Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 48-67 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/48.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

συνεργασίας ανδρός πολυγλώσσου και εμπείρου περί την διδασκαλίαν"1.

Η έκθεση καταλήγει ότι, επειδή το εγχειρίδιο του Ζύγουρα, "[...] ου μόνον πλημμελές και ελλιπές είναι, αλλά και ακατάλληλον προς μεθοδικήν και εύληπτον διδασκαλίαν, και επομένως ασύμφωνον προς το του Νόμου ζητούμενον, δεν κρίνεται άξιον εγκρίσεως"2.

Οι γυναικείες τέχνες δεν είναι ακίνδυνες: ο φόβος της πολυτέλειας και της ξενομανίας

Περισσότερο από την προσήλωση στην αρχή της ομοιομορφίας, η ανάγκη να ρυθμιστεί το πόσα και ποια εργόχειρα θα έκαναν οι μαθήτριες, πώς και με ποιο σκοπό, προέκυπτε από το φόβο ότι η τόσο "γυναικεία" αυτή δραστηριότητα περιέκλειε κινδύνους. Αν η σχολική διδασκαλία ακολουθούσε μία "λανθασμένη" κατεύθυνση, θα μπορούσε να ξυπνήσει στις μαθήτριες την τάση για πολυτέλεια και επίδειξη.

Το 1854 ο Δ. Στρούμπος συνιστούσε η διδασκαλία γενικά και ειδικά των εργοχείρων να είναι "απηλλαγμένη [...] παντός περιττού", ώστε να προάγει την απλότητα. Στα "αναγκαιότερα" μαθήματα του δημοτικού συμπεριλάμβανε την "ραπτικήν γυναικείων ιματίων καί τινων ανδρικών, σιδήρωμα και τακτικήν πτύξιν και τοποθέτησιν των ιματίων"3. Ο Γ.Γ. Παππαδόπουλος πάλι δυσανασχετούσε με την κακογουστιά, σύμπτωμα της "ξενοζηλίας". "Και αυτά δε τα λεγόμενα εργόχειρα και προ πάντων τα ποικίλματα ων πολλάκις κακόζηλα σχέδια εισάγονται, ου μόνον του σκοπού

——————————————

1. Εκθέσεις των κριτών των διδακτικών βιβλίων της Μέσης και Κατωτέρας Εκπαιδεύσεως, εν Αθήναις 1884, σ. 11.

2. Στο ίδιο, σ. 15.

3. Δ.Σ. Στρούμπος, Το μέλλον, ή περί ανατροφής και παιδεύσεως, εν Αθήναις 1854, σ. 31-33.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/49.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποτυγχάνουσιν, αλλ' είναι νέα αφορμή ματαίας αναλώσεως χρόνου και επιδεικτικής πολυτελείας"1.

Την τάση να διδάσκονται οι μαθήτριες εργόχειρα κατάλληλα για επίδειξη, αντί να ασκούνται στα χρήσιμα και τα αναγκαία, κατήγγειλαν και επιθεωρητές της δημοτικής εκπαίδευσης. Όταν το 1883 ο Νικόλαος Πολίτης επιθεώρησε τα σχολεία της επαρχίας Βόλου, διαπίστωσε ότι οι δασκάλες εφάρμοζαν τη μέθοδο της διδασκαλίας σύμφωνα με την οποία είχαν εκπαιδευτεί οι ίδιες στο Αρσάκειο, και συνέχιζαν ταυτόχρονα την παράδοση των "πολυτελών" εργοχείρων: "[...] ουδαμώς εξεπλησσόμην βλέπων κοράσια [...] επαναλαμβάνοντα επί λέξει το κείμενον εγχειριδίου τινός οικιακής οικονομίας ερωτώμενα πώς γίνεται η μπουγάδα ή πώς ράπτεται η απανωβελονιά. Αλλά και ούτως η οικιακή οικονομία εν ολιγίστοις σχολείοις διδάσκεται εν πάσι δε κατά κανόνα διδάσκονται εκείνα μόνον τα εργόχειρα, άπερ εις επίδειξιν μόνον εισί κατάλληλα, παραμελουμένων των αναγκαιοτάτων και χρησιμωτάτων· πανταχού είδον εκτεθειμένα κεντήματα πολυειδή, ουδαμού δε έργα ραπτικής ήτις περιφρονείται ίσως ως χειρονακτική μάλλον τέχνη"2. Και ο επιθεωρητής Ι. Φ. Κοφινιώτης παρατηρούσε ότι στην επαρχία Μεγαλοπόλεως: "Δυστυχώς [...] επικρατεί η τάσις προς άσκησιν χειροτεχνημάτων μάλλον ματαίων ή επωφελών και επιδεικτικών μάλλον ή χρησίμων. Κάλλιστον θα ήτο αν απηγορεύετο αυστηρότατα η εν τοις δημοτικοίς σχολείοις εκδηλουμένη φροντίς προς εκμάθησιν χειροτεχνημάτων ματαίαν επίδειξιν επιζητούντων"3.

Αλλά και ο Ζύγουρας ξεκαθάρισε τη θέση του, ώστε να μην

——————————————

1. Γ.Γ. Παππαδόπουλος, ό.π., σ. 110.

2. Νικόλαος Γ. Πολίτης, "Έκθεσις επιθεωρήσεως των δημοτικών σχολείων της Επαρχίας Βώλου", Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημοτικών Σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήναι 1885, σ. 75.

3. Ι.Φ. Κοφινιώτης, "Έκθεσις επιθεωρήσεως των δημοτικών σχολείων της Επαρχίας Μεγαλουπόλεως", στο ίδιο, σ. 118.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/50.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

παρεξηγηθεί ως προαγωγός τάσεων που καταδίκαζε: "[...] ούτε του συγγράμματος ούτε ημών σκοπός είναι να εμψυχώσωμεν την επικρατούσαν εις τας κοινωνικάς τάξεις πολυτέλειαν, ουδέ να επαυξήσωμεν την ματαιοδοξίαν και φιλαρέσκειαν του γυναικείου φύλου, αλλά να διδάξωμεν και να μορφώσωμεν τας Ελληνίδας οικοδεσποίνας εις τα κυρίως οικιακά της γυναικός έργα προς ανακούφισιν εαυτής και των μελών της οικογενείας"1. Για το συγγραφέα το κύριο όφελος της απασχόλησης των γυναικών με τα εργόχειρα είναι η εξοικονόμηση του οικογενειακού χρήματος. Ο Ζύγουρας εκτιμάει τη ραπτική εξαιτίας της οικονομικής της σημασίας. Αντίθετα διατηρεί επιφυλάξεις για την ποικιλτική: "[...] τα παραγόμενα εξ αυτής ουδεμίαν πραγματικήν ανάγκην του ανθρώπου ικανοποιούσιν πλην της καλαισθησίας"2.

