Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 229-248 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/229.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΣΤΑ ΟΙΚΟΚΥΡΙΚΑ

ΤΟ ΙΔΕΩΔΕΣ ΤΗΣ ΝΟΙΚΟΚΥΡΟΣΥΝΗΣ

Εγχειρίδια

Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα τρία εγχειρίδια που πραγματεύονται τα οικιακά καθήκοντα των γυναικών: της Helma Poetz, της Αικατερίνης Βαρουξάκη και της Ειρήνης Πράτσικα1. Μετά από μία συνοπτική παρουσίαση του καθενός, εξετάζουμε τα κυριότερα σημεία στα οποία οι απόψεις των συγγραφέων συγκλίνουν και διαφοροποιούνται μεταξύ τους, και τα συγκρίνουμε με τα εγχειρίδια της οικιακής οικονομίας που εκδόθηκαν το 19ο αιώνα. Επίσης συσχετίζουμε την εικόνα της οικιακής οικονομίας ή των οικοκυρικών, όπως προβάλλεται στα βιβλία του 20ού αιώνα, με τις απόψεις και τις προτάσεις που 

——————————————

1. Στα εγχειρίδια αυτά αναφέρεται το άρθρο της Ειρήνης Κ. Γουλιμή στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία:«Βιβλία οικοκυρικά υπάρχουν πλείστα εις πάσας τας ξένας γλώσσας, ελληνικά δε ελάχιστα, μεταξύ των οποίων είναι "Ο οδηγός της οικοδεσποίνης" της Helma Poetz, κατά μετάφρασιν Ει. Λ. (έκδοσις του Συλλόγου προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων), Ειρ. Πράτσικα "Στοιχεία Οικοκυρικής" (1915) και "Οικιακαί Εργασίαι", Αικ. Βαρουξάκη "Οικιακή Οικονομία" (1928)», τ. IH', σ. 735-736.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/230.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διατυπώνονται αυτή την εποχή για την κατεύθυνση της διδασκαλίας των οικιακών καθηκόντων στη γυναικεία εκπαίδευση, και ιδιαίτερα στα δευτεροβάθμια σχολεία -δηλαδή με τα δεδομένα που ήδη εξετάσαμε.

Ο Οδηγός της Οικοδεσποίνης σε μετάφραση Eι.Λ. εκδόθηκε το 1901 από το Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, και μέχρι το 1930 επανεκδόθηκε έξι φορές1.

Στο οπισθόφυλλο η μεταφράστρια Ει. Λ. σημειώνει: "Το παρόν βιβλίον μετεφράσθη εκ του Γερμανικού της κας Helma Poetz. Ολίγα δε μόνον μέρη μετεβλήθησαν, όσα ήσαν εντελώς ξένα προς τας ιδικάς μας συνηθείας και επομένως ανεφάρμοστα ή ακατανόητα. Εκτός της γενικής χρησιμότητός του διά πάσαν Ελληνικήν οικογένειαν, η μεταφράσασα νομίζει ότι το βιβλίον τούτο ημπορεί κάλλιστα να χρησιμεύση και ως εγχειρίδιον Συμπεριφοράς και Οικιακής Οικονομίας διά τα παρθεναγωγεία".

Το πρώτο μέρος του Οδηγού της Οικοδεσποίνης τιτλοφορείται "Η συμπεριφορά" και αποτελείται από επτά κεφάλαια που αφορούν τους χαιρετισμούς, τη συμπεριφορά μέσα και έξω από το σπίτι, τις επισκέψεις, τις κοινωνικές σχέσεις, την αλληλογραφία και τα γεύματα2. Οι αριθμημένοι κανόνες που περιέχουν βοηθούν το άτομο να κερδίσει την εκτίμηση των γύρω του, ακόμα και όταν δεν είναι βέβαιο ότι την αξίζει πραγματικά:

"[...] [Ο] καθημερινός βίος μάς δεικνύει πώς άνθρωποι εις πολλά αναξιώτεροι κατωρθώνουν, διά της προσηνούς συμπεριφοράς των, να δειχθούν υπέρτεροι άλλων αληθώς αξίων, καλύπτοντες

——————————————

1. Helma Poetz, Οδηγός της Οικοδεσποίνης, εν Αθήναις 6 1930. Στην έκδοση δεν αναφέρεται η χρονολογία του πρωτοτύπου. Αν και προφανώς γράφτηκε το 19ο αιώνα, θεωρήσαμε σκόπιμο να συμπεριλάβουμε τον Οδηγό της Οικοδεσποίνης στα νεότερα εγχειρίδια, παίρνοντας υπόψη τη χρονολογία της πρώτης έκδοσής του στα ελληνικά και κυρίως τις πολλαπλές επανεκδόσεις του στις πρώτες τρεις δεκαετίες του 20ού αιώνα.

2. Στο ίδιο, σ. 5-27.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/231.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επιτηδείως τας ελλείψεις των. Ο ειλικρινής χαρακτήρ αποστρέφεται τούτο· μ' όλα ταύτα η πείρα διδάσκει ότι η σχέσις προς τους ομοίους μας επιβάλλει και ως προς την εξωτερικήν συμπεριφοράν υποχρεώσεις, των οποίων η παράλειψις συχνότατα φέρει δυσαρεσκείας και ζημίαν [...] Η τήρησις των τύπων της αβρότητος, της ευπρεπείας και των καλών τρόπων είνε καθήκον, του οποίου η εκτέλεσις συντελεί εις την μόρφωσιν του χαρακτήρος και δίδει χάριν εις την ζωήν"1.

Πολλοί από τους κανόνες που παραθέτει η Poetz είναι γενικοί και περιγράφουν τη συμπεριφορά που πρέπει να ακολουθούν οι άνθρωποι ανεξάρτητα από το φύλο, την ηλικία και την κοινωνική τους κατάσταση. Οι παραινέσεις σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο, π.χ. "2. Τον χαιρετισμόν μας ετοιμάζομεν από τινα απόστασιν"2, διανθίζονται κάπου κάπου με απρόσωπες διατυπώσεις που προβάλλουν την πρέπουσα συμπεριφορά ως ανταπόκριση σε αντικειμενικές συνθήκες· π.χ: "15. Εις την συναναστροφήν η ευθυμία είναι ευχάριστος όταν δεν παρεκτρέπεται"3.

Άλλοτε πάλι οι συμβουλές εξειδικεύονται ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και τον κοινωνικό ρόλο των συναναστρεφομένων: "6. Κύριοι καπνίζοντες αφαιρούν από το στόμα το σιγάρον, οσάκις πρόκειται να χαιρετίσουν κυρίαν"4. "30. Όταν νέα κυρία αποχαιρετίζη πρεσβυτέρα είνε πρέπον η πρεσβυτέρα να επιφορτίζη την νεωτέραν με χαιρετισμούς προς τους γονείς και τους λοιπούς οικείους της"5. "28. Ολιγόλογος και ψυχρά διάθεσις της οικοδεσποίνης διεγείρει την υποψίαν ότι βαρύνεται τους επισκέπτας της"6.

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου πραγματεύεται την "διεύθυνσιν του οίκου", που αποσκοπεί κυρίως στην εξασφάλιση της τάξης,

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 5-6.

