Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 201-220 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/201.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ισοπολιτεία και νοικοκυριό

Παρ' όλη την έξαρση της γυναικείας φιλανθρωπικής δραστηριότητας όμως, ο "ωραίος φεμινισμός", στον οποίο με τόσο πάθος αφιερώθηκε η Παρρέν, ήταν ήδη ξεπερασμένος. Με την ίδρυση του Συνδέσμου υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός το 1920 το γυναικείο κίνημα μπήκε σε μία νέα φάση, που κράτησε ως το 1936. Το αίτημα της ισοπολιτείας -ακριβώς αυτό που η Παρρέν είχε χαρακτηρίσει πρόωρο λίγα χρόνια πριν- ήταν η προτεραιότητα για την Αύρα Θεοδωροπούλου, τη Μαρία Σβώλου, την Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού, την Αγνή Ρουσσοπούλου και τις άλλες γυναίκες που θα πρωτοστατήσουν στο γυναικείο κίνημα κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου.

Οι φεμινίστριες διαμόρφωσαν προτάσεις για την προστασία της μητρότητας και της παιδικής ηλικίας, την αντιμετώπιση της πορνείας, την κατοχύρωση των δικαιωμάτων της γυναίκας στην οικογένεια και την εκπαίδευση των κοριτσιών -θέματα που λίγο ή πολύ είχε θίξει παλαιότερα η Εφημερίς των Κυριών. Το αίτημα όμως που προείχε γι' αυτές ήταν η ισότιμη συμμετοχή στην πολιτική και τη μισθωτή εργασία. Χαρακτηριστικό είναι το μότο στο περιοδικό Ο Αγώνας της Γυναίκας, που εξέδιδε ο Σύνδεσμος υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός: "Ζητούμε δικαιώματα πολιτικά, αστικά, και οικονομικά ίσα κι όμοια για τη γυναίκα και τον άνδρα"1. Η διαμόρφωση των επιμέρους όρων και των ορίων της ισότητας, καθώς και οι στρατηγικές για την κατάκτησή της 

——————————————

δεκαετίες του '20 και του '30 οι αθηναίες φιλάνθρωποι στη διάδοση της χειροτεχνίας, στη διαμόρφωση μιας ζήτησης εκ μέρους του αστικού πληθυσμού για "λαϊκή" τέχνη, κυρίως κεντήματα, ρούχα και κοσμήματα, και στην καλλιέργεια μιας "βουκολικής" εικόνας για την ύπαιθρο γενικότερα. Βλ. Stelios Papadopoulos, "The 'discovery' of the peasant in Greek Museology", Museum 139 (1983), σ. 163-166.

1. Βλ. Ίρις Αυδή-Καλκάνη, Η επαγγελματικά εργαζόμενη Ελληνίδα, Αθήνα 1978, σ. 34.

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/202.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποτέλεσαν τους κυριότερους άξονες της ριζοσπαστικής γυναικείας αναζήτησης, αλλά και των διαφορών και των συγκρούσεων στο εσωτερικό της1.

Αντίθετα με την προηγούμενη περίοδο, ο ρόλος της μητέρας, συζύγου και οικοδέσποινας δεν αποτελεί πια κύριο αντικείμενο προβληματισμού ή σημείο αναφοράς αυτός καθαυτός. Η μητρότητα και η οικογένεια απασχολούν πάντα τις φεμινίστριες, οι οποίες όμως συγκεντρώνουν τώρα την προσοχή τους κυρίως στην καταγγελία του θεσμικού πλαισίου που εξασφαλίζει την εξουσία του άνδρα στην οικογένεια, και στην επεξεργασία μεταρρυθμιστικών προτάσεων. Άμεσα ή έμμεσα πάντως οι γυναίκες που διεκδικούσαν τη συμμετοχή στην πολιτική και τη μισθωτή εργασία έπρεπε να τοποθετηθούν απέναντι στα παραδοσιακά πρότυπα της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας και να ορίσουν ή να αφήσουν να εννοηθεί ποιος θα ήταν ο ρόλος της εργαζόμενης στο σπίτι. Στον τομέα της εκπαίδευσης οι φεμινίστριες διεκδικούσαν ένα σχολικό σύστημα που θα αναγνώριζε και θα κατοχύρωνε το δικαίωμα των γυναικών στην εργασία· παράλληλα όμως έπρεπε να απαντήσουν στο ερώτημα, κατά πόσο η μόρφωση των κοριτσιών ήταν απαραίτητο να περιλαμβάνει κάποια προετοιμασία για τα καθήκοντα του οίκου, και τι είδους θα ήταν αυτή, ή τουλάχιστον να τοποθετηθούν απέναντι στις έμπρακτες απαντήσεις που είχε δώσει στο ζήτημα αυτό το κράτος.

Σύμμαχος των φεμινιστριών, ο Γληνός μετείχε στον αγώνα τους για ισοτιμία γενικά και ειδικότερα στην εκπαίδευση. Μοιραία επανήλθε στα προβλήματα που προσπάθησε στο παρελθόν να αντιμετωπίσει με τις μεταρρυθμιστικές προτάσεις του προς την 

——————————————

1. Για μια διεξοδική ανάλυση της φυσιογνωμίας του γυναικείου κινήματος κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, δες την εισαγωγή στο βιβλίο της Έφης Αβδελά και της Αγγέλικας Ψαρρά (ό.π., σ. 12-97), στην οποία και βασίζεται η συνοπτική εικόνα που επιχειρείται εδώ.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/203.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

πολιτεία. Αν μπορούμε να επιχειρήσουμε μία σύγκριση, οι θέσεις που υποστήριζε στη δεκαετία του '20 ήταν ριζοσπαστικότερες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είχε μεσολαβήσει κάποια απότομη στροφή.

Με την ευκαιρία της έναρξης της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής1 στις 11.10.1921, ο Γληνός εκφώνησε στον Παρνασσό λόγο με τίτλο "Γυναικείος Ανθρωπισμός"2. Σε αυτόν το λόγο προβάλλει "ένα νέο ιδανικό παιδείας για τη γυναίκα, βγαλμένο από ένα νέο ιδανικό ζωής"3 και, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε, από το φεμινιστικό προβληματισμό της εποχής. Το ιδανικό αυτό στηρίζεται στην αξία της "παραγωγικής εργασίας". Αυτή είναι και το μέτρο για την αξιολόγηση της εργασίας στο σπίτι. Όταν η γυναίκα μπει στην "παραγωγική εργασία", "τότε και αυτή της ζωής η υπέρτατη λειτουργία, που η γυναίκα είναι ιέρειά της, η μητρότητα, θα της δίνη την αληθινή χαρά της δημιουργίας. Το σπίτι θα υψωθή γιατί θα λείψη από μέσα κει η σκλαβιά, η ψυχική αναπηρία, ο παρασιτισμός. Και η εργασία της γυναίκας μέσα στο σπίτι, που και τώρα έχει τόση δημιουργικότητα και τόσες ευθύνες, μα είναι τόσο παραγνωρισμένη από τις οικονομικές και ηθικές συνθήκες,

