Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 246-265 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/246.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποβλέπουν στην απλοποίηση των εργασιών για ένα ευρύ κοινό: "Ως προς τα διάφορα μέσα προς καθαρισμόν των πολλών και ποικίλων οικιακών αντικειμένων, εξέλεξα τας πλέον απλάς και πρακτικάς μεθόδους, ίνα ο καθαρισμός και η διατήρησις αυτών καταστή όσον το δυνατόν ευκολωτέρα, ούτως ώστε ου μόνον αι μαθήτριαι, αλλά και πάσα οικοκυρά επιθυμούσα να περιποιήται το σπήτι της, να ευρίσκη πολλάς και ωφελίμους συμβουλάς"1.

Από την οικιακή οικονομία στα οικοκυρικά

Μολονότι, δε γνωρίζουμε αν ο Οδηγός της Οικοδεσποίνης της Helma Poetz χρησιμοποιήθηκε ως σχολικό εγχειρίδιο, μπορούμε να θεωρήσουμε τις πολλαπλές επανεκδόσεις του από το Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων ένδειξη της απήχησής του στο ελληνικό κοινό. Τα βιβλία της Βαρουξάκη και της Πράτσικα βασίζονται οπωσδήποτε στη διδακτική εμπειρία των συγγραφέων και πιθανότατα χρησιμοποιήθηκαν σε σχολεία θηλέων και εκτός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε ότι το περιεχόμενο των βιβλίων που εξετάσαμε είναι ενδεικτικό των τάσεων που επικράτησαν στη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Η Πράτσικα εξετάζει τον οίκο κυρίως ως χώρο εργασίας της γυναίκας και θεωρεί την καθαριότητα πρωταρχική φροντίδα της νοικοκυράς. Για την Poetz ο οίκος είναι επιπλέον ο καθρέφτης της ευπρέπειας της οικογένειας, η οποία εξαρτάται επίσης από τη συμμόρφωση των μελών της οικογένειας σε ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς. Πιο σύνθετη είναι η έννοια του οίκου στο εγχειρίδιο της Βαρουξάκη. Ο οίκος είναι πάνω απ' όλα το προπύργιο της υγιεινής. Ταυτόχρονα όμως είναι οικονομική μονάδα, τόπος όπου διαδραματίζονται οι οικογενειακές σχέσεις και διαπαιδαγωγούνται τα παιδιά -ιδίως οι μελλοντικές μητέρες και οικοδέσποινες- και μέρος

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 4.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/247.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ενός ευρύτερου συνόλου - της "Πατρίδος" ή του "Έθνους". Αν και δευτερεύουσες από τη σκοπιά του εγχειριδίου, αυτές οι διαστάσεις του οίκου επιβάλλουν στην οικοδέσποινα ανάλογα καθήκοντα, που πρέπει να συνδυάσει με τη φροντίδα για την υγιεινή. Η περιφρούρηση της υγείας της οικογένειας, του κυριότερου παράγοντα της οικιακής ευδαιμονίας, είναι το πρωταρχικό μέλημά της και ο απώτερος σκοπός της εργασίας της.

Η Poetz και η Πράτσικα δεν επιχειρούν να υπαγάγουν τις επιμέρους προσπάθειες της οικοδέσποινας σε ένα συνολικό στόχο, ούτε ιεραρχούν τους παράγοντες της οικιακής ευδαιμονίας. "Η ευδαιμονία εξαρτάται από πολλά και μικρά", γράφει χαρακτηριστικά η Poetz1. Οι συγγραφείς αυτές ταυτίζουν το σκοπό των διαφόρων οικιακών εργασιών με τα άμεσα αποτελέσματά τους. Αντίθετα η Βαρουξάκη εξαρτά την οικιακή ευδαιμονία από μία βασική προϋπόθεση, την υγεία. Το ιδεώδες αυτό συγκροτεί τις καθημερινές ασχολίες της οικοδέσποινας σε μια συνολική αποστολή, προσδίδοντας παράλληλα στην οικιακή εργασία κάτι από το κύρος μιας "εφαρμοσμένης επιστήμης".

Πάντως και οι τρεις συγγραφείς δεν αναφέρονται ρητά στην ηθική διάσταση των αγαθών που θεωρούν ότι πρέπει να προσπαθεί να εξασφαλίσει η οικοδέσποινα, και που είχαν τονίσει με διαφορετικούς τρόπους και σε διαφορετικό βαθμό οι συγγραφείς των εγχειριδίων οικιακής οικονομίας του 19ου αιώνα. Καθώς επικεντρώνουν την προσοχή τους στα ορατά σημεία της καθαριότητας, της ευπρέπειας και της βιολογικής τάξης, εξαρτούν την επιτυχία της οικοδέσποινας στο έργο της περισσότερο από την ικανότητά της να εφαρμόσει αποτελεσματικά διάφορες γνώσεις και τεχνικές και πολύ λιγότερο από την ικανότητά της να εμπνεύσει ή να επιβάλει στον οίκο ένα ορισμένο ήθος. Η συγκάλυψη της ηθικής διάστασης της καθαριότητας, της ευπρέπειας και της υγείας δεν ισοδυναμεί βέβαια με την αποδυνάμωσή της. Αντίθετα απομακρύνει

——————————————

1. H Poetz, ό.π., σ. 100.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/248.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

το ενδεχόμενο να αμφισβητηθεί το ήθος που αντιπροσωπεύει η συστηματική προσπάθεια για την κατάκτηση αυτών των αγαθών κατά οποιονδήποτε τρόπο.

Η Poetz, η Βαρουξάκη και η Πράτσικα δε συζητούν επίσης τα αίτια που επιβάλλουν την ανάθεση των οικιακών στις γυναίκες. Αντίθετα με τους συγγραφείς των αντίστοιχων εγχειριδίων του περασμένου αιώνα, και ιδιαίτερα το Ζύγουρα και τη Λεοντιάδα που την απέδιδαν στις "φυσικές" ιδιότητες του γυναικείου φύλου, θεωρούν την αποκλειστική αρμοδιότητα των γυναικών στα του οίκου μια πραγματικότητα τόσο αυτονόητα φυσική, που δεν απαιτεί εξηγήσεις ούτε καν ρητές επικλήσεις της φύσης.

