Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 41-60 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/41.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Προσπάθειες για την τυποποίηση της διδασκαλίας

Αν και η ενασχόληση με τα εργόχειρα αποτελούσε ούτως ή άλλως μέρος της γυναικείας ανατροφής στο σπίτι, η διδασκαλία της όχι μόνο αποτέλεσε βασικό στοιχείο της σχολικής εκπαίδευσης, αλλά θεωρήθηκε σκόπιμο να ρυθμιστεί σύμφωνα με ορισμένους κανόνες που θα διασφάλιζαν το "σχολικό" χαρακτήρα της.

Την ανάγκη να τυποποιηθεί η διδασκαλία των χειροτεχνημάτων έθιξε πρώτος ο Ηλίας Χριστοφίδης, που ανησύχησε από την έλλειψη τάξης και ομοιομορφίας στον τρόπο που διδασκόταν το μάθημα: "[...] εις τα δημοτικά σχολεία των κορασίων προς το παρόν δεν φαίνεται κανένας τρόπος διδασκαλίας εισηγμένος ως προς τα χειροτεχνήματα, εις τα οποία αι μαθήτριαι εξοδεύωσι το ήμισυ του καιρού των, δηλ: τον μετά μεσημβρίαν εκάστης ημέρας εργασίμου, αι δε διδασκάλισαι μη έχουσαι περί τούτου καμμίαν οδηγίαν γραπτήν διδάσκουσι κατά το δοκούν κατατάττουσαι τα μαθήματα και τας μαθητρίας"1.

Οι προτάσεις του είναι λεπτομερέστατες και αφορούν την κατασκευή των καθισμάτων και των γραφείων των μαθητριών, τα υλικά και τα σακούλια που χρησιμοποιούν στο μάθημα, τα είδη των χειροτεχνημάτων που ενδείκνυνται και τον τρόπο της διδασκαλίας τους. Ο Χριστοφίδης προτείνει οκτώ "κλάσεις" ραψίματος, οκτώ πλεξίματος και οκτώ κεντημάτων. Ορισμένες από αυτές διαιρούνται σε επιμέρους τμήματα. Έτσι για το α' τμήμα της A' κλάσεως της ραπτικής προβλέπει: "Αι μαθήτριαι καθήμεναι έμπροσθεν του διαμμείου γραφείου συνηθίζουν, ημέραν παρ' ημέραν, να στρυφόνουν ή να τζακίζουν τας πλευράς αχρήστου χαρτιού έχοντος μήκος

——————————————

A΄/5 (1897), σ. 33-35, "Ποία δέον να είνε η μόρφωσις των Ελληνίδων", A΄/6 (1897), σ. 41-42.

1. Ηλίας Χριστοφίδης, "Περί του τρόπου της διδασκαλίας των Χειροτεχνημάτων εις τα σχολεία των Κορασίων", Ο Παιδαγωγός Α' (1839), σ. 221-222. Για τις απόψεις του Χριστοφίδη για τη γυναικεία εκπαίδευση βλ. "Περί κορασίων ανατροφής", Ο Παιδαγωγός Α' (1839), σ. 131-134.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/42.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

0μ, 15 και πλάτος 0μ, 1, και τας ημέρας, κατά τας οποίας δεν γίνεται το έργον τούτο συνειθίζουν να γυμνάζουν την χείρα των αι μαθήτριαι επί τεμαχίων μικρών πανίων λευκών με χρωματισμένην κλωστήν εύκαιρα και άτακτα βελονίσματα κατ' αρχάς, και έπειτα απλήν ραφήν (Πατητήν, Σουλάλη)"1. Ανάλογες οδηγίες δίνει για τις κλάσεις του πλεξίματος και των κεντημάτων.

Ο Χριστοφίδης προσπάθησε να διασφαλίσει την τάξη και την ομοιομορφία στη διδασκαλία των χειροτεχνημάτων εισάγοντας τη μέθοδο της αλληλοδιδακτικής2. Εισηγήθηκε λοιπόν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα σημάτων, σφυριγμάτων, χειρονομιών, χτύπων του κουδουνιού και προσταγμάτων, το οποίο θα ρύθμιζε την εργασία των "γενικών πρωτόσχολων", των "ερμηνευτριών" και των υπόλοιπων μαθητριών. Για παράδειγμα, "διά να αρχισθή το έργον" της ραπτικής έπρεπε να ακουστεί το πρόσταγμα: "Όλ' αι κλάσεις αρχίσατε!" Τότε "[α]ι μαθήτριαι όλων των κλάσεων λαμβάνουν τα ραψίματά των, και αρχινούν την εργασίαν μετά μεγάλης σιωπής"3. "Διά να καταβώσιν αι ερμηνεύτριαι του ραψίματος από τα θρανία" έπρεπε να ακουστεί: "Ερμηνεύτριαι, ραψίματος! και

——————————————

1. Ηλ. Χριστοφίδης, "Περί του τρόπου της διδασκαλίας...", ό.π., σ. 228-229.

2. Η αλληλοδιδακτική μέθοδος, που είχε αναγνωριστεί από το Σύνταγμα του 1823, καθιερώθηκε ως επίσημη μέθοδος διδασκαλίας για όλα τα σχολεία του κράτους το 1830. Σύμφωνα με τη μέθοδο αυτή, ο δάσκαλος μπορούσε να διδάσκει εκατοντάδες παιδιά με τη βοήθεια των πιο προχωρημένων μαθητών. Την εποχή που καθιερώθηκε, εκτός από οικονομική, η μέθοδος θεωρήθηκε ιδιαίτερα δημοκρατική. Το πρώτο σχετικό εγχειρίδιο ήταν το Εγχειρίδιον διά τ' αλληλοδιδακτικά σχολεία ή Οδηγός της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, του γάλλου καθηγητή Sarazin, που μετέφρασε ο Ι.Π. Κοκκώνης και εκδόθηκε στην Αίγινα το 1830. Ο Οδηγός κυκλοφόρησε αναθεωρημένος. Η αλληλοδιδακτική μέθοδος καταργήθηκε το 1880. Βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. Α', σ. κδ'-κε', λα', μβ', 92-102, 244 και παράρτημα Α', σ. 304 και Β. Παπαγεωργίου, "Η αλληλοδιδακτική μέθοδος και η εισαγωγή της στην Ελλάδα", Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως Α' (1932), σ 286-291.

3. Ηλ. Χριστοφίδης, ό.π., σ 275.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/43.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

έν κτύπημα κώδωνος"1. Για να πάρουν θέση οι μαθήτριες για το κέντημα πάλι, το πρόσταγμα ήταν: "Εις κλάσεις κεντημάτων! και έν κτύπημα κώδωνος". Τότε "[α]ι μαθήτριαι έχουσαι τας χείρας προς τα κάτω, βαδίζουσι κατά τάξιν, οδηγούμεναι υπό των ερμηνευτριών των· αφίνουσι την γραμμήν καθ' όσον φθάνουσιν εις τα θρανία της ιδίας των κλάσεως (των κεντημάτων), όπου εμβαίνουν διά να συστήσωσι τας κλάσεις των κεντημάτων"2.