Σε σύγγραμμα που εξέδωσε εφτά χρόνια πριν από τη Ραπτική..., και με το οποίο θα ασχοληθούμε διεξοδικά στο επόμενο κεφάλαιο, ο Ζύγουρας φέρνει τα εργόχειρα ως παράδειγμα άγονης εργασίας. "Άγονος δε εργασία λέγεται εκείνη ήτις ουδεμίαν ή ελαχίστην μας παρέχει ωφέλειαν ή κέρδος εις την οικονομίαν. Π.χ. τα πολυδάπανα διά την εργασίαν των χρυσοκέντητα περιττά προσκεφάλαια, των οποίων ουδεμίαν χρήσιν δυνάμεθα να ποιήσωμεν, εκτός μόνον της επιδείξεως και του ανουσίου στολισμού, τον οποίον παρέχουσιν εκτεθέμενα εις τας αιθούσας της υποδοχής ή αλλαχόθι. Τα ποικιλανθή και τα ποικιλοεργά φορέματα των νηπίων και παίδων, άτινα και αν υποθέσωμεν ότι παρέχουσι στολισμόν, εις το σώμα των παίδων αποβαίνει περιττός, αηδής και άχαρις, διότι πρώτοι οι φορούντες αυτά τα περιφρονούσι"3.

Την ανάγκη να χαλιναγωγηθεί η τάση για πολυτέλεια και να δοθεί έμφαση στα "χρήσιμα" εργόχειρα επισήμαναν και οι 

——————————————

1. Ξ.Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική.. , ό.π., σ. γ'.

2. Στο ίδιο, σ. 163.

3. Ξενοφών Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία, θεωρητική και πρακτική, συνταχθείσα προς χρήσιν των απανταχού ελληνικών Παρθεναγωγείων, εν Κωνσταντινουπόλει 1875, σ. 98.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/51.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

υπεύθυνοι του Αρσακείου. Το 1843, σε συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, διατυπώθηκε η άποψη ότι το κέρδος από την εκμάθηση των γυναικείων τεχνών για τις μαθήτριες είναι "η αποκτωμένη έξις εις την εργασίαν και την οικονομίαν την οικιακήν ήτις είναι η βάσις της των οικιών ευδαιμονίας"1.

Μερικά χρόνια αργότερα διαπιστώθηκε με ικανοποίηση το κέρδος από τη διδασκαλία των "χρήσιμων" και "αναγκαίων" έργων: "Και πρώτον μεν ευχαρίστως παρετηρήσαμεν ότι ουχί μόνον έργα τελειότερα παρ' άλλοτε κατεσκευάσθησαν, αλλά προσέτι ότι αι μαθήτριαι του Αρσακείου εδιδάχθησαν ιδίως εργόχειρα αναγκαία και χρήσιμα εις πάσαν καλήν οικοδέσποιναν, μη ενασχοληθείσαι αποκλειστικώς εις έργα φαντασίας, καλλωπισμού και επιδείξεως, άτινα συνήθως την ματαιότητα και την κουφότητα της κοινωνίας εμφαίνουσιν"2. Η συνήθεια του Αρσακείου και άλλων παρθεναγωγείων να διαθέτουν έργα των μαθητριών για φιλανθρωπικούς σκοπούς αποτελούσε ίσως μία έμμεση καθησυχαστική απάντηση των σχολείων αυτών στις κατηγορίες ότι υποθάλπουν αρνητικές τάσεις3.

Τέτοιες κατηγορίες διατύπωνε συχνά η Παρρέν από τις στήλες της Εφημερίδος των Κυριών: "Η κόρη σάς λέγουσι, δεν ευκαιρεί. Απαιτούνται δύο ώραι της ημέρας διά γαλλικόν μάθημα, 2-3

——————————————

1. "Συνέλευσις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας γενομένη την 9 Ιανουαρίου 1844", Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, εν Αθήναις 1843 (sic), σ. 32-33.

2. "Έκθεσις των εν τω Αρσακείω Παρθεναγωγείω της Φιλεκπαιδευτικής εταιρίας ενιαυσίων εξετάσεων υπό του Εισηγητού της επί των σχολείων Επιτροπής Λ. Μελά", Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας από 24 Δεκεμβρίου 1861 μέχρι 25 Μαρτίου 1863, εν Αθήναις 1863, σ. 66.

3. Για παράδειγμα, το 1867 οι μαθήτριες του Αρσακείου δώρισαν "τριακόσια διάφορα έργα χρήσιμα εις ανανέωσιν των ενδυμάτων του πολιτικού νοσοκομείου". Βλ. Στέφανος Κ. Γαλάτης, Ιστορία της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας από της ιδρύσεως μέχρι του 1936, Αθήναι 1957 (δακτυλογραφημένο), τ. Β', σ. 15 και Αικ. Βαρουξάκη, ό.π., σ. 113-114.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/52.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ώραι διά κλειδοκύμβαλλον, 2 διά περίπατον, δύο δι' άλλην τινά ξένην γλώσσαν και 2 διά φωνητικήν μουσικήν [...]. Και η μήτηρ καμαρόνει και εναβρύνεται αριθμούσα την ημερησίαν ταύτην κατάταξιν του χρόνου της θυγατρός της, ήτις την επαύριον του γάμου αγνοεί τίνι τρόπω εμβαλόνονται αι περικνημίδες του συζύγου ή προστίθενται κομβία εις τα υποκάμισα αυτού"1.

Η Παρρέν κατέκρινε επίσης την τάση των μεγάλων παρθεναγωγείων να φορτώνουν τις μαθήτριες με "διακοσμητικά" μαθήματα. Μαζί με την προτίμηση στο χορό αντί στη γυμναστική, στις σερενάτες αντί στις ασκήσεις πιάνου, στις θαλασσογραφίες αντί στο σχέδιο, έβρισκε πρωθύστερη την προτεραιότητα στα τραπεζομάντιλα αντί στα εσώρουχα, και τη θεωρούσε ένδειξη του προσανατολισμού των παρθεναγωγείων στην επίδειξη παρά στην εκπαίδευση2. Αντίθετα εκφράστηκε θετικά για το Παρθεναγωγείο Σ. Δημοπούλου, που δεν παρέλειπε την άσκηση στα οικιακά έργα: "Εθίζονται δε [εκεί τα κορίτσια] να ικανοποιώσι μόνα των τας μικράς αυτών ανάγκας, να εμβαλόνωσι τα τυχόν ξεσχισθέντα ενδύματά των, να εξοικειώνται εν γένει εις τα οικιακά έργα, χωρίς τούτο να τα εμποδίζη να ομιλώσι πάντοτε κατά τας ώρας των διαλειμμάτων την Γαλλικήν, να διδάσκωνται την γερμανικήν, άριστα την μουσικήν και ζωγραφικήν και να μανθάνωσι την γλώσσαν διά μεθόδου πρακτικωτάτης"3.