Τα εγχειρίδιά τους είναι επίσης φειδωλά στις αναφορές στον εκτός του οίκου κόσμο και στη δραστηριότητα των ανδρών εκεί. Παράλληλα, με εξαίρεση το σύντομο κεφάλαιο της Βαρουξάκη "Δράσις της γυναικός εν τη εθνική παραγωγή", δεν αναφέρονται στη σχέση του οίκου με την κοινωνία και τη συμβολή της οικοδέσποινας στην ευημερία του συνόλου, ούτε στη δυνατότητά της να ασκήσει η ίδια ένα επάγγελμα. Η ιδιαιτερότητα του έργου της, η διαφορά του από τα έργα των ανδρών παρουσιάζεται τόσο προφανής και σαφής όσο προφανή και σαφή εμφανίζονται τα όρια του κόσμου που αφορά τις γυναίκες.

Η γυναίκα που περιγράφουν τα νεότερα εγχειρίδια έχει μοναδική και αποκλειστική απασχόληση το νοικοκυριό. Μολονότι η Poetz και η Βαρουξάκη αναφέρονται στην παρουσία υπηρετών σε ορισμένα σημεία, αφήνουν να εννοηθεί ότι έχουν υπόψη τους -όπως και η Πράτσικα- μια νοικοκυρά που κάνει μόνη της όλες τις δουλειές. Τα αγαθά που διαχειρίζεται άμεσα περιορίζονται στον προσωπικό της χρόνο και κόπο και στα σύνεργα που μεταχειρίζεται, εφόσον τα θέματα της οικογενειακής περιουσίας δεν αποτελούν πρωταρχικό της μέλημα, ακόμα και όταν η ρύθμιση των καθημερινών δαπανών συμπεριλαμβάνεται στις αρμοδιότητές της.

Οι συνέπειες της αποτυχίας της γυναίκας στα οικιακά της έργα βαραίνουν πάντοτε ολόκληρη την οικογένεια. Τα εγχειρίδια του 19ου αιώνα δίνουν μεγάλη σημασία στην οικονομική διολίσθηση

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/249.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

στην οποία μπορεί να παρασύρει την οικογένεια μια κακή οικοδέσποινα. Η Poetz και η Πράτσικα αφήνουν να εννοηθεί ότι μια γυναίκα που αδιαφορεί για τα καθήκοντά της ή που αποτυχαίνει σε αυτά θέτει σε κίνδυνο την τάξη και την ευπρέπεια του σπιτιού της. Για τη Βαρουξάκη το τίμημα που συνεπάγεται η παρέκκλιση της οικοδέσποινας από τον "σκοπόν του βίου της γυναικός" είναι ιδιαίτερα βαρύ. Τονίζοντας το καθήκον της γυναίκας να προλαβαίνει και να καταπολεμά την ασθένεια, η συγγραφέας έμμεσα προειδοποιεί την αναγνώστρια ότι θα διακινδυνεύσει όχι μόνο τη δική της υγεία, αλλά και των παιδιών και του συζύγου της αν αφεθεί σε ασχολίες άλλες από τη φροντίδα του οίκου και της οικογένειας.

Μια σύγκριση των νεότερων εγχειριδίων με τα αντίστοιχα του περασμένου αιώνα δεν μπορεί βέβαια να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα πρώτα διαφοροποιούνται ριζικά από τα δεύτερα. Τόσο στο 19ο αιώνα όσο και στον 20ό, οι γραπτές εκδοχές της οικιακής οικονομίας διαφοροποιούνται μεταξύ τους ως προς τον τρόπο με τον οποίο ιεραρχούν τις προτεραιότητες της διδασκαλίας. Έτσι το κάθε ένα από τα νεότερα εγχειρίδια επικαλύπτεται σε διαφορετικά σημεία και σε διαφορετικό βαθμό με το κάθε ένα από τα αντίστοιχα του 19ου αιώνα. Πάντως, ενώ είναι σαφές ότι οι διαδοχικές εκδόσεις των διαφόρων εγχειριδίων δε στοιχειοθετούν μια ευθύγραμμη εξέλιξη, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι στον 20ό αιώνα δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην τεχνική της οικιακής εργασίας. Παράλληλα το πεδίο της οικιακής οικονομίας συρρικνώνεται, καθώς εξοβελίζονται τα επίμαχα θέματα που είχαν εντάξει σε αυτό ο Ζύγουρας και η Λεοντιάς και που είχαν άμεση σχέση με τους προβληματισμούς της εποχής για το γυναικείο ζήτημα.

Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι καμία από τις συγγραφείς των νεότερων εγχειριδίων δεν ασχολείται με την έννοια της οικιακής οικονομίας αυτή καθαυτή. Η Poetz μάλιστα δεν αναφέρει πουθενά τον όρο, ενώ η Πράτσικα τιτλοφορεί το βιβλίο της Στοιχεία Οικοκυρικής. Η επιλογή της ίσως δεν είναι τυχαία. Από το 19ο αιώνα "οικοκυρική" ονομαζόταν κυρίως η εξειδικευμένη ή επαγγελματική εκπαίδευση, που περιλάμβανε την οικιακή οικονομία, 

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/250.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επικεντρωνόταν όμως σε "πρακτικά" μαθήματα, όπως η κοπτική και ραπτική, η μαγειρική, η πλυντική κτλ. Ο χαρακτηρισμός "οικοκυρική" παραπέμπει περισσότερο στη χειρωνακτική πλευρά του έργου της γυναίκας στον οίκο, ενώ, τουλάχιστον σύμφωνα με τα εγχειρίδια του 19ου αιώνα, η διδασκαλία της οικιακής οικονομίας αφορούσε επίσης, λίγο ή πολύ, τα διοικητικά της καθήκοντα1.