2. Στο ίδιο, σ. 7.

3. Στο ίδιο, σ. 20

4. Στο ίδιο, σ. 7.

5 Στο ίδιο, σ. 16.

6. Στο ίδιο.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/232.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

της καθαριότητας και της ευπρέπειας. Οι τίτλοι των επιμέρους κεφαλαίων είναι, ενδεικτικοί: "Ευπρέπεια, τάξις και καθαριότης", "Γενικοί κανόνες, Τακτοποίησις της τραπεζαρίας", "Καθάρισμα των παραθύρων", "Καθάρισμα των ταπήτων", "Καθάρισμα των επίπλων", "Καθάρισμα των λοιπών αντικειμένων", "Καθάρισμα των κλιμάκων", "Ο κοιτών", "Θέρμανσις - Αερισμός", "Η υπηρεσία της τραπέζης", "Επίσημα γεύματα", "Το μαγειρείον", "Καθάρισμα αργυρών σκευών", "Καθάρισμα λυχνιών", "Καθάρισμα ενδυμάτων και υποδημάτων" και "Καλλιέργεια ανθέων"1.

Η ευπρέπεια εξαρτάται κυρίως από την καθαριότητα και την τάξη, δηλαδή από τις ικανότητες της οικοδέσποινας: "Έν βλέμμα εντός του οίκου μάς φανερώνει τι είναι η οικοδέσποινα. Και το πενιχρότερον δωμάτιον ημπορεί και πρέπει να είναι τακτικόν και καθαρόν. Δεν κατορθώνει ποτέ ο πλούτος των επίπλων ν' αντικαταστήση την έλλειψιν της τάξεως, της καθαριότητος και της καλαισθησίας"2.

Η Poetz δεν αφιερώνει ιδιαίτερο κεφάλαιο στην υγιεινή ή τη φροντίδα των αρρώστων. Επισημαίνει όμως συχνά τη σημασία που έχει η σωστή εκτέλεση των διαφόρων οικιακών εργασιών για τη διατήρηση της υγείας. Έτσι, π.χ., συνιστά το "υγρόν καθάρισμα" των δωματίων προκειμένου να καταπολεμώνται αποτελεσματικά τα "μικρότατα και αόρατα διά γυμνού οφθαλμού όντα, τα ονομαζόμενα βακτήρια".

Η συγγραφεύς δεν διευκρινίζει αν η οικοδέσποινα που έχει υπόψη της χρησιμοποιεί τις οδηγίες της προκειμένου να επιτηρεί αποτελεσματικά τους υπηρέτες της ή αν αναλαμβάνει η ίδια τις οικιακές εργασίες. Σαφείς αναφορές στην παρουσία υπηρετικού προσωπικού πάντως περιέχονται μόνο στα κεφάλαια που πραγματεύονται την "Υπηρεσία της Τραπέζης" και τα "Επίσημα γεύματα". Αξίζει να σημειώσουμε ότι στην εισαγωγή του πρώτου η Poetz τονίζει ότι είναι προσωπικό καθήκον της οικοδέσποινας

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 29-79.

2. Στο ίδιο, σ. 28.

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/233.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

να κάνει το τραπέζι ελκυστικό, να φροντίσει ώστε να επικρατεί τάξη, καθαριότητα και καλή διάθεση, ακόμα κι αν το τραπέζι αυτό καθαυτό είναι φτωχό, και να συνηθίσει τα παιδιά "εις την τήρησιν της καθαριότητος και της ευπρεπείας κατά την ώραν του γεύματος". Προπαντός πρέπει να φαιδρύνει η ίδια το γεύμα με την καλή της διάθεση, ανακουφίζοντας έτσι το σύζυγο που επιστρέφει μετά από κοπιαστική δουλειά. Το τίμημα για την παραμέληση αυτού του καθήκοντος είναι μεγάλο: "Πώς ημπορεί [ο σύζυγος] να έχη όρεξιν διά το φαγητόν; Διόλου παράξενον, εάν ανασύρεται όσον το δυνατόν ταχύτερον από την δυσάρεστον ατμοσφαίραν του οίκου, διά να ζητήση αλλού αναπλήρωσιν της ευτυχίας και της χαράς, την οποίαν δεν ευρήκεν εν μέσω της οικογενείας του"1.

Το τρίτο μέρος του Οδηγού της Οικοδεσποίνης, "Τεχνικαί γνώσεις", περιέχει αριθμημένες οδηγίες για το πλύσιμο, το κολλάρισμα, το σιδέρωμα και την επιδιόρθωση των ρούχων2. Αμέσως μετά, "[ω]ς συμπλήρωμα του μικρού τούτου βιβλίου", ακολουθεί μία υπενθύμιση στις οικοδέσποινες για τους κινδύνους τόσο της παραμέλησης του οίκου όσο και της αποκλειστικής προσήλωσης στα έργα του:

"Η ευδαιμονία εξαρτάται από πολλά και μικρά. Όταν η οικοδέσποινα παραμελή τας κοινωνικάς της υποχρεώσεις και αποξενώνεται από τον κόσμον, χάνει πολλάκις περιστάσεις δυναμένας να συντελέσουν εις την πρόοδον και την ευημερίαν της οικογενείας της. Εάν εξ εναντίας απορροφάται εντελώς από την πολυτάραχον κοινωνικήν ζωήν και αμελή τον οίκον της καταστρέφει βαθμηδόν και την ιδικήν της και των ιδικών της την ευτυχίαν"3.

Αυτή είναι και η μοναδική αναφορά του Οδηγού της Οικοδεσποίνης σε κάποια γενική αρχή που πρέπει να κατευθύνει τη συμπεριφορά της οικοδέσποινας. Η έμφαση που δίνει η Poetz στην

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 52.

2. Στο ίδιο, σ. 80-100.

3. Στο ίδιο, σ. 100.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/234.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

οικιακή εργασία πάντως δίνει και το μέτρο για ό,τι θεωρεί αυτή αποξένωση από τον κόσμο και παραμέληση του οίκου.

Αυτή είναι και η μοναδική γενική αρχή που προτείνει, ο Οδηγός στην αναγνώστρια προκειμένου να έχει κάποια προοπτική στις επιδιώξεις της που αφορούν την καθαριότητα, την τάξη και την ευπρέπεια του οίκου. Επισημαίνοντας τις συνέπειες της αποξένωσης της οικοδέσποινας από τον κόσμο, η Poetz έμμεσα αποδίδει στη γυναίκα το ρόλο του εκπροσώπου της οικογενείας στις "δημόσιες σχέσεις", πράγμα που εξηγεί και τη σημασία που δίνει στη διδασκαλία κανόνων συμπεριφοράς. Πάντως η έμφαση του Οδηγού στην οικιακή εργασία δίνει και το μέτρο του τι αποτελεί για τη συγγραφέα παραμέληση του οίκου.