Με το ίδιο πνεύμα η Παρρέν επικρότησε μία μεταρρύθμιση στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο, γιατί θα συνέβαλλε στην προετοιμασία των κοριτσιών "διά βίον εργατικόν, αντί του τέως ασκόπου και επιδεικτικού": "Άριστος οιωνός της επί τα βελτίω τροπής δύναται να θεωρηθή η παύσις των εν τω Αμαλιείω τέως εργαζομένων

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι προίκες του αιώνος μας", Εφημερίς των Κυριών Β'/53 (1888), σ. 4-5.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Τα θύματα της εποχής", Ε' συνέχεια, Εφημερίς των Κυριών Η'/359 (1894), σ. 1-2.

3. Καλλιρρόη Παρρέν, "Παρθεναγωγείον Σοφίας Δημοπούλου", Εφημερίς των Κυριών Γ'/121 (1889), σ. 7.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/53.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

πολυπληθών πλυντριών και η εις τας μαθητρίας ανάθεσις της εργασίας ταύτης"1.

Την πολυτέλεια και την τάση για επίδειξη καταδίκαζε επίσης το γυναικείο περιοδικό Οικογένεια, που εξέδιδε και διηύθυνε η Άννα Σερουίου. Κύριο άρθρο του επισήμαινε χαρακτηριστικά ότι οι γυναίκες "της πρώτης τάξεως της κοινωνίας, [...] δύνανται, και πρέπει ίσως, να εξέρχωνται του διαγεγραμμένου κύκλου, και ως προς την αμφίεσιν και τας δαπάνας και την πολυτέλειαν"2. Πρότεινε σε όλες τις γυναίκες ενιαία κοπή φορεμάτων που θα ελευθέρωνε το σώμα από την τυραννία του στηθόδεσμου, αλλά και θα συνέβαλλε στην εξοικονόμηση χρημάτων και στην πάταξη της πολυτέλειας και θα τόνωνε το εμπόριο και τη βιοτεχνία, αυξάνοντας τη ζήτηση του υφάσματος3.

Αλλά και άνδρας αρθρογράφος, από αυτούς που φιλοξενούσε συχνά η Οικογένεια, επικαλείται την απελευθέρωση από το συρμό, για να γελοιοποιήσει έπειτα την εμφάνιση και τα γούστα των γυναικών: "Κουρέλια επί κουρελίων, κορδελίτσες, δαντελλίτσες, άλλο φεύγει απ' εδώ, άλλο απ' εκεί, εσωφόρια δήθεν μεταξωτά με δαντέλλα, ψευδείς, τετριμμέναι πού και πού, κορδελίτσες διαφόρων χρωμάτων διαπερνούν τας δαντέλλας, πράγματα ξιππασμένα, μηδεμίαν έχοντα αξίαν, ούτε διάρκειαν. Αν δεν λυπήσθε ημάς τους άνδρας εις ους φέρετε τον κόρον και την αθυμίαν, λυπηθείτε τον εαυτό σας"4.

Ωστόσο η διαχωριστική γραμμή μεταξύ της θεμιτής φιλοκαλίας και της επιβλαβούς πολυτέλειας είναι πολλές φορές αδιόρατη και πάντα αυθαίρετη. Έτσι η τοποθέτηση της Παρρέν στο ζήτημα

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι μεταρρυθμίσεις εν τω Αμαλιείω ορφανοτροφείω", Εφημερίς των Κυριών Γ'/152 (1890), σ. 6.

2. "Σκέψεις περί της γυναικείας ενδυμασίας", Οικογένεια Β'/15 (1898), σ. 113.

3. Στο ίδιο, σ. 114.

4. "Επιστολαί προς την γράφουσαν Ελληνίδα", Οικογένεια Α'/13 (1897), σ. 99. Το άρθρο είναι σε πολλές συνέχειες.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/54.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

της πολυτέλειας δεν εμπόδιζε τη δημοσίευση ύλης σχετικής με τη μόδα στην Εφημερίδα των Κυριών, ούτε τη συμβουλευτική αλληλογραφία που ανταποκρινόταν στην ανάγκη των αναγνωστριών να κατατοπίζονται όχι μόνο σε ζητήματα συρμού των ενδυμάτων, αλλά και στις πολύπλοκες απαιτήσεις ενός savoir faire που δεν προήγε την απλότητα ούτε καταπολεμούσε την επιδειξιομανία.

Αυτού του είδους η ύλη κατείχε κεντρικότερη θέση στο ετήσιο Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών παρά στην ίδια την Εφημερίδα. Όσο για την Οικιακή Εφημερίδα, παράρτημα της Εφημερίδος των Κυριών που διηύθυνε η Αθηνά Σιγανού, περιείχε οδηγίες κατασκευής ενδυμάτων και χειροτεχνημάτων εφάμιλλων με εκείνα που παρουσίαζε η Φιλόκαλος Πηνελόπη1.

"[Η] κατάργησις της ασκόπου πολυτελείας και η απλοποίησις της ενδυμασίας" ήταν ένα από τα ιδεώδη του Συλλόγου των Κυριών Εργάνη Αθηνά, που ιδρύθηκε στο Αγρίνιο το 1896 με σκοπό να προωθήσει τις γυναικείες τέχνες και να διαπαιδαγωγήσει την Ελληνίδα μέσω της θρησκείας, της φιλανθρωπίας και της φιλοπατρίας2.

Το 1897 ο Σύλλογος κάλεσε τις Ελληνίδες να συμμετάσχουν στην πρώτη έκθεση γυναικείων έργων που επρόκειτο να γίνει στο Αγρίνιο. Η πρόσκληση διευκρίνιζε: "Το αποσταλησόμενον αντικείμενον να μην είνε είδος πολυτελείας και ασκόπου δαπάνης"3.