Η έμφαση στη διοικητική διάσταση του έργου της οικοδέσποινας δεν αποκλείει τις πρακτικές γνώσεις του νοικοκυριού, ούτε μαρτυρεί αμφισβήτηση της χρησιμότητάς τους. Με εξαίρεση το Ζύγουρα, οι συγγραφείς του 19ου αιώνα, παράλληλα με τις γυναικείες αρετές και τις γενικές αρχές της διεύθυνσης του οίκου, υπάγουν στην οικιακή οικονομία και αυτές τις γνώσεις. Η Πραγματεία και η Αγλαΐα Πρεβεζιώτου μάλιστα δίνουν ιδιαίτερο βάρος σε αυτόν τον τομέα. Αλλά και ο Ζύγουρας, που αποκλείει τις πρακτικές οδηγίες και τις συνταγές από την "επιστήμη της οικονομίας", θεωρεί δεδομένη την εξοικείωση των γυναικών με τις λεπτομέρειες κάθε "χρήσιμης" οικιακής εργασίας. Το πρότυπο της καλής οικοδέσποινας εμπεριέχει πάντοτε το πρότυπο της καλά καταρτισμένης και εργατικής νοικοκυράς. Ακόμα και όταν υποβαθμίζεται ή αποσιωπάται, η τεχνική όψη των καθηκόντων της οικοδέσποινας είναι παρούσα. Επιπλέον η έμφαση τόσο σε αυτήν όσο και στη 

——————————————

1. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι οι απόφοιτες της Χαροκοπείου που εργάζονται σήμερα ή που είχαν παλαιότερα εργαστεί στη μέση εκπαίδευση θεωρούν ότι ο τίτλος "οικοκυρικά" μειώνει το μάθημα και την ειδικότητά τους, γιατί παραπέμπει στη διδασκαλία των επιμέρους πρακτικών εργασιών του οίκου: "Σημαίνει κουμπότρυπες", όπως μας είπε χαρακτηριστικά μια καθηγήτρια. Αντίθετα προτιμούν τον όρο "οικιακή οικονομία", γιατί θεωρούν ότι φέρει το κύρος της "επιστημονικής" προσέγγισης, που πιστεύουν ότι επιδέχεται και απαιτεί η διοίκηση του οίκου, χωρίς να αποκλείει την τεχνική της οικιακής εργασίας από το πεδίο της διδασκαλίας. Ενδεικτικό εξάλλου της προτίμησης για τον όρο αυτό και της σημασίας του είναι το γεγονός ότι η μετατροπή της Χαροκοπείου από Ανωτέρα σε Ανωτάτη Σχολή το 1954 (Νόμος 1785 της 19/25 Απριλίου 1954) συνέπεσε με τη μετωνομασία της από Οικοκυρική Σχολή σε Σχολή Οικιακής Οικονομίας.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/251.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διοικητική και την ηθική όψη του έργου της υπαγορεύονται, φανερά ή συγκαλυμμένα, από την ίδια αρχή - την αναγωγή της ανάθεσης της φροντίδας του οίκου στις γυναίκες σε συστατικό στοιχείο του γυναικείου προορισμού. Στον προορισμό αυτό βέβαια υπάγεται και η συμπαράσταση προς τους πάσχοντες, που συμπεριλαμβάνουν στα καθήκοντα της οικοδέσποινας τα εγχειρίδια του 19ου αιώνα και που η Βαρουξάκη θεωρεί μέρος του έργου της ως φρουρού της υγείας της οικογένειας.

Τα εγχειρίδια πάντοτε απευθύνονται στις αναγνώστριες κυρίως με βάση το φύλο τους, και οι επιταγές τους διατυπώνονται έτσι ώστε να φαίνονται γενικά χρήσιμες και εφαρμόσιμες. Τα εγχειρίδια του 19ου αιώνα αναφέρονται κυρίως στη διεύθυνση ενός σπιτιού με υπηρετικό και παιδαγωγικό προσωπικό, και οι συγγραφείς τους θεωρούν ότι η εργασία της οικοδέσποινας πρέπει να αποβλέπει όχι μόνο στον εξωραϊσμό του οίκου και της εικόνας της οικογένειας, αλλά και στην κατάκτηση της οικιακής ευδαιμονίας, που εξαρτάται εν μέρει ή πλήρως από τη σωστή διαχείριση του οικογενειακού πλούτου. Αν κρίνουμε από τις γραπτές εκδοχές της, στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων αφορά κυρίως τη συντήρηση, τον εξωραϊσμό και την εξυγίανση του νοικοκυριού. Το πρότυπο του οίκου που προβάλλεται στα παλαιότερα εγχειρίδια ανταποκρίνεται περισσότερο στα χαρακτηριστικά και τις λειτουργίες του αστικού ή μεγαλοαστικού σπιτιού, ενώ το πρότυπο των νεότερων, και ιδιαίτερα της Βαρουξάκη και της Πράτσικα, θυμίζει περισσότερο την εικόνα του μικροαστικού σπιτιού.

Γενικά πάντως, όσο μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στις γενικές αρχές που πρέπει να ακολουθεί η οικοδέσποινα στην εργασία της και στις γυναικείες αρετές και όσο περισσότερο προβάλλεται η "οικουμενικότητά" τους τόσο ευκολότερα συγκαλύπτεται ο ταξικός χαρακτήρας των επιταγών της οικιακής οικονομίας. Αντίστροφα, όσο μεγαλύτερη είναι η έμφαση στην τεχνική της οικιακής εργασίας τόσο δυσκολότερο είναι να διατυπωθούν οι πρακτικές οδηγίες και συνταγές έτσι ώστε να φαίνονται χρήσιμες σε όλες τις γυναίκες, ανεξάρτητα από την οικοσκευή και την κατοικία που 

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/252.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διαθέτουν. Γιατί οι οδηγίες που αφορούν εξειδικευμένες εργασίες περιλαμβάνουν απαραίτητα συγκεκριμένες αναφορές σε αυτά τα ταξικά προσδιορισμένα δεδομένα. Βέβαια η γκάμα των εργασιών στις οποίες αναφέρονται οι πρακτικές οδηγίες που παραθέτουν η Poetz, η Βαρουξάκη και η Πράτσικα περιλαμβάνει από τη φροντίδα για καθημερινά και διαδεδομένα αντικείμενα (π.χ. κρεβάτια, στρωσίδια κτλ.) μέχρι τη φροντίδα για είδη πολυτελείας (π.χ. πίνακες, γούνες κτλ.), με αποτέλεσμα στο σύνολό τους τα εγχειρίδια να μην προϋποθέτουν τα δεδομένα που χαρακτηρίζουν την κατοικία και την οικοσκευή μιας ορισμένης κοινωνικής τάξης, αλλά να προβάλλουν την οικιακή εργασία αυτή καθαυτή ως το κυριότερο καθήκον όλων των γυναικών.