Προλογίζοντας το εγχειρίδιό της Οικιακή Οικονομία, η Αικατερίνη Βαρουξάκη παρατηρεί ότι εκτός από καλή θέληση, η διεύθυνση του οίκου απαιτεί "γνώσεις δι' ων είναι δυνατόν να προλαμβάνη η οικοδέσποινα και να αποκρούη το κακόν". Το μεγαλύτερο κακό είναι η αρρώστια. Το υπέρτατο αγαθό, θεμέλιο της οικιακής ευημερίας, η υγεία:

"Καλή οικοκυρά είναι εκείνη, ήτις ου μόνον γνωρίζει θεωρητικώς και πρακτικώς να διευθύνη τα του οίκου και μετά φειδούς να κάμη χρήσιν των χρηματικών πόρων της οικογενείας, αλλά προ παντός να γνωρίζει πώς θα διαφυλάξη και θα ενισχύση την υγείαν εαυτής και των περί αυτήν και πώς εν ανάγκη θα προλαμβάνη και θα καταπολεμή την ασθένειαν, διότι ο πραγματικός πλούτος της οικογενείας και το σπουδαιότερον κεφάλαιον προς πρόοδον και ευημερίαν αυτής είναι η υγεία"1.

——————————————

1. Αικατερίνη Βαρουξάκη, Οικιακή Οικονομία, εν Αθήναις 4 1923, σ. ε'. Δε γνωρίζουμε με βεβαιότητα τη χρονολογία της πρώτης έκδοσης της Οικιακής Οικονομίας της Αικατερίνης Βαρουξάκη. Κάτω από το σύντομο κείμενο που υπογράφει η συγγραφέας, "Αντί προλόγου", στην τέταρτη έκδοση του βιβλίου της, υπάρχει η ένδειξη "Εν Αθήναις 31 Οκτωβρίου 1912-1922". Η πρώτη χρονολογία προφανώς προσδιορίζει το χρόνο που η Βαρουξάκη

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/235.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Τα τρία πρώτα μέρη του βιβλίου αφορούν, με τη σειρά, την "Υγιεινή του ατόμου"1, την "Υγιεινή της τροφής"2 και την "Υγιεινή της κατοικίας"3. Πολλές από τις συμβουλές που περιέχονται στα επιμέρους κεφάλαια έχουν σκοπό να προλάβουν την αρρώστια, να την καταπολεμήσουν και προπαντός να δείξουν τις

——————————————

προλόγισε την πρώτη έκδοση ή τη χρονιά που κυκλοφόρησε το βιβλίο. Σύμφωνα με τα σχόλια της Ειρ. Γουλιμή (ό.π.), η Οικιακή Οικονομία επανεκδόθηκε επίσης το 1928. Η Αικατερίνη Βαρουξάκη καταγόταν από τη Σάμο και φοίτησε στο Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα. Το 1895 διορίστηκε οικονόμος στα σχολεία της Εταιρείας. Δύο χρόνια αργότερα πήρε το δίπλωμα της δασκάλας και έγινε υποδιευθύντρια και στη συνέχεια διευθύντρια του Αρσακείου. Το 1914 ανέλαβε επίσης τη διεύθυνση του Αστικού Σχολείου που ίδρυσε η Εταιρεία. Σύμφωνα με τον Κανονισμό των Σχολείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας του 1911, ως διευθύντρια του Αρσακείου έπρεπε να διδάσκει την οικιακή οικονομία και να εποπτεύει την άσκηση των μαθητριών στις οικοκυρικές εργασίες. Η Βαρουξάκη πάντως δίδασκε οικιακή οικονομία και οικιακή παιδαγωγική ήδη από το 1901-1902. Από το 1911 έως το 1913 ήταν επικεφαλής του νοσοκομείου που λειτούργησε στο Αρσάκειο. Αποσύρθηκε από τη διεύθυνση του σχολείου το 1927 και επέστρεψε το 1930. Νεκρολογία της που δημοσιεύτηκε το 1934 μνημονεύει την επιμονή της στο πλύσιμο των δοντιών, την αποψείρωση και τη γενική καθαριότητα των μαθητριών, καθώς και το ζήλο με τον οποίο εργάστηκε για τον "εκπολιτισμό" γενικότερα. Η Βαρουξάκη ίδρυσε τον Σύλλογον προς Προστασίαν της Υγείας των Μαθητών. Εκτός από την Οικιακή Οικονομία, έργα της είναι η Καλαισθητική Αγωγή (1915), Αι Εθνικαί Παραδόσεις (1916) και το αυτοβιογραφικό Μαθητικαί Αναμνήσεις (1932). Βλ. Ελισάβετ Δούκα-Καραγιαννοπούλου, "Ελληνίδες Παιδαγωγοί (από της απελευθερώσεως)", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαιδεία (επί τη βάσει του Lexicon der Pädagogik του Herder), τ. Β', σ. 461· Στέφανος Γαλάτης, Ιστορία της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας από της ιδρύσεως μέχρι του 1936, Αθήναι 1957, τ. Γ', σ. 475, 483· Ρόζα Νικοπούλου, "Αικατερίνη Βαρουξάκη", Ελληνίς ΙΔ'/3 (1934), σ. 4· Τα υπό του Διοικητικού Συμβουλίου της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας πεπραγμένα κατά το έτος 1900-1901, εν Αθήναις 1902, σ. 48.

1. Αικ. Βαρουξάκη, Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. 1-28.

2. Στο ίδιο, σ. 29-68.

3. Στο ίδιο, σ. 69-98.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/236.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

καταστρεπτικές συνέπειες που μπορεί να έχει η παραμέληση της υγιεινής. Για παράδειγμα, στο κεφάλαιο "Θέσις, εκλογή και υγιεινή της κατοικίας - Προφυλακτικά από της υγρασίας μέτρα", διαβάζουμε: "Τα πρόσωπα των κατοίκων τοιούτων [ανθυγιεινών] κατοικιών είναι χλομά, τα παιδία καχεκτικά, η αναιμία δε η φθίσις και αι λοιπαί ενδημικαί ασθένειαι ευρίσκουν κατάλληλον έδαφος προς ανάπτυξιν"1. Στο κεφάλαιο "Είδη τροφών, θρεπτική αξία αυτών. Διαιτητική": "Ένεκα δε της ευκολίας, μεθ' ης χωνεύονται [τα οστρείδια] και υπό του ασθενεστέρου στομάχου, [...] πρέπει να δίδωνται και εις τους εξ ασθενείας αναλαμβάνοντας ως ορεκτικόν"2. Τέλος στο κεφάλαιο "Η υγιεινή του σώματος γενικώς και ειδικώς των αναπνευστικών και πεπτικών οργάνων": "Και διά του φιλήματος γίνεται η μετάδοσις νοσημάτων, διά τούτο πρέπει ρητώς ν' αποφεύγωνται εις τα παιδία τα φιλήματα και μάλιστα παρ' αγνώστων"3,

Η έννοια της υγείας βέβαια είναι πολύ ευρύτερη από την απουσία της σωματικής ασθένειας. Η Βαρουξάκη υπάγει στην υγεία όχι μόνο τη σωματική ευρωστία και τα σημάδια της, που πρέπει να είναι ορατά στους άλλους, αλλά και την ίδια την έφεση στην υγιεινή· προπάντων την αυτοπειθαρχία που πρέπει να ασκεί ο άνθρωπος για να εξασφαλίσει τη σωματική ευρωστία. Η υγεία αφορά θέματα κοινωνικής, ηθικής και αισθητικής τάξης. Η υγιεινή του σώματος δεν προλαβαίνει απλώς την αρρώστια απομακρύνοντας τη βρωμιά· αναδεικνύει τον ίδιο το χαρακτήρα του ανθρώπου και την πειθαρχία του στα μέτρα και τα σταθμά της ηθικής και της αισθητικής: "Όπως, όταν παρατηρώμεν οικίαν, κατανοούμεν τι είδους άνθρωπος είναι ο ιδιοκτήτης και η οικοδέσποινα, το αυτό συμβαίνει και με το σώμα μας, όπερ είναι η κατοικία του ατόμου μας. Το σώμα είναι o καθρέπτης του εγώ μας. Ας περιποιώμεθα λοιπόν το σώμα, ίνα αυξήσωμεν την αξίαν του εγώ και

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 75.