——————————————

1. "Η Σχολή έχει σκοπό να δώση ανώτερη ιστορική, καλλιτεχνική, φιλοσοφική και κοινωνιολογική μόρφωση στις γυναίκες, που θέλουν να κατανοούν και να υποβοηθούν τις τάσεις του συγχρόνου πολιτισμού και προ πάντων του νεοελληνικού και να μετέχουν συνειδητά στη σύγχρονη προοδευτική κίνηση". Ο διετής κύκλος μαθημάτων περιλάμβανε φιλοσοφία, ψυχολογία (ιδίως του παιδιού), ιστορία, λογοτεχνία, ιστορία της τέχνης και αισθητική, αστικό δίκαιο, πολιτική οικονομία, πολιτειακή αγωγή, κοσμολογικές θεωρίες, βιολογία και υγιεινή. Στην Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή, που λειτούργησε έως το 1923, δίδαξαν, εκτός από το Γληνό, ο Κώστας Δ. Σωτηρίου, ο Σωκράτης Κουγέας, η Μυρσίνη Κλεάνθους [-Παπαδημητρίου], ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου, ο Κωνσταντίνος Τριανταφυλλόπουλος, ο Κυριάκος Βαρβαρέσος, o Αλέξανδρος Σβώλος, ο Δημήτριος Χόνδρος, ο Σπυρίδων Δοντάς, ο Απόστολος Δοξιάδης και ο Ιωάννης Γρυπάρης. Βλ. "Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή - Αναγγελία για την ίδρυση της Σχολής (Οκτώβριος 1921)" στο Αλ. Δημαράς ό.π., τ. Β', σ. 134-136.

2. Δ. Α. Γληνός, Γυναικείος ανθρωπισμός, Αθήνα 1921.

3. Στο ίδιο, σ. 6.

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/204.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

θα πάρη την αξία της, γιατί θα έχη συγκριτικό μέτρο την άλλη της εργασία"1.

Ο Γληνός αντιμετώπιζε το γυναικείο ζήτημα ως μαρξιστής· εξαρτώντας τη χειραφέτηση των γυναικών από τη θέση τους στην παραγωγική εργασία, δεν εξέταζε καν το κόστος της για τους άνδρες. Αντίθετα έβλεπε τη χειραφέτηση σαν μια ευεργετική δύναμη που θα επηρέαζε ολόκληρη την κοινωνία και θα μπορούσε να αναστήσει και αυτό ακόμα το παραδοσιακό ιδανικό της άξιας νοικοκυράς:

"Η εργαζόμενη γυναίκα δημιουργώντας την απαραίτητη στερεή βάση για να υψωθή το ιδανικό του γυναικείου ανθρωπισμού, επιδρά εξυγιαντικά σόλο τον κοινωνικό οργανισμό αναβαπτίζοντας και ξαναστήνοντας στο θρόνο της και την άξια Πηνελόπη με μια βαθύτερη συνείδηση του προορισμού της και παραμερίζοντας τη γυναίκα-κούκλα, που μόνο τις πολύ επιπόλαιες και αδύνατες ψυχές μπορεί να ικανοποιή"2.

Ο Γληνός χρησιμοποίησε σκληρή γλώσσα για να περιγράψει την κατάσταση των γυναικών στη σύγχρονη κοινωνία. Αφού με τους αγώνες τους οι άνδρες έγιναν φορείς του αστικού πολιτισμού, «[σ]τη γυναίκα έμειναν τα πατροπαράδοτα βάρη, η έγνοια του σπιτιού και η μητρότητα και τα πατροπαράδοτα αγαθά, η ζωική και ψυχική ραστώνη, η περιωρισμενη ατομικότητα και άλλα χαρακτηριστικά του παρασιτισμού. Αυτή τη γυναίκα ατενίζοντας ο Νίτσε έλεγε: "Η γυναίκα κατεβάζει στη μικρότητά της, ό,τι εγγίζει"»3.

Με σκληρότερη ακόμα γλώσσα μίλησε για τον τύπο της γυναίκας-κούκλας, που ευδοκιμούσε στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα: "Κοιτάξτε πόσο αυτόματα ωχριά δίπλα σ' αυτό το ιδανικό [της εργαζόμενης], το όραμα της γυναικάς, που ζη με 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 15

2. Στο ίδιο, σ. 21.

3. Στο ίδιο, σ. 12.

Σελ. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/205.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποκλειστικό της ζωής της σκοπό να περιφέρη την ανία της, την ελαφρότητά της, τον παπαγαλλισμό της, την ψυχική της κενότητα ψιμμυθιωμένη, διακοσμημένη από πολύχρωμα υφάσματα και αρωματισμένη από πολυώνυμες μυρωδιές"1.

Ο Γληνός απέδωσε τη γένεση του προτύπου της γυναίκας-κούκλας στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και την απαλλαγή της γυναίκας από κάθε εργασία. Και ενώ καταδίκαζε τη διακοσμητική εκπαίδευση που συντελούσε στη διάδοσή του, δεχόταν ότι η αγωγή των κοριτσιών, που έπρεπε να είναι κοινή με την εκπαίδευση των αγοριών, ήταν αναγκαίο να περιλαμβάνει κάποια προετοιμασία για τα μελλοντικά καθήκοντά τους στην οικογένεια:

"Κι' αυτά τα οικιακά έργα, η επιστήμη του σπιτιού, παίρνουν ξεχωριστή σοβαρώτατη θέση στο συνολικό σύστημα της γυναικείας ανατροφής. Ειδικά σχολεία προετοιμάζουν το κατάλληλο προσωπικό, ειδικά σχολεία μορφώνουν κορίτσια όλων των κοινωνικών τάξεων και σ' όλα τάλλα σχολεία τα μαθήματα αυτά γίνονται ουσιαστικώτερα και πλουτίζονται και με άλλα σχετικά με τα καθήκοντα της μητρότητας (παιδοκομία, υγιεινή κτλ.). Κι έτσι δείχνεται ολοφάνερα, ότι η νέα κίνηση αυτή αντί να είναι εχθρική προς την οικογένεια όπως κατηγορείται, τουναντίον προσπαθεί να προετοιμάση τη γυναίκα πολύ αληθινώτερα και σοβαρώτερα από πριν για τα καθήκοντά της ως μητέρας και οικοδέσποινας"2.

Στο αίτημα για σοβαρή και αληθινή προετοιμασία για τα καθήκοντα του σπιτιού διακρίνουμε το ιδανικό της άξιας μητέρας και νοικοκυράς που προβαλλόταν στο Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου και τα Νομοσχέδια του 1913 -πλάι πλάι τώρα με το ιδανικό της χειραφετημένης εργαζόμενης και σε αντιπαράθεση πάντα με το πρότυπο της γυναίκας-κούκλας.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 15.

