Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 215-234 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/215.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η οργάνωση της οικιακής εργασίας

Όσο περιορισμένη και αν ήταν η ενασχόληση των φεμινιστριών με το θέμα της οργάνωσης της οικιακής εργασίας, το ερώτημα που φαίνεται να τις απασχολούσε περισσότερο ήταν πώς αυτή θα γινόταν αποδοτικότερη και θα συνδυαζόταν αποτελεσματικότερα με την εξωοικιακή εργασία· την απάντηση αναζητούσαν στην τεχνολογία, στον εξορθολογισμό της οικιακής εργασίας και την επαγγελματοποίησή της.

Το 1924, με αφορμή μια έκθεση οικιακών συσκευών στη Νέα Υόρκη, η Αγνή Στουδίτου υπογράμμιζε το παράδειγμα των Αμερικανίδων, που έχοντας στη διάθεσή τους μηχανήματα οικιακής χρήσης, αγορασμένα μάλιστα με δόσεις, μπορούσαν να κάνουν εύκολα τις δουλειές τους χωρίς να έχουν ανάγκη τις υπηρέτριες1. Στο ίδιο πνεύμα, μια περιγραφή της A' Εθνικής Έκθεσης Γυναικείας Εργασίας στη Βέρνη τόνιζε ότι στο περίπτερο της οικιακής οικονομίας, που ήταν και από τα μεγαλύτερα, η επισκέπτρια μπορούσε να γνωρίσει μηχανήματα, συστήματα εργασίας "και το κάθε τι επί τέλους, για να κερδίση χρόνο, χρήμα και κόπο"2.

Στην εξασφάλιση της απαραίτητης υποδομής για τον εξορθολογισμό της οικιακής εργασίας και ενδεχομένως στην κοινωνικοποίησή της μπορούσε ασφαλώς να συμβάλει και το κράτος.

Στο πρόγραμμα του Σοσιαλιστικού Ομίλου Γυναικών, που ιδρύθηκε το 1919 από την Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού, προτεινόταν η δημιουργία λαϊκών πλυντηρίων, λαϊκών υγιεινών σπιτιών, παιδικών σταθμών, κέντρων που θα πρόσφεραν υπηρεσίες σε ηλικιωμένους κτλ3.

Το 1928 το περιοδικό Ελληνίς, σε ανταπόκρισή του από τη

——————————————

1. Βλ. Αγνή Στουδίτου, "Το ηλεκτρικό σπίτι", Ελληνίς Δ'/8-9 (1924), σ. 180.

2. Κ.Ζ., "Η Α' Εθνική Έκθεσις Γυναικείας Εργασίας στην Βέρνην", Ελληνίς Η'/11 (1928), σ. 230-231.

3. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 48.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/216.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Γαλλία, περιγράφει με θαυμασμό 260.000 εργατικά σπίτια· οι τέλειες κουζίνες τους, εφοδιασμένες με αυτόματες πόρτες τραπεζαρίας και αλλά εξαρτήματα, ανταποκρίνονται στις "αρχές της λογικής απασχολήσεως της νοικοκυράς". Υποστηρίζεται ότι τα σπίτια αυτά συμφέρουν τόσο τη νοικοκυρά όσο και το κράτος, γιατί εξασφαλίζουν οικονομία χρόνου και χρήματος και συμβάλλουν στην άνετη διαβίωση της οικογένειας και την εσωτερική αρμονία της1.

Στο ανυπόγραφο άρθρο "Νοικοκυριό και επάγγελμα", που δημοσιεύεται στον Αγώνα της Γυναίκας, τίθεται το πρόβλημα του συμβιβασμού "της νοικοκυροσύνης, της διατηρήσεως του σπιτιού, με την επαγγελματική δουλειά", και εντοπίζεται η λύση του στην "είσοδο [...] της μηχανής και των μηχανικών μέσα στο σπίτι". Περιγράφεται έπειτα η "τεράστια προσπάθεια" του σοσιαλιστικού δήμου της Βιέννης να ανακουφίσει τις γυναίκες των λαϊκών τάξεων και τα αποτελέσματά της: "Η ίδρυση θαυμασίων πολυκατοικιών με μηχανικές εγκαταστάσεις που διευκολύνουν τη νοικοκυρά στο σημείο που να καταντά μικροδουλειά που τελειώνει σε λίγη ώρα, η μπουγάδα, ο φοβερός αυτός εφιάλτης της, δείχνει ωραία πως είναι εντελώς δυνατό να συμβιβαστή η σπιτική δουλειά με την επαγγελματική απασχόληση της γυναίκας χωρίς να συντρίβεται η ίδια από την υπερκόπωση ή να είναι αναγκαστικά ή κακή νοικοκυρά ή κακή εργάτρια". Όμως για να επιτύχουν τη συμπαράσταση του κράτους στα προβλήματα του νοικοκυριού, σύμφωνα με το άρθρο, οι Ελληνίδες έπρεπε να αποκτήσουν πρώτα πολιτικά δικαιώματα:

"Ως τόσο ας περιμένουν οι Ελληνίδες νοικοκυρές, όσες νομίζουν περιττό νάχουν ψήφο, όσο να καταλάβουν τι θα μπορούσε να τους δώσει το δικαίωμα αυτό και στο νοικοκυριό τους ακόμα"2.

Το 1930 η Αλεξάνδρα Κόττου αναφερόταν επίσης στα οφέλη που μπορούσε να εξασφαλίσει η νοικοκυρά και ειδικά η εργαζόμενη

——————————————

1. Βλ. "Ξένη γυναικεία κίνησις", Ελληνίς Η΄/11 (1928), σ. 242.

2. "Νοικοκυριό και επάγγελμα", Ο Αγώνας της Γυναίκας E'/84 (1929), σ. 7.

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/217.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

20.

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/218.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ασκώντας το δικαίωμα της δημοτικής ψήφου, που μόλις τότε είχε κατακτηθεί. Ως παράδειγμα δίνει την τελειοποίηση του υδρευτικού δικτύου που θα μπορούσε να φέρει άφθονο νερό στα σπίτια1.

Μια διαφορετική αντιμετώπιση του προβλήματος της οικιακής εργασίας αναζητούσε τη λύση στην ανάθεσή της σε ειδικευμένο προσωπικό. Η Έλλη Λαμπρίδη αμφισβητούσε την ταύτιση των γυναικών με τα καθήκοντα του οίκου και θεωρούσε το διπλό φόρτο της εργαζόμενης νοικοκυράς παγίδα: "[...] πρέπει εμείς οι φεμινίστριες να πάρουμε θέση απέναντι σαυτό το ζήτημα, να το δούμε, πως είναι κοινωνικό πρόβλημα και να μη δειλιάσουμε να πούμε, σε όσες πέφτουν σε έκσταση μπροστά στο ρουχαλάκι, που έρραψαν οι ίδιες του παιδιού τους, στην κονσέρβα που εμποτιλιάρισαν ή στη φίλη τους, που ξενύχτησε βράζοντας τίλιο για τον άρρωστο άντρα της, πως όλα αυτά είνε πολύ ωραία, αλλά θα τα έκανε καλύτερα μια ράφτρα, μια μαγείρισσα ή μια νοσοκόμα, ειδικεμένες"2.