2. Στο ίδιο, σ. 36.

3. Στο ίδιο, σ. 6.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/237.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

καταστήσωμεν αυτό ικανώτερον και τελειότερον, όπως εκτελέση τον προορισμόν του"1.

Αντίστοιχα η υγιεινή της τροφής προϋποθέτει και διασφαλίζει έμμεσα μια ηθική στάση απέναντι στην κατάχρηση: "Να αποφεύγωμεν την πολυφαγίαν και την λαιμαργίαν, αίτινες ου μόνον σωματικώς βλάπτουσι, επιφέρουσαι διαφόρους ασθενείας, αλλά και διανοητικώς και ηθικώς, αμβλύνουσαι την διάνοιαν και διαφθείρουσαι τα ήθη"2.

Και η υγιεινή της κατοικίας απαιτεί ένα περιβάλλον που φαντάζει ειδυλλιακό: "Η οικία και το εγώ μας, το μέρος ένθα η παιδική ηλικία δύναται να αναπτυχθή εντός καλλιτεχνικού και ωραίου περιβάλλοντος. Δια τούτο πρέπει να προσπαθή τις όσον δύναται να κατοική εις προάστια ή εις εξοχάς, ένθα ο καθαρός αήρ, ο ήλιος, αι της ωραίας φύσεως εικόνες θα εξωραΐζουσι την υγιεινήν και αναπαυτικήν κατοικίαν"3.

Οι επιταγές της υγιεινής διαφοροποιούν αυτούς που τις ασπάζονται και τις διαδίδουν από εκείνους που έχουν τη φτώχεια, την άγνοια ή τις κακές συνήθειες αποτυπωμένες στο παρουσιαστικό, τους τρόπους ή το σπιτικό τους. Η αρρώστια είναι μόνο μία ενδεχόμενη συνέπεια της μη υπακοής στις επιταγές αυτές.

Άλλες οδυνηρές συνέπειες είναι το κουτσομπολιό, η περιφρόνηση ή η κοροϊδία. Έτσι δεν είναι καθόλου παράδοξο ότι η Βαρουξάκη υπάγει τα κεφάλαια "Παράθεσις τροφών - Στρώσις τραπέζης"4 και "Κανόνες συμπεριφοράς κατά την ώραν του φαγητού"5 στην "Υγιεινή της Τροφής" ή ότι περιλαμβάνει οδηγίες για την καλαίσθητη επιλογή και τοποθέτηση του εικονοστασίου στην "Υγιεινή της κατοικίας"6.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 14.

2. Στο ίδιο, σ. 31.

3. Στο ίδιο, σ. 71.

4. Στο ίδιο, σ. 58-63.

5. Στο ίδιο, σ. 64-68.

6. Στο ίδιο, σ. 97-98.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/238.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η οικοδέσποινα μπορεί και πρέπει να τηρεί τις αρχές της υγιεινής, ανεξάρτητα από τα υλικά μέσα που διαθέτει και από την οικονομική στάθμη της οικογενείας της. Έτσι αν το σπίτι της διαθέτει μόνο ένα δωμάτιο, θα πρέπει να προσπαθήσει να το εξωραΐσει, υποδιαιρώντας το με τέτοιο τρόπο ώστε να διαχωρίζονται μεταξύ τους οι δραστηριότητες των ενοίκων, όπως θα συνέβαινε σε ένα "κανονικό" σπίτι: "Εις το βάθος πρέπει να υπάρχει ο κοιτών· χωρίζομεν αυτόν διά παραπετάσματος, το εν τέταρτον του δωματίου μεταχειριζόμεθα διά μαγειρείον χωρισμένον και τούτο διά παραπετάσματος, διότι ξένος οφθαλμός δεν πρέπει να βλέπη το ένδον του οίκου, ανεξαρτήτως αν είναι πτωχός ή πλούσιος. Η είσοδος θα χρησιμεύη και ως αίθουσα. Τα πάντα δε πρέπει να διατηρώνται μετά τόσης τάξεως και καθαριότητος, ώστε να μη καθίσταται σχεδόν αισθητόν το στενόν του χώρου. Ίνα όμως τούτο κατορθωθή, απαιτείται υπομονή μεγάλη, ακούραστος φιλοπονία και άπειρος αγάπη προς την τάξιν"1.

Άλλωστε το ιδεώδες της πολυτέλειας είναι παρωχημένο: "Ολίγα και απλά έπιπλα, καλλιτεχνικής αξίας εικόνες, φυτά πολλά και άνθη εντός και εκτός της οικίας, άπειρος καθαριότης και τάξις πανταχού, πτηνά ωδικά ενιαχού είναι το ιδεώδες της σημερινής κατοικίας των μορφωμένων ανθρώπων, των καλαισθητικώς ανατρεφομένων αστών"2.

Η κυριότερη αρχή της υγιεινής είναι η καθαριότητα. Η διείσδυσή της στα πιο απόκρυφα μέρη του σπιτιού είναι αδιάσειστο κριτήριο της προσπάθειας των ενοίκων όχι μόνο να φαίνονται, αλλά να είναι "υγιείς": "Η καθαριότης και η ευπρέπεια του αποχωρητηρίου είναι μέτρον πολιτισμού των οικούντων έν τινι οικία"3.

Οι έννοιες της υγιεινής και της καθαριότητας κυριαρχούν επίσης στο Δ' και Ε' μέρος της Οικιακής Οικονομίας, που αφορούν αντίστοιχα

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 76-77.

2. Στο ίδιο, σ. 71.

3. Στο ίδιο, σ. 80.

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/239.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

τον καθαρισμό και την απολύμανση των δωματίων1 και την επιλογή, τη φροντίδα και την επιδιόρθωση των ρούχων2.

Το επόμενο μέρος, "Οικιακή Νοσοκομική"3, περιλαμβάνει οδηγίες για την περιποίηση των αρρώστων, την προφύλαξη από μεταδοτικές αρρώστιες και επιδημίες, την παροχή πρώτων βοηθειών και την κατάρτιση πρόχειρου οικιακού φαρμακείου. Ενώ η Βαρουξάκη δεν αναφέρεται στους λόγους που επιβάλλουν την ανάθεση της οικιακής εργασίας στις γυναίκες, θεωρεί ότι η φροντίδα των αρρώστων απαιτεί τα προσόντα που διαθέτει "εμφύτως" το γυναικείο φύλο. Η ασθένεια, "άκανθα [...] περιπεπλεγμέν[η] εις τα άνθη της ζωής", δεν θεραπεύεται μόνο με φάρμακα και ιατρικές συμβουλές. Χρειάζεται οπωσδήποτε τη φροντίδα μιας γυναίκας: "Το οικογενειακόν φίλτρον και η προς τους πάσχοντας ευαισθησία και συμπάθεια, έτι δε η υπομονή, η αβρότης των τρόπων, η απαλότης της χειρός, η οξυδέρκεια και η γλυκύτης, είναι αρεταί γυναικείαι, αι οποίαι καθιστώσι την γυναίκα αρίστην νοσοκόμον και παρήγορον άγγελον των πασχόντων"4.