Ενώ στα δημοτικά σχολεία την ευθύνη της διδασκαλίας των εργοχείρων είχαν οι δασκάλες, στα δευτεροβάθμια σχολεία των κοριτσιών είχε επικρατήσει η συνήθεια να ανατίθεται το μάθημα στις επιμελήτριες. Αυτές ήταν υπάλληλοι επιφορτισμένες με τη γενική φροντίδα και επίβλεψη των μαθητριών, που έπαιρναν χαμηλότερο μισθό από τις δασκάλες και ήταν συχνά ξένες. Στις 16 Φεβρουαρίου του 1877 όμως, ο υπουργός Παιδείας Γ. Μίλησης απαγόρευσε το διορισμό επιμελητριών και με την ίδια εγκύκλιο όρισε ότι τα χειροτεχνήματα και τη ραπτική έπρεπε να διδάσκουν πτυχιούχες δημοδιδασκάλισσες3.

Στις 13 Μαρτίου του 1886 το υπουργείο θεσμοθέτησε ένα ειδικό πτυχίο για τις δασκάλες εργοχείρων, με το διάταγμα "περί προσόντων των διδασκαλισσών των εργοχείρων": "Προς απόκτησιν τούτου απαιτείται ένθεν μεν πτυχίον διδασκαλίσσης ή τουλάχιστον ενδεικτικόν ανωτέρας τάξεως του παρθεναγωγείου [...] ένθεν δε εξέτασις θεωρητική και πρακτική ενώπιον εξεταστικής επιτροπής αποτελουμένης από τον Γενικόν επιθεωρητήν των Δημοτικών Σχολείων, από την διευθύντριαν του Αρσακείου, από τον διευθυντήν ενός των ανωτέρων παρθεναγωγείων των Αθηνών και

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 281.

2. Στο ίδιο, σ. 283.

3. Βλ. "Περί διορισμού επιμελητριών εν τοις δημοτικοίς σχολείοις των κορασίων υπό των δημάρχων ότι παράνομος", εγκύκλιος του υπουργού Γ. Μίληση, 16 Φεβρουαρίου 1877, στο Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', σ. 205-206 και "Περί προσόντων των διδασκαλισσών των εργοχείρων", Β.Δ. 13 Μαρτίου 1886.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/44.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

από την διδασκάλισσαν των χειροτεχνημάτων του Αρσακείου". Οι υποψήφιες έπρεπε να προσέρχονται στις εξετάσεις με διάφορα κατάτι ατελείωτα εργόχειρα για να τα αποτελειώνουν μπροστά στην επιτροπή. Οι πτυχιούχες μπορούσαν να διδάξουν στο δημοτικό ή στο ανώτερο παρθεναγωγείο1. Ο θεσμός των διδασκαλισσών των εργοχείρων δημιούργησε μια νέα γυναικεία ειδικότητα2 που απαιτούσε τυπικά προσόντα.

Κάποια τυποποίηση στη διδασκαλία του μαθήματος στα ανώτερα παρθεναγωγεία επιδίωκε ασφαλώς και ο υπουργός Κ. Λομβάρδος, που στις 23 Νοεμβρίου του 1882 συμπεριέλαβε ένα εγχειρίδιο εργοχείρων στα 60 διδακτικά βιβλία για τη σύνταξη των οποίων προκήρυξε διαγωνισμό: "Εγχειρίδιον περί γυναικείων εργοχείρων μετά σχημάτων, περιέχον τα της ραπτικής, κοπτικής, πλεκτικής, κεντητικής και προωρισμένον διά τας μαθήτριας των ανωτέρων τάξεων των ανωτέρων παρθεναγωγείων. Ο όγκος του βιβλίου δεν πρέπει να υπερβαίνη τα δέκα τυπογραφικά φύλλα"3.

Όσο ξέρουμε, η Ραπτική, κοπτική, πλεκτική και ποικιλτική μετά 40 σχημάτων, του Ξενοφώντος Δ. Ζύγουρα, που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά, είναι το πρώτο εγχειρίδιο του είδους που εκδόθηκε στην Ελλάδα4. Ο Ζύγουρας αφήνει να εννοηθεί ότι δεν 

——————————————

1. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Β', μέρος Γ', σ. 82-84.

2. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 179-180.

3. Στέφανος Παρίσης, Ανωτέρα και Μέση εκπαίδευσις, ήτοι Συλλογή των διεπόντων την Ανωτέραν και Μέσην Εκπαίδευσιν Νόμων, Β. Διαταγμάτων και Εγκυκλίων του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Παιδεύσεως Υπουργείου από του 1833-1884, εν Αθήναις 1884, σ. 447.

4. Βλ. Ξενοφών Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική, πλεκτική και ποικιλτική μετά 40 σχημάτων, προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων και των Δημοτικών Σχολών των κορασίων, εν Αθήναις 1882. Ο Ζύγουρας κατακρίνει τον υπουργό γιατί προκήρυξε διαγωνισμό για τη σύνταξη εγχειριδίου εργοχείρων και όχι οικιακής οικονομίας, αλλά δεν αναφέρει αν ο ίδιος υπέβαλε τη Ραπτική, κοπτική... στο διαγωνισμό αυτόν. Βλ. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Οικιακή Οικονομία, εν Αθήναις 1887, Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λαού εκδιδομένη κατά μήνα υπό Ξενοφώντος Δ. Ζύγουρα, καθηγητού, τ. 12ος, σ. ιε'.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/45.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

6. Οδηγίες ραπτικής και ποικιλτικής

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/46.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

υπήρχε αντίστοιχο βιβλίο. Αναφέρει μόνο το "προ εικοσαετίας εκδοθέν περιοδικόν του συρμού η 'Πηνελόπη' [που όμως] δεν παρείχεν εις τας οικοδεσποίνας πρακτικήν ωφέλειαν", καθώς και "έτερον νεωστί εν Σμύρνη εκδοθέν σύγγραμμα", που θεωρεί ακατάλληλο