Στην Ευρώπη και την Αμερική η διάδοση το 19ο και τον 20ό αιώνα στα μεσαία στρώματα του προτύπου της γυναίκας που έχει μοναδική και αποκλειστική απασχόληση το νοικοκυριό και του προτύπου του οίκου που λειτουργεί χωρίς τη βοήθεια υπηρετικού προσωπικού συνδέεται με την ανάπτυξη του καπιταλισμού, που έδωσε στους υπηρέτες τη δυνατότητα να αναζητήσουν δουλειά στη βιομηχανία και να ανεξαρτητοποιηθούν από τους εργοδότες τους. Προηγουμένως «ούτε η εργάτρια, που ήταν ταυτόχρονα νοικοκυρά και εργαζόμενη, ούτε η μεσοαστή οικοδέσποινα, που διέθετε έναν αριθμό υπηρεσιών για την απαστράπτουσα ατμόσφαιρα του πλούσιου σπιτιού της, εικονογραφούσαν την τρέχουσα εικόνα της "συνολικής" νοικοκυράς, που πιστεύει ότι το μοναδικό της καθήκον είναι η φροντίδα του σπιτιού της»1.

Είναι μάταιο να αναζητήσουμε στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα και των πρώτων του 20ού οικονομικές και κοινωνικές διαδικασίες αντίστοιχες με εκείνες που συνετέλεσαν στη διάδοση του προτύπου της "συνολικής" νοικοκυράς στην Ευρώπη και την Αμερική. Δεν μπορούμε να μιλήσουμε ούτε για εκβιομηχάνιση ούτε βέβαια για κατάργηση του θεσμού της 

——————————————

1. Βλ. Αναστασία Λαδά, "Μύθοι και πραγματικότητες: το 'ιδανικό σπίτι'. Ο ρόλος της κατοικίας στην κατά φύλα διαίρεση του χώρου", ό.π., σ. 48.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/253.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

υπηρέτριας, που επέζησε τουλάχιστον μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του '60. Τα πρότυπα της γυναίκας που κυριαρχούν στα εγχειρίδια της Βαρουξάκη και της Πράτσικα πλησιάζουν περισσότερο την εικόνα της "συνολικής" νοικοκυράς από ό,τι τα πρότυπα που προβάλλουν οι έλληνες συγγραφείς του 19ου αιώνα, και ιδιαίτερα ο Ζύγουρας και η Λεοντιάς. Το ότι εκείνοι τονίζουν περισσότερο τη διοικητική διάσταση των καθηκόντων της οικοδέσποινας και αναφέρονται στην παρουσία υπηρετών συνδέεται οπωσδήποτε με το γεγονός ότι έζησαν και εργάστηκαν σε εξωελλαδικές κοινότητες, όπου τα αστικά και μεγαλοαστικά πρότυπα ήταν περισσότερο διαδεδομένα από ό,τι στην Ελλάδα, και αρχικά τουλάχιστον προόριζαν τα βιβλία τους για τις γυναίκες αυτών των κοινοτήτων.

Η έμφαση της Βαρουξάκη και της Πράτσικα στην τεχνική της οικιακής εργασίας ανταποκρίνεται σε μεγάλο βαθμό στη γενικότερη κατεύθυνση που δίνεται στη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων αυτή την εποχή. Το ιδεώδες που επιδιώκουν τα εγχειρίδια, η μετάδοση πρακτικών γνώσεων που χρησιμεύουν στην εύρυθμη λειτουργία του νοικοκυριού, δεν είναι νέο. Την αναγκαιότητα των "χρήσιμων" γνώσεων είχαν επισημάνει πολύ νωρίτερα όλοι όσοι είχαν επικρίνει τα ανώτερα παρθεναγωγεία για το βάρος που έδιναν στα "διακοσμητικά" μαθήματα. Η Καλλιρρόη Παρρέν είχε θέσει επανειλημμένα το αίτημα της συστηματικής κατάρτισης στα καθήκοντα του οίκου, στη γενικότερη διεκδίκηση να διευρυνθεί και να γενικευτεί η γυναικεία εκπαίδευση.

Στον 20ό αιώνα πάντως το αίτημα να κατευθυνθεί η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων σε "χρήσιμα" έργα αποκτά έναν σαφέστερο ταξικό χαρακτήρα, καθώς συνδέεται με την εξιδανίκευση της νοικοκυροσύνης και με την απέχθεια προς το πρότυπο της γυναίκας-κούκλας, Η διάδοση του τελευταίου θεωρήθηκε αποτέλεσμα του ότι η δευτεροβάθμια εκπαίδευση ήταν σε μεγάλο βαθμό προνόμιο των κοριτσιών που προέρχονταν από εύπορες οικογένειες, και συνεπώς ανταποκρινόταν στις ανάγκες της δικής τους κοινωνικής τάξης. Αντίστοιχα, ο προσανατολισμός στη "νοικοκυροσύνη" συνδέθηκε με το αίτημα να διευρυνθεί η γυναικεία εκπαίδευση

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/254.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

και να ανταποκριθεί στις ανάγκες των κοριτσιών που προέρχονταν από οικογένειες με μεσαία ή χαμηλά εισοδήματα ή που ζούσαν στο χωριό.

Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1911 η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ίδρυσε Οικοκυρικό τμήμα όπου οι μαθήτριες του Παρθεναγωγείου και του Διδασκαλείου της Αθήνας μπορούσαν να διδαχτούν οικιακές εργασίες: μαγειρική, νοσηλεία, βρεφοκομία και κοπτική-ραπτική. Την ίδια εποχή η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία δημιούργησε ειδικά εργαστήρια για την πρακτική άσκηση των μαθητριών στα "οικοκυρικά". Το γεγονός αυτό αποτέλεσε καινοτομία. Τα περισσότερα σχολεία δε διέθεταν βέβαια τέτοιες εγκαταστάσεις -και δε διαθέτουν ούτε σήμερα. Έτσι γενικά η πρακτική κατεύθυνση στη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων αφορούσε μόνο το περιεχόμενο των γνώσεων που διδάσκονταν, ενώ για την πλειοψηφία των μαθητριών η δυνατότητα πρακτικής εξάσκησης στην τάξη περιοριζόταν στα εργόχειρα και τη ραπτική. Με εξαίρεση την κοπτική και ραπτική, τα μαθήματα του Οικοκυρικού τμήματος ανέλαβε η Ειρήνη Πράτσικα. Στην έκθεση των πεπραγμένων της προς το Διοικητικό Συμβούλιο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας διευκρινίζει: "[...] [Ε]πεδίωξα προ παντός να εξυψώσω την οικιακήν εργασίαν εν τη συνειδήσει της ευπλάστου νεολαίας [...] να εμφυσήσω εις την ψυχήν της την αγάπην και την υπόληψιν προς την εργασίαν ταύτην, να πείσω περί της μεγίστης χρησιμότητος των οικοκυρικών έργων, καλώς, τελείως και σκοπίμως εκτελουμένων"1.

