Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 33-52 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/33.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΤΕΧΝΕΣ:

ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΡΓΟΧΕΙΡΑ

Η θέση των "γυναικείων τεχνών" στη γυναικεία εκπαίδευση

Οι λέξεις "χειροτεχνήματα" και "εργόχειρα" χρησιμοποιούνταν σχεδόν ως συνώνυμες στα σχολικά προγράμματα των κοριτσιών. Στα ομώνυμα μαθήματα οι μαθήτριες ασκούνταν κυρίως στις "γυναικείες τέχνες" της ραπτικής, του κεντήματος και του πλεξίματος, Τα χειροτεχνήματα ωστόσο μπορούσαν να περιλαμβάνουν επιπλέον εργασίες. Η Αικατερίνη Βαρουξάκη, που φοίτησε στο Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα, θυμάται: "Μανθάνομεν τόσα είδη χειροτεχνίας! [...] να εμβαλώνομεν, να ράπτωμεν, να κεντώμεν, να βιβλιοθετώμεν, από ξύλον να κατασκευάζωμεν καθίσματα, τραπεζάκια [...], από ταχυδρομικά δελτάρια διάφορα κυτία διαφόρων χρήσεων [...] από ψάθαν πίλους, πανέρια, κυτία διάφορα"1.

Μαζί με την ανάγνωση, τη γραφή και την αριθμητική, οι μαθήτριες των πρώτων αλληλοδιδακτικών σχολείων διδάσκονταν

——————————————

1. Αικατερίνη Δ. Βαρουξάκη, Μαθητικαί αναμνήσεις, τ. Α', εν Αθήναις 1932, σ. 113.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/34.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

απαραίτητα τις "γυναικείες τέχνες"1: τη ραπτική, το πλέξιμο και το κέντημα. Αυτές οι "τέχνες" συμπεριλήφθηκαν στο πρόγραμμα του Προτύπου Δημοτικού Σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας από τον πρώτο χρόνο της λειτουργίας του (1837)2, με τον τίτλο "χειροτεχνήματα".

Σύμφωνα με το Νόμο ΒΤΜΘ', που εκδόθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου του 1895, σε όλα τα δημοτικά σχολεία θηλέων, τετραετή "κοινά" και εξαετή "πλήρη", έπρεπε να διδάσκονται "πάντα τα κατά τον παρόντα νόμον εν τοις πλήρεσιν ή τοις κοινοίς δημοτικοίς σχολείοις διδασκόμενα μαθήματα, και προσέτι η ραπτική, η ποικιλτική [κέντημα], η πλεκτική, η τέχνη του παρασκευάζειν εδέσματα, και της οικιακής οικονομίας και τάξεως αι στοιχειώδεις γνώσεις"3.

Η άσκηση στα έργα της χειρός ήταν βασικό στοιχείο και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Ο πρώτος κανονισμός του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, που συντάχθηκε το 1842, όριζε ότι οι μαθήτριες θα ασχολούνταν με τα "χειροτεχνήματα" στα διαλείμματα και μετά τα μαθήματά τους, δηλαδή "τας λοιπάς εργασίμους ώρας"4. Σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1849, οι μαθήτριες διδάσκονταν το "εργόχειρον" μία ώρα την ημέρα, ενώ αφιέρωναν το Σάββατο σε "οικιακάς εργασίας"5. Μερικά από τα προγράμματα των επόμενων ετών προέβλεπαν άσκηση στα εργόχειρα "τας λοιπάς εργασίμους ώρας"6, συνήθως

——————————————

1. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 55, 76.

2. Βλ. Εγκαθίδρυσις του σχολείου των κορασίων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, εν Αθήναις 1837, σ. 14-15.

3. Ν. ΒΤΜΘ' "περί στοιχειώδους ή δημοτικής εκπαιδεύσεως", στο Νόμοι και νομοσχέδια περί δημοτικής εκπαιδεύσεως Δ. Πετρίδου και Θ. Π. Διληγιάννη, [1895], σ. 4.

4. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήνησιν 1842, σ. 4-9.

5. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 94-95.

6. Για παράδειγμα, τα προγράμματα του 1851 και του 1857 προβλέπουν

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/35.gif&w=600&h=393 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

5. Μάθημα ραπτικής

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/36.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

όμως αυτή αποτελούσε ειδικό μάθημα. Μεταξύ του 1883 και του 1893 ο χρόνος που αφιερωνόταν στη διδασκαλία του "εργοχείρου" κάλυπτε περίπου το 1/10 έως το 1/8 του συνολικού διδακτικού χρόνου1.

Από τάξη σε τάξη τα εργόχειρα γίνονταν όλο και πιο πολύπλοκα. Έτσι για παράδειγμα, σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1883-1884, οι μαθήτριες της πρώτης τάξης του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας μάθαιναν "ραφή σηματίου (μάρκα), ποίκιλσι [...] (κέντημα), πλέκειν μετά βελονίδος, πλέκειν περιπόδια (κάλτσαις), κομβιότρημα (κομβότρυπα)"· της δευτέρας "ραφή

——————————————

να ασχολούνται οι μαθήτριες με τα χειροτεχνήματα "τας λοιπάς εργασίμους ώρας", ενώ το πρόγραμμα του 1877 προσθέτει στα χειροτεχνήματα τα εργόχειρα και τη ραπτική. Σύμφωνα και με τα τρία μαθήματα, οι μαθήτριες της τελευταίας τάξης ασκούνται επίσης στα της οικιακής οικονομίας στην ίδια βάση. Βλ. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1851, σ. 9-11· Διοργανικός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και Κανονισμός του Παρθεναγωγείου αυτής, εν Αθήναις 1857, σ. 11-14· Κανονισμός των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1877, σ. 3-5.

1. Έτος Συν. διδακτ. χρόνος (ώρες) Εργόχειρα (ώρες)  

1883-84

190

23

1884-85

139

14

1886-87

138

15

1887-88

131

14

1888-89

132

16

1889-90

133

16

1890-91

135

16

1891-92

137

15

1892-93

137

15

Στο πρότυπο δημοτικό σχολείο της Εταιρείας η διδασκαλία των χειροτεχνημάτων κάλυπτε περίπου το 1/10 του συνολικού διδακτικού χρόνου. Για τα προγράμματα των μαθημάτων που διδάσκονταν στα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής από το 1883 ως το 1893 βλ. τα Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και Πεπραγμένα των ετών 1883-1893.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/37.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

χιτωνίου νυκτικού και χιτώνος (υποκαμίσου) μετά ποικίλματος"· της τρίτης "ραφή, ποίκιλσι [...] (κέντημα), επίρραμμα (εμβάλωμα) περιποδίων (καλτσών)"· της τετάρτης "κόπτειν και ράπτειν ανδρικόν και γυναικείον χιτώνα (υποκάμισον) και επίβλημα επί ιματίω"· και της πέμπτης "ιματιουργική (κόπτειν και ράπτειν γυναικεία ιμάτια)". Συνολικά στην πρώτη, δευτέρα, τρίτη και πέμπτη τάξη το "εργόχειρον" διδασκόταν πέντε ώρες την εβδομάδα και στην τετάρτη τρεις ώρες1.