——————————————

Τα βιογραφικά στοιχεία που γνωρίζουμε για τον Ξ.Δ. Ζύγουρα είναι ελάχιστα. Έζησε στην Κωνσταντινούπολη και δίδαξε στην Εμπορική Σχολή της Χάλκης. Το 1881, αφού είχε έρθει στην Αθήνα, έγινε μέλος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Στη Γενική Συνέλευση των μελιών της Εταιρείας στις 6.3.1883 εκδήλωσε τη δυσαρέσκειά του γιατί δεν υπήρχε κονδύλιο για τη διδασκαλία της οικιακής οικονομίας, και εξήγησε την ανάγκη του μαθήματος. Η συνέλευση συνέστησε στο συμβούλιο να φροντίσει για τη βελτίωση και τη συμπλήρωση της οικιακής οικονομίας. Ο Ζύγουρας ανέλαβε ο ίδιος τη διδασκαλία του μαθήματος το 1884 (Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1881, εν Αθήναις 1882, σ. 6, Πρακτικά... 1882-83, ό.π., σ. 36, Πρακτικά... 1884, ό.π., σ 14). Παράλληλα δίδασκε τα εμπορικά μαθήματα σε διάφορα εκπαιδευτήρια των Αθηνών. Στην Κωνσταντινούπολη ο Ζύγουρας εξέδωσε το Γενικόν επιστολάριον θεωρητικόν και πρακτικόν (1875) και το Περί γενικής βιομηχανίας (1877). Στην Αθήνα εξέδωσε την "Εμπορική βιβλιοθήκη", που περιλάμβανε τα έργα του Ο πρακτικός βίος του εμπόρου, Εμπορική επιστολογραφία, Ιστορία του καθόλου εμπορίου, Στοιχεία πλουτολογίας, Εμπορική Λογιστική και Η καταστιχογραφία χωριστά. Εξέδωσε επίσης τη "Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λαού". Ο πρώτος τόμος της (1888) περιέχει τα μηνιαία τεύχη: Περί αγωγής και παιδείας, Το βιβλίον του ανδρός, Πώς γίνονται τα χρήματα, Η υγιεινή του σώματος και της ψυχής, Το βιβλίον της γυναικός, Η πρακτική σοφία, Βίος Πολυβίου κ.ά., και ο δεύτερος (1889) τα τεύχη: Φίλιππος και Ολυμπιάς, Οι Ζάππαι και το Ζάππειον, Η προαγωγή, Η τελειότης του χριστιανού διά της μετανοίας κ.ά. Ο Ζύγουρας εξέδωσε ακόμα τη "Βιβλιοθήκη του γυναικείου φύλου" με τους τόμους: Ελληνική Οικιακή Οικονομία, Εγχειρίδιον της οικιακής οικονομίας εγκεκριμένης μετά πρακτικού οδηγού και Ο πρακτικός οδηγός της οικοδεσποίνης - βιβλία που δεν καταφέραμε να εντοπίσουμε, αλλά που υποθέτουμε ότι αποτελούν εκλαϊκευμένες και συντομευμένες εκδοχές του βασικού του έργου για την οικιακή οικονομία, Ελληνική Οικιακή Οικονομία, θεωρητική και πρακτική, εν Κωνσταντινουπόλει 1875. Στην ίδια σειρά εξέδωσε ακόμα τη Ραπτική, κοπτική, πλεκτική και ποικιλτική μετά 40 σχημάτων, Το Εγχειρίδιον της γεωργικής, το Σύντομον επιστολάριον και το Πλήρες διδακτικόν επιστολάριον του Θεμ. Ξ. Ζύγουρα. Ακόμη έγραψε

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/47.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

για μαθήτριες και "κατ' οίκον εργαζομένας ραπτρίας", γιατί αφορά μόνο το ράψιμο ανδρικών ρούχων1.

Στον πρόλογο ο Ζύγουρας διευκρινίζει ότι, παρόλο που φέρεται ως συγγραφέας του βιβλίου, αυτός απλώς επεξεργάστηκε ένα κείμενο που έγραψε "κυρία [...] ήτις εκ μετριοφροσύνης απήτησε να μη δημοσιευθή το όνομα αυτής". Στη συνέχεια εξηγεί ότι η συμβολή του στο βιβλίο, που "βεβαίως παρά γυναικός έπρεπε να συνταχθή και ερμηνευθή", ήταν οπωσδήποτε αναγκαία, μια και η έκδοση "εχρειάζετο πολυγλώσσου και πεπειραμένου εις την διδασκαλίαν συνεργάτου διά να συλλέξη ό,τι καλόν και χρήσιμον υπάρχει εις την Γαλλικήν, Αγγλικήν και Ιταλικήν, να το κατατάξη μεθοδικώς και να το εκθέση σαφώς, συντόμως και ακριβώς"2.

Σχετική έκθεση που υπέβαλε στο Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως επταμελής επιτροπή με πρόεδρο τον Ι. Αργυριάδη στις 21 Μαΐου 1884 επισημαίνει ότι το εγχειρίδιο του Ζύγουρα υπερβαίνει τα 10 τυπογραφικά φύλλα που είχε προβλέψει η προκήρυξη, δίνει υπερβολική έμφαση σε γενικές γνώσεις σχετικά με το δεκαδικό μετρικό σύστημα, την ιχνογραφία, τις υφαντικές ύλες και τα σύνεργα της ραπτικής σε βάρος των τεχνικών γνώσεων, παραθέτει υπερβολικά πολλούς γαλλικούς όρους, και είναι ασαφές ως προς τις πρακτικές οδηγίες για την εκτέλεση των εργασιών. Επίσης ειρωνεύεται το συγγραφέα πού, ενώ υπογράφει "το έργον αγνώστου Κυρίας", το αποκαλεί έπειτα "αμέθοδον, ασαφές και ανακριβές", και διερωτάται: "Πώς [...] να τολμήσωσί ποτε αι τάλαιναι γυναίκες, να λάβωσι διά σπουδαιότερα αντικείμενα τον συγγραφικόν κάλαμον ανά χείρας, αφού ουδ' άπασα η ραπτική σοφία είναι ικανή να διατηρήση την αξίαν αυτής, άνευ

——————————————

τη Μεγάλη επιστολογραφία (χ.τ. χ.χ.), τη Μεθοδική επιστολογραφία (Αθήναι 1895) και την Εμπορική και βιομηχανική Νομοθεσία (Αθήναι 1904), καθώς και διηγήματα. Τέλος, μετέφρασε την Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως του Pouqueville, τ. A'-Δ', Αθήναι 1890-91.

1. Βλ. Ξ.Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική..., ό.π., σ. γ'-δ'.

2. Στο ίδιο, σ. α'-β'.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/48.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

συνεργασίας ανδρός πολυγλώσσου και εμπείρου περί την διδασκαλίαν"1.

Η έκθεση καταλήγει ότι, επειδή το εγχειρίδιο του Ζύγουρα, "[...] ου μόνον πλημμελές και ελλιπές είναι, αλλά και ακατάλληλον προς μεθοδικήν και εύληπτον διδασκαλίαν, και επομένως ασύμφωνον προς το του Νόμου ζητούμενον, δεν κρίνεται άξιον εγκρίσεως"2.

Οι γυναικείες τέχνες δεν είναι ακίνδυνες: ο φόβος της πολυτέλειας και της ξενομανίας

Περισσότερο από την προσήλωση στην αρχή της ομοιομορφίας, η ανάγκη να ρυθμιστεί το πόσα και ποια εργόχειρα θα έκαναν οι μαθήτριες, πώς και με ποιο σκοπό, προέκυπτε από το φόβο ότι η τόσο "γυναικεία" αυτή δραστηριότητα περιέκλειε κινδύνους. Αν η σχολική διδασκαλία ακολουθούσε μία "λανθασμένη" κατεύθυνση, θα μπορούσε να ξυπνήσει στις μαθήτριες την τάση για πολυτέλεια και επίδειξη.

Το 1854 ο Δ. Στρούμπος συνιστούσε η διδασκαλία γενικά και ειδικά των εργοχείρων να είναι "απηλλαγμένη [...] παντός περιττού", ώστε να προάγει την απλότητα. Στα "αναγκαιότερα" μαθήματα του δημοτικού συμπεριλάμβανε την "ραπτικήν γυναικείων ιματίων καί τινων ανδρικών, σιδήρωμα και τακτικήν πτύξιν και τοποθέτησιν των ιματίων"3. Ο Γ.Γ. Παππαδόπουλος πάλι δυσανασχετούσε με την κακογουστιά, σύμπτωμα της "ξενοζηλίας". "Και αυτά δε τα λεγόμενα εργόχειρα και προ πάντων τα ποικίλματα ων πολλάκις κακόζηλα σχέδια εισάγονται, ου μόνον του σκοπού

——————————————

1. Εκθέσεις των κριτών των διδακτικών βιβλίων της Μέσης και Κατωτέρας Εκπαιδεύσεως, εν Αθήναις 1884, σ. 11.