Στο μάθημα των οικιακών εργασιών οι μαθήτριες της Η' τάξης του Αρσακείου και των εξωτερικών σχολείων διδάχτηκαν πώς να εκτελούν εργασίες παρόμοιες με αυτές που περιγράφει η Πράτσικα στο βιβλίο της. Σκοπός του μαθήματος ήταν "η ειδικωτέρα απόκτησις δεξιότητος περί την άσκησιν των έργων τούτων, η τελεία

——————————————

1. Ειρήνη Π. Πράτσικα, "Έκθεσις περί των οικιακών μαθημάτων προς το Σεβ. Διοικητικόν Συμβούλιον της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας", Τα του Διοικητικού Συμβουλίου της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας πεπραγμένα κατά το έτος 1911-1912, Αθήναι 1913, σ. 43.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/255.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

22. Εργαλεία του νοικοκυριού

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/256.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εκμάθησις και εκτέλεσις αυτών υπό έποψιν πρωτίστως υγιεινήν, μεθοδικήν δε και πρακτικήν άμα". Στην περιγραφή του μαθήματος της μαγειρικής διαφαίνεται καθαρά η πρόθεση της Πράτσικα να συμβάλει στον ευπρεπισμό και την εξυγίανση του νοικοκυριού: "[...] [Έ]θηκα ως βάσιν την Ελληνικήν μαγειρικήν και δή την λαϊκήν, αποβλέπουσα να μορφώσω ουχί μαγειρίσσας κατ' επάγγελμα, αλλ' οικοκυράς ικανάς να παρασκευάζωσι την τροφήν των οικογενειών των εύγευστον, θρεπτικήν και οικονομικήν. Οφείλομεν δε πρωτίστως την Ελληνικήν μαγειρικήν να λάβωμεν ως βάσιν, διότι αύτη ανταποκρίνεται εις τας έξεις του λαού μας και εις την ευρείαν ποικιλίαν των τροφίμων της χώρας μας, αλλά την μαγειρικήν ταύτην βελτιωμένην υπό υγιεινής απόψεως, καθαράν δε από επιδράσεις της τουρκικής κληρονομιάς, τόσον επιβλαβούς δι' οργανισμούς πεπολιτισμένης κοινωνίας και ασυμβιβάστου προς το θερμόν κλίμα της πατρίδος μας"1. Για να επιτευχθούν τα αποτελέσματα αυτά οι μαθήτριες εκτός από τη μαγειρική διδάχτηκαν πώς να υπολογίζουν τη θρεπτική αξία των γευμάτων που παρασκεύαζαν και πώς να υπολογίζουν τη χρηματική αξία τους προκειμένου να εξοικονομούν χρήματα2.

Το ιδεώδες της νοικοκυροσύνης κυριαρχεί στις μεταρρυθμιστικές προτάσεις, χωρίς να αμφισβητούνται ριζικά οι στόχοι της γυναικείας εκπαίδευσης, όπως είχαν τεθεί στο 19ο αιώνα, με προοπτική να οργανωθεί μια εκπαίδευση προσιτή στις μαθήτριες και αποτελεσματική ως προς τα οικιακά τους καθήκοντα. Το ιδεώδες αυτό συμπεριλαμβάνεται επίσης στα ριζοσπαστικά οράματα των μεταρρυθμιστών και των φεμινιστριών, που διεκδικούσαν την εξομοίωση της γυναικείας εκπαίδευσης με την ανδρική και θεωρούσαν τη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων το μοναδικό σημείο ως προς το οποίο έπρεπε να διαφοροποιείται.

Η έμφαση στην τεχνική της οικιακής εργασίας που αποτυπώνεται

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 45.

2. Σ. Γαλάτης, ό.π., σ. 479, Ειρ.  Γουλιμή, ό.π., σ. 735.

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/257.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

στα εγχειρίδια της Πράτσικα και της Βαρουξάκη εναρμονίζεται με το γενικότερο αίτημα να προσανατολιστεί η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων στις ανάγκες της πλειοψηφίας. Η αντίληψη ότι έπρεπε να καλλιεργηθεί το ιδεώδες της νοικοκυροσύνης δεν αμφισβητήθηκε, καθώς διευρύνονταν σταδιακά και διστακτικά οι ίδιοι οι στόχοι της γυναικείας εκπαίδευσης. Η μεγαλύτερη προβολή αυτού του ιδεώδους μάλιστα ίσως οφείλεται στο ότι η σύνθετη έννοια του γυναικείου προορισμού στην οποία θεμελιωνόταν η πλήρης διαφοροποίηση της γυναικείας εκπαίδευσης από την ανδρική άρχισε να χάνει σιγά σιγά την ισχύ της. Η νοικοκυροσύνη αναδεικνυόταν το κυριότερο "γυναικείο" προσόν, ενώ η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων περιοριζόταν στην καθοδήγηση των μαθητριών στην οικιακή εργασία, την ελάχιστη κοινή υποχρέωση των γυναικών στην οικογένεια. Παράλληλα, καθώς η γυναικεία εκπαίδευση απομακρυνόταν από τον αρχικό της στόχο, τη μόρφωση των μελλοντικών μητέρων, συζύγων και οικοδεσποινών, η προετοιμασία των μαθητριών για τα καθήκοντα του οίκου θεωρήθηκε ειδικός τομέας που δεν επικαλυπτόταν αναγκαστικά με την υπόλοιπη σχολική διδασκαλία. Αντίστοιχα, για τους μεταρρυθμιστές και τις φεμινίστριες η ιδιότητα της νοικοκυράς δεν απέκλειε ούτε εμπόδιζε την ιδιότητα της εργαζόμενης, αλλά οι δύο ιδιότητες έπρεπε να συνδυάζονται αρμονικά.