Το πρόγραμμα των τριών τάξεων του ανώτερου παρθεναγωγείου, που εισηγήθηκε το 1889 ο Γ. Θεοτόκης, αφιέρωνε στα "εργόχειρα" 6 ώρες σε σύνολο 30 διδακτικών ωρών. Η "Μητρική γλώσσα" ήταν το μόνο άλλο μάθημα στο οποίο έδινε τόση έμφαση. Αν και σύμφωνα με τα Νομοσχέδια του Θεοτόκη το δίπλωμα του ανώτερου παρθεναγωγείου ήταν προϋπόθεση για να δώσουν οι μαθήτριες εξετάσεις στο διδασκαλείο, το πρόγραμμά του έδινε ιδιαίτερο βάρος στη διδασκαλία των μαθημάτων που θεωρούνταν ότι άρμοζαν ειδικά στο γυναικείο φύλο. Έτσι, εκτός από τα εργόχειρα, περιλάμβανε την οικιακή οικονομία, την υγιεινή, την οικιακή παιδαγωγία, την ωδική, τη γυμναστική και την ιχνογραφία2.

Το 1893, όταν τελικά το παρθεναγωγείο διαχωρίστηκε από το διδασκαλείο, το ωρολόγιο πρόγραμμα όριζε 3 ώρες "χειροτεχνημάτων" για τις πρώτες τέσσερις τάξεις του πλήρους παρθεναγωγείου, σε σύνολο 26, 28, 31 και 36 διδακτικών ωρών. Σύμφωνα με το ίδιο πρόγραμμα, οι μαθήτριες της πέμπτης και της έκτης διδάσκονταν τα "χειροτεχνήματα" 4 ώρες σε σύνολο 36 ωρών, της εβδόμης και της όγδοης 6 ώρες σε σύνολο 36 ωρών και της ενάτης

——————————————

1. "Πρόγραμμα των κατά το σχολικόν έτος 1883-1884 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τοις προτύποις και διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας", Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1882-1883, εν Αθήναις 1883, σ. 5-12.

2. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 291-295 και Παράρτημα των Εκπαιδευτικών Νομοσχεδίων (Γ. Θεοτόκη). Εκδιδόμενον κατ' αίτησιν της επ' αυτού ειδικής επιτροπής της Βουλής τη επιστασία του Γενικού Επιθεωρητού των Δημοτικών Σχολείων Χαρισίου Παπαμάρκου, Αθήναι 1890, σ. 99.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/38.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

4 ώρες σε σύνολο 38 ωρών. Το αναλυτικό πρόγραμμα προέβλεπε βαθμιαία πολυπλοκότερα έργα ποικιλτικής, ραπτικής και πλεκτικής. Το ωρολόγιο πρόγραμμα του διδασκαλείου όριζε 3 ώρες διδασκαλία την εβδομάδα σε σύνολο 38 διδακτικών ωρών για τις τρεις τάξεις1. Ανάλογα ήταν τα προγράμματα του 1897 2.

Στα σχολεία και ιδιαίτερα στα ανώτερα παρθεναγωγεία θεσμό αποτελούσαν οι εκθέσεις εργοχείρων που γίνονταν κατά τη διάρκεια των "εξετάσεων" στο τέλος της χρονιάς. Εκεί γονείς και άλλοι επισκέπτες μπορούσαν να θαυμάσουν από κοντά τα αποτελέσματα της διδασκαλίας των "γυναικείων τεχνών". Στα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας διαβάζουμε για την έκθεση του 1840: "Εις τραπέζας διαφόρους επέκειντο διάφορα χειροτεχνήματα, κεντημάτων, πλεξιμάτων και ραψιμάτων. Διάφορα καλλιγραφήματα και σκιαγραφήματα και άνθη τεχνητά των μαθητριών, τα οποία επαινούσαν οι θεαταί κρινόμενα μάλιστα εις το είδος των"3. Ανάλογα είναι τα σχόλια για τις εκθέσεις των επόμενων ετών.

Η διδασκαλία των εργοχείρων στα κορίτσια αναγνωριζόταν από όλους ως αναγκαία. Η θέση της όμως στη γυναικεία εκπαίδευση δεν ήταν αυτονόητη. Τις αρνητικές συνέπειες που είχε για τις μαθήτριες και για τις γυναίκες γενικότερα η υπερβολική προσήλωση στα έργα της χειρός επισήμανε η Καλλιρρόη Παρρέν.

——————————————

1. Βλ. "Περί ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος των μαθημάτων των πλήρων παρθεναγωγείων και των διδασκαλείων των θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 163, 21 Αυγούστου 1893.

2. Βλ. Διάταγμα περί προγράμματος μαθημάτων διδασκαλείου θηλέων και Διάταγμα περί προγράμματος μαθημάτων ανωτέρου πλήρους παρθεναγωγείου, 11 Νοεμβρίου 1897, στο Γεώργιος Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1893-1898, τ. Δ', μέρος B', σ. 152-154 και 155-162.

3. "Γ' Συνέλευσις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας. Γενομένη διά τας ενιαυσίους εξετάσεις των μαθητριών, εις το συντηρούμενον υπό της Εταιρίας Σχολείον προς εκπαίδευσιν των κορασίων κατά την 29 Ιουνίου 1840", Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1840, εν Αθήναις, σ. 19-20. Βλ. και Αικ. Βαρουξάκη, ό.π., σ 113-114.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/39.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Παρόλο που απαιτούσε επίμονα, όπως θα δούμε σε λίγο, να προετοιμάζουν τα παρθεναγωγεία τις μαθήτριες για τα καθήκοντα του οίκου, θεωρούσε εχθρούς των γυναικών όσους προσπαθούσαν να περιορίσουν τη γυναικεία εκπαίδευση στα οικιακά1. Η ίδια αντίθετα διεκδικούσε τη συμμετοχή των γυναικών σε όλες τις βαθμίδες και τους κλάδους της εκπαίδευσης και την άρση του αποκλεισμού τους από την εργασία2. Από αυτή τη σκοπιά κρίνει τα Νομοσχέδια του Θεοτόκη: "[...] υπό το πρόσχημα της δήθεν μεταρρυθμίσεως της γυναικείας εκπαιδεύσεως προς όφελος της οικογενείας και της πολιτείας, ουδέν άλλο επιδιώκεται ή η επίσημος αναγνώρισις της αδυναμίας της γυναικός προς οίαν δήποτε ανωτέραν πνευματικήν ανάπτυξιν, και ο εις το μαγειρείον και την εκκλησίαν αποκλεισμός αυτής". Και προσθέτει: "Η παιδεία είναι παρηγορία διά την γυναίκα, η αμάθεια είναι μαρτύριον, επαγόμενον μυρίας παρεκτροπάς, μύρια ελαττώματα. Αι γυναίκες ανιώσιν παρ' ημίν, διότι, ως επί το πλείστον είναι αμαθείς και όχι διότι είναι πολυμαθείς"3. Και με αφορμή την πλήξη που νιώθουν οι κοπέλες στην επαρχία με μόνη ασχολία το ράψιμο, παρατηρεί: "Δεν διισχυριζόμεθα ότι η κόρη σήμερον ίνα μη πλήττη δέον να μη ράπτη. Τουναντίον

——————————————

1. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καταστεργίου, ό.π., σ. 318.