2. Στο ίδιο, σ. 15.

3. Δ.Σ. Στρούμπος, Το μέλλον, ή περί ανατροφής και παιδεύσεως, εν Αθήναις 1854, σ. 31-33.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/49.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποτυγχάνουσιν, αλλ' είναι νέα αφορμή ματαίας αναλώσεως χρόνου και επιδεικτικής πολυτελείας"1.

Την τάση να διδάσκονται οι μαθήτριες εργόχειρα κατάλληλα για επίδειξη, αντί να ασκούνται στα χρήσιμα και τα αναγκαία, κατήγγειλαν και επιθεωρητές της δημοτικής εκπαίδευσης. Όταν το 1883 ο Νικόλαος Πολίτης επιθεώρησε τα σχολεία της επαρχίας Βόλου, διαπίστωσε ότι οι δασκάλες εφάρμοζαν τη μέθοδο της διδασκαλίας σύμφωνα με την οποία είχαν εκπαιδευτεί οι ίδιες στο Αρσάκειο, και συνέχιζαν ταυτόχρονα την παράδοση των "πολυτελών" εργοχείρων: "[...] ουδαμώς εξεπλησσόμην βλέπων κοράσια [...] επαναλαμβάνοντα επί λέξει το κείμενον εγχειριδίου τινός οικιακής οικονομίας ερωτώμενα πώς γίνεται η μπουγάδα ή πώς ράπτεται η απανωβελονιά. Αλλά και ούτως η οικιακή οικονομία εν ολιγίστοις σχολείοις διδάσκεται εν πάσι δε κατά κανόνα διδάσκονται εκείνα μόνον τα εργόχειρα, άπερ εις επίδειξιν μόνον εισί κατάλληλα, παραμελουμένων των αναγκαιοτάτων και χρησιμωτάτων· πανταχού είδον εκτεθειμένα κεντήματα πολυειδή, ουδαμού δε έργα ραπτικής ήτις περιφρονείται ίσως ως χειρονακτική μάλλον τέχνη"2. Και ο επιθεωρητής Ι. Φ. Κοφινιώτης παρατηρούσε ότι στην επαρχία Μεγαλοπόλεως: "Δυστυχώς [...] επικρατεί η τάσις προς άσκησιν χειροτεχνημάτων μάλλον ματαίων ή επωφελών και επιδεικτικών μάλλον ή χρησίμων. Κάλλιστον θα ήτο αν απηγορεύετο αυστηρότατα η εν τοις δημοτικοίς σχολείοις εκδηλουμένη φροντίς προς εκμάθησιν χειροτεχνημάτων ματαίαν επίδειξιν επιζητούντων"3.

Αλλά και ο Ζύγουρας ξεκαθάρισε τη θέση του, ώστε να μην

——————————————

1. Γ.Γ. Παππαδόπουλος, ό.π., σ. 110.

2. Νικόλαος Γ. Πολίτης, "Έκθεσις επιθεωρήσεως των δημοτικών σχολείων της Επαρχίας Βώλου", Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημοτικών Σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήναι 1885, σ. 75.

3. Ι.Φ. Κοφινιώτης, "Έκθεσις επιθεωρήσεως των δημοτικών σχολείων της Επαρχίας Μεγαλουπόλεως", στο ίδιο, σ. 118.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/50.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παρεξηγηθεί ως προαγωγός τάσεων που καταδίκαζε: "[...] ούτε του συγγράμματος ούτε ημών σκοπός είναι να εμψυχώσωμεν την επικρατούσαν εις τας κοινωνικάς τάξεις πολυτέλειαν, ουδέ να επαυξήσωμεν την ματαιοδοξίαν και φιλαρέσκειαν του γυναικείου φύλου, αλλά να διδάξωμεν και να μορφώσωμεν τας Ελληνίδας οικοδεσποίνας εις τα κυρίως οικιακά της γυναικός έργα προς ανακούφισιν εαυτής και των μελών της οικογενείας"1. Για το συγγραφέα το κύριο όφελος της απασχόλησης των γυναικών με τα εργόχειρα είναι η εξοικονόμηση του οικογενειακού χρήματος. Ο Ζύγουρας εκτιμάει τη ραπτική εξαιτίας της οικονομικής της σημασίας. Αντίθετα διατηρεί επιφυλάξεις για την ποικιλτική: "[...] τα παραγόμενα εξ αυτής ουδεμίαν πραγματικήν ανάγκην του ανθρώπου ικανοποιούσιν πλην της καλαισθησίας"2.

Σε σύγγραμμα που εξέδωσε εφτά χρόνια πριν από τη Ραπτική..., και με το οποίο θα ασχοληθούμε διεξοδικά στο επόμενο κεφάλαιο, ο Ζύγουρας φέρνει τα εργόχειρα ως παράδειγμα άγονης εργασίας. "Άγονος δε εργασία λέγεται εκείνη ήτις ουδεμίαν ή ελαχίστην μας παρέχει ωφέλειαν ή κέρδος εις την οικονομίαν. Π.χ. τα πολυδάπανα διά την εργασίαν των χρυσοκέντητα περιττά προσκεφάλαια, των οποίων ουδεμίαν χρήσιν δυνάμεθα να ποιήσωμεν, εκτός μόνον της επιδείξεως και του ανουσίου στολισμού, τον οποίον παρέχουσιν εκτεθέμενα εις τας αιθούσας της υποδοχής ή αλλαχόθι. Τα ποικιλανθή και τα ποικιλοεργά φορέματα των νηπίων και παίδων, άτινα και αν υποθέσωμεν ότι παρέχουσι στολισμόν, εις το σώμα των παίδων αποβαίνει περιττός, αηδής και άχαρις, διότι πρώτοι οι φορούντες αυτά τα περιφρονούσι"3.

Την ανάγκη να χαλιναγωγηθεί η τάση για πολυτέλεια και να δοθεί έμφαση στα "χρήσιμα" εργόχειρα επισήμαναν και οι 

——————————————

1. Ξ.Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική.. , ό.π., σ. γ'.

2. Στο ίδιο, σ. 163.

3. Ξενοφών Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία, θεωρητική και πρακτική, συνταχθείσα προς χρήσιν των απανταχού ελληνικών Παρθεναγωγείων, εν Κωνσταντινουπόλει 1875, σ. 98.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/51.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

υπεύθυνοι του Αρσακείου. Το 1843, σε συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, διατυπώθηκε η άποψη ότι το κέρδος από την εκμάθηση των γυναικείων τεχνών για τις μαθήτριες είναι "η αποκτωμένη έξις εις την εργασίαν και την οικονομίαν την οικιακήν ήτις είναι η βάσις της των οικιών ευδαιμονίας"1.