——————————————

1. Η ανακολουθία αυτή ίσως απορρέει από την ανάγκη να ανταποκριθούν τα έντυπα στις προτιμήσεις του κοινού για ευρωπαϊκές μόδες. Ανάλογη στάση επισημαίνει ο Κ.Θ. Δημαράς στην Πανδώρα, τον Παρθενώνα και την Εφημερίδα των Φιλομαθών, που προσπάθησαν επίσης να συγκεράσουν την προβολή ελληνικών έργων και πραγμάτων με την προτίμηση για ξένα αναγνώσματα. Βλ. Κ.Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1982, σ. 354.

2. Αγγέλικα Ψαρρά, "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα 2 (1979), σ. 13.

3. "Ο εν Αγρινίω Σύλλογος Εργάνη Αθηνά", Οικογένεια A'/3 (1897) σ. 20.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/55.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Λίγο αργότερα η Σερουίου χαιρέτιζε το Αγρίνιο: "Το Αγρίνιον κατέστη του λοιπού προσφιλής πόλις τω γυναικείω ιδία κόσμω, γενόμενον η αφετηρία της υγιούς των γυναικών δράσεως, της μελλούσης να επιφέρη αντιπερισπασμόν προς τας νεοεισαχθείσας εν τη πατρίδι μας ιδέας της χειραφεσίας, και ισορροπίαν τινά μεταξύ των γελοίων αξιώσεων του κοινωνικού βίου ως νυν ούτος παρουσιάζεται, και των αγνών και εδραίων τοιούτων του οικογενειακού, ως αρμόζει εις τας παραδόσεις, τον χαρακτήρα και τα πάτρια ήθη μας"1.

Η ενασχόληση με τα εργόχειρα σηματοδοτεί την ταύτιση των γυναικών με τον οίκο και τον αποκλεισμό από τον "κοινωνικό" βίο. Τα έργα των γυναικών όμως μπορούν να ταξιδέψουν και να εκτεθούν δημόσια, παρέχοντας στις δημιουργούς τους μια μικρή διέξοδο από την "υγιή" αφάνεια του οίκου. Ο θαυμασμός που προκάλεσαν τα εκθέματα του Αγρινίου αντάμειψε τις οργανώτριες με τιμή και υπερηφάνεια. Για την ποιότητα και την "απλότητα" των εργοχείρων ας δούμε την περιγραφή της αντίδρασης του ίδιου του βασιλιά, που λάμπρυνε την εκδήλωση με την παρουσία του: "Αλλά και ο Βασιλεύς θαυμάσας κροκκωτήν χρυσοΰφαντον αραχνοϋφή εσάρπαν της κ. Παπούλια μόνος απέσειρεν εκ της ακτίνος, ίνα φυλαχθή δι' αυτόν ως είπεν"2.

Αλλά και άλλα εκθαμβωτικά εργόχειρα εκτέθηκαν, όπως ο χάρτης των Ψαρών με το τετράστιχο του Σολωμού και μία "τοπογραφία", που φιλοτεχνήθηκαν με ανθρώπινη τρίχα, αραχνοΰφαντα εσώρουχα, έργα πυρογραφίας και ζωγραφικοί πίνακες που έστειλαν οι μαθήτριες του ιδιωτικού αθηναϊκού Παρθεναγωγείου Σκορδέλη3.

Οι τάσεις για πολυτέλεια και επίδειξη αναγνωρίζονταν συχνά

——————————————

1. Άννα Σερουΐου, "Το Αγρίνιον", Οικογένεια Β'/16 (1898), σ. 122.

2. "Έκθεσις Αγρινίου. Επίσκεψις της Βασιλικής οικογενείας". Οικογένεια Β΄/20 (1898), σ. 154.

3. Βλ "Εντυπώσεις εξ Αγρινίου Ε': Έκθεσις", Οικογένεια Β'/20 (1898), σ. 156-158.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/56.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

σε συνήθειες και προτιμήσεις "ευρωπαϊκές" και αντιστρόφως. Την ανάγκη της απομάκρυνσης από τα δυτικά πρότυπα τόνιζαν εκείνοι που θεωρούσαν ότι το ελληνικό κοινό κατακλυζόταν από εισαγόμενες λέξεις, συνήθεις και αναγνώσματα. Στη γυναικεία εκπαίδευση τα μαθήματα που θεωρούνταν οι κατεξοχήν ύποπτοι φορείς ξενομανίας ήταν τα διακοσμητικά εργόχειρα, η μουσική, ο χορός, η ζωγραφική· εκείνα δηλαδή που εξέφραζαν έναν "ευρωπαϊκό" προσανατολισμό. Σε αυτόν ακριβώς όμως όφειλαν και την αίγλη τους. Η γοητεία που ασκούσαν τα μαθήματα αυτά στους γονείς πρέπει να ήταν μεγάλη, αν κρίνουμε και από την ιδιαίτερη προβολή τους στις διαφημίσεις των παρθεναγωγείων.

Η διδασκαλία των εργοχείρων στα παρθεναγωγεία είχε αρχίσει να παρακολουθεί την ευρωπαϊκή μόδα από πολύ νωρίς. Το 1838 το Διοικητικό Συμβούλιο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνώρισε την ηγεμονία των δυτικών προτύπων στον τομέα των εργοχείρων και θεώρησε σκόπιμο να διευκολύνει την εισαγωγή του αναγκαίου κακού: "[...] εστοχάσθη ωφέλιμον να εισάξη κατά μικρόν την διδασκαλίαν όσων δυνηθή γυναικείων εργοχείρων, διά τα οποία, ήδη εισαγομένης της ευρωπαϊκής πολυτελείας εις ημάς, φορολογουμεθα τοσούτον ανηλεώς πληρόνοντες όχι ολίγον βαρέα, μα την αλήθειαν, πρόστιμα αμαθείας διά μηδαμινά και ευκατόρθωτα πράγματα, Διά τούτο απεφάσισε να εισάξη και το μάθημα της ανθοποιίας, αφ' ου έτυχε διδάσκαλόν τινα Ιταλόν, διαβάντα εντεύθεν, ζητούντα όχι ολίγα δίδακτρα"1.

Η ανάθεση της διδασκαλίας των εργοχείρων σε ξένες δασκάλες και επιμελήτριες έγινε καθεστώς. Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι το 1867 η Ειρήνη Μαυροκορδάτου άρχισε να χρηματοδοτεί ελβετίδα δασκάλα της ραπτικής στο Αρσάκειο, ενώ στο παρθεναγωγείο που ίδρυσε η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία στην Κέρκυρα τα εργόχειρα μαζί με τα γαλλικά και την ιχνογραφία ανατέθηκαν

——————————————

1. Έκθεσις γενομένη εις την Ε' Γενικήν Συνέλευσιν της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, εν Αθήναις 1838, σ. 10.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/57.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

7. Σχέδια παιδικών φορεμάτων

ΕΙΚΟΝΑ

8. Σχέδιο δαντέλας

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/58.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

επίσης σε Ελβετίδα1. Η διδασκαλία από ξένες δασκάλες ήταν τόσο διαδεδομένη, ώστε το 1889 ακόμα και οι άπορες τρόφιμες του Αμαλιείου μάθαιναν την ψαθοπλεκτική από Ιταλίδα, που είχε μετακληθεί ειδικά γι' αυτό το σκοπό, και έπλεκαν με χόρτο από "εξ Ιταλίας σπόρον στάχυος ψάθης"2.