2. Βλ. ενδεικτικά τα άρθρα της Παρρέν στην Εφημερίδα των Κυριών: "Ου μόνον επιστήμας αλλά και τέχνας και επαγγέλματα διά τας γυναίκας", Α'/30 (1887), "Η γυνή οικοδέσποινα τεχνίτις και επιστήμων", Α'/31 (1887), "Κυβέρνησις, Νομοσχέδια και γυναίκες", A'/42 (1887), "Αι Ελληνίδες εν τοις Ταχυδρομείοις και Τηλεγράφοις", Β'/69 (1888) και "Φλωρεντία Φουντουκλή, φοιτήτρια της Μαθηματικής Σχολής", ΣΤ΄/278 (1892).

3. Καλλιρρόη Παρρέν, "Και ημείς περί της εκπαιδεύσεως του φύλου μας", Εφημερίς των Κυριών Γ΄/150 (1890). Αναφορές στα Νομοσχέδια του Θεοτόκη υπάρχουν επίσης στα άρθρα της Παρρέν στην Εφημερίδα των Κυριών: "Ο κ. Θεοτόκης και αι γυναίκες", Γ'/144 (1889), "Το περί εκπαιδεύσεως των θηλέων Νομοσχέδιον", Γ'/144 (1889), "Μελέτη επί του Νομοσχεδίου της των θηλέων Μέσης Εκπαιδεύσεως", Γ'/145 (1889) και "Τι την θέλουσιν αι γυναίκες την Αρχαίαν Ελληνικήν", Γ'/150 (1890). Σχετικά με τις απόψεις της Παρρέν για τα νομοσχέδια και για τις αντιδράσεις που αυτά προκάλεσαν γενικότερα, βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 295-298.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/40.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

την θέλομεν να ράπτη, να πλέκη, να μαγειρεύη, να σιδηρόνη, τέλος να εξασκήται και ποικίλλη τον βίον της δι' όλων αυτών των ενασχολήσεων. Να μη θεωρή όμως ως μόνον και φυσικόν προορισμόν της τας ενασχολήσεις ταύτας. Να μη διατάττη την υπηρέτριαν να ποτίση τα άνθη, ίνα μη διακόψη το ράψιμόν της". Φτάνει, ακόμη να κακοτυχίζει τις κόρες των αστών: "Εκ του παραθύρου, παρ' ο καθήμεναι εργάζονται, βλέπουσι με περιφρονητικόν αλλά και ζηλότυπον βλέμμα ανά πάσαν πρωίαν την κόρην του εργάτου, τρέχουσαν ελευθέραν εις το έργον, δρώσαν, εργαζομένην, ενώ αυταί καρφωμέναι επί της έδρας των -διότι η κοινωνική θέσις των επιβάλλει αυταίς τούτο- αισθάνονται το σώμα των αποχαυνούμενον, την καρδίαν των συσφιγκομένην υπό του εφιάλτου της ανίας, του ζωντανού τούτου θανάτου, του σκοτεινού τούτου χάους εν ω συχνότατα η ψυχή ασφυκτιά ή διαφθείρεται"1,

Στο ίδιο πνεύμα η Μάρθα Ζημνοπούλου επισημαίνει τις αρνητικές συνέπειες της υπερβολικής προσήλωσης στα εργόχειρα και προτείνει, έστω μισοαστεία, το ράψιμο στους άνδρες ως "μέσον [...] του ανακουφίζειν τους οφθαλμούς των γυναικών"2.

Αντίθετα η Άννα Σερουίου, εκδότρια του περιοδικού Οικογένεια, δεν ανησυχούσε για τις συνέπειες της υπερβολικής προσήλωσης των μαθητριών στις "γυναικείες τέχνες", εφόσον πίστευε ότι ο κύριος σκοπός της γυναικείας εκπαίδευσης ήταν να καλλιεργεί γνώσεις και αρετές που άρμοζαν στην αποστολή της Ελληνίδας μητέρας, συζύγου και οικοδέσποινας και να απομακρύνει τον κίνδυνο της εξόδου των γυναικών από τον οίκο3.

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Aι νεάνιδες ανιώσιν εν ταις επαρχίαις", Εφημερίς των Κυριών Γ'/114 (1889),

2. Μάρθα Ζημνοπούλου, "Οι κίνδυνοι της διά της βελόνης εργασίας", Εφημερίς των Κυριών Θ'/403 (1895).

3. Για τις απόψεις της Σερουίου σχετικά με την εκπαίδευση και τον προορισμό των γυναικών βλ. ενδεικτικά τα άρθρα της στην Οικογένεια: "Η δράσις της γυναικός εν τω οίκω", A'/2 (1897), σ. 9-10, A'/3 (1897), σ. 17-18, "Η δράσις της γυναικός εκτός του οίκου", A'/4 (1897), σ. 25-26,

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/41.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Προσπάθειες για την τυποποίηση της διδασκαλίας

Αν και η ενασχόληση με τα εργόχειρα αποτελούσε ούτως ή άλλως μέρος της γυναικείας ανατροφής στο σπίτι, η διδασκαλία της όχι μόνο αποτέλεσε βασικό στοιχείο της σχολικής εκπαίδευσης, αλλά θεωρήθηκε σκόπιμο να ρυθμιστεί σύμφωνα με ορισμένους κανόνες που θα διασφάλιζαν το "σχολικό" χαρακτήρα της.

Την ανάγκη να τυποποιηθεί η διδασκαλία των χειροτεχνημάτων έθιξε πρώτος ο Ηλίας Χριστοφίδης, που ανησύχησε από την έλλειψη τάξης και ομοιομορφίας στον τρόπο που διδασκόταν το μάθημα: "[...] εις τα δημοτικά σχολεία των κορασίων προς το παρόν δεν φαίνεται κανένας τρόπος διδασκαλίας εισηγμένος ως προς τα χειροτεχνήματα, εις τα οποία αι μαθήτριαι εξοδεύωσι το ήμισυ του καιρού των, δηλ: τον μετά μεσημβρίαν εκάστης ημέρας εργασίμου, αι δε διδασκάλισαι μη έχουσαι περί τούτου καμμίαν οδηγίαν γραπτήν διδάσκουσι κατά το δοκούν κατατάττουσαι τα μαθήματα και τας μαθητρίας"1.