2. Στο ίδιο, σ. 16-17.

Σελ. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/206.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Όπως ο Γληνός συνένωνε την εργασία και τα οικογενειακά καθήκοντα στο "νέο ιδανικό" της γυναίκας, οι φεμινίστριες διακήρυτταν ότι ο φεμινισμός δεν απειλούσε την οικογένεια1. Στην ακραία της μορφή, η παραδοχή ότι η γυναικεία μισθωτή εργασία όχι μόνο δεν έθετε σε κίνδυνο την οικογένεια αλλά αποτελούσε προϋπόθεση για την αναβάθμισή της οδηγούσε στην αμφισβήτηση της δυνατότητας της μη εργαζόμενης να υπηρετήσει σωστά και αυτό το ίδιο το σπιτικό της. Απαντώντας σε ερώτημα του περιοδικού Ελληνίς, πώς έβλεπε την εξέλιξη της γυναίκας στις πόλεις, η Ζωή Φράγκου έγραφε ότι ιστορικά η γυναίκα δεν ήταν μόνο μητέρα, αλλά και οικονομικός παράγων. Όταν η κοινωνική και οικογενειακή ζωή μεταρρυθμιστούν σύμφωνα με την παραγωγή, η γυναίκα θα μπορεί ελεύθερα να εργάζεται έξω από το σπίτι: "Η γυναίκα του μέλλοντος θα είνε ευτυχεστέρα, διότι διά της αναπτύξεως της διανοητικής και βουλητικής θα ζη και θα ελαττωθή η μεγάλη της συνήθως ματαιότης και θα ισορρόπηση ψυχικώς. Και ούτω θα είνε πλέον χρήσιμος στην οικογένειά της και στην κοινωνία"2.

Και η Μαρία Σβώλου υποστήριζε ότι με την εργασία η γυναίκα θα γινόταν "άνθρωπος": "Η γυναίκα που κατέχτησε τα μέσα να συντηρείται, έστω και ατελή, απαιτεί πεια, λογίζεται σαν άνθρωπος. Άνθρωπος πρώτα και ύστερα όλα τάλλα. Οποιοσδήποτε προορισμός, όσο μεγάλος και νάναι, δεν εξυπηρετείται παρά διά μέσου της πρώτης αυτής έννοιας. Μη γελιόσαστε. Η γυναίκα που δεν είναι άνθρωπος, γιατί η κοινωνία τής αρνιέται αυτή τη θέση, δεν μπορεί να είναι ούτε μάνα ούτε νοικοκυρά ούτε σύντροφος"3.

Οι φεμινίστριες του Μεσοπολέμου κατηγορούσαν συχνά για ραγιαδισμό και παρασιτισμό τις γυναίκες που αποδέχονταν 

——————————————

1. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 95.

2. Ζωή Φράγκου, "Η εξέλιξις της γυναίκας των πόλεων στην Ελλάδα", Ελληνίς Η΄/8-9 (1928), σ. 174.

3. Μαρία Σβώλου, "Δύο μέτρα και δύο σταθμά", Ο Αγώνας της Γυναίκας ΣΤ'/119 (1930), σ. 2. Αναδημοσιεύεται στο Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 260-263.

Σελ. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/207.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αδιαμαρτύρητα τη μοίρα που τους είχε επιβάλει η ανδροκρατούμενη κοινωνία1. Το πρότυπο της γυναίκας-κούκλας γινόταν συχνά στόχος σκληρής κριτικής. Σε αυτόν τον τύπο γυναίκας, που δεν ήταν ούτε καν νοικοκυρά, αναφέρεται η Μαρία Σβώλου, για να τον αντιδιαστείλει έπειτα με τη βιοπαλαίστρια:

"Και είναι ακόμα οι Ελληνίδες που θέλουν να είναι και mondaines και νοικοκυρές και φιλολογούν και κάνουν και μουσική και τέχνη και λίγο απ' όλα και τίποτε ακέριο ούτε αληθινό. Κούφιες και μέσα τους χωρίς κανένα ιδανικό, ούτε καν το ιδανικό της νοικοκυράς, γιατί στα σπίτια τους ποτέ δε λάμπει η περίφημη αυτή ελληνική νοικοκυρωσύνη"2.

Την ίδια εποχή η Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού περιέγραφε την αδυναμία των γυναικών να ανταποκριθούν στα καθήκοντα του νοικοκυριού λόγω άγνοιας, και πίστευε ότι η αδυναμία αυτή έβλαπτε ακόμα και την υπόθεση της ισοπολιτείας:

«Είπα υπερβολή [...] λέγοντας πως η Ελληνίδα ξαίρει τι θα πει σπίτι και τι θα πει παιδί.

»Δυστυχώς, εδώ στον τόπο μας, δεν περάσαμε ακόμη ούτε από μια συστηματοποιημένη σχετική ειδική μόρφωση, όπως στη Γερμανία και στην Αμερική λ.χ. όπου η γυναίκα εξασκείται ειδικά και για τα στοιχειώδη έργα της. Ούτε το παιδί μας ξαίρουμε ν' αναθρέψουμε αληθινά, μην έχοντας τις απαιτούμενες γνώσεις ιατροπαιδαγωγού, ούτε και την κουζίνα μας καν συστηματοποιημένη, ούτε και στους άνδρες μας κατορθώνουμε να αποδείξουμε ότι ωριμάσαμε για όλες τις βιωτικές ανάγκες, στις οποίες μας ρίχνει, θέλουμε και δε θέλουμε, η σημερινή κοινωνία, ώστε να δικαιολογείται σ' αυτούς η ζωηρή μας δίψα για την πολιτική»3.

——————————————

1. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 22, 95.

2. Μαρία Σβώλου, "Η θέση του φεμινισμού στην Ελλάδα", Ο Αγώνας της Γυναίκας Α'/12 (1924), σ. 4. Αναδημ. στο Έ. Αβδελά και A. Ψαρρά, ό.π., σ. 139-171.

3. Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού, "Γυναίκα και πολιτική", εφ. Πατρίς, 8, 9, 10, 11, 12 και 13 Μαΐου 1923. Αναδημ. στο Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 389-410, από όπου και το παράθεμα (σ. 399).

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/208.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Με υπόμνημα που υπέβαλε στην κυβέρνηση το 1923 o Σύνδεσμος υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός πρότεινε:

― την ίδρυση περισσότερων νηπιαγωγείων,

― τη φοίτηση όλων των παιδιών στο υποχρεωτικό εξάχρονο δημοτικό,

― την ισόχρονη δευτεροβάθμια εκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών,

― τη δημιουργία μέσων επαγγελματικών σχολείων,

― την καθιέρωση της διδασκαλίας των καθηκόντων του πολίτη σε όλα τα σχολεία,

― την είσοδο των γυναικών σε όλες τις ανώτερες επαγγελματικές σχολές εκτός από τις ναυτικές και τις στρατιωτικές,

― την εξίσωση των μισθών και των δικαιωμάτων στους άνδρες και τις γυναίκες που εργάζονταν στην εκπαίδευση,

― τη δημιουργία μικτών σχολικών επιτροπών,

― τη λειτουργία μέσων επαγγελματικών οικοκυρικών σχολών,

― τη διδασκαλία της υγιεινής, της παιδολογίας, του γενετήσιου διαφωτισμού και της οικιακής οικονομίας σε όλα τα σχολεία των κοριτσιών.