Τα γυναικεία περιοδικά επίσης προωθούσαν τη ζήτηση της ευρωπαϊκής μόδας και ταυτόχρονα ανταποκρίνονταν σε αυτήν. Συμπληρώνοντας δέκα χρόνια κυκλοφορίας, το περιοδικό Η Φιλόκαλος Πηνελόπη σε κύριο άρθρο του εκθείαζε την ποιότητα του εντύπου "και υπό την έποψιν της μεγάλης αυτού χρησιμότητος και υπό την έποψιν της φιλοκαλίας, αμιλλώμενον κατά τα πάντα προς τα εγκριτώτερα των όμοίας φύσεως ευρωπαϊκών περιοδικών"3. Συγχρόνως στην αγορά κυκλοφορούσαν περιοδικά μόδας και φιγουρίνια για επαγγελματίες μοδίστρες, καπελούδες, ασπρορουχούδες. Για παράδειγμα στο Ημερολόγιον της Φιλοκάλου Πηνελόπης του 1898 διαφημίζονται τα περιοδικά Le Coquet, Paris-Figurine journal de Modes, Le Journal des Modistes και Le Journal des Lingères. Οι ενδιαφερόμενες μπορούσαν να γραφτούν συνδρομήτριες στα γραφεία της Φιλοκάλου Πηνελόπης4.

Τέλος ενδεικτική της κυριαρχίας των δυτικών προτύπων στα εργόχειρα είναι η δυσκολία του Ζύγουρα να βρει τις κατάλληλες ελληνικές λέξεις για τους διάφορους κλάδους και τα έργα της ραπτικής: "Ευρέθημεν εις την ανάγκην τινάς μεν των όρων να εξελληνίσωμεν, τινάς δε να παραδεχθώμεν όπως η συνήθεια καθιέρωσε παρά ταις γυναιξί του ημετέρου έθνους, άλλους δε καίπερ μιξοβαρβάρους να μεταχειρισθώμεν όπως γίνωμεν καταληπτοί"5.

Η "ξενομανία" προκαλούσε έντονες αντιδράσεις. Μεταξύ 

——————————————

1. Βλ. Σ.Κ. Γαλάτης, ό.π., σ. 11, 15.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Το Αμαλίειον ορφανοτροφείον", Εφημερίς των Κυριών Γ'/127 (1889), σ. 6.

3. "Δέκα ολόκληρα έτη", Φιλόκαλος Πηνελόπη 10/12 (1897), σ. 1.

4. Βλ. Ημερολόγιον της Φιλοκάλου Πηνελόπης, 1898.

5. Ξ.Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική..., ό.π., σ. β'.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/59.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

άλλων αναστάτωνε ιδιαίτερα την Άννα Σερουίου, που μαχόταν για την "επιστροφή σε κάποια 'χαμένα' ελληνικά ήθη", που την τελειότερη μορφή τους αναζητούσε και έβρισκε στην αρχαία Ελλάδα1. Στην ξενομανία απέδιδε όλα τα κακά που πίστευε ότι μάστιζαν την "φυλήν": το παραστράτημα των κοριτσιών από τη σεμνότητα, τη μετριοφροσύνη και την απλότητα, την τεμπελιά των γυναικών και τη ματαιοδοξία τους, καθώς και την εκθήλυνση των ανδρών2.

Την ξενομανία κατέκρινε και η Παρρέν. Το 1902 παρατηρούσε ότι στα ελληνικά σχολεία αντί για την ελληνική χειροτεχνία καλλιεργούνταν η κακοτεχνία, χαρακτηριστικά παραδείγματα της οποίας θεωρούσε τα μονογράμματα, τα εργόχειρα κροσέ και τις "παντούφλες εις καμβάν". Ευθύνη για το φαινόμενο αυτό καταλόγιζε στους άνδρες που ρύθμιζαν τα προγράμματα των παρθεναγωγείων, χωρίς να είναι γνώστες ούτε της γυναικείας ψυχής ούτε του ωραίου3.

Επίσης με αφορμή την έκθεση χειροτεχνημάτων στη Χαλκίδα, η Παρρέν εκφράζει την ελπίδα ότι, όπως έγινε στο Αγρίνιο, τα εκθέματα "θα μεταγγίσουν δόσιν τέχνης και καλαισθησίας εις τας πλέον οπισθοδρομικάς [περιοχάς], όπου η μαρκοβελονιά και ο καμβάς με γαλανά τριαντάφυλλα και κίτρινες παπαρούνες αποτελούν το άλφα και το ω μέγα της αισθητικής και του σχολείου και του οίκου. Τα χωριά πάλιν όσα έμειναν ανεπηρέαστα από τα χρωματιστά όργια των παντουφλών και των προσκεφαλαίων με μαλλιά και με τσοχάκια της πρώτης δημοτικής παιδεύσεως, θα φέρουν τους θαυμασίους συνδυασμούς των χρωματισμών της σιγούνας και της μπόλιας, με την βελονιάν την δαιδαλώδη και την λεπτεπίλεπτον και με την αρμονικήν παράταξιν των γραμμών και των καμπυλών, η οποία μεταβάλλει συχνά το χωρικόν χονδροειδές 

——————————————

1. Βλ. Α. Ψαρρά, όπ., σ. 10.

2. Βλ. Άννα Σερουΐου, "Η ξενομανία", Οικογένεια Β'/2 (1898), σ. 9-11.

3. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι γυναίκες και η Ελληνική χειροτεχνία", Εφημερίς των Κυριών ΙΕ΄/692 (1902), σ. 1-2.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/60.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

υποκάμισον εις έργον τέχνης, εφάμιλλον προς τα αραβουργημένα και τα μαιανδρικώς στολισμένα αγγεία"1. Η Ειρήνη Οικονομίδου όμως δίνει μια διαφορετική εικόνα για την ίδια έκθεση στη Χαλκίδα. Περιγράφει λεπτεπίλεπτες δαντέλες και πολυτελή ασπρόρουχα μάλλον ελάχιστα ελληνικά και αναφέρει εργόχειρα "κεντημένα διά τριχών της κεφαλής"2.