Μερικά χρόνια αργότερα διαπιστώθηκε με ικανοποίηση το κέρδος από τη διδασκαλία των "χρήσιμων" και "αναγκαίων" έργων: "Και πρώτον μεν ευχαρίστως παρετηρήσαμεν ότι ουχί μόνον έργα τελειότερα παρ' άλλοτε κατεσκευάσθησαν, αλλά προσέτι ότι αι μαθήτριαι του Αρσακείου εδιδάχθησαν ιδίως εργόχειρα αναγκαία και χρήσιμα εις πάσαν καλήν οικοδέσποιναν, μη ενασχοληθείσαι αποκλειστικώς εις έργα φαντασίας, καλλωπισμού και επιδείξεως, άτινα συνήθως την ματαιότητα και την κουφότητα της κοινωνίας εμφαίνουσιν"2. Η συνήθεια του Αρσακείου και άλλων παρθεναγωγείων να διαθέτουν έργα των μαθητριών για φιλανθρωπικούς σκοπούς αποτελούσε ίσως μία έμμεση καθησυχαστική απάντηση των σχολείων αυτών στις κατηγορίες ότι υποθάλπουν αρνητικές τάσεις3.

Τέτοιες κατηγορίες διατύπωνε συχνά η Παρρέν από τις στήλες της Εφημερίδος των Κυριών: "Η κόρη σάς λέγουσι, δεν ευκαιρεί. Απαιτούνται δύο ώραι της ημέρας διά γαλλικόν μάθημα, 2-3

——————————————

1. "Συνέλευσις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας γενομένη την 9 Ιανουαρίου 1844", Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, εν Αθήναις 1843 (sic), σ. 32-33.

2. "Έκθεσις των εν τω Αρσακείω Παρθεναγωγείω της Φιλεκπαιδευτικής εταιρίας ενιαυσίων εξετάσεων υπό του Εισηγητού της επί των σχολείων Επιτροπής Λ. Μελά", Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας από 24 Δεκεμβρίου 1861 μέχρι 25 Μαρτίου 1863, εν Αθήναις 1863, σ. 66.

3. Για παράδειγμα, το 1867 οι μαθήτριες του Αρσακείου δώρισαν "τριακόσια διάφορα έργα χρήσιμα εις ανανέωσιν των ενδυμάτων του πολιτικού νοσοκομείου". Βλ. Στέφανος Κ. Γαλάτης, Ιστορία της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας από της ιδρύσεως μέχρι του 1936, Αθήναι 1957 (δακτυλογραφημένο), τ. Β', σ. 15 και Αικ. Βαρουξάκη, ό.π., σ. 113-114.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/52.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ώραι διά κλειδοκύμβαλλον, 2 διά περίπατον, δύο δι' άλλην τινά ξένην γλώσσαν και 2 διά φωνητικήν μουσικήν [...]. Και η μήτηρ καμαρόνει και εναβρύνεται αριθμούσα την ημερησίαν ταύτην κατάταξιν του χρόνου της θυγατρός της, ήτις την επαύριον του γάμου αγνοεί τίνι τρόπω εμβαλόνονται αι περικνημίδες του συζύγου ή προστίθενται κομβία εις τα υποκάμισα αυτού"1.

Η Παρρέν κατέκρινε επίσης την τάση των μεγάλων παρθεναγωγείων να φορτώνουν τις μαθήτριες με "διακοσμητικά" μαθήματα. Μαζί με την προτίμηση στο χορό αντί στη γυμναστική, στις σερενάτες αντί στις ασκήσεις πιάνου, στις θαλασσογραφίες αντί στο σχέδιο, έβρισκε πρωθύστερη την προτεραιότητα στα τραπεζομάντιλα αντί στα εσώρουχα, και τη θεωρούσε ένδειξη του προσανατολισμού των παρθεναγωγείων στην επίδειξη παρά στην εκπαίδευση2. Αντίθετα εκφράστηκε θετικά για το Παρθεναγωγείο Σ. Δημοπούλου, που δεν παρέλειπε την άσκηση στα οικιακά έργα: "Εθίζονται δε [εκεί τα κορίτσια] να ικανοποιώσι μόνα των τας μικράς αυτών ανάγκας, να εμβαλόνωσι τα τυχόν ξεσχισθέντα ενδύματά των, να εξοικειώνται εν γένει εις τα οικιακά έργα, χωρίς τούτο να τα εμποδίζη να ομιλώσι πάντοτε κατά τας ώρας των διαλειμμάτων την Γαλλικήν, να διδάσκωνται την γερμανικήν, άριστα την μουσικήν και ζωγραφικήν και να μανθάνωσι την γλώσσαν διά μεθόδου πρακτικωτάτης"3.

Με το ίδιο πνεύμα η Παρρέν επικρότησε μία μεταρρύθμιση στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο, γιατί θα συνέβαλλε στην προετοιμασία των κοριτσιών "διά βίον εργατικόν, αντί του τέως ασκόπου και επιδεικτικού": "Άριστος οιωνός της επί τα βελτίω τροπής δύναται να θεωρηθή η παύσις των εν τω Αμαλιείω τέως εργαζομένων

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι προίκες του αιώνος μας", Εφημερίς των Κυριών Β'/53 (1888), σ. 4-5.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Τα θύματα της εποχής", Ε' συνέχεια, Εφημερίς των Κυριών Η'/359 (1894), σ. 1-2.

3. Καλλιρρόη Παρρέν, "Παρθεναγωγείον Σοφίας Δημοπούλου", Εφημερίς των Κυριών Γ'/121 (1889), σ. 7.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/53.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

πολυπληθών πλυντριών και η εις τας μαθητρίας ανάθεσις της εργασίας ταύτης"1.

Την πολυτέλεια και την τάση για επίδειξη καταδίκαζε επίσης το γυναικείο περιοδικό Οικογένεια, που εξέδιδε και διηύθυνε η Άννα Σερουίου. Κύριο άρθρο του επισήμαινε χαρακτηριστικά ότι οι γυναίκες "της πρώτης τάξεως της κοινωνίας, [...] δύνανται, και πρέπει ίσως, να εξέρχωνται του διαγεγραμμένου κύκλου, και ως προς την αμφίεσιν και τας δαπάνας και την πολυτέλειαν"2. Πρότεινε σε όλες τις γυναίκες ενιαία κοπή φορεμάτων που θα ελευθέρωνε το σώμα από την τυραννία του στηθόδεσμου, αλλά και θα συνέβαλλε στην εξοικονόμηση χρημάτων και στην πάταξη της πολυτέλειας και θα τόνωνε το εμπόριο και τη βιοτεχνία, αυξάνοντας τη ζήτηση του υφάσματος3.

Αλλά και άνδρας αρθρογράφος, από αυτούς που φιλοξενούσε συχνά η Οικογένεια, επικαλείται την απελευθέρωση από το συρμό, για να γελοιοποιήσει έπειτα την εμφάνιση και τα γούστα των γυναικών: "Κουρέλια επί κουρελίων, κορδελίτσες, δαντελλίτσες, άλλο φεύγει απ' εδώ, άλλο απ' εκεί, εσωφόρια δήθεν μεταξωτά με δαντέλλα, ψευδείς, τετριμμέναι πού και πού, κορδελίτσες διαφόρων χρωμάτων διαπερνούν τας δαντέλλας, πράγματα ξιππασμένα, μηδεμίαν έχοντα αξίαν, ούτε διάρκειαν. Αν δεν λυπήσθε ημάς τους άνδρας εις ους φέρετε τον κόρον και την αθυμίαν, λυπηθείτε τον εαυτό σας"4.