Οι προτάσεις αυτές, όπως και η απόρριψη της συνεκπαίδευσης, στηρίχτηκαν στην αρχή ότι τα διαφορετικά ενδιαφέροντα των κοριτσιών και των αγοριών που πηγάζουν από τη φυσική και ψυχική σύσταση των φύλων έπρεπε να αντιμετωπίζονται με σεβασμό και να καλλιεργούνται. Έτσι σύμφωνα με το υπόμνημα, το σχολείο έπρεπε να προάγει "τον εθισμό του κοριτσιού στην ιδιαίτερη αποστολή του και από σωματική και από ψυχική άποψη". Στο κείμενο πάντως τονίζεται επίσης ότι άνδρες και γυναίκες έπρεπε να έχουν ίσα ανθρώπινα και κοινωνικά δικαιώματα1.

Παρόλο που το υπόμνημα του 1923 πρότεινε, παράλληλα με το εξαετές πρακτικό και κλασικό γυμνάσιο, να λειτουργεί και 

——————————————

1. Ρόζα Ιμβριώτη, "Το εκπαιδευτικό μας πρόγραμμα", Ο Αγώνας της Γυναίκας Α'/5 (1923), σ. 6. Βλ. επίσης Ο Αγώνας της Γυναίκας Α'/12 (1923), σ. 5 και Β'/8 (1924), σ. 11.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/209.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

τετραετές αστικό σχολείο για τα κορίτσια που δεν ενδιαφέρονταν για επαγγελματική ή πανεπιστημιακή εκπαίδευση, όταν το 1929 εξαγγέλθηκε η μετατροπή του τριετούς αστικού σχολείου σε τετραετές ανώτερο παρθεναγωγείο, το μέτρο βρήκε το Σύνδεσμο αντίθετο. Οι φεμινίστριες πίστευαν ότι ο νέος θεσμός θα καλλιεργούσε τον παρασιτισμό και την ημιμάθεια, θα διαιώνιζε την "επίπλαστον μόρφωσιν" μια και θα μιμούνταν τα πρότυπα των ξένων σχολείων και δε θα βοηθούσε καθόλου στη μόρφωση της μητέρας. Σημειώνουμε ότι το τελευταίο επιχείρημα δε στηριζόταν στην εκτίμηση ότι η ειδική προετοιμασία για το ρόλο της μητέρας στο σχολείο θα ήταν ανεπαρκής, αλλά στη διαπίστωση ότι το ανώτερο παρθεναγωγείο προϋπέθετε ότι οι γυναίκες που θα ανέτρεφαν παιδιά δε χρειάζονταν ανώτερη μόρφωση. Ο Σύνδεσμος διατύπωσε τις αντιρρήσεις του για τα νέα εκπαιδευτικά μέτρα με υπόμνημα που συνέταξε η Έλλη Λαμπρίδη και παρέδωσε η ίδια μαζί με τη Μαρία Σβώλου στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή στις 29.6.1929. Αντί για τα ανώτερα παρθεναγωγεία, το υπόμνημα πρότεινε την ίδρυση τετρατάξιων σχολείων θηλέων που θα ήταν αντίστοιχα με τις τέσσερις τελευταίες τάξεις του γυμνασίου και θα επεκτείνονταν αργότερα σε πλήρη συνεκπαιδευτικά γυμνάσια. Το πρόγραμμά τους, που θα έδινε το βάρος στην αρχαία και τη νέα ελληνική γλώσσα και φιλολογία, θα αφιέρωνε τέσσερις ώρες στην "υγιεινή και νοσηλεία" και τρεις ώρες στην "οικιακή οικονομία" σε σύνολο 110 διδακτικών ωρών. Προέβλεπε επίσης ότι η "οικιακή οικονομία" μπορούσε να αντικαταστήσει, για όσες μαθήτριες το ήθελαν, τη δεύτερη ξένη γλώσσα που πρόσφερε το σχολείο1.

Η Μαρία Σβώλου, γραμματέας του Συνδέσμου, πίστευε ότι το ανώτερο παρθεναγωγείο θα πρόσφερε διακοσμητική μόρφωση, σύμφωνα με το ιδανικό της γυναίκας-κούκλας που έτρεφε η πλουτοκρατική μειοψηφία. Το αποτέλεσμα θα ήταν να γεμίσει η 

——————————————

1. "Το υπόμνημα του Συνδέσμου για τη γυναικεία μόρφωση", Ο Αγώνας της Γυναίκας Ε΄/94 (1929), σ. 3-4, 6-7.

14

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/210.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επαρχία με "ακατάρτιστα και επιπόλαια πλάσματα, ανίκανα να εργαστούν και στο σπίτι τους και σε βιοποριστική δουλειά"1. O Γληνός, μέλος του συμβουλίου του Συνδέσμου, θεωρούσε ότι η εκπαίδευση των αγοριών και των κοριτσιών στο δημοτικό και το γυμνάσιο έπρεπε να είναι κοινή, ενώ "[έ]να ή δύο μαθήματα ειδικά χάριν των κοριτσιών λ.χ. οικοκυρική ή βρεφοκομία μπορούν εύκολα να προστεθούν ή να διδαχθούν ιδιαίτερα"2. Πίστευε επίσης ότι η εκπαίδευση έπρεπε να βοηθάει τα κορίτσια που είχαν μεγαλώσει με το ιδανικό της γυναίκας-κούκλας "να βγουν με την εργασία τους από το τέλμα του μυρωμένου υπανθρωπισμού των", αντί να παράγει και άλλες τέτοιες "κούκλες της βιτρίνας"3.

Η δημιουργία των ανώτερων παρθεναγωγείων βρήκε επίσης αντίθετο το Εκπαιδευτικό τμήμα του Εθνικού Συμβουλίου των Ελληνίδων. Με υπόμνημα που έστειλε το ΕΣΕ στον υπουργό Παιδείας το 1929, πρότεινε να εξομοιωθεί η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών με την αντίστοιχη των αγοριών και συγχρόνως να διδάσκονται στα κορίτσια "ειδικά μαθήματα, τα απαραίτητα εις κάθε γυναίκα διά την επιτέλεσιν του προορισμού της ως μητρός όπως τα μαθήματα της βρεφοκομίας, οικοκυρικής, οικιακής οικονομίας"4.