Το τελευταίο μέρος του βιβλίου τιτλοφορείται "Διεύθυνσις του οίκου"5 και πραγματεύεται τα καθήκοντα της οικοδέσποινας ως διαχειρίστριας της προσωπικής εργασίας, του χρόνου και των μέσων που αυτή απαιτεί, τη ρύθμιση των οικογενειακών δαπανών, την εκπαίδευση της γυναίκας στα του οίκου και τη δράση της "εν τη εθνική παραγωγή". Η καλή διεύθυνση του οίκου απαιτεί δύναμη μνήμης, φειδώ -"λελογισμένην οικονομίαν, την αποφυγήν πάσης περιττής ή υπερβολικής δαπάνης"-, τάξη και πρόνοια. Περιλαμβάνει επίσης την ηθική μόρφωση των υπηρετών, που αναφέρονται εδώ για πρώτη φορά6. Στα οικονομικά καθήκοντα της

——————————————

1. Στο ίδιο, "Οικιακαί εργασίαι", σ. 99-112.

2. Στο ίδιο, "Η ενδυμασία", σ. 113-135.

3. Στο ίδιο, σ. 136-164.

4. Στο ίδιο, σ. 136.

5. Στο ίδιο, σ. 165-196.

6. Στο ίδιο, σ. 165-175.

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/240.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

γυναίκας αναφέρονται τα κεφάλαια "Οικιακή λογιστική"1 και "Οικιακή Οικονομία. Αποταμίευσις"2. Το δεύτερο ορίζει την οικιακή οικονομία ως "επιστήμη ήτις διαλαμβάνει τας αρχάς και τους κανόνας, δι' ων επιτυγχάνεται η ηθική και υλική ευημερία του οίκου"3, επισημαίνει τις αρχαίες ελληνικές καταβολές της και προάγει τις αρχές της λελογισμένης δαπάνης, της ευποιίας και της αποταμίευσης.

Η απόδοση της οικοδέσποινας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διαπαιδαγώγησή της. Καθήκον της μητέρας είναι να φροντίσει για τη σωματική υγεία, τη διανοητική ανάπτυξη και την ηθική μόρφωση της κόρης της, να της μάθει αποτελεσματικές μεθόδους εργασίας και να την ασκήσει στις οικιακές αρετές και γνώσεις. Οι τελευταίες αποτελούν κεφάλαιο για κάθε γυναίκα: "Αι πρακτικαί [...] γνώσεις είναι ανάγκη να αποκτώνται, ου μόνον υπό των πτωχών νεανίδων αλλά και υπό των ευπόρων και πλουσίων αφ' ενός μεν διότι η τύχη είναι άστατος, αφ' ετέρου δε διότι χρησιμεύουσιν εις οιανδήποτε κοινωνικήν θέσιν και αν ανήκη τις προς την πραγματικήν ευδαιμονίαν της οικογενείας"4.

Για χάρη της ευδαιμονίας της οικογένειας η οικοδέσποινα και τα παιδιά της μπορούν στην ανάγκη να αναλάβουν και εργασία επ' αμοιβή. Κύριος σκοπός της ζωής της γυναίκας πάντως είναι το σπίτι, και η ζωή της πρέπει να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της αποστολής της εκεί:

"Το ιδεώδες της γυναικός είναι να καταστή σύζυγος αφωσιωμένη, μήτηρ φιλόστοργος, κόρη τρυφερώς αγαπώσα την οικογένειάν της. Το πρόγραμμα του βίου αυτής πρέπει να είναι θέλησις ισχυρά, αυταπάρνησης και καρτερία εις την εκτέλεσιν του καθήκοντος"5.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 175-183.

2. Στο ίδιο, σ. 184-187.

3. Στο ίδιο, σ. 184.

4. Στο ίδιο, σ. 189.

5. Στο ίδιο, σ. 190.

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/241.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

"Ο οίκος και η οικογένεια είναι ο σκοπός του βίου της γυναικός· πρέπει δε να καθιστά τούτον διά της αγάπης, του θάρρους, της φαιδρότητος και των τρυφερών μεριμνών της προς πάντας τους οικείους ενδιαίτημα ευτυχίας"1.

Η οικοδέσποινα όμως έχει και καθήκοντα απέναντι στο κοινωνικό σύνολο: "Η τελεία Ελληνίς καθήκον έχει να συντελέση και εις την οικονομικήν ευεξίαν της Χώρας, εις την αύξησιν του εθνικού πλούτου της Πατρίδος της, μορφώνουσα ακαταπαύστως εαυτήν και παρέχουσα διά της προσωπικής εργασίας της, διά της καταπολεμήσεως της πολυτελείας, διά της αγάπης προς πάσαν ελληνικήν παραγωγήν, εν τω κύκλω της ενεργείας της, τα μέσα προς ανύψωσιν του Ελληνικού Έθνους"2.

Τα καθήκοντα της γυναίκας απαιτούν μόρφωση και κυρίως "πρακτικάς και ωφελίμους γνώσεις, την μελέτην της παιδοκομίας και της υγιεινής". Από τη μορφωμένη και ενάρετη μητέρα και νοικοκυρά, τη "σύντροφο και βοηθό του ανδρός", εξαρτάται η πρόοδος της οικογένειας. Και από αυτήν η πρόοδος του Έθνους: "Η καλή, ηθική και εργατική οικογένεια, η ωπλισμένη διά τον αγώνα της ζωής, ήτις εν καιρώ δυστυχιών εντείνει τας δυνάμεις προς εργασίαν, πειθαρχεί πάντοτε εις τους Νόμους και γνωρίζει προ παντός ποία καθήκοντα έχει και τίνα δικαιώματα περιμένει. Πειθαρχούσα και εργαζομένη θα επουλώση τας εθνικάς πληγάς και θα φέρη την Ελλάδα εις το ύψος, εις το οποίον από αιώνων ίστατο"3.

Το περιεχόμενο του βιβλίου της Ειρήνης Π. Πράτσικα, Στοιχεία Οικοκυρικής, Μέρος Α' Οικιακαί εργασίαι, "είναι το πόρισμα της τετραετούς διδασκαλίας [της] εις τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και το Διδασκαλείον της Ενώσεως των Ελληνίδων, όπου μέγας αριθμός μαθητριών ηκολούθησε τα μαθήματα

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 191.

2. Στο ίδιο, σ. 192.

3. Στο ίδιο, σ. 196.

16

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/242.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εις τους διάφορους κλάδους της Οικοκυρικής ή Οικιακής Οικονομίας"1.