Τέλος, με αφορμή την έναρξη της λειτουργίας του Χαροκοπείου Διδασκαλείου, που όπως είδαμε επρόκειτο να εμπλουτιστεί και με επαγγελματικά τμήματα, Ο Αγώνας της Γυναίκας επισήμαινε ότι η εξειδικευμένη οικοκυρική εκπαίδευση θα συντελούσε όχι μόνο στη βελτίωση της απόδοσης των υπηρετριών, αλλά και στην αναβάθμιση του επαγγέλματός τους:

"Έπειτα και η τεχνική κατάρτιση ειδικών επαγγελματιών των οικοκυρικών κλάδων, έχει εξαιρετική σημασία, στον τόπο μας, όπου η προχειρότητα της εκτελούμενης πληρωμένης σπιτικής δουλειάς από τις επαγγελματίες υπηρέτριες, χωρίς καμμιά ειδίκευση και χωρίς σύστημα είναι αξιοθρήνητη, ενώ αφ' ετέρου η αμορφωσιά των διαφόρων αυτών ειδικών επαγγελματιών [...] και ειδικά

——————————————

1. Βλ. Α.[λεξάνδρα] Κ.[όττου], "Τι έχει να ωφεληθεί η γυναίκα από τη δημοτική ψήφο", Ο Αγώνας της Γυναίκας ΣΤ΄/109-110 (1930), σ. 11-13. Αναδημ. στο Ε. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 243-251.

2. Έλλη Λαμπρίδη, "Κριτικές παρατηρήσεις στο σύγχρονο φεμινισμό", Αναγέννηση Α'/5 (1927), σ. 282.

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/219.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

21.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/220.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

των υπηρετριών, συντελεί στην απαθλίωση και των ιδίων και του επαγγέλματος, στο οποίο εντούτοις θα μπορούσαν να εξασφαλιστούν ανθρωπινοί όροι δουλειάς έστω και στη σημερινή του μορφή της οικοδίαιτης δηλαδή υπηρεσίας"1.

Οι ελληνίδες φεμινίστριες αγωνίζονταν να κατοχυρώσουν τη συμμετοχή των γυναικών στην εργασία και προσπαθούσαν να βρουν λύσεις στα προβλήματα της εργαζόμενης νοικοκυράς. Όπως προκύπτει από μια πρώτη εξέταση του θέματος, η διδασκαλία της οικιακής οικονομίας στις ΗΠΑ και τη δυτική Ευρώπη στράφηκε κυρίως σε αυτά τα προβλήματα. Στη Γαλλία ο Μεσοπόλεμος ήταν περίοδος εξαιρετικής άνθισης της οικοκυρικής εκπαίδευσης, που κύριο σκοπό είχε πια να διευκολύνει την εργαζόμενη στις απαιτήσεις του σπιτιού με τα κατάλληλα μέσα και συστήματα εργασίας2. Ο εξορθολογισμός της οικιακής εργασίας καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, τη χώρα που προπορευόταν άλλωστε και στην οικιακή τεχνολογία, από την εποχή της Catharine Beecher. Οι αρχές του Domestic Science Movement (Κίνηση Οικιακής Επιστήμης) έγιναν αντικείμενο πανεπιστημιακών σπουδών και επιστημονικής έρευνας και διαδόθηκαν πλατύτερα μέσω περιοδικών, όπως το Good Housekeeping και το Ladies' Home Journal. Ο εξορθολογισμός της οικιακής εργασίας εξασφαλίστηκε με την υπαγωγή της στις μεθόδους και τους κανόνες του management τύπου Taylor, με την τελειοποίηση της οικιακής τεχνολογίας και με την αξιοποίηση συμπερασμάτων και γνώσεων που προέρχονταν από διάφορους κλάδους, όπως η αρχιτεκτονική, η ιατρική, η διαιτολόγια και η ψυχολογία3.

——————————————

1. Μ.Σ., "Η οικοκυρική μόρφωση - το Χαροκόπειο Διδασκαλείο Οικοκυρικής", ό.π., σ. 6.

2. Βλ. Martine Martin, Femmes et société: le travail ménager (1919-1939), διατριβή 3ου κύκλου στην Ιστορία, Université Paris VII, Παρίσι 1984, σ. 86-88.

3. Βλ. Dolores Hayden, The grand domestic revolution: A history

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/221.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Οι αρχές του Domestic Science Movement διαδόθηκαν και στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα οι αμερικανικές αξίες του ορθολογισμού και της λειτουργικότητας αποτέλεσαν το υπόβαθρο για το σχεδιασμό μικρών λειτουργικών διαμερισμάτων, στον οποίο στράφηκε το κίνημα Bauhaus. Σε συνεργασία με γιατρούς, εθνολόγους, στατιστικολόγους και άλλους ειδικούς, οι αρχιτέκτονες προσπάθησαν να σχεδιάσουν ορθολογικά την κουζίνα με το σύνθημα "ελευθερώστε τις γυναίκες από τα οικιακά". Ο ορθολογικός σχεδιασμός των διαμερισμάτων, που δεν αμφισβήτησε την αντίληψη ότι ο χώρος της γυναίκας στο σπίτι είναι η κουζίνα, όχι μόνο δεν "ελευθέρωσε" τις γυναίκες, αλλά προσπάθησε να οργανώσει την απομονωμένη και απλήρωτη εργασία τους εκεί σαν να ήταν βιομηχανική1.

Ο "επιστημονικός" εξορθολογισμός πρόσθεσε στην οικιακή εργασία μια επαγγελματική διάσταση που εξωράιζε την εικόνα της. Στην Αγγλία, μελέτη με τίτλο Η εκπαίδευση του εφήβου (The Education of the Adolescent), που εξέδωσε το 1926 η Βρετανική Διεύθυνση Εκπαίδευσης (British Board of Education), υποστήριζε ότι οι οικιακές τέχνες έπρεπε να διδάσκονται στα κορίτσια της εργατικής τάξης. Η μελέτη απέδιδε την υποβάθμιση της οικιακής εργασίας στην αντίληψη ότι αυτή δε χρειαζόταν ειδική εκπαίδευση και προσόντα και στο γεγονός ότι οι περισσότερες γυναίκες δεν ήταν ικανές να την εκτελέσουν σωστά ώστε να εμπνεύσουν το σεβασμό2. Το επιχείρημα αυτό θυμίζει την προσπάθεια του Ξενοφώντος Ζύγουρα να αναβαθμίσει την εργασία της οικοδέσποινας υπάγοντάς την στους νόμους και τους κανόνες της εξωοικιακής, "πραγματικής" εργασίας, αλλά και τους αγώνες της

——————————————

of feminist designs for American homes, neighborhoods and cities, Καίμπριτζ Μασ. 1982.

