και επιπόλαια πλάσματα, ανίκανα να εργαστούν και στο σπίτι τους και σε βιοποριστική δουλειά"1. O Γληνός, μέλος του συμβουλίου του Συνδέσμου, θεωρούσε ότι η εκπαίδευση των αγοριών και των κοριτσιών στο δημοτικό και το γυμνάσιο έπρεπε να είναι κοινή, ενώ "[έ]να ή δύο μαθήματα ειδικά χάριν των κοριτσιών λ.χ. οικοκυρική ή βρεφοκομία μπορούν εύκολα να προστεθούν ή να διδαχθούν ιδιαίτερα"2. Πίστευε επίσης ότι η εκπαίδευση έπρεπε να βοηθάει τα κορίτσια που είχαν μεγαλώσει με το ιδανικό της γυναίκας-κούκλας "να βγουν με την εργασία τους από το τέλμα του μυρωμένου υπανθρωπισμού των", αντί να παράγει και άλλες τέτοιες "κούκλες της βιτρίνας"3.

Η δημιουργία των ανώτερων παρθεναγωγείων βρήκε επίσης αντίθετο το Εκπαιδευτικό τμήμα του Εθνικού Συμβουλίου των Ελληνίδων. Με υπόμνημα που έστειλε το ΕΣΕ στον υπουργό Παιδείας το 1929, πρότεινε να εξομοιωθεί η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών με την αντίστοιχη των αγοριών και συγχρόνως να διδάσκονται στα κορίτσια "ειδικά μαθήματα, τα απαραίτητα εις κάθε γυναίκα διά την επιτέλεσιν του προορισμού της ως μητρός όπως τα μαθήματα της βρεφοκομίας, οικοκυρικής, οικιακής οικονομίας"4.

Τέλος, υπόμνημα προς την Κοινοβουλευτική Επιτροπή για τα εκπαιδευτικά θέματα έστειλε και μια επιτροπή από δεκαοχτώ

——————————————

1. Μαρία Σβώλου, "Διακοσμητική μόρφωση", Ο Αγώνας της Γυναίκας Ε'/87 (1929), σ. 1.

2. Δ. Γληνός, "Η γυναικεία παιδεία", Ο Αγώνας της Γυναίκας Ε'/94 (1929), σ. 2. Το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφ. Ακρόπολις, και ήταν το πρώτο από 13 κείμενα που δημοσίευσε εκεί ο Γληνός από τις 9 έως τις 21 Ιουνίου του 1929, και στα οποία άσκησε οξεία κριτική στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 γενικά. Την αντίθεση του Γληνού στη μεταρρύθμιση συζητάει η Ά. Φραγκουδάκη (ό.π., σ. 68 κ.ε.), που αναλύει επίσης την πορεία της σύγκρουσής του με παλιούς συνεργάτες.

3. Δ. Γληνός, ό.π., σ. 3.

4. Δώρα Παπακωνσταντίνου, "Εργασίαι τμημάτων του Ε.Σ.Ε.", Ελληνίς Θ΄/2 (1929), σ. 25.

Σελ. 210
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 191
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

    ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

    Ο "ωραίος φεμινισμός"

    Στις αρχές του αιώνα οι γυναίκες που αγωνίζονταν για την "εξύψωση του φύλου τους" εξακολουθούσαν να προβάλλουν το έργο της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας ως την κυριότερη συμβολή των γυναικών στην κοινωνία και να διεκδικούν τόσο την αναγνώριση της σημασίας του όσο και τα μέσα για τη μεγιστοποίησή του.

    Από τις σελίδες της Εφημερίδος των Κυριιών, η Καλλιρρόη Παρρέν τόνιζε όλο και πιο επίμονα την ανάγκη της πρακτικής εκπαίδευσης των κοριτσιών στα του οίκου1. Το 1905 έγραφε ότι ο

    ——————————————

    1. Σε προηγούμενο κεφάλαιο είδαμε ότι το δικαίωμα των γυναικών στην εκπαίδευση ήταν ένα από τα βασικότερα αιτήματα της Παρρέν και του φεμινισμού που εκπροσωπούσε. Στις αρχές του αιώνα, οι προσπάθειές της να εξασφαλίσουν οι γυναίκες πολύπλευρη και εκτεταμένη μόρφωση σε όλους τους τομείς αρχίζουν να υποχωρούν κάπως, ενώ η βαρύτητα που αποδίδει στην εκπαίδευση στα του οίκου γίνεται μεγαλύτερη. Πρώιμο δείγμα αυτής της στροφής είναι ίσως το άρθρο "Η οικοκυρική μόρφωσις των Ελληνίδων" (Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/499 (1897), σ. 3), που επισημαίνει ότι αφού η γυναίκα ρίχτηκε "αχαλίνωτος" στους νέους ορίζοντες της ελευθερίας της, με αποτέλεσμα να εξαρτάται πια υπερβολικά από το υπηρετικό προσωπικό, "το οικοκυρειό ανακτά και πάλιν τα δικαιώματά του, αναλαμβάνει και πάλιν τα πρωτεία εις την γυναικείαν αγωγήν".