Η αναζήτηση της ελληνικότητας στα εργόχειρα, που γίνεται επίμονη στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού, αποτελεί ίσως μία όψη της γενικότερης έξαρσης του εθνικιστικού πνεύματος που συνοδεύει τον πόλεμο του 1897 και την οδυνηρή ήττα. Πάντως το αίτημα για χρήσιμα εργόχειρα, τα οποία συχνά αντιδιαστέλλονταν από τα "ξενόφερτα" είδη πολυτελείας, αποτελεί ταυτόχρονα έκφραση ενός προγενέστερου και ευρύτερου αιτήματος που πρόβαλλε την αναγκαιότητα πρακτικών κατευθύνσεων στην εκπαίδευση γενικά και που διατυπώθηκε με σαφήνεια και πληρότητα στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που κατέθεσε στη Βουλή το 1899 ο υπουργός Αθ. Ευταξίας. Η αναζήτηση πρακτικών κατευθύνσεων στην εκπαίδευση γενικά αποτελεί συστατικό στοιχείο της προσπάθειας για τη θεμελίωση της αστικής κοινωνίας και της οικονομικής ανάπτυξης στην οποία πρωταγωνίστησαν οι δημοτικιστές της γενιάς του 1880. Η διεκδίκηση πρακτικών γνώσεων στο δημοτικό και ο αγώνας για την καθιέρωση της νέας ελληνικής γλώσσας απέβλεπαν στη γενίκευση της στοιχειώδους εκπαίδευσης και στην προσαρμογή της όχι μόνο στις ανάγκες των μαθητών που θα φοιτούσαν στο γυμνάσιο, αλλά κυρίως στις ανάγκες της πλειοψηφίας των παιδιών που δε θα συνέχιζαν τις σπουδές τους3.

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η έκθεσις της Χαλκίδος", Εφημερίς των Κυριών ΙΕ΄/704 (1902), σ. 1.

2. Βλ. Ειρήνη Οικονομίδου, "Η έκθεσις της Χαλκίδος", Εφημερίς των Κυριών ΙΕ'/707 (1902), σ. 7.

3. Τα Νομοσχέδια του 1899 ήταν εφαρμογή της φιλελεύθερης αντίληψης ότι η εύρυθμη λειτουργία του κράτους προϋποθέτει μορφωμένο λαό. Παίρνοντας υπόψη τόσο τη φτώχεια των γνώσεων που αποκόμιζαν οι μαθητές από το

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/61.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Στο αίτημα για πρακτικές γνώσεις εργοχείρων μπορούμε εύκολα να δούμε μια αντανάκλαση του ευρύτερου οράματος που συσπειρώνει τους φιλελεύθερους διανοούμενους των τελευταίων είκοσι χρόνων του 20ού αιώνα. Αντίστοιχα η αναζήτηση της ελληνικότητας είναι πρώιμη μαρτυρία για την υπαγωγή των γυναικείων έργων της χειρός στα νέα κριτήρια του εθνικιστικού προσανατολισμού, που διαμορφώνουν οι δημοτικιστές και μαζί τους όλοι όσοι επιδίδονται στη συγκρότηση του "λαού", όχι μόνο ως αποδέκτη των αστικών μεταρρυθμίσεων, αλλά και ως πηγής των δεδομένων που θα στοιχειοθετήσουν την απάντηση στα διλήμματα της εθνικής ταυτότητας. Πάντως πρέπει να σημειώσουμε ότι η επισήμανση των επιβλαβών τάσεων που υπέθαλπαν ορισμένα εργόχειρα αρχίζει να διατυπώνεται συχνότερα και πιο έντονα, όταν τα πρότυπα της πολυτέλειας και της "ξενομανίας" κερδίζουν μια ευρύτερη απήχηση που αναγνωρίζεται μάλιστα από τους ίδιους τους κατηγόρους τους· δηλαδή όταν παύουν να σηματοδοτούν αποκλειστικά την υπεροχή της πρώτης "διδαξάσης" κοινωνικής τάξης, που κινδυνεύει ίσως ακόμη και να γελοιοποιηθεί από τη μιμητικότητα των πολλών1.

——————————————

δημοτικό όσο και την ελλιπή φοίτησή τους, επιδίωκαν να εκσυγχρονίσουν την εκπαίδευση και να την προσαρμόσουν στις ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης, κατευθύνοντας τη σχολική γνώση προς πρακτικότερους στόχους και εισάγοντας τη διδασκαλία της νέας ελληνικής. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα νομοσχέδια προτείνουν τη διδασκαλία μαθημάτων που προβλέπονταν από το νόμο του 1834, αλλά που δεν είχαν καθιερωθεί στην πράξη, όπως η γεωπονία, η κηπουρική, η δενδροκομία, η βομβυκοτροφία και η μελισσοκομία. Επίσης περιλάμβαναν ορισμένα μέτρα για τη γυναικεία εκπαίδευση, που αφορούσαν όμως κυρίως τη μόρφωση των διδασκαλισσών. Βλ. Άννα Φραγκουδάκη. Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι, Αθήνα 1983, σ. 17-26. Απόσπασμα από τις προγραμματικές επαγγελίες του κόμματος του Θεοτόκη σχετικά με την εκπαίδευση, καθώς και το ωρολόγιο πρόγραμμα που προβλέπονταν για τα λύκεια (αρρένων) παραθέτει ο Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. 18-21· ο ίδιος σχολιάζει τα νομοσχέδια σ. κδ'-κστ'.

1. Όπως παρατηρεί ο Braudel, η πολυτέλεια εξ ορισμού σηματοδοτεί την κοινωνική επιτυχία. Είναι ένα όνειρο, που όταν κάποτε πραγματοποιηθεί