Οι προτάσεις του είναι λεπτομερέστατες και αφορούν την κατασκευή των καθισμάτων και των γραφείων των μαθητριών, τα υλικά και τα σακούλια που χρησιμοποιούν στο μάθημα, τα είδη των χειροτεχνημάτων που ενδείκνυνται και τον τρόπο της διδασκαλίας τους. Ο Χριστοφίδης προτείνει οκτώ "κλάσεις" ραψίματος, οκτώ πλεξίματος και οκτώ κεντημάτων. Ορισμένες από αυτές διαιρούνται σε επιμέρους τμήματα. Έτσι για το α' τμήμα της A' κλάσεως της ραπτικής προβλέπει: "Αι μαθήτριαι καθήμεναι έμπροσθεν του διαμμείου γραφείου συνηθίζουν, ημέραν παρ' ημέραν, να στρυφόνουν ή να τζακίζουν τας πλευράς αχρήστου χαρτιού έχοντος μήκος

——————————————

A΄/5 (1897), σ. 33-35, "Ποία δέον να είνε η μόρφωσις των Ελληνίδων", A΄/6 (1897), σ. 41-42.

1. Ηλίας Χριστοφίδης, "Περί του τρόπου της διδασκαλίας των Χειροτεχνημάτων εις τα σχολεία των Κορασίων", Ο Παιδαγωγός Α' (1839), σ. 221-222. Για τις απόψεις του Χριστοφίδη για τη γυναικεία εκπαίδευση βλ. "Περί κορασίων ανατροφής", Ο Παιδαγωγός Α' (1839), σ. 131-134.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/42.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

0μ, 15 και πλάτος 0μ, 1, και τας ημέρας, κατά τας οποίας δεν γίνεται το έργον τούτο συνειθίζουν να γυμνάζουν την χείρα των αι μαθήτριαι επί τεμαχίων μικρών πανίων λευκών με χρωματισμένην κλωστήν εύκαιρα και άτακτα βελονίσματα κατ' αρχάς, και έπειτα απλήν ραφήν (Πατητήν, Σουλάλη)"1. Ανάλογες οδηγίες δίνει για τις κλάσεις του πλεξίματος και των κεντημάτων.

Ο Χριστοφίδης προσπάθησε να διασφαλίσει την τάξη και την ομοιομορφία στη διδασκαλία των χειροτεχνημάτων εισάγοντας τη μέθοδο της αλληλοδιδακτικής2. Εισηγήθηκε λοιπόν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα σημάτων, σφυριγμάτων, χειρονομιών, χτύπων του κουδουνιού και προσταγμάτων, το οποίο θα ρύθμιζε την εργασία των "γενικών πρωτόσχολων", των "ερμηνευτριών" και των υπόλοιπων μαθητριών. Για παράδειγμα, "διά να αρχισθή το έργον" της ραπτικής έπρεπε να ακουστεί το πρόσταγμα: "Όλ' αι κλάσεις αρχίσατε!" Τότε "[α]ι μαθήτριαι όλων των κλάσεων λαμβάνουν τα ραψίματά των, και αρχινούν την εργασίαν μετά μεγάλης σιωπής"3. "Διά να καταβώσιν αι ερμηνεύτριαι του ραψίματος από τα θρανία" έπρεπε να ακουστεί: "Ερμηνεύτριαι, ραψίματος! και

——————————————

1. Ηλ. Χριστοφίδης, "Περί του τρόπου της διδασκαλίας...", ό.π., σ. 228-229.

2. Η αλληλοδιδακτική μέθοδος, που είχε αναγνωριστεί από το Σύνταγμα του 1823, καθιερώθηκε ως επίσημη μέθοδος διδασκαλίας για όλα τα σχολεία του κράτους το 1830. Σύμφωνα με τη μέθοδο αυτή, ο δάσκαλος μπορούσε να διδάσκει εκατοντάδες παιδιά με τη βοήθεια των πιο προχωρημένων μαθητών. Την εποχή που καθιερώθηκε, εκτός από οικονομική, η μέθοδος θεωρήθηκε ιδιαίτερα δημοκρατική. Το πρώτο σχετικό εγχειρίδιο ήταν το Εγχειρίδιον διά τ' αλληλοδιδακτικά σχολεία ή Οδηγός της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, του γάλλου καθηγητή Sarazin, που μετέφρασε ο Ι.Π. Κοκκώνης και εκδόθηκε στην Αίγινα το 1830. Ο Οδηγός κυκλοφόρησε αναθεωρημένος. Η αλληλοδιδακτική μέθοδος καταργήθηκε το 1880. Βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. Α', σ. κδ'-κε', λα', μβ', 92-102, 244 και παράρτημα Α', σ. 304 και Β. Παπαγεωργίου, "Η αλληλοδιδακτική μέθοδος και η εισαγωγή της στην Ελλάδα", Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως Α' (1932), σ 286-291.

3. Ηλ. Χριστοφίδης, ό.π., σ 275.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/43.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

έν κτύπημα κώδωνος"1. Για να πάρουν θέση οι μαθήτριες για το κέντημα πάλι, το πρόσταγμα ήταν: "Εις κλάσεις κεντημάτων! και έν κτύπημα κώδωνος". Τότε "[α]ι μαθήτριαι έχουσαι τας χείρας προς τα κάτω, βαδίζουσι κατά τάξιν, οδηγούμεναι υπό των ερμηνευτριών των· αφίνουσι την γραμμήν καθ' όσον φθάνουσιν εις τα θρανία της ιδίας των κλάσεως (των κεντημάτων), όπου εμβαίνουν διά να συστήσωσι τας κλάσεις των κεντημάτων"2.

Ενώ στα δημοτικά σχολεία την ευθύνη της διδασκαλίας των εργοχείρων είχαν οι δασκάλες, στα δευτεροβάθμια σχολεία των κοριτσιών είχε επικρατήσει η συνήθεια να ανατίθεται το μάθημα στις επιμελήτριες. Αυτές ήταν υπάλληλοι επιφορτισμένες με τη γενική φροντίδα και επίβλεψη των μαθητριών, που έπαιρναν χαμηλότερο μισθό από τις δασκάλες και ήταν συχνά ξένες. Στις 16 Φεβρουαρίου του 1877 όμως, ο υπουργός Παιδείας Γ. Μίλησης απαγόρευσε το διορισμό επιμελητριών και με την ίδια εγκύκλιο όρισε ότι τα χειροτεχνήματα και τη ραπτική έπρεπε να διδάσκουν πτυχιούχες δημοδιδασκάλισσες3.