Ωστόσο η διαχωριστική γραμμή μεταξύ της θεμιτής φιλοκαλίας και της επιβλαβούς πολυτέλειας είναι πολλές φορές αδιόρατη και πάντα αυθαίρετη. Έτσι η τοποθέτηση της Παρρέν στο ζήτημα

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι μεταρρυθμίσεις εν τω Αμαλιείω ορφανοτροφείω", Εφημερίς των Κυριών Γ'/152 (1890), σ. 6.

2. "Σκέψεις περί της γυναικείας ενδυμασίας", Οικογένεια Β'/15 (1898), σ. 113.

3. Στο ίδιο, σ. 114.

4. "Επιστολαί προς την γράφουσαν Ελληνίδα", Οικογένεια Α'/13 (1897), σ. 99. Το άρθρο είναι σε πολλές συνέχειες.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/54.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

της πολυτέλειας δεν εμπόδιζε τη δημοσίευση ύλης σχετικής με τη μόδα στην Εφημερίδα των Κυριών, ούτε τη συμβουλευτική αλληλογραφία που ανταποκρινόταν στην ανάγκη των αναγνωστριών να κατατοπίζονται όχι μόνο σε ζητήματα συρμού των ενδυμάτων, αλλά και στις πολύπλοκες απαιτήσεις ενός savoir faire που δεν προήγε την απλότητα ούτε καταπολεμούσε την επιδειξιομανία.

Αυτού του είδους η ύλη κατείχε κεντρικότερη θέση στο ετήσιο Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών παρά στην ίδια την Εφημερίδα. Όσο για την Οικιακή Εφημερίδα, παράρτημα της Εφημερίδος των Κυριών που διηύθυνε η Αθηνά Σιγανού, περιείχε οδηγίες κατασκευής ενδυμάτων και χειροτεχνημάτων εφάμιλλων με εκείνα που παρουσίαζε η Φιλόκαλος Πηνελόπη1.

"[Η] κατάργησις της ασκόπου πολυτελείας και η απλοποίησις της ενδυμασίας" ήταν ένα από τα ιδεώδη του Συλλόγου των Κυριών Εργάνη Αθηνά, που ιδρύθηκε στο Αγρίνιο το 1896 με σκοπό να προωθήσει τις γυναικείες τέχνες και να διαπαιδαγωγήσει την Ελληνίδα μέσω της θρησκείας, της φιλανθρωπίας και της φιλοπατρίας2.

Το 1897 ο Σύλλογος κάλεσε τις Ελληνίδες να συμμετάσχουν στην πρώτη έκθεση γυναικείων έργων που επρόκειτο να γίνει στο Αγρίνιο. Η πρόσκληση διευκρίνιζε: "Το αποσταλησόμενον αντικείμενον να μην είνε είδος πολυτελείας και ασκόπου δαπάνης"3.

——————————————

1. Η ανακολουθία αυτή ίσως απορρέει από την ανάγκη να ανταποκριθούν τα έντυπα στις προτιμήσεις του κοινού για ευρωπαϊκές μόδες. Ανάλογη στάση επισημαίνει ο Κ.Θ. Δημαράς στην Πανδώρα, τον Παρθενώνα και την Εφημερίδα των Φιλομαθών, που προσπάθησαν επίσης να συγκεράσουν την προβολή ελληνικών έργων και πραγμάτων με την προτίμηση για ξένα αναγνώσματα. Βλ. Κ.Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1982, σ. 354.

2. Αγγέλικα Ψαρρά, "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα 2 (1979), σ. 13.

3. "Ο εν Αγρινίω Σύλλογος Εργάνη Αθηνά", Οικογένεια A'/3 (1897) σ. 20.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/55.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Λίγο αργότερα η Σερουίου χαιρέτιζε το Αγρίνιο: "Το Αγρίνιον κατέστη του λοιπού προσφιλής πόλις τω γυναικείω ιδία κόσμω, γενόμενον η αφετηρία της υγιούς των γυναικών δράσεως, της μελλούσης να επιφέρη αντιπερισπασμόν προς τας νεοεισαχθείσας εν τη πατρίδι μας ιδέας της χειραφεσίας, και ισορροπίαν τινά μεταξύ των γελοίων αξιώσεων του κοινωνικού βίου ως νυν ούτος παρουσιάζεται, και των αγνών και εδραίων τοιούτων του οικογενειακού, ως αρμόζει εις τας παραδόσεις, τον χαρακτήρα και τα πάτρια ήθη μας"1.

Η ενασχόληση με τα εργόχειρα σηματοδοτεί την ταύτιση των γυναικών με τον οίκο και τον αποκλεισμό από τον "κοινωνικό" βίο. Τα έργα των γυναικών όμως μπορούν να ταξιδέψουν και να εκτεθούν δημόσια, παρέχοντας στις δημιουργούς τους μια μικρή διέξοδο από την "υγιή" αφάνεια του οίκου. Ο θαυμασμός που προκάλεσαν τα εκθέματα του Αγρινίου αντάμειψε τις οργανώτριες με τιμή και υπερηφάνεια. Για την ποιότητα και την "απλότητα" των εργοχείρων ας δούμε την περιγραφή της αντίδρασης του ίδιου του βασιλιά, που λάμπρυνε την εκδήλωση με την παρουσία του: "Αλλά και ο Βασιλεύς θαυμάσας κροκκωτήν χρυσοΰφαντον αραχνοϋφή εσάρπαν της κ. Παπούλια μόνος απέσειρεν εκ της ακτίνος, ίνα φυλαχθή δι' αυτόν ως είπεν"2.

Αλλά και άλλα εκθαμβωτικά εργόχειρα εκτέθηκαν, όπως ο χάρτης των Ψαρών με το τετράστιχο του Σολωμού και μία "τοπογραφία", που φιλοτεχνήθηκαν με ανθρώπινη τρίχα, αραχνοΰφαντα εσώρουχα, έργα πυρογραφίας και ζωγραφικοί πίνακες που έστειλαν οι μαθήτριες του ιδιωτικού αθηναϊκού Παρθεναγωγείου Σκορδέλη3.

Οι τάσεις για πολυτέλεια και επίδειξη αναγνωρίζονταν συχνά

——————————————

1. Άννα Σερουΐου, "Το Αγρίνιον", Οικογένεια Β'/16 (1898), σ. 122.

2. "Έκθεσις Αγρινίου. Επίσκεψις της Βασιλικής οικογενείας". Οικογένεια Β΄/20 (1898), σ. 154.

3. Βλ "Εντυπώσεις εξ Αγρινίου Ε': Έκθεσις", Οικογένεια Β'/20 (1898), σ. 156-158.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/56.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

σε συνήθειες και προτιμήσεις "ευρωπαϊκές" και αντιστρόφως. Την ανάγκη της απομάκρυνσης από τα δυτικά πρότυπα τόνιζαν εκείνοι που θεωρούσαν ότι το ελληνικό κοινό κατακλυζόταν από εισαγόμενες λέξεις, συνήθεις και αναγνώσματα. Στη γυναικεία εκπαίδευση τα μαθήματα που θεωρούνταν οι κατεξοχήν ύποπτοι φορείς ξενομανίας ήταν τα διακοσμητικά εργόχειρα, η μουσική, ο χορός, η ζωγραφική· εκείνα δηλαδή που εξέφραζαν έναν "ευρωπαϊκό" προσανατολισμό. Σε αυτόν ακριβώς όμως όφειλαν και την αίγλη τους. Η γοητεία που ασκούσαν τα μαθήματα αυτά στους γονείς πρέπει να ήταν μεγάλη, αν κρίνουμε και από την ιδιαίτερη προβολή τους στις διαφημίσεις των παρθεναγωγείων.