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/62.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η καταγγελία της ξενομανίας πάντως δε σήμαινε την αποδέσμευση από τα δυτικά πρότυπα· ούτε τη συνεπαγόταν. Τα ελληνικά ήθη που απειλούνταν από την εισβολή των δυτικών προτύπων ανακαλύπτονταν και εκτιμούνταν στο πλαίσιο ενός αγώνα για τη συγκρότηση μιας εθνικής πολιτισμικής ταυτότητας που θα διαφοροποιούσε την Ελλάδα από την Ευρώπη, αλλά συγχρόνως θα την καταξίωνε στα μάτια της. Ο κίνδυνος της άλωσης των ντόπιων ηθών ήταν ο κίνδυνος να χαθούν οι κρίκοι που συνέδεαν το παρόν με ένα ένδοξο παρελθόν, και που αποτελούσαν τη βάση για τη σχέση με την Ευρώπη. Η αναζήτηση του ελληνικού στοιχείου μπορούσε να οδηγήσει στην κλασική αρχαιότητα ή να επικεντρωθεί στο χώρο του λαϊκού πολιτισμού που τότε θεωρούνταν συνέχειά της. Πιθανόν τα ήθη ή τα παραδοσιακά προϊόντα που επικαλούνταν όσοι αγωνίζονταν κατά της εισβολής των δυτικών προτύπων να ήταν πράγματι περισσότερο οικεία από τα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής προόδου που πρόβαλλαν οι υπέρμαχοι μιας πιο ευθύγραμμης πορείας προς την Ευρώπη. Δεν πρέπει όμως να ξεχνούμε ότι ο παράγοντας που καθόριζε την αναγνώριση ορισμένων όψεων του λαϊκού πολιτισμού ως αξίων να διασωθούν ήταν ο βαθμός στον οποίο αυτές μπορούσαν να αποτελέσουν ερείσματα στη συγκρότηση μιας εθνικής ταυτότητας που θα διαμεσολαβούσε στην προβληματική σχέση με την Ευρώπη. Με λίγα λόγια, για να γίνουν τα χρώματα της "σιγούνας" και της "μπόλιας" αντικείμενα θαυμασμού ως δέκτες μιας αγνής ντόπιας αισθητικής έπρεπε να περάσουν από ένα ισχυρό φίλτρο που είχε κατασκευαστεί με "ξένα" υλικά1.

——————————————

και για τους φτωχούς, χάνει αμέσως την παλιά του δόξα. Βλ. Fernand Braudel, Capitalism and material life (1400-1800), Νέα Υόρκη 1973, σ. 122.

1. Για το ρόλο που παίζει η ιδέα της Ευρώπης στην προσπάθεια να συγκροτηθεί η εθνική ταυτότητα, αλλά και οι επιστήμες της αρχαιολογίας, της ιστορίας και της λαογραφίας που θα την υπηρετήσουν, βλ. Michael Herzfeld, Ours once more: Folklore, ideology and the making of Modern Greece, Ώστιν 1982· Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος, Η θεωρία της ελληνικής λαογραφίας,

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/63.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Σπάνια η αμφισβήτηση των ευρωπαϊκών προτύπων ήταν καθολική. Έτσι για παράδειγμα, ο Γ. Μανούσος, που θεωρούσε τον καθαρισμό της γλώσσας από ξενικά στοιχεία, την αποφυγή ξένων χορών, θεαμάτων και κάθε πολυτέλειας "έξωθεν ερχομένης" στόχο της ελληνοπρεπούς αγωγής, θαύμαζε την υποχρεωτική διδασκαλία της κοπτοραπτικής στη Γαλλία και τη θεωρούσε, όπως και ο Ζύγουρας, παράδειγμα για μίμηση1. Πολλά παρόμοια παραδείγματα βρίσκουμε και στην Οικογένεια, πλάι πλάι με παραινέσεις για επιστροφή στα ελληνικά ήθη. Αλλά και τις γνώμες επώνυμων Ευρωπαίων επικαλούνταν το περιοδικό, και μάλιστα τις πρόβαλλε προκειμένου να δώσει πρόσθετο κύρος στα επιχειρήματά του για τις ολέθριες συνέπειες της διάβρωσης των Ελληνίδων από τα νέα ήθη. Σε άρθρο με τίτλο "Η δράσις της γυναικός εν τω οίκω", η Σερουίου αναφέρει τις γνώμες του γάλλου ακαδημαϊκού Ιουλίου Σίμωνος και του γιατρού Βουρζουά, που εκθέτουν τους κινδύνους της εξόδου των γυναικών από τον οίκο2.

Τέλος και ο ενθουσιασμός της Παρρέν για την καλλιέργεια της ελληνικής χειροτεχνίας, προανάκρουσμα ίσως της στροφής της στην ελληνικότητα που εκδηλώνεται πιο ολοκληρωμένα αργότερα, δεν την εμπόδισε να συνεχίσει να υποστηρίζει την όσο το δυνατόν πιστότερη αντιγραφή ευρωπαϊκών και αμερικανικών προτύπων γυναικείας εκπαίδευσης και συμπεριφοράς και να ενημερώνει τακτικά τις αναγνώστριες της Εφημερίδος των Κυριών για τη 

——————————————

Αθήνα 1978· Έλλη Σκοπετέα, Το "πρότυπο βασίλειο" και η Μεγάλη Ιδέα..., ό.π., ιδιαίτερα το τρίτο κεφάλαιο, "Η Ευρωπαϊκή ταυτότητα των Ελλήνων", σ. 149-230.

1. Βλ. Γ. Μανούσος, Παιδαγωγική διαιτητική και παιδαγωγία. Οικιακός οδηγός προς παιδαγώγησιν αμφοτέρων των φύλων, Αθήνησι 1884, σ. η'-ιθ'· Ξ.Δ. Ζύγουρας, Η ραπτική, κοπτική..., ό.π., σ. α'. Οι οικιακές εργασίες μπήκαν με νόμο στο πρόγραμμα του primaire massif στη Γαλλία τον Αύγουστο του 1879 και στο γυμνάσιο, το 1880. Βλ. Martine Martin, Femmes et société: le travail ménager (1919-1939), διδακτορική διατριβή 3ου κύκλου στην Ιστορία, Université Paris VII, Παρίσι 1984, σ. 76.

2. Οικογένεια Α'/2 (1897), σ. 10.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/64.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