Στις 13 Μαρτίου του 1886 το υπουργείο θεσμοθέτησε ένα ειδικό πτυχίο για τις δασκάλες εργοχείρων, με το διάταγμα "περί προσόντων των διδασκαλισσών των εργοχείρων": "Προς απόκτησιν τούτου απαιτείται ένθεν μεν πτυχίον διδασκαλίσσης ή τουλάχιστον ενδεικτικόν ανωτέρας τάξεως του παρθεναγωγείου [...] ένθεν δε εξέτασις θεωρητική και πρακτική ενώπιον εξεταστικής επιτροπής αποτελουμένης από τον Γενικόν επιθεωρητήν των Δημοτικών Σχολείων, από την διευθύντριαν του Αρσακείου, από τον διευθυντήν ενός των ανωτέρων παρθεναγωγείων των Αθηνών και

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 281.

2. Στο ίδιο, σ. 283.

3. Βλ. "Περί διορισμού επιμελητριών εν τοις δημοτικοίς σχολείοις των κορασίων υπό των δημάρχων ότι παράνομος", εγκύκλιος του υπουργού Γ. Μίληση, 16 Φεβρουαρίου 1877, στο Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', σ. 205-206 και "Περί προσόντων των διδασκαλισσών των εργοχείρων", Β.Δ. 13 Μαρτίου 1886.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/44.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

από την διδασκάλισσαν των χειροτεχνημάτων του Αρσακείου". Οι υποψήφιες έπρεπε να προσέρχονται στις εξετάσεις με διάφορα κατάτι ατελείωτα εργόχειρα για να τα αποτελειώνουν μπροστά στην επιτροπή. Οι πτυχιούχες μπορούσαν να διδάξουν στο δημοτικό ή στο ανώτερο παρθεναγωγείο1. Ο θεσμός των διδασκαλισσών των εργοχείρων δημιούργησε μια νέα γυναικεία ειδικότητα2 που απαιτούσε τυπικά προσόντα.

Κάποια τυποποίηση στη διδασκαλία του μαθήματος στα ανώτερα παρθεναγωγεία επιδίωκε ασφαλώς και ο υπουργός Κ. Λομβάρδος, που στις 23 Νοεμβρίου του 1882 συμπεριέλαβε ένα εγχειρίδιο εργοχείρων στα 60 διδακτικά βιβλία για τη σύνταξη των οποίων προκήρυξε διαγωνισμό: "Εγχειρίδιον περί γυναικείων εργοχείρων μετά σχημάτων, περιέχον τα της ραπτικής, κοπτικής, πλεκτικής, κεντητικής και προωρισμένον διά τας μαθήτριας των ανωτέρων τάξεων των ανωτέρων παρθεναγωγείων. Ο όγκος του βιβλίου δεν πρέπει να υπερβαίνη τα δέκα τυπογραφικά φύλλα"3.

Όσο ξέρουμε, η Ραπτική, κοπτική, πλεκτική και ποικιλτική μετά 40 σχημάτων, του Ξενοφώντος Δ. Ζύγουρα, που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά, είναι το πρώτο εγχειρίδιο του είδους που εκδόθηκε στην Ελλάδα4. Ο Ζύγουρας αφήνει να εννοηθεί ότι δεν 

——————————————

1. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Β', μέρος Γ', σ. 82-84.

2. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 179-180.

3. Στέφανος Παρίσης, Ανωτέρα και Μέση εκπαίδευσις, ήτοι Συλλογή των διεπόντων την Ανωτέραν και Μέσην Εκπαίδευσιν Νόμων, Β. Διαταγμάτων και Εγκυκλίων του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Παιδεύσεως Υπουργείου από του 1833-1884, εν Αθήναις 1884, σ. 447.

4. Βλ. Ξενοφών Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική, πλεκτική και ποικιλτική μετά 40 σχημάτων, προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων και των Δημοτικών Σχολών των κορασίων, εν Αθήναις 1882. Ο Ζύγουρας κατακρίνει τον υπουργό γιατί προκήρυξε διαγωνισμό για τη σύνταξη εγχειριδίου εργοχείρων και όχι οικιακής οικονομίας, αλλά δεν αναφέρει αν ο ίδιος υπέβαλε τη Ραπτική, κοπτική... στο διαγωνισμό αυτόν. Βλ. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Οικιακή Οικονομία, εν Αθήναις 1887, Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λαού εκδιδομένη κατά μήνα υπό Ξενοφώντος Δ. Ζύγουρα, καθηγητού, τ. 12ος, σ. ιε'.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/45.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

6. Οδηγίες ραπτικής και ποικιλτικής

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/46.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

υπήρχε αντίστοιχο βιβλίο. Αναφέρει μόνο το "προ εικοσαετίας εκδοθέν περιοδικόν του συρμού η 'Πηνελόπη' [που όμως] δεν παρείχεν εις τας οικοδεσποίνας πρακτικήν ωφέλειαν", καθώς και "έτερον νεωστί εν Σμύρνη εκδοθέν σύγγραμμα", που θεωρεί ακατάλληλο

——————————————

Τα βιογραφικά στοιχεία που γνωρίζουμε για τον Ξ.Δ. Ζύγουρα είναι ελάχιστα. Έζησε στην Κωνσταντινούπολη και δίδαξε στην Εμπορική Σχολή της Χάλκης. Το 1881, αφού είχε έρθει στην Αθήνα, έγινε μέλος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Στη Γενική Συνέλευση των μελιών της Εταιρείας στις 6.3.1883 εκδήλωσε τη δυσαρέσκειά του γιατί δεν υπήρχε κονδύλιο για τη διδασκαλία της οικιακής οικονομίας, και εξήγησε την ανάγκη του μαθήματος. Η συνέλευση συνέστησε στο συμβούλιο να φροντίσει για τη βελτίωση και τη συμπλήρωση της οικιακής οικονομίας. Ο Ζύγουρας ανέλαβε ο ίδιος τη διδασκαλία του μαθήματος το 1884 (Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1881, εν Αθήναις 1882, σ. 6, Πρακτικά... 1882-83, ό.π., σ. 36, Πρακτικά... 1884, ό.π., σ 14). Παράλληλα δίδασκε τα εμπορικά μαθήματα σε διάφορα εκπαιδευτήρια των Αθηνών. Στην Κωνσταντινούπολη ο Ζύγουρας εξέδωσε το Γενικόν επιστολάριον θεωρητικόν και πρακτικόν (1875) και το Περί γενικής βιομηχανίας (1877). Στην Αθήνα εξέδωσε την "Εμπορική βιβλιοθήκη", που περιλάμβανε τα έργα του Ο πρακτικός βίος του εμπόρου, Εμπορική επιστολογραφία, Ιστορία του καθόλου εμπορίου, Στοιχεία πλουτολογίας, Εμπορική Λογιστική και Η καταστιχογραφία χωριστά. Εξέδωσε επίσης τη "Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λαού". Ο πρώτος τόμος της (1888) περιέχει τα μηνιαία τεύχη: Περί αγωγής και παιδείας, Το βιβλίον του ανδρός, Πώς γίνονται τα χρήματα, Η υγιεινή του σώματος και της ψυχής, Το βιβλίον της γυναικός, Η πρακτική σοφία, Βίος Πολυβίου κ.ά., και ο δεύτερος (1889) τα τεύχη: Φίλιππος και Ολυμπιάς, Οι Ζάππαι και το Ζάππειον, Η προαγωγή, Η τελειότης του χριστιανού διά της μετανοίας κ.ά. Ο Ζύγουρας εξέδωσε ακόμα τη "Βιβλιοθήκη του γυναικείου φύλου" με τους τόμους: Ελληνική Οικιακή Οικονομία, Εγχειρίδιον της οικιακής οικονομίας εγκεκριμένης μετά πρακτικού οδηγού και Ο πρακτικός οδηγός της οικοδεσποίνης - βιβλία που δεν καταφέραμε να εντοπίσουμε, αλλά που υποθέτουμε ότι αποτελούν εκλαϊκευμένες και συντομευμένες εκδοχές του βασικού του έργου για την οικιακή οικονομία, Ελληνική Οικιακή Οικονομία, θεωρητική και πρακτική, εν Κωνσταντινουπόλει 1875. Στην ίδια σειρά εξέδωσε ακόμα τη Ραπτική, κοπτική, πλεκτική και ποικιλτική μετά 40 σχημάτων, Το Εγχειρίδιον της γεωργικής, το Σύντομον επιστολάριον και το Πλήρες διδακτικόν επιστολάριον του Θεμ. Ξ. Ζύγουρα. Ακόμη έγραψε