Τέλος, υπόμνημα προς την Κοινοβουλευτική Επιτροπή για τα εκπαιδευτικά θέματα έστειλε και μια επιτροπή από δεκαοχτώ

——————————————

1. Μαρία Σβώλου, "Διακοσμητική μόρφωση", Ο Αγώνας της Γυναίκας Ε'/87 (1929), σ. 1.

2. Δ. Γληνός, "Η γυναικεία παιδεία", Ο Αγώνας της Γυναίκας Ε'/94 (1929), σ. 2. Το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφ. Ακρόπολις, και ήταν το πρώτο από 13 κείμενα που δημοσίευσε εκεί ο Γληνός από τις 9 έως τις 21 Ιουνίου του 1929, και στα οποία άσκησε οξεία κριτική στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 γενικά. Την αντίθεση του Γληνού στη μεταρρύθμιση συζητάει η Ά. Φραγκουδάκη (ό.π., σ. 68 κ.ε.), που αναλύει επίσης την πορεία της σύγκρουσής του με παλιούς συνεργάτες.

3. Δ. Γληνός, ό.π., σ. 3.

4. Δώρα Παπακωνσταντίνου, "Εργασίαι τμημάτων του Ε.Σ.Ε.", Ελληνίς Θ΄/2 (1929), σ. 25.

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/211.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

καθηγήτριες. Στο κείμενο αυτό τονιζόταν ότι οι απόφοιτες των ανώτερων παρθεναγωγείων θα δυσκολεύονταν να βρουν δουλειά, εφόσον η μόρφωσή τους θα ήταν κατώτερη και λιγότερη από εκείνη που θα είχαν οι άνδρες απόφοιτοι γυμνασίου με τους οποίους και θα έπρεπε να συναγωνιστούν. Κατά το υπόμνημα τα ανώτερα παρθεναγωγεία θα έβλαπταν περισσότερο τα φτωχά κορίτσια, γιατί αυτά θα είχαν ανάγκη να εργαστούν1.

Αν και η κυβέρνηση είχε εξαγγείλει την κατάργηση του αστικού σχολείου, η κριτική του εξακολουθούσε να είναι επίκαιρη, αφού η ομοιότητά του με το ανώτερο παρθεναγωγείο προδίκαζε και την αποτυχία του τελευταίου. Η Λίζα Κόττου, μέλος της επιτροπής των καθηγητριών, αναφερόταν στην αδυναμία του αστικού σχολείου να εφοδιάσει τις μαθήτριες με προσόντα ανταγωνιστικά στην αγορά εργασίας, και παράλληλα υπογράμμιζε τις συνέπειες της αδυναμίας του να προετοιμάσει νοικοκυρές: "Το νοικοκυριό από το οποίο εξαρτάται κατά μεγάλο μέρος η υγεία της χώρας, η διάπλαση του νεοελληνικού χαρακτήρος και ακόμη η οικονομική ευρωστία του τόπου, στην ύπαιθρο χώρα βρίσκεται σε πρωτόγονη κατάσταση"2.

Η επιτροπή των καθηγητριών υποστήριζε ότι τα κορίτσια έπρεπε να φοιτούν στα γενικά κατώτερα και μέσα σχολεία και παράλληλα να μορφώνονται στα ειδικά επαγγελματικά οικοκυρικά σχολεία. Θεωρούσε ότι: "Τα τελευταία ταύτα [...] πρέπει να εξαπλωθούν εις όσον το δυνατόν ευρυτέραν κλίμακα και να οργανωθούν

——————————————

1. Βλ. Λίζα Κόττου, "Η εκπαίδευση των Ελληνίδων από το 1830 έως σήμερα", στο βιβλίο της Ζωής Φράγκου, Γύρω από το παιδί, Αθήνα 1930, σ. 389-395.

2. Στο ίδιο, σ. 381. Την αποτυχία του αστικού σχολείου να προετοιμάσει αποτελεσματικά τις μαθήτριες για τα οικιακά έργα είχε επισημάνει η Κόττου και στο Συνέδριο της Ομοσπονδίας των Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως, που έγινε στις 8.6.1927. Βλ. "Από το τελευταίο συνέδριο της Ομοσπονδίας των Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως", Ο Αγώνας της Γυναίκας Δ'/ 48-49 (1927), σ. 13-14 και A. Γ-Γ., "Δύο εκπαιδευτικά συνέδρια στην Αθήνα και τον Πειραιά", Ελληνίς Ζ'/8-9 (1927), σ. 186-187.

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/212.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

τοιουτοτρόπως ώστε να φοιτούν εις αυτά όλαι αι γυναίκες της χώρας μας πάσης τάξεως και ηλικίας, διότι μόνον τοιουτοτρόπως θα καταστή δυνατόν να προαχθή πραγματικώς η οικιακή οικονομία και η υγεία της χώρας"1.

Αναπτύσσοντας την πρόταση της επιτροπής, η Κόττου παρατηρούσε ότι τα κατώτερα οικοκυρικά σχολεία, που όπως είχε εξαγγείλει η κυβέρνηση επρόκειτο να ιδρυθούν στις πρωτεύουσες των νομών, δε θα εξυπηρετούσαν τις γυναίκες που είχαν τη μεγαλύτερη ανάγκη οικοκυρικής μόρφωσης, δηλαδή τις εργαζόμενες των πόλεων και τις αγρότισσες της υπαίθρου2.

Πολλές από τις φεμινίστριες, που διαφωνούσαν με τον οικοκυρικό προσανατολισμό των ανώτερων παρθεναγωγείων για τους λόγους που εξετάσαμε, συμφωνούσαν με την πρόταση για την ίδρυση ειδικών οικοκυρικών σχολών. Το 1929 το Εθνικό Συμβούλιο των Ελληνίδων ζητούσε να ιδρυθούν ιδιαίτερα οικοκυρικά σχολεία ή να οργανωθούν οικοκυρικά μαθήματα για τις απόφοιτες του δημοτικού, όπως επίσης να ιδρυθεί διδασκαλείο οικοκυρικής3. Και το υπόμνημα του Συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας πρότεινε: "[...] τα δε οικοκυρικά [σχολεία] ν' αποτελέσουν είτε υποχρεωτικήν βαθμίδα, την οποίαν να διανύσουν όλα τα θήλεα προ ή μετά το διετές επαγγελματικόν σχολείον, είτε να διαρρυθμισθούν εις καθαρώς επαγγελματικάς σχολάς παραλλήλους προς τας άλλας και μη υστερούσας κατά το πρόγραμμα και τας γενικάς γνώσεις των άλλων αντιστοίχων σχολείων"4.

Πιο άμεσα ακόμα, η Μαρία Σβώλου ρωτούσε: "Θέλετε νοικοκυρές και μητέρες; οργανώστε όλους τους βαθμούς της οικοκυρικής μόρφωσης από το Χαροκόπειο διδασκαλείο, που έμεινε 

——————————————

1. Λ. Κόττου, ό.π., σ. 395.