To γεγονός ότι οι συγγραφείς των εγχειριδίων αποσιωπούν ζητήματα που αφορούν τη θέση των γυναικών στην κοινωνία γενικότερα και ιδιαίτερα τη δυνατότητά τους για βιοποριστική εργασία αποτελεί ένδειξη ότι τα θέματα της σχετικής διδασκαλίας έχουν εξειδικευτεί. Ενδεχομένως επίσης μαρτυρεί την πρόθεση των συγγραφέων να αντισταθμίσουν τις επιπτώσεις που είχε η απομάκρυνση της γυναικείας εκπαίδευσης από το ιδεώδες της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας. Οπωσδήποτε είναι χαρακτηριστικό ότι μολονότι δεν αμφισβητείται η αναγκαιότητά της, στον 20ό αιώνα η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων δε συγκεντρώνει πια το ενδιαφέρον ανδρών και μάλιστα επιστημόνων όπως ήταν o Ζύγουρας, λογίων γυναικών όπως η Λεοντιάς ή πρωτοπόρων του

17

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/258.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

γυναικείου κινήματος όπως η Παρρέν. Ενώ οι "έμφυτες" κλίσεις των γυναικών εξακολουθούν και θα εξακολουθήσουν για πολύ ακόμα να θεωρούνται δεδομένες, το αίτημα της κοινωνικής αναγνώρισης του έργου της οικοδέσποινας, της βελτίωσης της απόδοσής της και της υπαγωγής του οίκου στον έλεγχό της δεν έχει πια την αιχμή που είχε την εποχή της πρώτης φάσης της γυναικείας αμφισβήτησης, Στις αρχές του 20ού αιώνα οι εκπρόσωποι του φιλανθρωπικού φεμινισμού στρέφονται στην εξυγίανση και τον εκπολιτισμό του "λαού" -προτεραιότητες που φαίνεται να συμμερίζονται και οι συγγραφείς των εγχειριδίων-, ενώ η προετοιμασία για τα καθήκοντα του οίκου αποτελεί έλασσον θέμα για τις φεμινίστριες που λίγο αργότερα θα διεκδικήσουν τη μισθωτή εργασία και την ψήφο. Το ενδιαφέρον για τη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων λοιπόν περιορίζεται στις "ειδικούς" και η διδασκαλία εξειδικεύεται αντίστοιχα. Τέλος η δυνατότητα, τουλάχιστον επίσημα, να συμπεριλάβει η διδασκαλία αυτή γενικότερα επίκαιρα ή επίμαχα ζητήματα απομακρύνεται οριστικά με την υπαγωγή της προετοιμασίας των κοριτσιών για τα καθήκοντα του οίκου στον έλεγχο του κράτους, δηλαδή με τη δημιουργία δημόσιων δευτεροβάθμιων σχολείων θηλέων.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/259.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Στο 19ο αιώνα η απάντηση στο ζήτημα του πόση και τι είδους εκπαίδευση έπρεπε να δίνεται στα κορίτσια αναζητήθηκε καταρχήν στις απαιτήσεις του γυναικείου προορισμού που ανάγονταν στις έμφυτες, βιολογικές και ψυχολογικές ιδιότητες των γυναικών. Η γυναικεία φύση απαγόρευε την πρόσβαση των κοριτσιών στη σχολική γνώση που θεωρούνταν κατάλληλη για τα αγόρια, και υπαγόρευε να διδάσκονται μαθήματα που θα συντελούσαν, άμεσα ή έμμεσα, στη βελτίωση της απόδοσής τους στον οίκο -με την προϋπόθεση συνήθως ότι η ποσότητα και αυτής της διδασκαλίας δε θα έφτανε στα όρια της υπερβολής.

Η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων αφορούσε τα ρητά καθήκοντα της οικοδέσποινας. Καθώς το έργο της συνδεόταν και επικαλυπτόταν με το έργο της συζύγου και της μητέρας και συναποτελούσε μαζί τους τον πυρήνα των γυναικείων επιδόσεων, η εκπαίδευση στα του οίκου εξαρτήθηκε αμεσότερα ίσως από κάθε σχολική διδασκαλία από την ιδεολογία που ορίζει ή αναζητά τα πρότυπα των φύλων. Αφορούσε τη γυναικεία υπόσταση όχι μόνο γιατί συγκροτήθηκε με βάση κάποιες εκτιμήσεις σχετικά με τα χαρακτηριστικά της υπόστασης αυτής, αλλά και γιατί ανέλαβε να καλλιεργήσει συνήθειες και στάσεις που αναγνωρίζονταν ως οι ακριβείς εκφάνσεις της.

Η παιδεία στα του οίκου υπαγορεύτηκε από τη φύση. Η πεποίθηση ότι αυτή έχει προικίσει τις γυναίκες με ορισμένες ιδιαίτερες κλίσεις επέβαλε να συμμορφώνονται τα κορίτσια με τα πρότυπα

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/260.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

που τις σηματοδοτούν και νομιμοποίησε το να εκπαιδεύονται στα του οίκου ακριβώς σαν να μην είχαν καμιά ιδιαίτερη έφεση σε αυτά.

Η επίκληση της φύσης πάντως δε στάθηκε αρκετή για να ρυθμιστούν τα θέματα της γυναικείας εκπαίδευσης γενικά ούτε της διδασκαλίας των οικιακών καθηκόντων ειδικότερα. Γιατί θεμελίωνε επιχειρήματα που αποδέχονταν μεν το έργο της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας ως την πεμπτουσία του γυναικείου προορισμού, διαφοροποιούνταν όμως ως προς το περιεχόμενο που απέδιδαν στη σχετική εκπαίδευση, αλλά και ως προς τις δυνατότητες που αναγνώριζαν στις γυναίκες να επεκτείνουν τη δραστηριότητά τους εκτός του οίκου. Έτσι μέσα από τους προβληματισμούς για τη γυναικεία εκπαίδευση και για το γυναικείο ζήτημα γενικότερα, η φύση διαγράφεται ως το πεδίο στο οποίο μετατοπίζονται επιλογές και προθέσεις για να αποτελέσουν κατόπιν τις "αποδείξεις" έγκυρων επιχειρημάτων. Η φύση αναδεικνύεται πηγή αδιάβλητων συμπερασμάτων για την κοινωνία, αφετηρία και κριτήριο του θεμιτού και του εφικτού διαφόρων πρακτικών και οραμάτων, αλλά και πεδίο σύγκρουσης.