1. Βλ. Αναστασία Λαδά, "Μύθοι και πραγματικότητες: το 'ιδανικό σπίτι'. Ο ρόλος της κατοικίας στην κατά φύλα διαίρεση του χώρου", Η Αριστερά σήμερα 5 (1984), σ. 47-49.

2. Σίλα Ροουμπόθαμ, Στο περιθώριο της ιστορίας. 300 χρόνια γυναικείας καταπίεσης και αγώνων, μετφρ. Ελένη Βαρίκα, Αθήνα 2 1984.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/222.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Παρρέν και των συνεργατριών της για μια εκπαίδευση που θα βοηθούσε τις γυναίκες να ανταποκριθούν σωστά στο ρόλο της οικοδέσποινας, και να κερδίσουν έτσι την κοινωνική αναγνώριση για το έργο τους.

Ο τονισμός της επαγγελματικής διάστασης της οικιακής εργασίας μπορούσε επίσης να συγκαλύψει τις διαφορές μεταξύ της έμμισθης απασχόλησης και της απλήρωτης οικιακής εργασίας. Έτσι σε μια διεθνή συνάντηση σοσιαλιστριών στη Βιέννη τον Ιούλιο του 1931, η βελγίδα αντιπρόσωπος υποστήριξε ότι, για να αποδείξουν στις νοικοκυρές της εργατικής τάξης ότι δεν τις απορρίπτουν, οι σοσιαλίστριες έπρεπε να αποδώσουν επαγγελματική αξία στην οικιακή εργασία1. Εδώ πρέπει να θυμηθούμε το σεβασμό με τον οποίο οι ελληνίδες φεμινίστριες του Μεσοπολέμου αναφέρονταν στη γυναίκα που εργάζεται σκληρά στο νοικοκυριό της· όπως και η εργαζόμενη, η γυναίκα αυτή δεν είχε καμία σχέση με το παράσιτο γυναίκα-κούκλα. Η αναγνώριση της οικιακής εργασίας ως "πραγματικής", "παραγωγικής" εργασίας έχει και έντονη ηθική χροιά2.

Η προοπτική του εξορθολογισμού και του εξωραϊσμού της οικιακής εργασίας πάντως δεν προϋποθέτει αμφισβήτηση του "φυσικού" χαρακτήρα της ανάθεσης των οικιακών στις γυναίκες, όπως και η διεκδίκηση του δικαιώματος στη μισθωτή εργασία δεν προεξοφλεί την ανακατανομή της δουλειάς στο σπίτι. Οι ελληνίδες φεμινίστριες του Μεσοπολέμου αντιμετώπισαν την οικιακή εργασία ως κοινωνικό πρόβλημα, καθώς υποστήριξαν ότι το κράτος θα μπορούσε και θα έπρεπε να βοηθήσει τις γυναίκες να 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 210-211.

2. Η Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου παρατηρεί ότι μια τέτοια ηθική χροιά στο επίθετο "παραγωγικός" προκύπτει συχνά από την αντίληψη που αποδίδει την υποτέλεια της γυναίκας στον καπιταλισμό και στην αποσύνθεση της οικογένειας ως παραγωγικής μονάδας. Βλ. "Τα εν οίκω μη εν δήμω και αντιστρόφως", στο βιβλίο της Ανθρωπολογικά για το γυναικείο ζήτημα (4 μελετήματα), Αθήνα 1984, σ. 91-92.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/223.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

συμβιβάσουν τη μισθωτή εργασία με το νοικοκυριό. Εξακολούθησαν βέβαια να θεωρούν τα προβλήματα του νοικοκυριού "γυναικεία". Έτσι θεώρησαν αυτονόητο ότι αποδέκτες της οικιακής τεχνολογίας και της εκπαίδευσης που θα συντελούσε στον ορθολογικό σχεδιασμό του νοικοκυριού θα ήταν οι γυναίκες, και ότι το ειδικευμένο προσωπικό που θα βοηθούσε τις εργαζόμενες στα οικιακά τους καθήκοντα θα ήταν επίσης γυναικείο. Οι φεμινίστριες του Μεσοπολέμου αρνούνταν να δεχτούν τα οικιακά ως τροχοπέδη στη διεκδίκηση της ισοτιμίας, χωρίς ωστόσο να αμφισβητούν ολοκληρωτικά το "φυσικό" προορισμό των φύλων. Η έννοια αυτή λανθάνει στις ριζοσπαστικές διακηρύξεις τους και αποτελεί το κυριότερο στοιχείο που τις συνδέει με την προηγουμένη γενιά1.

Πάντως, αν και δεν αντιπροσωπεύει τα μέλη του Συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, η άποψη ότι πρωταρχικό καθήκον των γυναικών είναι η φροντίδα της οικογένειας και του σπιτιού εξακολουθεί να εκφράζεται στην ευρύτερη γυναικεία κίνηση. Την άποψη αυτή προώθησε ο Σύνδεσμος προς Διάδοσιν των Οικοκυρικών Σπουδών από τις σελίδες του περιοδικού Ελληνίς τον πρώτο χρόνο της κυκλοφορίας του2. Ο Σύνδεσμος αυτός, με πρόεδρο την Ειρήνη Γ. Γουλιμή, επιδίωκε "την οικοκυρικήν επιστημονικήν μόρφωσιν της Ελληνίδος οικοδεσποίνης", τη διάδοση των "οικοκυρικών επιστημών" στην Ελλάδα, την αλληλεγγύη μεταξύ των διπλωματούχων οικοκυρικών σχολών και τη βελτίωση της θέσης όσων δίδασκαν τα οικοκυρικά μαθήματα3.

Ο Σύνδεσμος προς Διάδοσιν των Οικοκυρικών Σπουδών υποστήριζε ότι: "[...] με την αγραμματοσύνη των γυναικών του λαού και την επιπολαιότητα των άλλων, η πλήρωσις του πρώτου προορισμού της γυναικός γίνεται δύσκολος, σχεδόν ακατόρθωτος. 

——————————————

1. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 28, 94-95.

2. Βλ. "Σύνδεσμος προς Διάδοσιν Οικοκυρικών Σπουδών", Ελληνίς A' 1 (1921), σ. 29, A'/2 (1921), σ. 56.

3. Βλ. Α.Ρ., "Σκοπός του Συνδέσμου προς Διάδοσιν Οικοκυρικών Σπουδών", Ελληνίς Α'/3 (1921), σ. 85-86.