Η διδασκαλία των εργοχείρων στα παρθεναγωγεία είχε αρχίσει να παρακολουθεί την ευρωπαϊκή μόδα από πολύ νωρίς. Το 1838 το Διοικητικό Συμβούλιο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνώρισε την ηγεμονία των δυτικών προτύπων στον τομέα των εργοχείρων και θεώρησε σκόπιμο να διευκολύνει την εισαγωγή του αναγκαίου κακού: "[...] εστοχάσθη ωφέλιμον να εισάξη κατά μικρόν την διδασκαλίαν όσων δυνηθή γυναικείων εργοχείρων, διά τα οποία, ήδη εισαγομένης της ευρωπαϊκής πολυτελείας εις ημάς, φορολογουμεθα τοσούτον ανηλεώς πληρόνοντες όχι ολίγον βαρέα, μα την αλήθειαν, πρόστιμα αμαθείας διά μηδαμινά και ευκατόρθωτα πράγματα, Διά τούτο απεφάσισε να εισάξη και το μάθημα της ανθοποιίας, αφ' ου έτυχε διδάσκαλόν τινα Ιταλόν, διαβάντα εντεύθεν, ζητούντα όχι ολίγα δίδακτρα"1.

Η ανάθεση της διδασκαλίας των εργοχείρων σε ξένες δασκάλες και επιμελήτριες έγινε καθεστώς. Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι το 1867 η Ειρήνη Μαυροκορδάτου άρχισε να χρηματοδοτεί ελβετίδα δασκάλα της ραπτικής στο Αρσάκειο, ενώ στο παρθεναγωγείο που ίδρυσε η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία στην Κέρκυρα τα εργόχειρα μαζί με τα γαλλικά και την ιχνογραφία ανατέθηκαν

——————————————

1. Έκθεσις γενομένη εις την Ε' Γενικήν Συνέλευσιν της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, εν Αθήναις 1838, σ. 10.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/57.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

7. Σχέδια παιδικών φορεμάτων

ΕΙΚΟΝΑ

8. Σχέδιο δαντέλας

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/58.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επίσης σε Ελβετίδα1. Η διδασκαλία από ξένες δασκάλες ήταν τόσο διαδεδομένη, ώστε το 1889 ακόμα και οι άπορες τρόφιμες του Αμαλιείου μάθαιναν την ψαθοπλεκτική από Ιταλίδα, που είχε μετακληθεί ειδικά γι' αυτό το σκοπό, και έπλεκαν με χόρτο από "εξ Ιταλίας σπόρον στάχυος ψάθης"2.

Τα γυναικεία περιοδικά επίσης προωθούσαν τη ζήτηση της ευρωπαϊκής μόδας και ταυτόχρονα ανταποκρίνονταν σε αυτήν. Συμπληρώνοντας δέκα χρόνια κυκλοφορίας, το περιοδικό Η Φιλόκαλος Πηνελόπη σε κύριο άρθρο του εκθείαζε την ποιότητα του εντύπου "και υπό την έποψιν της μεγάλης αυτού χρησιμότητος και υπό την έποψιν της φιλοκαλίας, αμιλλώμενον κατά τα πάντα προς τα εγκριτώτερα των όμοίας φύσεως ευρωπαϊκών περιοδικών"3. Συγχρόνως στην αγορά κυκλοφορούσαν περιοδικά μόδας και φιγουρίνια για επαγγελματίες μοδίστρες, καπελούδες, ασπρορουχούδες. Για παράδειγμα στο Ημερολόγιον της Φιλοκάλου Πηνελόπης του 1898 διαφημίζονται τα περιοδικά Le Coquet, Paris-Figurine journal de Modes, Le Journal des Modistes και Le Journal des Lingères. Οι ενδιαφερόμενες μπορούσαν να γραφτούν συνδρομήτριες στα γραφεία της Φιλοκάλου Πηνελόπης4.

Τέλος ενδεικτική της κυριαρχίας των δυτικών προτύπων στα εργόχειρα είναι η δυσκολία του Ζύγουρα να βρει τις κατάλληλες ελληνικές λέξεις για τους διάφορους κλάδους και τα έργα της ραπτικής: "Ευρέθημεν εις την ανάγκην τινάς μεν των όρων να εξελληνίσωμεν, τινάς δε να παραδεχθώμεν όπως η συνήθεια καθιέρωσε παρά ταις γυναιξί του ημετέρου έθνους, άλλους δε καίπερ μιξοβαρβάρους να μεταχειρισθώμεν όπως γίνωμεν καταληπτοί"5.

Η "ξενομανία" προκαλούσε έντονες αντιδράσεις. Μεταξύ 

——————————————

1. Βλ. Σ.Κ. Γαλάτης, ό.π., σ. 11, 15.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Το Αμαλίειον ορφανοτροφείον", Εφημερίς των Κυριών Γ'/127 (1889), σ. 6.

3. "Δέκα ολόκληρα έτη", Φιλόκαλος Πηνελόπη 10/12 (1897), σ. 1.

4. Βλ. Ημερολόγιον της Φιλοκάλου Πηνελόπης, 1898.

5. Ξ.Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική..., ό.π., σ. β'.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/59.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

άλλων αναστάτωνε ιδιαίτερα την Άννα Σερουίου, που μαχόταν για την "επιστροφή σε κάποια 'χαμένα' ελληνικά ήθη", που την τελειότερη μορφή τους αναζητούσε και έβρισκε στην αρχαία Ελλάδα1. Στην ξενομανία απέδιδε όλα τα κακά που πίστευε ότι μάστιζαν την "φυλήν": το παραστράτημα των κοριτσιών από τη σεμνότητα, τη μετριοφροσύνη και την απλότητα, την τεμπελιά των γυναικών και τη ματαιοδοξία τους, καθώς και την εκθήλυνση των ανδρών2.

Την ξενομανία κατέκρινε και η Παρρέν. Το 1902 παρατηρούσε ότι στα ελληνικά σχολεία αντί για την ελληνική χειροτεχνία καλλιεργούνταν η κακοτεχνία, χαρακτηριστικά παραδείγματα της οποίας θεωρούσε τα μονογράμματα, τα εργόχειρα κροσέ και τις "παντούφλες εις καμβάν". Ευθύνη για το φαινόμενο αυτό καταλόγιζε στους άνδρες που ρύθμιζαν τα προγράμματα των παρθεναγωγείων, χωρίς να είναι γνώστες ούτε της γυναικείας ψυχής ούτε του ωραίου3.