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/47.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

για μαθήτριες και "κατ' οίκον εργαζομένας ραπτρίας", γιατί αφορά μόνο το ράψιμο ανδρικών ρούχων1.

Στον πρόλογο ο Ζύγουρας διευκρινίζει ότι, παρόλο που φέρεται ως συγγραφέας του βιβλίου, αυτός απλώς επεξεργάστηκε ένα κείμενο που έγραψε "κυρία [...] ήτις εκ μετριοφροσύνης απήτησε να μη δημοσιευθή το όνομα αυτής". Στη συνέχεια εξηγεί ότι η συμβολή του στο βιβλίο, που "βεβαίως παρά γυναικός έπρεπε να συνταχθή και ερμηνευθή", ήταν οπωσδήποτε αναγκαία, μια και η έκδοση "εχρειάζετο πολυγλώσσου και πεπειραμένου εις την διδασκαλίαν συνεργάτου διά να συλλέξη ό,τι καλόν και χρήσιμον υπάρχει εις την Γαλλικήν, Αγγλικήν και Ιταλικήν, να το κατατάξη μεθοδικώς και να το εκθέση σαφώς, συντόμως και ακριβώς"2.

Σχετική έκθεση που υπέβαλε στο Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως επταμελής επιτροπή με πρόεδρο τον Ι. Αργυριάδη στις 21 Μαΐου 1884 επισημαίνει ότι το εγχειρίδιο του Ζύγουρα υπερβαίνει τα 10 τυπογραφικά φύλλα που είχε προβλέψει η προκήρυξη, δίνει υπερβολική έμφαση σε γενικές γνώσεις σχετικά με το δεκαδικό μετρικό σύστημα, την ιχνογραφία, τις υφαντικές ύλες και τα σύνεργα της ραπτικής σε βάρος των τεχνικών γνώσεων, παραθέτει υπερβολικά πολλούς γαλλικούς όρους, και είναι ασαφές ως προς τις πρακτικές οδηγίες για την εκτέλεση των εργασιών. Επίσης ειρωνεύεται το συγγραφέα πού, ενώ υπογράφει "το έργον αγνώστου Κυρίας", το αποκαλεί έπειτα "αμέθοδον, ασαφές και ανακριβές", και διερωτάται: "Πώς [...] να τολμήσωσί ποτε αι τάλαιναι γυναίκες, να λάβωσι διά σπουδαιότερα αντικείμενα τον συγγραφικόν κάλαμον ανά χείρας, αφού ουδ' άπασα η ραπτική σοφία είναι ικανή να διατηρήση την αξίαν αυτής, άνευ

——————————————

τη Μεγάλη επιστολογραφία (χ.τ. χ.χ.), τη Μεθοδική επιστολογραφία (Αθήναι 1895) και την Εμπορική και βιομηχανική Νομοθεσία (Αθήναι 1904), καθώς και διηγήματα. Τέλος, μετέφρασε την Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως του Pouqueville, τ. A'-Δ', Αθήναι 1890-91.

1. Βλ. Ξ.Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική..., ό.π., σ. γ'-δ'.

2. Στο ίδιο, σ. α'-β'.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/48.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

συνεργασίας ανδρός πολυγλώσσου και εμπείρου περί την διδασκαλίαν"1.

Η έκθεση καταλήγει ότι, επειδή το εγχειρίδιο του Ζύγουρα, "[...] ου μόνον πλημμελές και ελλιπές είναι, αλλά και ακατάλληλον προς μεθοδικήν και εύληπτον διδασκαλίαν, και επομένως ασύμφωνον προς το του Νόμου ζητούμενον, δεν κρίνεται άξιον εγκρίσεως"2.

Οι γυναικείες τέχνες δεν είναι ακίνδυνες: ο φόβος της πολυτέλειας και της ξενομανίας

Περισσότερο από την προσήλωση στην αρχή της ομοιομορφίας, η ανάγκη να ρυθμιστεί το πόσα και ποια εργόχειρα θα έκαναν οι μαθήτριες, πώς και με ποιο σκοπό, προέκυπτε από το φόβο ότι η τόσο "γυναικεία" αυτή δραστηριότητα περιέκλειε κινδύνους. Αν η σχολική διδασκαλία ακολουθούσε μία "λανθασμένη" κατεύθυνση, θα μπορούσε να ξυπνήσει στις μαθήτριες την τάση για πολυτέλεια και επίδειξη.

Το 1854 ο Δ. Στρούμπος συνιστούσε η διδασκαλία γενικά και ειδικά των εργοχείρων να είναι "απηλλαγμένη [...] παντός περιττού", ώστε να προάγει την απλότητα. Στα "αναγκαιότερα" μαθήματα του δημοτικού συμπεριλάμβανε την "ραπτικήν γυναικείων ιματίων καί τινων ανδρικών, σιδήρωμα και τακτικήν πτύξιν και τοποθέτησιν των ιματίων"3. Ο Γ.Γ. Παππαδόπουλος πάλι δυσανασχετούσε με την κακογουστιά, σύμπτωμα της "ξενοζηλίας". "Και αυτά δε τα λεγόμενα εργόχειρα και προ πάντων τα ποικίλματα ων πολλάκις κακόζηλα σχέδια εισάγονται, ου μόνον του σκοπού

——————————————

1. Εκθέσεις των κριτών των διδακτικών βιβλίων της Μέσης και Κατωτέρας Εκπαιδεύσεως, εν Αθήναις 1884, σ. 11.

2. Στο ίδιο, σ. 15.