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/224.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Καταγινόμεθα [...] όπως μορφώσωμεν την γυναίκα ούτως, ώστε να καταστή αύτη κοινωνικός παράγων εφάμιλλος του ανδρός, αλλ' αυτό δεν αποτελεί ή μέρος μόνον του προορισμού της. Το σπουδαιότερον, η μόρφωσις της γυναικός ως μητρός και νοικοκυράς, και κατά συνέπειαν η συνεισφορά της εις την κοινωνίαν υπό την μορφήν αυτήν, είναι τελείως παρημελημένη, απόδειξις δε τούτου είναι το ότι η οικοκυρική μόρφωσις δεν εισήλθεν ακόμη εις το πρόγραμμα του δημοτικού σχολείου"1.

Από το 1928 το περιοδικό Ελληνίς αποφάσισε να τονώσει το ενδιαφέρον των γυναικών για τα οικιακά. Η συντακτική επιτροπή ανακοίνωσε την έναρξη τακτικής οικοκυρικής στήλης, αφού δήλωσε την πικρία της για την έλλειψη συνεργασιών και υποστήριξης από τις αναγνώστριες: «Και επειδή σιωπούν όλαι, η Συντακτική Επιτροπή, θέλουσα να πιστεύη ότι, παραλλήλως προς τας νέας ιδέας το "νοικοκυριό" εξακολουθεί ακόμη να ενδιαφέρη περισσότερον τας ελληνίδας γυναίκας, εγκαινιάζει από του νέου έτους ειδικήν στήλην οικοκυρικής, η σύνταξις της οποίας ανετέθη εις μίαν ιδεώδη οικοκυράν και επιστήμονα συγχρόνως κυρίαν»2. Πρόκειται για την Αθηνά Μπεκ, καθηγήτρια μαγειρικής, ζαχαροπλαστικής, οικοκυρικής και οικιακής οικονομίας στην Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως των Ελληνίδων και συνεργάτιδα του Λυκείου των Ελληνίδων3.

Στο εισαγωγικό κείμενο της στήλης η Μπεκ παρομοίαζε την οικογένεια με "μικρόν κράτος". Για να ανταποκριθεί η γυναίκα στην αποστολή της εκεί έπρεπε να αγαπάει την καθαριότητα και την τάξη, να είναι ευσεβής και να διαθέτει "υπομονή, μεγάλη υπομονή με τον άνδρα της, τα παιδιά της και τους υπηρέτας της". Για να διευκολυνθεί η Ελληνίδα στο έργο της, η Μπεκ πρότεινε να 

——————————————

1. Σύνδεσμος προς Διάδοσιν Οικοκυρικών Σπουδών, "Νοικοκυρά και προϋπολογισμός", Ελληνίς Α'/9 (1921), σ. 261-263

2. "Προς τας αναγνωστρίας μας", Ελληνίς Η΄/1 (1928), σ. 3-4.

3. A.T., "Εκλιπούσαι φυσιογνωμίαι: Αθηνά Μπέκ", Ελληνίς Θ'/11 (1929), σ. 230.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/225.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διδάσκεται η μαγειρική στα σχολεία, όπως γινόταν στα "πολιτισμένα κράτη". Πρόβαλε ιδιαίτερα το παράδειγμα της Ιταλίας, όπου χάρη στο ενδιαφέρον του Μουσολίνι η μαγειρική διδασκόταν σε όλα τα κορίτσια και είχε γίνει μόδα μέρος της γυναικείας ανατροφής όπως το πιάνο, το τραγούδι και οι ξένες γλώσσες· αναφέρθηκε επίσης στην οικοκυρική εκπαίδευση που παρέχονταν στις αρραβωνιασμένες γυναίκες στη Σουηδία. Η Μπεκ πίστευε ότι η γυναίκα που έχει εκπαιδευτεί στα καθήκοντα του οίκου μπορεί με υπερηφάνεια να πει στον αρραβωνιαστικό ή τον άνδρα της: "[...] εκτός από την άλλην ανατροφήν μου, γνωρίζω οικοκυρική, μαγειρική, ξεύρω την αξίαν των τροφών, δεν θα με γελάση ο μπακάλης, ο χασάπης, ο μανάβης, κρατώ τα βιβλία των εξόδων μου, είμαι καλή νοικοκυρά, μπορώ να μείνω χωρίς υπηρέτρια, και να την αναπληρώσω εν ανάγκη". Το "περί οικογενείας" κείμενο ακολουθεί συνταγή για μπιφτέκι-φιλέτο1.

Στα επόμενα τεύχη η Μπεκ περιορίζεται συνήθως σε συνταγές, αλλά κάποτε επεκτείνεται και σε θέματα όπως η θρεπτική αξία των τροφών ή η εξοικονόμηση του χρόνου της νοικοκυράς. Μετά το θάνατό της το 1930, τη στήλη υπογράφει η "Δώρα", που αργότερα εναλλάσσεται με τη "Ρήνα". Η πρώτη ήταν μάλλον η Δώρα Παπακωνσταντίνου, τακτική συνεργάτρια της Ελληνίδας. Η στήλη πάντα περιλαμβάνει κυρίως συνταγές, αλλά και συμβουλές καθαρισμού, διακόσμησης, συμπεριφοράς και ομορφιάς.

Τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 30: μια συνοπτική αναφορά

Θεωρούμε χρήσιμο να αναφερθούμε σε αυτήν την περίοδο αν και δεν εμπίπτει στα χρονολογικά όρια της εργασίας μας. Τα αποτελέσματα των ανακατατάξεων και των συγκρούσεων που 

——————————————

1. Αθηνά Μπέκ, "Περί οικογενείας", Ελληνίς Η΄/1 (1928), σ. 22.

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/226.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διαδραματίστηκαν κατά τη διάρκειά της μέσα στο γυναικείο κίνημα περιλαμβάνουν την εγκατάλειψη των ριζοσπαστικών αναζητήσεων γύρω από τα ζητήματα του νοικοκυριού και της οικιακής εργασίας και την κυριαρχία του λόγου που τονίζει τους κινδύνους από την παραμέληση του σπιτιού.