Στο ερώτημα τι είναι οικιακή οικονομία, η Πράτσικα απαντάει με τον ορισμό «όστις εδόθη υπό του Διεθνούς Εκπαιδευτικού Συνεδρίου (Congrès International de l'Enseignement primaire) του 1907. "Οικιακή Οικονομία περιλαμβάνει όλας εκείνας τας γνώσεις θεωρητικάς και πρακτικάς, αίτινες είναι απαραίτητοι εις μίαν οικοδέσποιναν διά να διευθύνη το σπήτι της. Συνίστανται δε αύται εις την αγοράν και διατήρησιν των τροφίμων· εις την προπαρασκευήν της τροφής· την τέχνην του διευθετείν την τράπεζαν· την κοπτικήν, την ραπτικήν, το πλύσιμον και σιδέρωμα των ενδυμάτων· την διατήρησιν των φορεμάτων και επίπλων· την υγιεινήν της οικίας, την υγιεινήν των παιδιών, την περίθαλψιν των ασθενών και βρεφών"».

Και η Πράτσικα συνεχίζει: "Αι οικιακαί Εργασίαι, όσον και αν φαίνωνται απλαί και τετριμμέναι, γίνονται όμως δύσκολοι και πολυσύνθετοι εάν δεν εκτελώνται με σύστημα και τάξιν. Τότε δε μόνον θα κατορθώση μία οικοδέσποινα ν' αποκτήση σύστημα και τάξιν εις την εργασίαν της, όταν μάθη διατί γίνεται εκάστη εργασία, πώς γίνεται, ποία σκεύη και υλικά τής χρειάζονται δι' αυτήν και πρωτίστως πόσην ώραν πρέπει να θυσιάζη δι' εκάστην"2.

Ο πρόλογος είναι το μόνο μέρος του βιβλίου που αναφέρεται στην έννοια της οικιακής οικονομίας και τη σκοπιμότητα της 

——————————————

1. Ειρήνης Π. Πράτσικα, Διπλωματούχου της εν Βερολίνω Οικοκυρικής Σχολής Pestalozzi-Frübelhaus, Καθηγητρίας των οικοκυρικών μαθημάτων του εν Αθήναις Διδασκαλείου θηλέων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, Στοιχεία Οικοκυρικής. Μέρος Α' Οικιακαί Εργασίαι, προς χρήσιν των μαθητριών των αστικών σχολείων και διδασκαλείων, συμφώνως προς το πρόγραμμα του Υπουργείου της Παιδείας, εν Αθήναις 1915, σ. 3. Στο άρθρο της "Οικιακή Οικονομία", στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, η Ειρ. Κ. Γουλιμή αναφέρει ότι η Πράτσικα εξέδωσε τα βιβλία Στοιχεία Οικοκυρικής και Οικιακαί εργασίαι (βλ. εδώ σημ. 1, σ. 229). Προφανώς πρόκειται για το ίδιο βιβλίο.

2. Ειρ. Π. Πράτσικα, ό.π., σ. 3-4.

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/243.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διδασκαλίας της. To κύριο σώμα του πραγματεύεται τον οίκο και την οικοσκευή και ιδίως την καθαριότητά τους. Οι τίτλοι των κεφαλαίων είναι ενδεικτικοί: "Περί αερισμού", "Καθαρισμός παραθύρων", "Καθαρισμός λαμπών", "Περί θερμάνσεως και καθαρισμού της θερμάστρας", "Καθαρισμός κοιτώνος", "Καθαρισμός αιθούσης", "Η γενική καθαριότης του δωματίου", "Λουτήρες, αποχωρητήρια και καθαρισμός αυτών", "Καθαρισμός πατωμάτων", "Καθαρισμός ταπήτων", "Στίλβωσις επίπλων", "Πώς καθαρίζονται καθρέπται, ανθοδοχεία και διάφορα αντικείμενα πολυτελείας", "Καθαρισμός ξυλίνων σκευών του μαγειρείου", "Καθαρισμός αργυρών σκευών και κοσμημάτων", "Καθαρισμός σιδηρών σκευών", "Καθαρισμός χαλκίνων σκευών", "Καθαρισμός βουρτσών, πινέλων, κτενίων, σπόγγων, κλπ.", "Περί καθαρισμού κηλίδων", "Καθαρισμός μαλλίνων ειδών", "Πλύσιμον δαντελλών και άλλων ειδών", "Πώς διατηρούμεν μάλλινα είδη και γούνας", "Καθαρισμός χειροκτίων και δερματίνων ειδών", "Πλύσις - στέγνωμα - κολλάρισμα - σιδέρωμα", "Τα άνθη και τα φυτά εν τη οικία", "Καταστρεπτικά ζώα, παράσιτα έντομα, και καταδίωξις αυτών".

Το κάθε κεφάλαιο αρχίζει με την περιγραφή των αντικειμένων που πραγματεύεται και συχνά περιλαμβάνει πληροφορίες για τον τρόπο κατασκευής και την ιστορία τους, Στον πρόλογο η Πράτσικα διευκρινίζει: "[...] [T]ò θεωρητικόν μέρος του βιβλίου, μετά τινων ενδιαφερουσών ιστορικών σημειώσεων, εις το οποίον πραγματευόμεθα, την προέλευσιν και κατασκευήν των εν χρήσει σκευών και υλικών, ετέθη πρώτον διά να μορφώση κάπως τας μαθητρίας από γενικής απόψεως και δεύτερον διά να γνωρίζωσιν αύται, τι είναι έκαστον αντικείμενον το οποίον χειρίζονται εκατοντάκις της ημέρας"1.

Το "Θεωρητικόν" μέρος του κάθε κεφαλαίου είναι άλλοτε σύντομο και άλλοτε εκτενέστερο. Για παράδειγμα, στον "Καθαρισμό παραθύρων" υπάρχει μόνο μία πρόταση: "To παράθυρον 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 4.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/244.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποτελείται από το περιθώριον, το εσωτερικόν πεζούλι, τα εσώφυλλα και τα εξώφυλλα"1. Ενώ στο κεφάλαιο "Καθαρισμός σιδηρών σκευών" προηγούνται τρεις παράγραφοι για τις ιδιότητες και χρήσεις του σιδήρου, μεσολαβούν οι οδηγίες καθαρισμού και ακολουθεί περιγραφή των τρόπων κατεργασίας του μετάλλου2. Το "Θεωρητικόν" μέρος δεν αναφέρεται πάντα στα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα των αντικειμένων. Όταν όμως αυτό συμβαίνει, τα κυριότερα κριτήρια είναι συνήθως η υγιεινή και η πρακτικότητα. Έτσι στο κεφάλαιο "Λουτήρες, αποχωρητήρια και καθαρισμός αυτών" διαβάζουμε: "Οι λουτήρες και τα αποχωρητήρια αποτελούν σήμερον, αναπόσπαστα διαμερίσματα πάσης οικίας αρτίας από υγιεινής απόψεως. Αμφοτέρων όμως η εγκατάστασις πρέπει να συμφωνή με τους όρους υγιεινής"3.