3. Δ.Σ. Στρούμπος, Το μέλλον, ή περί ανατροφής και παιδεύσεως, εν Αθήναις 1854, σ. 31-33.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/49.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποτυγχάνουσιν, αλλ' είναι νέα αφορμή ματαίας αναλώσεως χρόνου και επιδεικτικής πολυτελείας"1.

Την τάση να διδάσκονται οι μαθήτριες εργόχειρα κατάλληλα για επίδειξη, αντί να ασκούνται στα χρήσιμα και τα αναγκαία, κατήγγειλαν και επιθεωρητές της δημοτικής εκπαίδευσης. Όταν το 1883 ο Νικόλαος Πολίτης επιθεώρησε τα σχολεία της επαρχίας Βόλου, διαπίστωσε ότι οι δασκάλες εφάρμοζαν τη μέθοδο της διδασκαλίας σύμφωνα με την οποία είχαν εκπαιδευτεί οι ίδιες στο Αρσάκειο, και συνέχιζαν ταυτόχρονα την παράδοση των "πολυτελών" εργοχείρων: "[...] ουδαμώς εξεπλησσόμην βλέπων κοράσια [...] επαναλαμβάνοντα επί λέξει το κείμενον εγχειριδίου τινός οικιακής οικονομίας ερωτώμενα πώς γίνεται η μπουγάδα ή πώς ράπτεται η απανωβελονιά. Αλλά και ούτως η οικιακή οικονομία εν ολιγίστοις σχολείοις διδάσκεται εν πάσι δε κατά κανόνα διδάσκονται εκείνα μόνον τα εργόχειρα, άπερ εις επίδειξιν μόνον εισί κατάλληλα, παραμελουμένων των αναγκαιοτάτων και χρησιμωτάτων· πανταχού είδον εκτεθειμένα κεντήματα πολυειδή, ουδαμού δε έργα ραπτικής ήτις περιφρονείται ίσως ως χειρονακτική μάλλον τέχνη"2. Και ο επιθεωρητής Ι. Φ. Κοφινιώτης παρατηρούσε ότι στην επαρχία Μεγαλοπόλεως: "Δυστυχώς [...] επικρατεί η τάσις προς άσκησιν χειροτεχνημάτων μάλλον ματαίων ή επωφελών και επιδεικτικών μάλλον ή χρησίμων. Κάλλιστον θα ήτο αν απηγορεύετο αυστηρότατα η εν τοις δημοτικοίς σχολείοις εκδηλουμένη φροντίς προς εκμάθησιν χειροτεχνημάτων ματαίαν επίδειξιν επιζητούντων"3.

Αλλά και ο Ζύγουρας ξεκαθάρισε τη θέση του, ώστε να μην

——————————————

1. Γ.Γ. Παππαδόπουλος, ό.π., σ. 110.

2. Νικόλαος Γ. Πολίτης, "Έκθεσις επιθεωρήσεως των δημοτικών σχολείων της Επαρχίας Βώλου", Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημοτικών Σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήναι 1885, σ. 75.

3. Ι.Φ. Κοφινιώτης, "Έκθεσις επιθεωρήσεως των δημοτικών σχολείων της Επαρχίας Μεγαλουπόλεως", στο ίδιο, σ. 118.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/50.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παρεξηγηθεί ως προαγωγός τάσεων που καταδίκαζε: "[...] ούτε του συγγράμματος ούτε ημών σκοπός είναι να εμψυχώσωμεν την επικρατούσαν εις τας κοινωνικάς τάξεις πολυτέλειαν, ουδέ να επαυξήσωμεν την ματαιοδοξίαν και φιλαρέσκειαν του γυναικείου φύλου, αλλά να διδάξωμεν και να μορφώσωμεν τας Ελληνίδας οικοδεσποίνας εις τα κυρίως οικιακά της γυναικός έργα προς ανακούφισιν εαυτής και των μελών της οικογενείας"1. Για το συγγραφέα το κύριο όφελος της απασχόλησης των γυναικών με τα εργόχειρα είναι η εξοικονόμηση του οικογενειακού χρήματος. Ο Ζύγουρας εκτιμάει τη ραπτική εξαιτίας της οικονομικής της σημασίας. Αντίθετα διατηρεί επιφυλάξεις για την ποικιλτική: "[...] τα παραγόμενα εξ αυτής ουδεμίαν πραγματικήν ανάγκην του ανθρώπου ικανοποιούσιν πλην της καλαισθησίας"2.

Σε σύγγραμμα που εξέδωσε εφτά χρόνια πριν από τη Ραπτική..., και με το οποίο θα ασχοληθούμε διεξοδικά στο επόμενο κεφάλαιο, ο Ζύγουρας φέρνει τα εργόχειρα ως παράδειγμα άγονης εργασίας. "Άγονος δε εργασία λέγεται εκείνη ήτις ουδεμίαν ή ελαχίστην μας παρέχει ωφέλειαν ή κέρδος εις την οικονομίαν. Π.χ. τα πολυδάπανα διά την εργασίαν των χρυσοκέντητα περιττά προσκεφάλαια, των οποίων ουδεμίαν χρήσιν δυνάμεθα να ποιήσωμεν, εκτός μόνον της επιδείξεως και του ανουσίου στολισμού, τον οποίον παρέχουσιν εκτεθέμενα εις τας αιθούσας της υποδοχής ή αλλαχόθι. Τα ποικιλανθή και τα ποικιλοεργά φορέματα των νηπίων και παίδων, άτινα και αν υποθέσωμεν ότι παρέχουσι στολισμόν, εις το σώμα των παίδων αποβαίνει περιττός, αηδής και άχαρις, διότι πρώτοι οι φορούντες αυτά τα περιφρονούσι"3.

Την ανάγκη να χαλιναγωγηθεί η τάση για πολυτέλεια και να δοθεί έμφαση στα "χρήσιμα" εργόχειρα επισήμαναν και οι 

——————————————

1. Ξ.Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική.. , ό.π., σ. γ'.

2. Στο ίδιο, σ. 163.

3. Ξενοφών Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία, θεωρητική και πρακτική, συνταχθείσα προς χρήσιν των απανταχού ελληνικών Παρθεναγωγείων, εν Κωνσταντινουπόλει 1875, σ. 98.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/51.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

υπεύθυνοι του Αρσακείου. Το 1843, σε συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, διατυπώθηκε η άποψη ότι το κέρδος από την εκμάθηση των γυναικείων τεχνών για τις μαθήτριες είναι "η αποκτωμένη έξις εις την εργασίαν και την οικονομίαν την οικιακήν ήτις είναι η βάσις της των οικιών ευδαιμονίας"1.