Στις αρχές της δεκαετίας του '30 παγιώνεται ο συντηρητικός προσανατολισμός του Εθνικού Συμβουλίου των Ελληνίδων και κορυφώνεται η σύγκρουσή του με το Σύνδεσμο, με επίκεντρο το θέμα της ψήφου. To 1934 ο Σύνδεσμος αποχωρεί από την ομοσπονδία. Σιγά σιγά το Εθνικό Συμβούλιο θα χάσει πολλά από τα δυναμικότερα στελέχη του, όπως την Αγνή και την Ελένη Ρουσσοπούλου και την Αθηνά Γαΐτάνου-Γιαννιού1. Στο μεταξύ, καθώς η απειλή του φασισμού πλησίαζε, όλο και περισσότερες γυναίκες στρέφονταν στον αντιφασιστικό αγώνα, βάζοντας τις γυναικείες οργανώσεις και διεκδικήσεις σε δεύτερη μοίρα ή και εγκαταλείποντάς τες. Όπως παρατηρούν η Έφη Αβδελά και η Αγγέλικα Ψαρρά: "[Τ]α γυναικεία στρατόπεδα είναι πια δύο, το προοδευτικό και το συντηρητικό, σύμφωνα με τα λόγια των ίδιων των φεμινιστριών"2.

Οι διαφορές στα θέματα του νοικοκυριού και της οικοκυρικής εκπαίδευσης δεν ήταν βέβαια ούτε η αιτία ούτε η αφορμή της πόλωσης. Οι διαφορές αυτές άλλωστε δεν ήταν δυνατόν να είναι ριζικές αλλά ούτε και ξεκάθαρες, μια και σε τελική ανάλυση οι τάσεις στο εσωτερικό του γυναικείου κινήματος συναιρούνταν στη σιωπηλή έστω παραδοχή του "φυσικού" προορισμού της γυναίκας. Το νοικοκυριό και η εκπαίδευση στα του οίκου ήταν ούτως ή άλλως δευτερεύοντα ζητήματα για τις γυναίκες που διεκδίκησαν το δικαίωμα στην εργασία και την ψήφο. Όταν οι ριζοσπάστριες φεμινίστριες στράφηκαν σε ευρύτερους πολιτικούς και κοινωνικούς στόχους που δεν αφορούσαν αποκλειστικά τις γυναίκες, τα ζητήματα αυτά παρέμειναν στη δικαιοδοσία των συντηρητικών.

——————————————

1. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 43-44.

2. Στο ίδιο, σ. 53-54.

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/227.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Το περιοδικό Ελληνίς δίνει όλο και μεγαλύτερο βάρος στις παραδοσιακές ασχολίες των γυναικών. Το 1934 αφιερώνει σε αυτές τρεις τακτικές στήλες: "Ωφέλιμες γνώσεις", "το Σπίτι μας" και "Μόδες". Στο μεταξύ η Δώρα Παπακωνσταντίνου επαναλαμβάνει τα επιχειρήματα της Μπεκ για την αναγκαιότητα της οικοκυρικής εκπαίδευσης. Σε άρθρο με θέμα αυτή την εκπαίδευση στη Γαλλία, αναφέρεται στις βλάβες που μπορεί να προκαλέσει όχι μόνο στο οικογενειακό ισοζύγιο, αλλά και στην εθνική οικονομία "η παραμέλησις του νοικοκυριού"1. Θεωρεί απαραίτητο να τονωθεί το ενδιαφέρον των γυναικών για το σπίτι, μια και η εκπαίδευση των κοριτσιών στα μικτά σχολεία "τείνει να σβύση μέσα τους μερικά από τα πολύτιμα γυναικεία χαρακτηριστικά τους", καθώς όλο και πιο πολλά κορίτσια αφήνουν το σπίτι για να αναζητήσουν "μια αβέβαιη ευτυχία". Πιστεύει πάντως ότι η Χαροκόπειος, που έχει σκοπό "να αναζωογονήση μέσα στην ψυχή του κοριτσιού [...] την ιερώτερη αγάπη και πίστη στην οικογενειακή εστία, [...] ώστε να μπορέση εν ανάγκη να συνδυάση επωφελώς τις ευθύνες της νοικοκυράς με την εξωσπιτική εργασία, η οποία καθημερινώς επεκτείνεται", θα αντισταθμίσει αυτή την τάση, "θα δείξη [στη γυναίκα] το δρόμο στον αληθινό προορισμό της, θα την μυήση σε όλες τις χαρές του σπιτιού"2.

Ακόμα πιο κατηγορηματική είναι μια νέα συνεργάτρια του

——————————————

1. Βλ. Δώρα Παπακωνσταντίνου, "Διπλωματούχοι των οικοκυρικών τεχνών Maîtres des Arts Ménagers", Ελληνίς IA'/6-7 (1931), σ. 143.

2. Δώρα Παπακωνσταντίνου, "Ένα νέο ίδρυμα διά την μόρφωσιν των Ελληνίδων: Χαροκόπειος Ανωτέρα Οικοκυρική Σχολή", Ελληνίς ΙΕ'/6 (1935), σ. 129-131. Η Martine Martin (ό.π., σ. 138, 143) αναφέρει ότι στις αρχές της δεκαετίας του '30 η Mademoiselle de Robieu, γενική γραμματέας του Κοινωνικού Ινστιτούτου της Οικογένειας και του Νοικοκυριού στη Γαλλία, θεωρεί ότι στόχος της οικοκυρικής επιμόρφωσης για τις εργάτριες είναι να πειστούν να εγκαταλείψουν την έμμισθη δουλειά τους. Βλέπουμε εδώ την ίδια τάση για επιστροφή στη "σιγουριά" του σπιτιού που εκφράζει η Παπακωνσταντίνου, και που στη Γαλλία παγιώνεται με την οικονομική κρίση.

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/228.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

περιοδικού, η Ολυμπία Κοκκέβη, που διαπιστώνει ότι "έχομεν σήμερον διαστρέβλωσιν της οικογενειακής νοοτροπίας, ατονίαν των συζυγικών υποχρεώσεων, εγκατάλειψιν των μητρικών καθηκόντων, πολλάκις δε το απατηλόν φάσμα της φιλαρεσκείας δημιουργεί κοινωνικά ζητήματα λίαν επιβλαβή διά την Ελληνίδα γυναίκα". Τονίζει λοιπόν την ανάγκη να αναχαιτιστεί η τάση της να ξεχνάει το τι "πρέπει να πράττη ως νοικοκυρά, δηλ. ως σύζυγος, ως μητέρα, ως Ελληνίς πολίτις" και θεωρεί απαραίτητο να αποκτήσουν "οικοκυρική συνείδηση" όλες οι γυναίκες, "διότι η Ελληνική ζωή είναι μία, όπως ένας είναι ο γαλάζιος ουρανός της Ελλάδος"1.

Το αίτημα της συστηματικής οικοκυρικής εκπαίδευσης, όπως εκφράζεται από τις σελίδες της Ελληνίδος, δεν αποβλέπει στην απόδοση του ελέγχου του οίκου στις γυναίκες και στην κοινωνική αναγνώριση του έργου της οικοδέσποινας, στόχο που είχαν επιδιώξει οι φεμινίστριες της προηγούμενης γενιάς στο όνομα της "εξύψωσης του φύλου τους". Σε μια εποχή πολιτικής και οικονομικής αβεβαιότητας και αυξανόμενης ανεργίας οι παραινέσεις να ασχοληθούν οι γυναίκες περισσότερο με το σπίτι έχουν σκοπό να περιορίσουν τις εξωοικιακές δραστηριότητες και τις διεκδικήσεις τους στο όνομα της προστασίας της οικογένειας, της κοινωνίας και της ίδιας τους της υπόστασης, δηλαδή στο όνομα των αξιών που λίγο αργότερα ανέλαβε να προπαγανδίσει το καθεστώς του Μεταξά.