Και στο κεφάλαιο για τον καθαρισμό των πατωμάτων: "Το συνηθέστερον παρ' ημίν πάτωμα είναι το λευκόν πλανισμένον. Πρέπει όμως να ομολογήσωμεν ότι τα λευκά ταύτα πατώματα είναι τα ολιγώτερον πρακτικά και τα ολιγώτερον υγιεινά, καθότι η σκόνη η οποία εισδύει εις τας σχισμάς παραμένει συνεχώς, είναι δε αδύνατον να την εκδιώξωμεν"4.

Μόνον όταν πρόκειται για την "αίθουσα" η Πράτσικα επεκτείνεται σε θέματα καλαισθησίας: "Διά τον στολισμόν της αιθούσης μεταχειριζόμεθα πλείστα όσα κομψοτεχνήματα και εικόνας, εις την εκλογήν δε των μικρών αυτών αντικειμένων φαίνεται όλη η καλαισθησία της οικοδεσποίνης. Είναι δε προτιμότερον να μη αγοράζη όλως διόλου αντικείμενα στολισμού προκειμένου ταύτα να είναι άκομψα και άτεχνα. Καλύτερον ν' αφίνη το δωμάτιον κενόν παρά να το γεμίζη με πράγματα άσχημα και ακαλαίσθητα τα οποία προδιαθέτουν κακώς και τους ενοίκους και τους ξένους"5.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 8.

2. Στο ίδιο, σ. 61-64.

3. Στο ίδιο, σ. 35.

4. Στο ίδιο, σ. 37.

5. Στο ίδιο, σ. 29.

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/245.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η οικοδέσποινα πρέπει να αποφεύγει τους ξένους ρυθμούς επίπλων και κυρίως το γαλλικό, που είναι "άπρακτος και ανθυγιεινός διά το κλίμα μας", γιατί τα πολλά σκαλίσματα μαζεύουν σκόνη. Αντίθετα πρέπει να προτιμά τον ελληνικό και το "Βυζαντιακό" ρυθμό, που εναρμονίζονται με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή τάση για απλότητα και πρακτικότητα: "Ίνα και εις την Ελλάδα επικρατήση η απλότης ιδίως δε ο αγνός Ελληνικός ρυθμός, πρέπει πρώτον η οικοκυρά να εννοήση τα πλεονεκτήματα αυτού, και, άμα θελήση, ο ωραίος Ελληνικός ρυθμός, θα διαδοθή πάλιν και θ' αντικαταστήση τους ξένους ρυθμούς, οίτινες όχι μόνον δεν αρμόζουν εις ημάς, ως Έλληνας αλλά και δεν συμβιβάζονται και με το κλίμα και με τας καλλιτεχνικάς τάσεις του Ελληνικού λαού"1.

Η κύρια μέριμνα της οικοδέσποινας ή οικοκυράς πάντως είναι η καθαριότητα. Για την τήρησή της απαιτούνται πρακτικές γνώσεις και μεθοδικότητα. Τα περισσότερα κεφάλαια του βιβλίου περιλαμβάνουν κατάλογο των σκευών και των υλικών που χρειάζονται για τον καθαρισμό των διαφόρων αντικειμένων. Π.χ. για να καθαρίσει η οικοδέσποινα τους καθρέφτες, τα ανθοδοχεία και διάφορα αντικείμενα πολυτελείας πρέπει να εφοδιαστεί με έναν κουβά, ένα πινέλο, ένα σφουγγάρι ή βαμβάκι, μια βούρτσα, ένα ξεσκονόπανο κι ένα κομμάτι δέρμα ή μάλλινο ύφασμα και να χρησιμοποιήσει επίσης λεύκωμα αυγού, λεμόνι, οινόπνευμα και διάφορα άλλα υλικά. Τον κατάλογο με τα χρειώδη ακολουθούν περιγραφές των συγκεκριμένων εργασιών. Για παράδειγμα: "Χαλκίνους κορνίζας, τινάσσομεν διά μαλακού πινέλου και κατόπιν τρίβομεν διά στεγνού δέρματος". "Παλαιάς ελαιογραφίας λερωμένας από την πολυκαιρίαν καθαρίζομεν με πατάταν ωμήν, την οποίαν κόπτομεν εις το μέσον και τρίβομεν δι' αυτής την εικόνα, ήτις επανακτά τα χρώματά της"2.

Όπως εξηγεί η Πράτσικα στον πρόλογο, οι οδηγίες της 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 33.

2. Στο ίδιο, σ. 51.

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/246.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποβλέπουν στην απλοποίηση των εργασιών για ένα ευρύ κοινό: "Ως προς τα διάφορα μέσα προς καθαρισμόν των πολλών και ποικίλων οικιακών αντικειμένων, εξέλεξα τας πλέον απλάς και πρακτικάς μεθόδους, ίνα ο καθαρισμός και η διατήρησις αυτών καταστή όσον το δυνατόν ευκολωτέρα, ούτως ώστε ου μόνον αι μαθήτριαι, αλλά και πάσα οικοκυρά επιθυμούσα να περιποιήται το σπήτι της, να ευρίσκη πολλάς και ωφελίμους συμβουλάς"1.

Από την οικιακή οικονομία στα οικοκυρικά

Μολονότι, δε γνωρίζουμε αν ο Οδηγός της Οικοδεσποίνης της Helma Poetz χρησιμοποιήθηκε ως σχολικό εγχειρίδιο, μπορούμε να θεωρήσουμε τις πολλαπλές επανεκδόσεις του από το Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων ένδειξη της απήχησής του στο ελληνικό κοινό. Τα βιβλία της Βαρουξάκη και της Πράτσικα βασίζονται οπωσδήποτε στη διδακτική εμπειρία των συγγραφέων και πιθανότατα χρησιμοποιήθηκαν σε σχολεία θηλέων και εκτός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε ότι το περιεχόμενο των βιβλίων που εξετάσαμε είναι ενδεικτικό των τάσεων που επικράτησαν στη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Η Πράτσικα εξετάζει τον οίκο κυρίως ως χώρο εργασίας της γυναίκας και θεωρεί την καθαριότητα πρωταρχική φροντίδα της νοικοκυράς. Για την Poetz ο οίκος είναι επιπλέον ο καθρέφτης της ευπρέπειας της οικογένειας, η οποία εξαρτάται επίσης από τη συμμόρφωση των μελών της οικογένειας σε ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς. Πιο σύνθετη είναι η έννοια του οίκου στο εγχειρίδιο της Βαρουξάκη. Ο οίκος είναι πάνω απ' όλα το προπύργιο της υγιεινής. Ταυτόχρονα όμως είναι οικονομική μονάδα, τόπος όπου διαδραματίζονται οι οικογενειακές σχέσεις και διαπαιδαγωγούνται τα παιδιά -ιδίως οι μελλοντικές μητέρες και οικοδέσποινες- και μέρος

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 4.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/247.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ενός ευρύτερου συνόλου - της "Πατρίδος" ή του "Έθνους". Αν και δευτερεύουσες από τη σκοπιά του εγχειριδίου, αυτές οι διαστάσεις του οίκου επιβάλλουν στην οικοδέσποινα ανάλογα καθήκοντα, που πρέπει να συνδυάσει με τη φροντίδα για την υγιεινή. Η περιφρούρηση της υγείας της οικογένειας, του κυριότερου παράγοντα της οικιακής ευδαιμονίας, είναι το πρωταρχικό μέλημά της και ο απώτερος σκοπός της εργασίας της.