Μερικά χρόνια αργότερα διαπιστώθηκε με ικανοποίηση το κέρδος από τη διδασκαλία των "χρήσιμων" και "αναγκαίων" έργων: "Και πρώτον μεν ευχαρίστως παρετηρήσαμεν ότι ουχί μόνον έργα τελειότερα παρ' άλλοτε κατεσκευάσθησαν, αλλά προσέτι ότι αι μαθήτριαι του Αρσακείου εδιδάχθησαν ιδίως εργόχειρα αναγκαία και χρήσιμα εις πάσαν καλήν οικοδέσποιναν, μη ενασχοληθείσαι αποκλειστικώς εις έργα φαντασίας, καλλωπισμού και επιδείξεως, άτινα συνήθως την ματαιότητα και την κουφότητα της κοινωνίας εμφαίνουσιν"2. Η συνήθεια του Αρσακείου και άλλων παρθεναγωγείων να διαθέτουν έργα των μαθητριών για φιλανθρωπικούς σκοπούς αποτελούσε ίσως μία έμμεση καθησυχαστική απάντηση των σχολείων αυτών στις κατηγορίες ότι υποθάλπουν αρνητικές τάσεις3.

Τέτοιες κατηγορίες διατύπωνε συχνά η Παρρέν από τις στήλες της Εφημερίδος των Κυριών: "Η κόρη σάς λέγουσι, δεν ευκαιρεί. Απαιτούνται δύο ώραι της ημέρας διά γαλλικόν μάθημα, 2-3

——————————————

1. "Συνέλευσις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας γενομένη την 9 Ιανουαρίου 1844", Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, εν Αθήναις 1843 (sic), σ. 32-33.

2. "Έκθεσις των εν τω Αρσακείω Παρθεναγωγείω της Φιλεκπαιδευτικής εταιρίας ενιαυσίων εξετάσεων υπό του Εισηγητού της επί των σχολείων Επιτροπής Λ. Μελά", Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας από 24 Δεκεμβρίου 1861 μέχρι 25 Μαρτίου 1863, εν Αθήναις 1863, σ. 66.

3. Για παράδειγμα, το 1867 οι μαθήτριες του Αρσακείου δώρισαν "τριακόσια διάφορα έργα χρήσιμα εις ανανέωσιν των ενδυμάτων του πολιτικού νοσοκομείου". Βλ. Στέφανος Κ. Γαλάτης, Ιστορία της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας από της ιδρύσεως μέχρι του 1936, Αθήναι 1957 (δακτυλογραφημένο), τ. Β', σ. 15 και Αικ. Βαρουξάκη, ό.π., σ. 113-114.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/52.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ώραι διά κλειδοκύμβαλλον, 2 διά περίπατον, δύο δι' άλλην τινά ξένην γλώσσαν και 2 διά φωνητικήν μουσικήν [...]. Και η μήτηρ καμαρόνει και εναβρύνεται αριθμούσα την ημερησίαν ταύτην κατάταξιν του χρόνου της θυγατρός της, ήτις την επαύριον του γάμου αγνοεί τίνι τρόπω εμβαλόνονται αι περικνημίδες του συζύγου ή προστίθενται κομβία εις τα υποκάμισα αυτού"1.

Η Παρρέν κατέκρινε επίσης την τάση των μεγάλων παρθεναγωγείων να φορτώνουν τις μαθήτριες με "διακοσμητικά" μαθήματα. Μαζί με την προτίμηση στο χορό αντί στη γυμναστική, στις σερενάτες αντί στις ασκήσεις πιάνου, στις θαλασσογραφίες αντί στο σχέδιο, έβρισκε πρωθύστερη την προτεραιότητα στα τραπεζομάντιλα αντί στα εσώρουχα, και τη θεωρούσε ένδειξη του προσανατολισμού των παρθεναγωγείων στην επίδειξη παρά στην εκπαίδευση2. Αντίθετα εκφράστηκε θετικά για το Παρθεναγωγείο Σ. Δημοπούλου, που δεν παρέλειπε την άσκηση στα οικιακά έργα: "Εθίζονται δε [εκεί τα κορίτσια] να ικανοποιώσι μόνα των τας μικράς αυτών ανάγκας, να εμβαλόνωσι τα τυχόν ξεσχισθέντα ενδύματά των, να εξοικειώνται εν γένει εις τα οικιακά έργα, χωρίς τούτο να τα εμποδίζη να ομιλώσι πάντοτε κατά τας ώρας των διαλειμμάτων την Γαλλικήν, να διδάσκωνται την γερμανικήν, άριστα την μουσικήν και ζωγραφικήν και να μανθάνωσι την γλώσσαν διά μεθόδου πρακτικωτάτης"3.

Με το ίδιο πνεύμα η Παρρέν επικρότησε μία μεταρρύθμιση στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο, γιατί θα συνέβαλλε στην προετοιμασία των κοριτσιών "διά βίον εργατικόν, αντί του τέως ασκόπου και επιδεικτικού": "Άριστος οιωνός της επί τα βελτίω τροπής δύναται να θεωρηθή η παύσις των εν τω Αμαλιείω τέως εργαζομένων

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι προίκες του αιώνος μας", Εφημερίς των Κυριών Β'/53 (1888), σ. 4-5.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Τα θύματα της εποχής", Ε' συνέχεια, Εφημερίς των Κυριών Η'/359 (1894), σ. 1-2.

3. Καλλιρρόη Παρρέν, "Παρθεναγωγείον Σοφίας Δημοπούλου", Εφημερίς των Κυριών Γ'/121 (1889), σ. 7.

Σελ. 52
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 33
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

    ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΤΕΧΝΕΣ:

    ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΡΓΟΧΕΙΡΑ

    Η θέση των "γυναικείων τεχνών" στη γυναικεία εκπαίδευση

    Οι λέξεις "χειροτεχνήματα" και "εργόχειρα" χρησιμοποιούνταν σχεδόν ως συνώνυμες στα σχολικά προγράμματα των κοριτσιών. Στα ομώνυμα μαθήματα οι μαθήτριες ασκούνταν κυρίως στις "γυναικείες τέχνες" της ραπτικής, του κεντήματος και του πλεξίματος, Τα χειροτεχνήματα ωστόσο μπορούσαν να περιλαμβάνουν επιπλέον εργασίες. Η Αικατερίνη Βαρουξάκη, που φοίτησε στο Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα, θυμάται: "Μανθάνομεν τόσα είδη χειροτεχνίας! [...] να εμβαλώνομεν, να ράπτωμεν, να κεντώμεν, να βιβλιοθετώμεν, από ξύλον να κατασκευάζωμεν καθίσματα, τραπεζάκια [...], από ταχυδρομικά δελτάρια διάφορα κυτία διαφόρων χρήσεων [...] από ψάθαν πίλους, πανέρια, κυτία διάφορα"1.

    Μαζί με την ανάγνωση, τη γραφή και την αριθμητική, οι μαθήτριες των πρώτων αλληλοδιδακτικών σχολείων διδάσκονταν

    ——————————————

    1. Αικατερίνη Δ. Βαρουξάκη, Μαθητικαί αναμνήσεις, τ. Α', εν Αθήναις 1932, σ. 113.

    3