2. Στο ίδιο, σ. 395-404.

3. Δώρα Παπακωνσταντίνου, "Εργασίαι των τμημάτων του Ε.Σ.Ε.", ό.π., σ. 25.

4. "Το υπόμνημα του Συνδέσμου για τη γυναικεία μόρφωση", ό.π.., σ. 3-4, 6-7.

Σελ. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/213.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

νεκρό τόσα χρόνια και που θα ετοιμάζει το διδαχτικό προσωπικό, ως τις μέσες και κατώτερες οικοκυρικές σχολές, ως τα στοιχειώδη γεωργικο-οικοκυρικά σχολεία που θα εκπολιτίσουν την ύπαιθρη χώρα. Νοικοκυρές και μητέρες δεν θα μορφωθούν στα παρθεναγωγεία του τύπου των ξένων σχολείων"1.

Τον Οκτώβριο του 1929 ο Σύνδεσμος εκδήλωνε την ικανοποίησή του για την έναρξη της λειτουργίας του Χαροκοπείου Διδασκαλείου. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η πρώτη διευθύντρια του, η Μαριάνθη Ματσούκη, ήταν μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Συνδέσμου ως τα μέσα του 1924.

"Έστω και αργά η οικοκυρική μόρφωση παίρνει και στην Ελλάδα ουσιαστικό περιεχόμενο και από κούφια λέξη που παραγιόμιζε τα προγράμματα των περίφημων ανώτερων Παρθεναγωγείων, των ιδιωτικών γυναικείων σχολών και των Διδασκαλείων ακόμα, γίνεται θετική επιστημονική και τεχνική γνώση και άσκηση, γίνεται δηλαδή πραγματικό επάγγελμα"2.

Η επαγγελματοποίηση της οικιακής εργασίας θεωρήθηκε προϋπόθεση για την αναβάθμισή της: "Η νοικοκυροσύνη είναι κι αυτή, είτε πληρώνεται, είτε όχι, ένα επάγγελμα. Μέσα στην μεγάλη επαγγελματική διαφοροποίηση που κατανέμει σήμερα τις ανθρώπινες δυνάμεις, ανεξαρτήτως φύλου, ο σημερινός πολιτισμός, το οικοκυρικό επάγγελμα έχει μια σπουδαία θέση και τόσο μεγαλείτερη, όσο η γυναίκα καθημερινώς περισσότερο θα έχη ανάγκη να ζητήση στη μέθοδο, στο σύστημα, στην επιστημονική γνώση και την τεχνική πρόοδο τα εφόδια εκείνα που θα κάνουν το πολύμοχθο αυτό επάγγελμα της παληάς νοικοκυράς ευκολοχείριστο, ευπρόσιτο, απλούστερο, όπως το απαιτεί, η σημερινή θέση του στην κοινωνική σύνθεση, σαν δεύτερου επαγγέλματος, για το μεγαλείτερο πλήθος των γυναικών"3.

——————————————

1. Μαρία Σβώλου, "Διακοσμητική μόρφωση", ό.π., σ. 2.

2. Μ.Σ. "Η οικοκυρική μόρφωση - το Χαροκόπειο Διδασκαλείο Οικοκυρικής", Ο Αγώνας της Γυναίκας E΄/103 (1929), σ. 6.

3. Στο ίδιο, σ. 6.

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/214.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ο Σύνδεσμος πάντως έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γεωργική-οικοκυρική μόρφωση της αγρότισσας1. To 1927 πρότεινε στον υπουργό Γεωργίας την εισαγωγή πρακτικής γεωργικής μόρφωσης στο δημοτικό και τη δημιουργία "περιοδευόντων γεωργικο-οικοκυρικών σχολείων", που θα συντελούσαν στην καλύτερη οργάνωση του αγροτικού νοικοκυριού, στον εκπολιτισμό, στην αύξηση της παραγωγικότητας, στην προσαρμογή των προσφύγων στις νέες συνθήκες της ζωής τους και στην υγεία των κατοίκων της υπαίθρου. Στα σχολεία αυτά θα έπρεπε να διδάσκονται γεωργικές γνώσεις και στοιχειώδης διαιτητική, καθαριότητα, υγιεινή του σπιτιού και παιδοκομία. Ο Σύνδεσμος προσφέρθηκε να οργανώσει γυναικείους συλλόγους που θα αναλάμβαναν ένα μέρος των αναγκαίων δαπανών2.

Συγκεφαλαιώνοντας, μπορούμε να πούμε ότι οι φεμινίστριες απέρριψαν το ανώτερο παρθεναγωγείο αλλά αποδέχτηκαν τη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων ως ειδοποιό διαφορά στο σχολικό πρόγραμμα των κοριτσιών από το κατά τα άλλα όμοιο πρόγραμμα των αγοριών. Επίσης συμφωνούσαν με την πρόταση να οργανωθούν ειδικές οικοκυρικές σπουδές σε διάφορες εκπαιδευτικές βαθμίδες, που θα εφοδίαζαν τις μαθήτριες με προσόντα επαγγελματικά, ενώ ταυτόχρονα θα συντελούσαν στον εξορθολογισμό της οικιακής εργασίας και, όπως πίστευαν, στην αναβάθμισή της.

——————————————

1. Βλ. Μαρία Σβώλου, "Γεωργική οικοκυρική μόρφωση", Ο Αγώνας της Γυναίκας Γ'/31 (1926), σ. 3-5.

2. Βλ. "To υπόμνημα του Συνδέσμου για τη γεωργική εκπαίδευση", Ο Αγώνας της Γυναίκας Δ'/45 (1927) σ. 3-4, 6. Ο Νόμος 3600 του 1928 προέβλεπε την ίδρυση ιδιαίτερων τμημάτων στα πλαίσια των Κυριακών γεωργικών σχολείων, όπου οι γυναίκες θα μπορούσαν να διδαχτούν γεωργικά και οικοκυρικά μαθήματα. Περιοδεύοντα οικοκυρικά σχολεία, οι Αγροτικές Μεταβατικές Σχολές ιδρύθηκαν το 1940 από την κυβέρνηση του Μεταξά (Αναγκ. Νόμος 2470 της 21 Ιουλίου - 3 Αυγούστου 1940, "περί ιδρύσεως Αγροτικών Μεταβατικών Οικοκυρικών Σχολών").

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/215.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η οργάνωση της οικιακής εργασίας

Όσο περιορισμένη και αν ήταν η ενασχόληση των φεμινιστριών με το θέμα της οργάνωσης της οικιακής εργασίας, το ερώτημα που φαίνεται να τις απασχολούσε περισσότερο ήταν πώς αυτή θα γινόταν αποδοτικότερη και θα συνδυαζόταν αποτελεσματικότερα με την εξωοικιακή εργασία· την απάντηση αναζητούσαν στην τεχνολογία, στον εξορθολογισμό της οικιακής εργασίας και την επαγγελματοποίησή της.