Η Poetz και η Πράτσικα δεν επιχειρούν να υπαγάγουν τις επιμέρους προσπάθειες της οικοδέσποινας σε ένα συνολικό στόχο, ούτε ιεραρχούν τους παράγοντες της οικιακής ευδαιμονίας. "Η ευδαιμονία εξαρτάται από πολλά και μικρά", γράφει χαρακτηριστικά η Poetz1. Οι συγγραφείς αυτές ταυτίζουν το σκοπό των διαφόρων οικιακών εργασιών με τα άμεσα αποτελέσματά τους. Αντίθετα η Βαρουξάκη εξαρτά την οικιακή ευδαιμονία από μία βασική προϋπόθεση, την υγεία. Το ιδεώδες αυτό συγκροτεί τις καθημερινές ασχολίες της οικοδέσποινας σε μια συνολική αποστολή, προσδίδοντας παράλληλα στην οικιακή εργασία κάτι από το κύρος μιας "εφαρμοσμένης επιστήμης".

Πάντως και οι τρεις συγγραφείς δεν αναφέρονται ρητά στην ηθική διάσταση των αγαθών που θεωρούν ότι πρέπει να προσπαθεί να εξασφαλίσει η οικοδέσποινα, και που είχαν τονίσει με διαφορετικούς τρόπους και σε διαφορετικό βαθμό οι συγγραφείς των εγχειριδίων οικιακής οικονομίας του 19ου αιώνα. Καθώς επικεντρώνουν την προσοχή τους στα ορατά σημεία της καθαριότητας, της ευπρέπειας και της βιολογικής τάξης, εξαρτούν την επιτυχία της οικοδέσποινας στο έργο της περισσότερο από την ικανότητά της να εφαρμόσει αποτελεσματικά διάφορες γνώσεις και τεχνικές και πολύ λιγότερο από την ικανότητά της να εμπνεύσει ή να επιβάλει στον οίκο ένα ορισμένο ήθος. Η συγκάλυψη της ηθικής διάστασης της καθαριότητας, της ευπρέπειας και της υγείας δεν ισοδυναμεί βέβαια με την αποδυνάμωσή της. Αντίθετα απομακρύνει

——————————————

1. H Poetz, ό.π., σ. 100.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/248.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

το ενδεχόμενο να αμφισβητηθεί το ήθος που αντιπροσωπεύει η συστηματική προσπάθεια για την κατάκτηση αυτών των αγαθών κατά οποιονδήποτε τρόπο.

Η Poetz, η Βαρουξάκη και η Πράτσικα δε συζητούν επίσης τα αίτια που επιβάλλουν την ανάθεση των οικιακών στις γυναίκες. Αντίθετα με τους συγγραφείς των αντίστοιχων εγχειριδίων του περασμένου αιώνα, και ιδιαίτερα το Ζύγουρα και τη Λεοντιάδα που την απέδιδαν στις "φυσικές" ιδιότητες του γυναικείου φύλου, θεωρούν την αποκλειστική αρμοδιότητα των γυναικών στα του οίκου μια πραγματικότητα τόσο αυτονόητα φυσική, που δεν απαιτεί εξηγήσεις ούτε καν ρητές επικλήσεις της φύσης.

Τα εγχειρίδιά τους είναι επίσης φειδωλά στις αναφορές στον εκτός του οίκου κόσμο και στη δραστηριότητα των ανδρών εκεί. Παράλληλα, με εξαίρεση το σύντομο κεφάλαιο της Βαρουξάκη "Δράσις της γυναικός εν τη εθνική παραγωγή", δεν αναφέρονται στη σχέση του οίκου με την κοινωνία και τη συμβολή της οικοδέσποινας στην ευημερία του συνόλου, ούτε στη δυνατότητά της να ασκήσει η ίδια ένα επάγγελμα. Η ιδιαιτερότητα του έργου της, η διαφορά του από τα έργα των ανδρών παρουσιάζεται τόσο προφανής και σαφής όσο προφανή και σαφή εμφανίζονται τα όρια του κόσμου που αφορά τις γυναίκες.

Η γυναίκα που περιγράφουν τα νεότερα εγχειρίδια έχει μοναδική και αποκλειστική απασχόληση το νοικοκυριό. Μολονότι η Poetz και η Βαρουξάκη αναφέρονται στην παρουσία υπηρετών σε ορισμένα σημεία, αφήνουν να εννοηθεί ότι έχουν υπόψη τους -όπως και η Πράτσικα- μια νοικοκυρά που κάνει μόνη της όλες τις δουλειές. Τα αγαθά που διαχειρίζεται άμεσα περιορίζονται στον προσωπικό της χρόνο και κόπο και στα σύνεργα που μεταχειρίζεται, εφόσον τα θέματα της οικογενειακής περιουσίας δεν αποτελούν πρωταρχικό της μέλημα, ακόμα και όταν η ρύθμιση των καθημερινών δαπανών συμπεριλαμβάνεται στις αρμοδιότητές της.

Οι συνέπειες της αποτυχίας της γυναίκας στα οικιακά της έργα βαραίνουν πάντοτε ολόκληρη την οικογένεια. Τα εγχειρίδια του 19ου αιώνα δίνουν μεγάλη σημασία στην οικονομική διολίσθηση

Σελ. 248
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 229
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

    ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

    ΣΤΑ ΟΙΚΟΚΥΡΙΚΑ

    ΤΟ ΙΔΕΩΔΕΣ ΤΗΣ ΝΟΙΚΟΚΥΡΟΣΥΝΗΣ

    Εγχειρίδια

    Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα τρία εγχειρίδια που πραγματεύονται τα οικιακά καθήκοντα των γυναικών: της Helma Poetz, της Αικατερίνης Βαρουξάκη και της Ειρήνης Πράτσικα1. Μετά από μία συνοπτική παρουσίαση του καθενός, εξετάζουμε τα κυριότερα σημεία στα οποία οι απόψεις των συγγραφέων συγκλίνουν και διαφοροποιούνται μεταξύ τους, και τα συγκρίνουμε με τα εγχειρίδια της οικιακής οικονομίας που εκδόθηκαν το 19ο αιώνα. Επίσης συσχετίζουμε την εικόνα της οικιακής οικονομίας ή των οικοκυρικών, όπως προβάλλεται στα βιβλία του 20ού αιώνα, με τις απόψεις και τις προτάσεις που 

    ——————————————

    1. Στα εγχειρίδια αυτά αναφέρεται το άρθρο της Ειρήνης Κ. Γουλιμή στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία:«Βιβλία οικοκυρικά υπάρχουν πλείστα εις πάσας τας ξένας γλώσσας, ελληνικά δε ελάχιστα, μεταξύ των οποίων είναι "Ο οδηγός της οικοδεσποίνης" της Helma Poetz, κατά μετάφρασιν Ει. Λ. (έκδοσις του Συλλόγου προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων), Ειρ. Πράτσικα "Στοιχεία Οικοκυρικής" (1915) και "Οικιακαί Εργασίαι", Αικ. Βαρουξάκη "Οικιακή Οικονομία" (1928)», τ. IH', σ. 735-736.