Αν και επέτρεπε διαφοροποιήσεις ως προς τις επιμέρους απαιτήσεις του γυναικείου προορισμού με όλες τις πολιτικές προεκτάσεις που συνεπάγονταν, η επίκληση της φύσης προϋπέθετε την ενότητα του γυναικείου φύλου. Η εμμονή στην ενότητα αυτή απομάκρυνε τη δυνατότητα να κατηγοριοποιηθούν οι γυναίκες σύμφωνα με ταξικά κριτήρια και καθιστούσε αυτονόητη την εκτίμηση ότι η γυναικεία εκπαίδευση και ειδικότερα η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων έπρεπε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες όλων των γυναικών. Η εμμονή στη ενότητα του γυναικείου φύλου είναι εντυπωσιακή, τη στιγμή μάλιστα που η κοινωνική τάξη ήταν καθοριστικός παράγοντας για τη δυνατότητα των κοριτσιών να συνεχίσουν τις σπουδές τους μετά το δημοτικό, εφόσον ως το 1914 τα δευτεροβάθμια σχολεία θηλέων ήταν ιδιωτικά. Στο 19ο αιώνα είναι χαρακτηριστική η επικάλυψη αφενός μεταξύ των σχολικών γνώσεων που απευθύνονταν στις κόρες εύπορων οικογενειών προκειμένου να βελτιώσουν την απόδοσή τους στον οίκο και σε υποψήφιες δασκάλες που

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/261.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

θα προετοίμαζαν τις μελλοντικές συζύγους, μητέρες και οικοδέσποινες, και αφετέρου των γνώσεων που παρείχαν φιλανθρωπικά σωματεία και οργανώσεις σε φτωχές κοπέλες που έπρεπε να μάθουν μια τέχνη. Σε μεγάλο βαθμό η διδασκαλία αυτή αγνόησε τις καθημερινές πρακτικές που επικρατούσαν στα σπίτια προϋπέθεσε δηλαδή είτε ένα κενό που έπρεπε να πληρωθεί είτε συνήθειες και ήθη που είχαν ανάγκη εξωραϊσμού. Το ότι καλλιέργησε αστικά πρότυπα δεν πρέπει να επισκιάσει, τη σημασία της πεποίθησης όσων εργάστηκαν για τη διάδοσή της ότι σε γενικές γραμμές ήταν κατάλληλη για όλες τις γυναίκες. Άλλωστε η αντίληψη ότι o τρόπος της ζωής και οι αξίες των αστών μπορούν και πρέπει να διαδοθούν στα λαϊκά στρώματα, που ζουν είτε λίγο πολύ στο κενό είτε σε μια ανάξια λόγου κουλτούρα, είναι συστατικό στοιχείο της αστικής ιδεολογίας. Αντίστοιχα, η επισήμανση του ταξικού χαρακτήρα της εκπαίδευσης στα του οίκου, που άρχισε να διατυπώνεται συστηματικότερα στον 20ό αιώνα, συνοδευόταν συχνά από μεταρρυθμιστικές προτάσεις που επικαλούνταν ένα εξιδανικευμένο λαϊκό ήθος, από το οποίο θα έπρεπε να αντλεί η σχετική διδασκαλία προς όφελος και πάλι όλων των γυναικών.

Από το 19ο αιώνα η ανάγκη να ανταποκρίνεται η εκπαίδευση στα του οίκου στο γυναικείο προορισμό και η αναγωγή του προορισμού αυτού στη φύση έδωσαν μια ιδιαίτερη σκοπιμότητα στην τάση για τυπολατρία που χαρακτήριζε την εκπαίδευση γενικά και επέβαλαν να ρυθμιστεί η σχετική διδασκαλία με μεγάλη προσοχή. Ταυτόχρονα όμως έκαναν μια τέτοια ρύθμιση προβληματική και δύσκολη ευθύς εξαρχής, εφόσον συνέβαλαν αναγκαστικά στο να φορτίζεται ιδεολογικά η κάθε λεπτομέρειά της. Έτσι το γεγονός ότι το κράτος δεν έκανε τίποτα για να προωθήσει την εκπαίδευση στα του οίκου έως ότου το αίτημα της συστηματικής προετοιμασίας των κοριτσιών για τον ιδιαίτερο προορισμό τους είχε ήδη αρχίσει να χάνει την αιχμή του μαρτυρεί ίσως, εκτός από τη γνωστή αδιαφορία του για τη γυναικεία εκπαίδευση γενικά, και κάποια αμηχανία τουλάχιστον στην αντιμετώπιση εκείνης της όψης της που θα έπρεπε να ανταποκρίνεται αμεσότερα στις έμφυτες 

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/262.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

κλίσεις των γυναικών και να διασφαλίζει τη σωστή έκφρασή τους.

Η ιστορία της εκπαίδευσης στα του οίκου θυμίζει κάπως την τύχη της ίδιας της οικιακής εργασίας, που όσο περισσότερο εξυμνείται από επίσημα χείλη τόσο περισσότερο βυθίζεται στην αφάνεια. Στο μεγαλύτερο μέρος της περιόδου που εξετάσαμε η προετοιμασία για τα καθήκοντα του οίκου αποτέλεσε κεντρικό στόχο της γυναικείας εκπαίδευσης, που ήταν στο σύνολό της περιθωριακή. Όταν επιτέλους δόθηκε στα κορίτσια η δυνατότητα να φοιτήσουν στο γυμνάσιο, η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων μπήκε στο περιθώριο μιας εκπαιδευτικής κατεύθυνσης που κατά τα άλλα, τυπικά τουλάχιστον, δε λάβαινε υπόψη το φύλο των διδασκομένων.