——————————————

1. Ολυμπία Π. Κοκκέβη, "Διά την μόρφωσιν των Ελληνίδων", Ελληνίς ΙΕ'/11 (1935), σ. 222-223. Πτυχιούχος του Ανωτέρου Ινστιτούτου Γεωργικής Οικιακής Οικονομίας του Λάκκεν Βελγίου, η Ολυμπία Κοκκέβη δίδαξε γεωπονικά και πλυντική στην Οικοκυρική Σχολή που ίδρυσε η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία στο Αρσάκειο του Ψυχικού το 1934. Για τη λειτουργία της σχολής βλ. το άρθρο της Ρόζας Νικοπούλου, "Πώς τα κορίτσια μας ετοιμάζονται για τον ρόλο της συζύγου και μητρός: η Οικοκυρική Σχολή Αρσακείου", Ελληνίς ΙΣΤ'/11 (1936), σ. 239-241. Η Κοκκέβη συνεργάζεται με την Ελληνίδα μέχρι το κλείσιμο του περιοδικού, το 1940.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/229.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΣΤΑ ΟΙΚΟΚΥΡΙΚΑ

ΤΟ ΙΔΕΩΔΕΣ ΤΗΣ ΝΟΙΚΟΚΥΡΟΣΥΝΗΣ

Εγχειρίδια

Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα τρία εγχειρίδια που πραγματεύονται τα οικιακά καθήκοντα των γυναικών: της Helma Poetz, της Αικατερίνης Βαρουξάκη και της Ειρήνης Πράτσικα1. Μετά από μία συνοπτική παρουσίαση του καθενός, εξετάζουμε τα κυριότερα σημεία στα οποία οι απόψεις των συγγραφέων συγκλίνουν και διαφοροποιούνται μεταξύ τους, και τα συγκρίνουμε με τα εγχειρίδια της οικιακής οικονομίας που εκδόθηκαν το 19ο αιώνα. Επίσης συσχετίζουμε την εικόνα της οικιακής οικονομίας ή των οικοκυρικών, όπως προβάλλεται στα βιβλία του 20ού αιώνα, με τις απόψεις και τις προτάσεις που 

——————————————

1. Στα εγχειρίδια αυτά αναφέρεται το άρθρο της Ειρήνης Κ. Γουλιμή στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία:«Βιβλία οικοκυρικά υπάρχουν πλείστα εις πάσας τας ξένας γλώσσας, ελληνικά δε ελάχιστα, μεταξύ των οποίων είναι "Ο οδηγός της οικοδεσποίνης" της Helma Poetz, κατά μετάφρασιν Ει. Λ. (έκδοσις του Συλλόγου προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων), Ειρ. Πράτσικα "Στοιχεία Οικοκυρικής" (1915) και "Οικιακαί Εργασίαι", Αικ. Βαρουξάκη "Οικιακή Οικονομία" (1928)», τ. IH', σ. 735-736.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/230.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διατυπώνονται αυτή την εποχή για την κατεύθυνση της διδασκαλίας των οικιακών καθηκόντων στη γυναικεία εκπαίδευση, και ιδιαίτερα στα δευτεροβάθμια σχολεία -δηλαδή με τα δεδομένα που ήδη εξετάσαμε.

Ο Οδηγός της Οικοδεσποίνης σε μετάφραση Eι.Λ. εκδόθηκε το 1901 από το Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, και μέχρι το 1930 επανεκδόθηκε έξι φορές1.

Στο οπισθόφυλλο η μεταφράστρια Ει. Λ. σημειώνει: "Το παρόν βιβλίον μετεφράσθη εκ του Γερμανικού της κας Helma Poetz. Ολίγα δε μόνον μέρη μετεβλήθησαν, όσα ήσαν εντελώς ξένα προς τας ιδικάς μας συνηθείας και επομένως ανεφάρμοστα ή ακατανόητα. Εκτός της γενικής χρησιμότητός του διά πάσαν Ελληνικήν οικογένειαν, η μεταφράσασα νομίζει ότι το βιβλίον τούτο ημπορεί κάλλιστα να χρησιμεύση και ως εγχειρίδιον Συμπεριφοράς και Οικιακής Οικονομίας διά τα παρθεναγωγεία".

Το πρώτο μέρος του Οδηγού της Οικοδεσποίνης τιτλοφορείται "Η συμπεριφορά" και αποτελείται από επτά κεφάλαια που αφορούν τους χαιρετισμούς, τη συμπεριφορά μέσα και έξω από το σπίτι, τις επισκέψεις, τις κοινωνικές σχέσεις, την αλληλογραφία και τα γεύματα2. Οι αριθμημένοι κανόνες που περιέχουν βοηθούν το άτομο να κερδίσει την εκτίμηση των γύρω του, ακόμα και όταν δεν είναι βέβαιο ότι την αξίζει πραγματικά:

"[...] [Ο] καθημερινός βίος μάς δεικνύει πώς άνθρωποι εις πολλά αναξιώτεροι κατωρθώνουν, διά της προσηνούς συμπεριφοράς των, να δειχθούν υπέρτεροι άλλων αληθώς αξίων, καλύπτοντες

——————————————

1. Helma Poetz, Οδηγός της Οικοδεσποίνης, εν Αθήναις 6 1930. Στην έκδοση δεν αναφέρεται η χρονολογία του πρωτοτύπου. Αν και προφανώς γράφτηκε το 19ο αιώνα, θεωρήσαμε σκόπιμο να συμπεριλάβουμε τον Οδηγό της Οικοδεσποίνης στα νεότερα εγχειρίδια, παίρνοντας υπόψη τη χρονολογία της πρώτης έκδοσής του στα ελληνικά και κυρίως τις πολλαπλές επανεκδόσεις του στις πρώτες τρεις δεκαετίες του 20ού αιώνα.

2. Στο ίδιο, σ. 5-27.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/231.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επιτηδείως τας ελλείψεις των. Ο ειλικρινής χαρακτήρ αποστρέφεται τούτο· μ' όλα ταύτα η πείρα διδάσκει ότι η σχέσις προς τους ομοίους μας επιβάλλει και ως προς την εξωτερικήν συμπεριφοράν υποχρεώσεις, των οποίων η παράλειψις συχνότατα φέρει δυσαρεσκείας και ζημίαν [...] Η τήρησις των τύπων της αβρότητος, της ευπρεπείας και των καλών τρόπων είνε καθήκον, του οποίου η εκτέλεσις συντελεί εις την μόρφωσιν του χαρακτήρος και δίδει χάριν εις την ζωήν"1.