Το 1924, με αφορμή μια έκθεση οικιακών συσκευών στη Νέα Υόρκη, η Αγνή Στουδίτου υπογράμμιζε το παράδειγμα των Αμερικανίδων, που έχοντας στη διάθεσή τους μηχανήματα οικιακής χρήσης, αγορασμένα μάλιστα με δόσεις, μπορούσαν να κάνουν εύκολα τις δουλειές τους χωρίς να έχουν ανάγκη τις υπηρέτριες1. Στο ίδιο πνεύμα, μια περιγραφή της A' Εθνικής Έκθεσης Γυναικείας Εργασίας στη Βέρνη τόνιζε ότι στο περίπτερο της οικιακής οικονομίας, που ήταν και από τα μεγαλύτερα, η επισκέπτρια μπορούσε να γνωρίσει μηχανήματα, συστήματα εργασίας "και το κάθε τι επί τέλους, για να κερδίση χρόνο, χρήμα και κόπο"2.

Στην εξασφάλιση της απαραίτητης υποδομής για τον εξορθολογισμό της οικιακής εργασίας και ενδεχομένως στην κοινωνικοποίησή της μπορούσε ασφαλώς να συμβάλει και το κράτος.

Στο πρόγραμμα του Σοσιαλιστικού Ομίλου Γυναικών, που ιδρύθηκε το 1919 από την Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού, προτεινόταν η δημιουργία λαϊκών πλυντηρίων, λαϊκών υγιεινών σπιτιών, παιδικών σταθμών, κέντρων που θα πρόσφεραν υπηρεσίες σε ηλικιωμένους κτλ3.

Το 1928 το περιοδικό Ελληνίς, σε ανταπόκρισή του από τη

——————————————

1. Βλ. Αγνή Στουδίτου, "Το ηλεκτρικό σπίτι", Ελληνίς Δ'/8-9 (1924), σ. 180.

2. Κ.Ζ., "Η Α' Εθνική Έκθεσις Γυναικείας Εργασίας στην Βέρνην", Ελληνίς Η'/11 (1928), σ. 230-231.

3. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 48.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/216.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Γαλλία, περιγράφει με θαυμασμό 260.000 εργατικά σπίτια· οι τέλειες κουζίνες τους, εφοδιασμένες με αυτόματες πόρτες τραπεζαρίας και αλλά εξαρτήματα, ανταποκρίνονται στις "αρχές της λογικής απασχολήσεως της νοικοκυράς". Υποστηρίζεται ότι τα σπίτια αυτά συμφέρουν τόσο τη νοικοκυρά όσο και το κράτος, γιατί εξασφαλίζουν οικονομία χρόνου και χρήματος και συμβάλλουν στην άνετη διαβίωση της οικογένειας και την εσωτερική αρμονία της1.

Στο ανυπόγραφο άρθρο "Νοικοκυριό και επάγγελμα", που δημοσιεύεται στον Αγώνα της Γυναίκας, τίθεται το πρόβλημα του συμβιβασμού "της νοικοκυροσύνης, της διατηρήσεως του σπιτιού, με την επαγγελματική δουλειά", και εντοπίζεται η λύση του στην "είσοδο [...] της μηχανής και των μηχανικών μέσα στο σπίτι". Περιγράφεται έπειτα η "τεράστια προσπάθεια" του σοσιαλιστικού δήμου της Βιέννης να ανακουφίσει τις γυναίκες των λαϊκών τάξεων και τα αποτελέσματά της: "Η ίδρυση θαυμασίων πολυκατοικιών με μηχανικές εγκαταστάσεις που διευκολύνουν τη νοικοκυρά στο σημείο που να καταντά μικροδουλειά που τελειώνει σε λίγη ώρα, η μπουγάδα, ο φοβερός αυτός εφιάλτης της, δείχνει ωραία πως είναι εντελώς δυνατό να συμβιβαστή η σπιτική δουλειά με την επαγγελματική απασχόληση της γυναίκας χωρίς να συντρίβεται η ίδια από την υπερκόπωση ή να είναι αναγκαστικά ή κακή νοικοκυρά ή κακή εργάτρια". Όμως για να επιτύχουν τη συμπαράσταση του κράτους στα προβλήματα του νοικοκυριού, σύμφωνα με το άρθρο, οι Ελληνίδες έπρεπε να αποκτήσουν πρώτα πολιτικά δικαιώματα:

"Ως τόσο ας περιμένουν οι Ελληνίδες νοικοκυρές, όσες νομίζουν περιττό νάχουν ψήφο, όσο να καταλάβουν τι θα μπορούσε να τους δώσει το δικαίωμα αυτό και στο νοικοκυριό τους ακόμα"2.

Το 1930 η Αλεξάνδρα Κόττου αναφερόταν επίσης στα οφέλη που μπορούσε να εξασφαλίσει η νοικοκυρά και ειδικά η εργαζόμενη

——————————————

1. Βλ. "Ξένη γυναικεία κίνησις", Ελληνίς Η΄/11 (1928), σ. 242.

2. "Νοικοκυριό και επάγγελμα", Ο Αγώνας της Γυναίκας E'/84 (1929), σ. 7.

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/217.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

20.

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/218.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ασκώντας το δικαίωμα της δημοτικής ψήφου, που μόλις τότε είχε κατακτηθεί. Ως παράδειγμα δίνει την τελειοποίηση του υδρευτικού δικτύου που θα μπορούσε να φέρει άφθονο νερό στα σπίτια1.

Μια διαφορετική αντιμετώπιση του προβλήματος της οικιακής εργασίας αναζητούσε τη λύση στην ανάθεσή της σε ειδικευμένο προσωπικό. Η Έλλη Λαμπρίδη αμφισβητούσε την ταύτιση των γυναικών με τα καθήκοντα του οίκου και θεωρούσε το διπλό φόρτο της εργαζόμενης νοικοκυράς παγίδα: "[...] πρέπει εμείς οι φεμινίστριες να πάρουμε θέση απέναντι σαυτό το ζήτημα, να το δούμε, πως είναι κοινωνικό πρόβλημα και να μη δειλιάσουμε να πούμε, σε όσες πέφτουν σε έκσταση μπροστά στο ρουχαλάκι, που έρραψαν οι ίδιες του παιδιού τους, στην κονσέρβα που εμποτιλιάρισαν ή στη φίλη τους, που ξενύχτησε βράζοντας τίλιο για τον άρρωστο άντρα της, πως όλα αυτά είνε πολύ ωραία, αλλά θα τα έκανε καλύτερα μια ράφτρα, μια μαγείρισσα ή μια νοσοκόμα, ειδικεμένες"2.