Οι δύο προσεγγίσεις προδίδουν διαφορετικές αντιλήψεις για το βαθμό και τον τρόπο που η αποστολή της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας καθορίζει την κοινωνική υπόσταση των γυναικών. Ωστόσο η τομή μεταξύ τους δεν είναι σαφής ή απόλυτη, όχι μόνο γιατί οι δύο αυτές προσεγγίσεις συμπίπτουν χρονικά (τα πρώτα γυμνάσια θηλέων ιδρύονται ταυτόχρονα με τα αστικά σχολεία, ενώ το 1929 το κράτος διασφαλίζει τη συνέχεια της "διακοσμητικής" εκπαίδευσης δημιουργώντας τα ανώτερα παρθεναγωγεία), αλλά κυρίως γιατί επικαλύπτονται ως προς τις προθέσεις από τις οποίες εκπορεύονται και τα πρότυπα που καλλιεργούν. Η είσοδος των κοριτσιών στο γυμνάσιο αποτέλεσε σημαντικό βήμα για την τυπική τουλάχιστον εξομοίωσή τους με τους μαθητές και πολλαπλασίασε τις ευκαιρίες τους για εξωοικιακή απασχόληση. Δεν προϋπέθετε όμως ούτε συνεπαγόταν την αναίρεση των ειδικών καθηκόντων που απορρέουν από το φύλο τους, ούτε την αμφισβήτηση της ανάθεσης της φροντίδας του οίκου στις γυναίκες.

Η προσέγγιση της διδασκαλίας των οικιακών καθηκόντων ως κύριου στόχου της γυναικείας εκπαίδευσης και ως μικρού μέρους μιας σχολικής κατεύθυνσης κατά τα άλλα κοινής για αγόρια και κορίτσια, αντιστοιχεί σε δύο διαδοχικές τάσεις της γυναικείας αμφισβήτησης. Η πρώτη διεκδίκησε τον έλεγχο του οίκου, την "εξύψωση" και την κοινωνική αναγνώριση της οικοδέσποινας μέσω της παιδείας, χωρίς ωστόσο να παραιτείται από το αίτημα της 

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/263.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

πολύπλευρης μόρφωσης και της συμμετοχής στην έμμισθη εργασία. Η δεύτερη διεκδίκησε την ισοπολιτεία και την ένταξη στην παραγωγή, χωρίς να αμφισβητήσει την αρμοδιότητα των γυναικών στα του οίκου. Στην πρώτη περίπτωση ρητή και τονισμένη, στη δεύτερη άρρητη, η έννοια της γυναικείας φύσης αποτέλεσε το συνδετικό κρίκο μεταξύ δύο τρόπων αντίστασης των γυναικών, που διεκδικούν αντίστοιχα την ιδιαιτερότητα σε σχέση με τους άνδρες και την ισότητα με αυτούς.

Με τη διεύρυνση των στόχων της γυναικείας εκπαίδευσης, στο επίπεδο των προθέσεων τουλάχιστον, το ζήτημα της εκπαίδευσης στα του οίκου έχασε τη σημασία που είχε παλαιότερα. Πάντως, αν και η διδασκαλία των σχετικών μαθημάτων έχασε και αυτή την ηγεμονική θέση που κατείχε στα προγράμματα των παρθεναγωγείων του 19ου αιώνα, παρέμεινε συστατικό στοιχείο της γυναικείας εκπαίδευσης σε όλες τις εκδοχές της και, εφόσον καλλιεργούσε πάντοτε την έφεση των μαθητριών στα του οίκου, εξακολούθησε να υπηρετεί τις ίδιες αξίες. Ωστόσο, καθώς αποσυνδέθηκε από γενικότερα ζητήματα που αφορούσαν την υπόσταση και τον προορισμό των γυναικών, παραμένοντας όμως θεμελιωμένη σε άρρητες και γι' αυτό το λόγο υπεράνω αμφισβήτησης αναγωγές στη φύση, συρρικνώθηκε στην τεχνική της οικιακής εργασίας.

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/264.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/265.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Σελ. 265
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 246
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    αποβλέπουν στην απλοποίηση των εργασιών για ένα ευρύ κοινό: "Ως προς τα διάφορα μέσα προς καθαρισμόν των πολλών και ποικίλων οικιακών αντικειμένων, εξέλεξα τας πλέον απλάς και πρακτικάς μεθόδους, ίνα ο καθαρισμός και η διατήρησις αυτών καταστή όσον το δυνατόν ευκολωτέρα, ούτως ώστε ου μόνον αι μαθήτριαι, αλλά και πάσα οικοκυρά επιθυμούσα να περιποιήται το σπήτι της, να ευρίσκη πολλάς και ωφελίμους συμβουλάς"1.

    Από την οικιακή οικονομία στα οικοκυρικά

    Μολονότι, δε γνωρίζουμε αν ο Οδηγός της Οικοδεσποίνης της Helma Poetz χρησιμοποιήθηκε ως σχολικό εγχειρίδιο, μπορούμε να θεωρήσουμε τις πολλαπλές επανεκδόσεις του από το Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων ένδειξη της απήχησής του στο ελληνικό κοινό. Τα βιβλία της Βαρουξάκη και της Πράτσικα βασίζονται οπωσδήποτε στη διδακτική εμπειρία των συγγραφέων και πιθανότατα χρησιμοποιήθηκαν σε σχολεία θηλέων και εκτός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε ότι το περιεχόμενο των βιβλίων που εξετάσαμε είναι ενδεικτικό των τάσεων που επικράτησαν στη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

    Η Πράτσικα εξετάζει τον οίκο κυρίως ως χώρο εργασίας της γυναίκας και θεωρεί την καθαριότητα πρωταρχική φροντίδα της νοικοκυράς. Για την Poetz ο οίκος είναι επιπλέον ο καθρέφτης της ευπρέπειας της οικογένειας, η οποία εξαρτάται επίσης από τη συμμόρφωση των μελών της οικογένειας σε ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς. Πιο σύνθετη είναι η έννοια του οίκου στο εγχειρίδιο της Βαρουξάκη. Ο οίκος είναι πάνω απ' όλα το προπύργιο της υγιεινής. Ταυτόχρονα όμως είναι οικονομική μονάδα, τόπος όπου διαδραματίζονται οι οικογενειακές σχέσεις και διαπαιδαγωγούνται τα παιδιά -ιδίως οι μελλοντικές μητέρες και οικοδέσποινες- και μέρος

    ——————————————

    1. Στο ίδιο, σ. 4.