Πολλοί από τους κανόνες που παραθέτει η Poetz είναι γενικοί και περιγράφουν τη συμπεριφορά που πρέπει να ακολουθούν οι άνθρωποι ανεξάρτητα από το φύλο, την ηλικία και την κοινωνική τους κατάσταση. Οι παραινέσεις σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο, π.χ. "2. Τον χαιρετισμόν μας ετοιμάζομεν από τινα απόστασιν"2, διανθίζονται κάπου κάπου με απρόσωπες διατυπώσεις που προβάλλουν την πρέπουσα συμπεριφορά ως ανταπόκριση σε αντικειμενικές συνθήκες· π.χ: "15. Εις την συναναστροφήν η ευθυμία είναι ευχάριστος όταν δεν παρεκτρέπεται"3.

Άλλοτε πάλι οι συμβουλές εξειδικεύονται ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και τον κοινωνικό ρόλο των συναναστρεφομένων: "6. Κύριοι καπνίζοντες αφαιρούν από το στόμα το σιγάρον, οσάκις πρόκειται να χαιρετίσουν κυρίαν"4. "30. Όταν νέα κυρία αποχαιρετίζη πρεσβυτέρα είνε πρέπον η πρεσβυτέρα να επιφορτίζη την νεωτέραν με χαιρετισμούς προς τους γονείς και τους λοιπούς οικείους της"5. "28. Ολιγόλογος και ψυχρά διάθεσις της οικοδεσποίνης διεγείρει την υποψίαν ότι βαρύνεται τους επισκέπτας της"6.

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου πραγματεύεται την "διεύθυνσιν του οίκου", που αποσκοπεί κυρίως στην εξασφάλιση της τάξης,

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 5-6.

2. Στο ίδιο, σ. 7.

3. Στο ίδιο, σ. 20

4. Στο ίδιο, σ. 7.

5 Στο ίδιο, σ. 16.

6. Στο ίδιο.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/232.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

της καθαριότητας και της ευπρέπειας. Οι τίτλοι των επιμέρους κεφαλαίων είναι, ενδεικτικοί: "Ευπρέπεια, τάξις και καθαριότης", "Γενικοί κανόνες, Τακτοποίησις της τραπεζαρίας", "Καθάρισμα των παραθύρων", "Καθάρισμα των ταπήτων", "Καθάρισμα των επίπλων", "Καθάρισμα των λοιπών αντικειμένων", "Καθάρισμα των κλιμάκων", "Ο κοιτών", "Θέρμανσις - Αερισμός", "Η υπηρεσία της τραπέζης", "Επίσημα γεύματα", "Το μαγειρείον", "Καθάρισμα αργυρών σκευών", "Καθάρισμα λυχνιών", "Καθάρισμα ενδυμάτων και υποδημάτων" και "Καλλιέργεια ανθέων"1.

Η ευπρέπεια εξαρτάται κυρίως από την καθαριότητα και την τάξη, δηλαδή από τις ικανότητες της οικοδέσποινας: "Έν βλέμμα εντός του οίκου μάς φανερώνει τι είναι η οικοδέσποινα. Και το πενιχρότερον δωμάτιον ημπορεί και πρέπει να είναι τακτικόν και καθαρόν. Δεν κατορθώνει ποτέ ο πλούτος των επίπλων ν' αντικαταστήση την έλλειψιν της τάξεως, της καθαριότητος και της καλαισθησίας"2.

Η Poetz δεν αφιερώνει ιδιαίτερο κεφάλαιο στην υγιεινή ή τη φροντίδα των αρρώστων. Επισημαίνει όμως συχνά τη σημασία που έχει η σωστή εκτέλεση των διαφόρων οικιακών εργασιών για τη διατήρηση της υγείας. Έτσι, π.χ., συνιστά το "υγρόν καθάρισμα" των δωματίων προκειμένου να καταπολεμώνται αποτελεσματικά τα "μικρότατα και αόρατα διά γυμνού οφθαλμού όντα, τα ονομαζόμενα βακτήρια".

Η συγγραφεύς δεν διευκρινίζει αν η οικοδέσποινα που έχει υπόψη της χρησιμοποιεί τις οδηγίες της προκειμένου να επιτηρεί αποτελεσματικά τους υπηρέτες της ή αν αναλαμβάνει η ίδια τις οικιακές εργασίες. Σαφείς αναφορές στην παρουσία υπηρετικού προσωπικού πάντως περιέχονται μόνο στα κεφάλαια που πραγματεύονται την "Υπηρεσία της Τραπέζης" και τα "Επίσημα γεύματα". Αξίζει να σημειώσουμε ότι στην εισαγωγή του πρώτου η Poetz τονίζει ότι είναι προσωπικό καθήκον της οικοδέσποινας

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 29-79.

2. Στο ίδιο, σ. 28.

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/233.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

να κάνει το τραπέζι ελκυστικό, να φροντίσει ώστε να επικρατεί τάξη, καθαριότητα και καλή διάθεση, ακόμα κι αν το τραπέζι αυτό καθαυτό είναι φτωχό, και να συνηθίσει τα παιδιά "εις την τήρησιν της καθαριότητος και της ευπρεπείας κατά την ώραν του γεύματος". Προπαντός πρέπει να φαιδρύνει η ίδια το γεύμα με την καλή της διάθεση, ανακουφίζοντας έτσι το σύζυγο που επιστρέφει μετά από κοπιαστική δουλειά. Το τίμημα για την παραμέληση αυτού του καθήκοντος είναι μεγάλο: "Πώς ημπορεί [ο σύζυγος] να έχη όρεξιν διά το φαγητόν; Διόλου παράξενον, εάν ανασύρεται όσον το δυνατόν ταχύτερον από την δυσάρεστον ατμοσφαίραν του οίκου, διά να ζητήση αλλού αναπλήρωσιν της ευτυχίας και της χαράς, την οποίαν δεν ευρήκεν εν μέσω της οικογενείας του"1.