Επίσης με αφορμή την έκθεση χειροτεχνημάτων στη Χαλκίδα, η Παρρέν εκφράζει την ελπίδα ότι, όπως έγινε στο Αγρίνιο, τα εκθέματα "θα μεταγγίσουν δόσιν τέχνης και καλαισθησίας εις τας πλέον οπισθοδρομικάς [περιοχάς], όπου η μαρκοβελονιά και ο καμβάς με γαλανά τριαντάφυλλα και κίτρινες παπαρούνες αποτελούν το άλφα και το ω μέγα της αισθητικής και του σχολείου και του οίκου. Τα χωριά πάλιν όσα έμειναν ανεπηρέαστα από τα χρωματιστά όργια των παντουφλών και των προσκεφαλαίων με μαλλιά και με τσοχάκια της πρώτης δημοτικής παιδεύσεως, θα φέρουν τους θαυμασίους συνδυασμούς των χρωματισμών της σιγούνας και της μπόλιας, με την βελονιάν την δαιδαλώδη και την λεπτεπίλεπτον και με την αρμονικήν παράταξιν των γραμμών και των καμπυλών, η οποία μεταβάλλει συχνά το χωρικόν χονδροειδές 

——————————————

1. Βλ. Α. Ψαρρά, όπ., σ. 10.

2. Βλ. Άννα Σερουΐου, "Η ξενομανία", Οικογένεια Β'/2 (1898), σ. 9-11.

3. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι γυναίκες και η Ελληνική χειροτεχνία", Εφημερίς των Κυριών ΙΕ΄/692 (1902), σ. 1-2.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/60.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

υποκάμισον εις έργον τέχνης, εφάμιλλον προς τα αραβουργημένα και τα μαιανδρικώς στολισμένα αγγεία"1. Η Ειρήνη Οικονομίδου όμως δίνει μια διαφορετική εικόνα για την ίδια έκθεση στη Χαλκίδα. Περιγράφει λεπτεπίλεπτες δαντέλες και πολυτελή ασπρόρουχα μάλλον ελάχιστα ελληνικά και αναφέρει εργόχειρα "κεντημένα διά τριχών της κεφαλής"2.

Η αναζήτηση της ελληνικότητας στα εργόχειρα, που γίνεται επίμονη στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού, αποτελεί ίσως μία όψη της γενικότερης έξαρσης του εθνικιστικού πνεύματος που συνοδεύει τον πόλεμο του 1897 και την οδυνηρή ήττα. Πάντως το αίτημα για χρήσιμα εργόχειρα, τα οποία συχνά αντιδιαστέλλονταν από τα "ξενόφερτα" είδη πολυτελείας, αποτελεί ταυτόχρονα έκφραση ενός προγενέστερου και ευρύτερου αιτήματος που πρόβαλλε την αναγκαιότητα πρακτικών κατευθύνσεων στην εκπαίδευση γενικά και που διατυπώθηκε με σαφήνεια και πληρότητα στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που κατέθεσε στη Βουλή το 1899 ο υπουργός Αθ. Ευταξίας. Η αναζήτηση πρακτικών κατευθύνσεων στην εκπαίδευση γενικά αποτελεί συστατικό στοιχείο της προσπάθειας για τη θεμελίωση της αστικής κοινωνίας και της οικονομικής ανάπτυξης στην οποία πρωταγωνίστησαν οι δημοτικιστές της γενιάς του 1880. Η διεκδίκηση πρακτικών γνώσεων στο δημοτικό και ο αγώνας για την καθιέρωση της νέας ελληνικής γλώσσας απέβλεπαν στη γενίκευση της στοιχειώδους εκπαίδευσης και στην προσαρμογή της όχι μόνο στις ανάγκες των μαθητών που θα φοιτούσαν στο γυμνάσιο, αλλά κυρίως στις ανάγκες της πλειοψηφίας των παιδιών που δε θα συνέχιζαν τις σπουδές τους3.

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η έκθεσις της Χαλκίδος", Εφημερίς των Κυριών ΙΕ΄/704 (1902), σ. 1.

2. Βλ. Ειρήνη Οικονομίδου, "Η έκθεσις της Χαλκίδος", Εφημερίς των Κυριών ΙΕ'/707 (1902), σ. 7.

3. Τα Νομοσχέδια του 1899 ήταν εφαρμογή της φιλελεύθερης αντίληψης ότι η εύρυθμη λειτουργία του κράτους προϋποθέτει μορφωμένο λαό. Παίρνοντας υπόψη τόσο τη φτώχεια των γνώσεων που αποκόμιζαν οι μαθητές από το

Σελ. 60
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 41
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    Προσπάθειες για την τυποποίηση της διδασκαλίας

    Αν και η ενασχόληση με τα εργόχειρα αποτελούσε ούτως ή άλλως μέρος της γυναικείας ανατροφής στο σπίτι, η διδασκαλία της όχι μόνο αποτέλεσε βασικό στοιχείο της σχολικής εκπαίδευσης, αλλά θεωρήθηκε σκόπιμο να ρυθμιστεί σύμφωνα με ορισμένους κανόνες που θα διασφάλιζαν το "σχολικό" χαρακτήρα της.

    Την ανάγκη να τυποποιηθεί η διδασκαλία των χειροτεχνημάτων έθιξε πρώτος ο Ηλίας Χριστοφίδης, που ανησύχησε από την έλλειψη τάξης και ομοιομορφίας στον τρόπο που διδασκόταν το μάθημα: "[...] εις τα δημοτικά σχολεία των κορασίων προς το παρόν δεν φαίνεται κανένας τρόπος διδασκαλίας εισηγμένος ως προς τα χειροτεχνήματα, εις τα οποία αι μαθήτριαι εξοδεύωσι το ήμισυ του καιρού των, δηλ: τον μετά μεσημβρίαν εκάστης ημέρας εργασίμου, αι δε διδασκάλισαι μη έχουσαι περί τούτου καμμίαν οδηγίαν γραπτήν διδάσκουσι κατά το δοκούν κατατάττουσαι τα μαθήματα και τας μαθητρίας"1.

    Οι προτάσεις του είναι λεπτομερέστατες και αφορούν την κατασκευή των καθισμάτων και των γραφείων των μαθητριών, τα υλικά και τα σακούλια που χρησιμοποιούν στο μάθημα, τα είδη των χειροτεχνημάτων που ενδείκνυνται και τον τρόπο της διδασκαλίας τους. Ο Χριστοφίδης προτείνει οκτώ "κλάσεις" ραψίματος, οκτώ πλεξίματος και οκτώ κεντημάτων. Ορισμένες από αυτές διαιρούνται σε επιμέρους τμήματα. Έτσι για το α' τμήμα της A' κλάσεως της ραπτικής προβλέπει: "Αι μαθήτριαι καθήμεναι έμπροσθεν του διαμμείου γραφείου συνηθίζουν, ημέραν παρ' ημέραν, να στρυφόνουν ή να τζακίζουν τας πλευράς αχρήστου χαρτιού έχοντος μήκος

    ——————————————

    A΄/5 (1897), σ. 33-35, "Ποία δέον να είνε η μόρφωσις των Ελληνίδων", A΄/6 (1897), σ. 41-42.

    1. Ηλίας Χριστοφίδης, "Περί του τρόπου της διδασκαλίας των Χειροτεχνημάτων εις τα σχολεία των Κορασίων", Ο Παιδαγωγός Α' (1839), σ. 221-222. Για τις απόψεις του Χριστοφίδη για τη γυναικεία εκπαίδευση βλ. "Περί κορασίων ανατροφής", Ο Παιδαγωγός Α' (1839), σ. 131-134.