Τέλος, με αφορμή την έναρξη της λειτουργίας του Χαροκοπείου Διδασκαλείου, που όπως είδαμε επρόκειτο να εμπλουτιστεί και με επαγγελματικά τμήματα, Ο Αγώνας της Γυναίκας επισήμαινε ότι η εξειδικευμένη οικοκυρική εκπαίδευση θα συντελούσε όχι μόνο στη βελτίωση της απόδοσης των υπηρετριών, αλλά και στην αναβάθμιση του επαγγέλματός τους:

"Έπειτα και η τεχνική κατάρτιση ειδικών επαγγελματιών των οικοκυρικών κλάδων, έχει εξαιρετική σημασία, στον τόπο μας, όπου η προχειρότητα της εκτελούμενης πληρωμένης σπιτικής δουλειάς από τις επαγγελματίες υπηρέτριες, χωρίς καμμιά ειδίκευση και χωρίς σύστημα είναι αξιοθρήνητη, ενώ αφ' ετέρου η αμορφωσιά των διαφόρων αυτών ειδικών επαγγελματιών [...] και ειδικά

——————————————

1. Βλ. Α.[λεξάνδρα] Κ.[όττου], "Τι έχει να ωφεληθεί η γυναίκα από τη δημοτική ψήφο", Ο Αγώνας της Γυναίκας ΣΤ΄/109-110 (1930), σ. 11-13. Αναδημ. στο Ε. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 243-251.

2. Έλλη Λαμπρίδη, "Κριτικές παρατηρήσεις στο σύγχρονο φεμινισμό", Αναγέννηση Α'/5 (1927), σ. 282.

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/219.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

21.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/220.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

των υπηρετριών, συντελεί στην απαθλίωση και των ιδίων και του επαγγέλματος, στο οποίο εντούτοις θα μπορούσαν να εξασφαλιστούν ανθρωπινοί όροι δουλειάς έστω και στη σημερινή του μορφή της οικοδίαιτης δηλαδή υπηρεσίας"1.

Οι ελληνίδες φεμινίστριες αγωνίζονταν να κατοχυρώσουν τη συμμετοχή των γυναικών στην εργασία και προσπαθούσαν να βρουν λύσεις στα προβλήματα της εργαζόμενης νοικοκυράς. Όπως προκύπτει από μια πρώτη εξέταση του θέματος, η διδασκαλία της οικιακής οικονομίας στις ΗΠΑ και τη δυτική Ευρώπη στράφηκε κυρίως σε αυτά τα προβλήματα. Στη Γαλλία ο Μεσοπόλεμος ήταν περίοδος εξαιρετικής άνθισης της οικοκυρικής εκπαίδευσης, που κύριο σκοπό είχε πια να διευκολύνει την εργαζόμενη στις απαιτήσεις του σπιτιού με τα κατάλληλα μέσα και συστήματα εργασίας2. Ο εξορθολογισμός της οικιακής εργασίας καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, τη χώρα που προπορευόταν άλλωστε και στην οικιακή τεχνολογία, από την εποχή της Catharine Beecher. Οι αρχές του Domestic Science Movement (Κίνηση Οικιακής Επιστήμης) έγιναν αντικείμενο πανεπιστημιακών σπουδών και επιστημονικής έρευνας και διαδόθηκαν πλατύτερα μέσω περιοδικών, όπως το Good Housekeeping και το Ladies' Home Journal. Ο εξορθολογισμός της οικιακής εργασίας εξασφαλίστηκε με την υπαγωγή της στις μεθόδους και τους κανόνες του management τύπου Taylor, με την τελειοποίηση της οικιακής τεχνολογίας και με την αξιοποίηση συμπερασμάτων και γνώσεων που προέρχονταν από διάφορους κλάδους, όπως η αρχιτεκτονική, η ιατρική, η διαιτολόγια και η ψυχολογία3.

——————————————

1. Μ.Σ., "Η οικοκυρική μόρφωση - το Χαροκόπειο Διδασκαλείο Οικοκυρικής", ό.π., σ. 6.

2. Βλ. Martine Martin, Femmes et société: le travail ménager (1919-1939), διατριβή 3ου κύκλου στην Ιστορία, Université Paris VII, Παρίσι 1984, σ. 86-88.

3. Βλ. Dolores Hayden, The grand domestic revolution: A history

Σελ. 220
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 201
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    Ισοπολιτεία και νοικοκυριό

    Παρ' όλη την έξαρση της γυναικείας φιλανθρωπικής δραστηριότητας όμως, ο "ωραίος φεμινισμός", στον οποίο με τόσο πάθος αφιερώθηκε η Παρρέν, ήταν ήδη ξεπερασμένος. Με την ίδρυση του Συνδέσμου υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός το 1920 το γυναικείο κίνημα μπήκε σε μία νέα φάση, που κράτησε ως το 1936. Το αίτημα της ισοπολιτείας -ακριβώς αυτό που η Παρρέν είχε χαρακτηρίσει πρόωρο λίγα χρόνια πριν- ήταν η προτεραιότητα για την Αύρα Θεοδωροπούλου, τη Μαρία Σβώλου, την Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού, την Αγνή Ρουσσοπούλου και τις άλλες γυναίκες που θα πρωτοστατήσουν στο γυναικείο κίνημα κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου.

    Οι φεμινίστριες διαμόρφωσαν προτάσεις για την προστασία της μητρότητας και της παιδικής ηλικίας, την αντιμετώπιση της πορνείας, την κατοχύρωση των δικαιωμάτων της γυναίκας στην οικογένεια και την εκπαίδευση των κοριτσιών -θέματα που λίγο ή πολύ είχε θίξει παλαιότερα η Εφημερίς των Κυριών. Το αίτημα όμως που προείχε γι' αυτές ήταν η ισότιμη συμμετοχή στην πολιτική και τη μισθωτή εργασία. Χαρακτηριστικό είναι το μότο στο περιοδικό Ο Αγώνας της Γυναίκας, που εξέδιδε ο Σύνδεσμος υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός: "Ζητούμε δικαιώματα πολιτικά, αστικά, και οικονομικά ίσα κι όμοια για τη γυναίκα και τον άνδρα"1. Η διαμόρφωση των επιμέρους όρων και των ορίων της ισότητας, καθώς και οι στρατηγικές για την κατάκτησή της 

    ——————————————

    δεκαετίες του '20 και του '30 οι αθηναίες φιλάνθρωποι στη διάδοση της χειροτεχνίας, στη διαμόρφωση μιας ζήτησης εκ μέρους του αστικού πληθυσμού για "λαϊκή" τέχνη, κυρίως κεντήματα, ρούχα και κοσμήματα, και στην καλλιέργεια μιας "βουκολικής" εικόνας για την ύπαιθρο γενικότερα. Βλ. Stelios Papadopoulos, "The 'discovery' of the peasant in Greek Museology", Museum 139 (1983), σ. 163-166.

    1. Βλ. Ίρις Αυδή-Καλκάνη, Η επαγγελματικά εργαζόμενη Ελληνίδα, Αθήνα 1978, σ. 34.