Το τρίτο μέρος του Οδηγού της Οικοδεσποίνης, "Τεχνικαί γνώσεις", περιέχει αριθμημένες οδηγίες για το πλύσιμο, το κολλάρισμα, το σιδέρωμα και την επιδιόρθωση των ρούχων2. Αμέσως μετά, "[ω]ς συμπλήρωμα του μικρού τούτου βιβλίου", ακολουθεί μία υπενθύμιση στις οικοδέσποινες για τους κινδύνους τόσο της παραμέλησης του οίκου όσο και της αποκλειστικής προσήλωσης στα έργα του:

"Η ευδαιμονία εξαρτάται από πολλά και μικρά. Όταν η οικοδέσποινα παραμελή τας κοινωνικάς της υποχρεώσεις και αποξενώνεται από τον κόσμον, χάνει πολλάκις περιστάσεις δυναμένας να συντελέσουν εις την πρόοδον και την ευημερίαν της οικογενείας της. Εάν εξ εναντίας απορροφάται εντελώς από την πολυτάραχον κοινωνικήν ζωήν και αμελή τον οίκον της καταστρέφει βαθμηδόν και την ιδικήν της και των ιδικών της την ευτυχίαν"3.

Αυτή είναι και η μοναδική αναφορά του Οδηγού της Οικοδεσποίνης σε κάποια γενική αρχή που πρέπει να κατευθύνει τη συμπεριφορά της οικοδέσποινας. Η έμφαση που δίνει η Poetz στην

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 52.

2. Στο ίδιο, σ. 80-100.

3. Στο ίδιο, σ. 100.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/234.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

οικιακή εργασία πάντως δίνει και το μέτρο για ό,τι θεωρεί αυτή αποξένωση από τον κόσμο και παραμέληση του οίκου.

Αυτή είναι και η μοναδική γενική αρχή που προτείνει, ο Οδηγός στην αναγνώστρια προκειμένου να έχει κάποια προοπτική στις επιδιώξεις της που αφορούν την καθαριότητα, την τάξη και την ευπρέπεια του οίκου. Επισημαίνοντας τις συνέπειες της αποξένωσης της οικοδέσποινας από τον κόσμο, η Poetz έμμεσα αποδίδει στη γυναίκα το ρόλο του εκπροσώπου της οικογενείας στις "δημόσιες σχέσεις", πράγμα που εξηγεί και τη σημασία που δίνει στη διδασκαλία κανόνων συμπεριφοράς. Πάντως η έμφαση του Οδηγού στην οικιακή εργασία δίνει και το μέτρο του τι αποτελεί για τη συγγραφέα παραμέληση του οίκου.

Προλογίζοντας το εγχειρίδιό της Οικιακή Οικονομία, η Αικατερίνη Βαρουξάκη παρατηρεί ότι εκτός από καλή θέληση, η διεύθυνση του οίκου απαιτεί "γνώσεις δι' ων είναι δυνατόν να προλαμβάνη η οικοδέσποινα και να αποκρούη το κακόν". Το μεγαλύτερο κακό είναι η αρρώστια. Το υπέρτατο αγαθό, θεμέλιο της οικιακής ευημερίας, η υγεία:

"Καλή οικοκυρά είναι εκείνη, ήτις ου μόνον γνωρίζει θεωρητικώς και πρακτικώς να διευθύνη τα του οίκου και μετά φειδούς να κάμη χρήσιν των χρηματικών πόρων της οικογενείας, αλλά προ παντός να γνωρίζει πώς θα διαφυλάξη και θα ενισχύση την υγείαν εαυτής και των περί αυτήν και πώς εν ανάγκη θα προλαμβάνη και θα καταπολεμή την ασθένειαν, διότι ο πραγματικός πλούτος της οικογενείας και το σπουδαιότερον κεφάλαιον προς πρόοδον και ευημερίαν αυτής είναι η υγεία"1.

——————————————

1. Αικατερίνη Βαρουξάκη, Οικιακή Οικονομία, εν Αθήναις 4 1923, σ. ε'. Δε γνωρίζουμε με βεβαιότητα τη χρονολογία της πρώτης έκδοσης της Οικιακής Οικονομίας της Αικατερίνης Βαρουξάκη. Κάτω από το σύντομο κείμενο που υπογράφει η συγγραφέας, "Αντί προλόγου", στην τέταρτη έκδοση του βιβλίου της, υπάρχει η ένδειξη "Εν Αθήναις 31 Οκτωβρίου 1912-1922". Η πρώτη χρονολογία προφανώς προσδιορίζει το χρόνο που η Βαρουξάκη

Σελ. 234
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 215
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    Η οργάνωση της οικιακής εργασίας

    Όσο περιορισμένη και αν ήταν η ενασχόληση των φεμινιστριών με το θέμα της οργάνωσης της οικιακής εργασίας, το ερώτημα που φαίνεται να τις απασχολούσε περισσότερο ήταν πώς αυτή θα γινόταν αποδοτικότερη και θα συνδυαζόταν αποτελεσματικότερα με την εξωοικιακή εργασία· την απάντηση αναζητούσαν στην τεχνολογία, στον εξορθολογισμό της οικιακής εργασίας και την επαγγελματοποίησή της.

    Το 1924, με αφορμή μια έκθεση οικιακών συσκευών στη Νέα Υόρκη, η Αγνή Στουδίτου υπογράμμιζε το παράδειγμα των Αμερικανίδων, που έχοντας στη διάθεσή τους μηχανήματα οικιακής χρήσης, αγορασμένα μάλιστα με δόσεις, μπορούσαν να κάνουν εύκολα τις δουλειές τους χωρίς να έχουν ανάγκη τις υπηρέτριες1. Στο ίδιο πνεύμα, μια περιγραφή της A' Εθνικής Έκθεσης Γυναικείας Εργασίας στη Βέρνη τόνιζε ότι στο περίπτερο της οικιακής οικονομίας, που ήταν και από τα μεγαλύτερα, η επισκέπτρια μπορούσε να γνωρίσει μηχανήματα, συστήματα εργασίας "και το κάθε τι επί τέλους, για να κερδίση χρόνο, χρήμα και κόπο"2.

    Στην εξασφάλιση της απαραίτητης υποδομής για τον εξορθολογισμό της οικιακής εργασίας και ενδεχομένως στην κοινωνικοποίησή της μπορούσε ασφαλώς να συμβάλει και το κράτος.

    Στο πρόγραμμα του Σοσιαλιστικού Ομίλου Γυναικών, που ιδρύθηκε το 1919 από την Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού, προτεινόταν η δημιουργία λαϊκών πλυντηρίων, λαϊκών υγιεινών σπιτιών, παιδικών σταθμών, κέντρων που θα πρόσφεραν υπηρεσίες σε ηλικιωμένους κτλ3.

    Το 1928 το περιοδικό Ελληνίς, σε ανταπόκρισή του από τη

    ——————————————

    1. Βλ. Αγνή Στουδίτου, "Το ηλεκτρικό σπίτι", Ελληνίς Δ'/8-9 (1924), σ. 180.

    2. Κ.Ζ., "Η Α' Εθνική Έκθεσις Γυναικείας Εργασίας στην Βέρνην", Ελληνίς Η'/11 (1928), σ. 230-231.

    3. Βλ. Έ. Αβδελά και Α. Ψαρρά, ό.π., σ. 48.