γυναικεία φεμινιστική κίνηση σε άλλες χώρες. Η ίδρυση "πρακτικής" σχολής όπου τα κορίτσια θα ασκούνταν στα έργα της χειρός και τα οικιακά γενικότερα, αλλά και η αύξηση των ωρών που αφιέρωναν οι μαθήτριες των παρθεναγωγείων στα σχετικά μαθήματα ήταν από τα κύρια αιτήματα που τόνιζε επίμονα από τον πρώτο κιόλας χρόνο της έκδοσης της Εφημερίδος των Κυριών. Σε άρθρο με τίτλο "Ιδρύσατε σχολήν πρακτικήν διά τας νέας", φέρνει για παράδειγμα ευρωπαϊκές πόλεις και κυρίως τη Γενεύη, όπου "υπάρχουσι δημόσια και ιδιοσυντήρητα ραπτικής καταστήματα, ένθα αι απόφοιτοι των Παρθεναγωγείων μαθήτριαι φοιτώσιν επί ωρισμένας της ημέρας ώρας και τελειοποιούμεναι περί την ραπτικήν και κοπτικήν εξοικονομούσι διά του τρόπου τούτου μέγα χρηματικόν ποσόν, όπερ εκάστη οικογένεια δαπανά διά την ραπτικήν επεξεργασίαν [...] ενδυμάτων"1. Η Παρρέν κατέκρινε τα παρθεναγωγεία για τη δευτερεύουσα σημασία που έδιναν στα οικιακά και για τον αναποτελεσματικό τρόπο διδασκαλίας που εφάρμοζαν, επισημαίνοντας παράλληλα τις προόδους που συντελούνταν σε αυτόν τον τομέα στην Ευρώπη και την Αμερική. Ο θαυμασμός της για την ευρωπαϊκή πρόοδο εμπεριείχε τόσο την επιθυμία της αντιγραφής όσο και τη σιωπηρή διαπίστωση ότι η απόσταση από τη Δύση είναι τέτοια που καθιστά την αντιγραφή προβληματική αν όχι ανέφικτη ευθύς εξ αρχής.

Οπωσδήποτε στην Ευρώπη η εκπαίδευση των γυναικών στα οικιακά ήταν πολύ πιο προωθημένη. Στη Γαλλία η οικιακή μόρφωση ήταν ο κύριος στόχος της γυναικείας εκπαίδευσης ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα. Το 1801 στη σχολή Sacré-Coeur, όπου φοιτούσαν κόρες αριστοκρατικών οικογενειών και ανερχόμενων αστών, τα εργόχειρα και η οικιακή οικονομία διδάσκονταν ως πρωτεύοντα μαθήματα και σε συνδυασμό με το πιάνο, το χορό, τη ζωγραφική και τις ξένες γλώσσες. Την ίδια εποχή το ίδρυμα d' Ecouen προσπαθούσε να εφοδιάσει φτωχά ορφανά κορίτσια με 

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Ιδρύσετε σχολήν πρακτικήν διά τας νέας", Εφημερίς των Κυριών Α'/14 (1887), σ. 1-2.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/65.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

χρήσιμες" γνώσεις. Το σκοπό του ιδρύματος συνόψισε το 1809 ο ίδιος ο Ναπολέων, λέγοντας ότι όταν βρεθεί επικεφαλής ενός μικρού νοικοκυριού μια νέα κοπέλα που έχει εκπαιδευτεί στο d' Ecouen θα πρέπει να μπορεί να ράβει τα φορέματά της, να επιδιορθώνει τα ρούχα του συζύγου της, να φτιάχνει τα ρουχαλάκια των παιδιών της, να είναι πηγή χαράς για τη μικρή της οικογένεια και να φροντίζει τον άνδρα και τα παιδιά της όταν αρρωσταίνουν1.

Στην Αγγλία των αρχών του αιώνα η εκπαίδευση των νέων γυναικών, και ιδιαίτερα εκείνων της μέσης και της ανώτερης τάξης που είχαν την οικονομική δυνατότητα να φοιτήσουν σε ιδιωτικά σχολεία αποκλειστικά για κορίτσια, προσανατολιζόταν πάντοτε σε γνώσεις που θα αποτελούσαν εφόδια για τη μετέπειτα ζωή των κοριτσιών στο σπίτι2.

Στην Ελλάδα τόσο η τάση για "διακοσμητική" μόρφωση όσο και η προσπάθεια να προετοιμαστούν οι γυναίκες για "χρήσιμα" έργα επηρεάστηκαν από ευρωπαϊκά παραδείγματα. Παρά την καθολική αποδοχή της αντίληψης ότι τα εργόχειρα έπρεπε να αποτελούν βασικό στοιχείο της εκπαίδευσης των κοριτσιών -αντίληψη που επικρατούσε άλλωστε και στην Ευρώπη-, η οριοθέτηση του περιεχομένου της διδασκαλίας ήταν ένα εγχείρημα που παρουσίαζε ορισμένες ιδιόμορφες δυσκολίες. Η προσήλωση στην ευρωπαϊκή μόδα συνεπαγόταν μια διαρκή προσπάθεια προσαρμογής σε πρότυπα που έπρεπε να εισάγονται συστηματικά από το εξωτερικό. Η προσήλωση στην ελληνικότητα πάλι δεν απαιτούσε λιγότερη εγρήγορση για το είδος των εργοχείρων με τα οποία θα έπρεπε να ασχολούνται οι μαθήτριες. Καθώς αποτελούσε αξία προς αναζήτηση και μάλιστα πολύτιμη, η ελληνικότητα δεν ήταν δυνατό να εντοπιστεί στις καθημερινές συνήθειες και τις αισθητικές επιλογές των γυναικών, αλλά παρέπεμπε σε εξιδανικεύσεις.

——————————————

1. Μ. Martin, ό.π., σ. 77.

2. Βλ. Rosemary Deem, Women and schooling, Λονδίνο 1978, σ. 6-8.

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/66.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

"Γυναικείες τέχνες" και οικιακά έργα: επιμόρφωση και επαγγελματική εκπαίδευση

Στο 19ο αιώνα η εξειδικευμένη κατάρτιση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα αποτέλεσε τη μοναδική μορφή τεχνικής επαγγελματικής εκπαίδευσης. Απευθύνθηκε κυρίως σε άπορα ή ορφανά κορίτσια και φτωχές γυναίκες, και καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα από γυναικείους φιλανθρωπικούς φορείς. Τα πρότυπα της δραστηριότητάς τους είχαν ήδη μακρόχρονη ιστορία στη δυτική Ευρώπη. Για παράδειγμα, στη Γαλλία το δέκατο έβδομο αιώνα τα φιλανθρωπικά ιδρύματα φρόντιζαν να διδάσκουν στις τρόφιμες κάποια τέχνη, και απαιτούσαν να την ασκούν για λογαριασμό των ιδρυμάτων ή για δικό τους1.

Στην Ελλάδα το πρώτο ίδρυμα όπου το κέντημα, η ραπτική και η υφαντική διδάχτηκαν ως εφόδια βιοπορισμού άρχισε να λειτουργεί στην Αθήνα λίγο μετά την άφιξη του Όθωνα και διευθυνόταν από το ζεύγος Χιλλ. Αφού μάθαιναν την τέχνη, οι μαθήτριες παρέμεναν εκεί και δούλευαν με αμοιβή μία οκά ψωμί την ημέρα και χρήματα ανάλογα με την εργασία τους2.

Τα εργόχειρα αποτέλεσαν βασικό συστατικό της εκπαίδευσης των τροφίμων του Αμαλίειου Ορφανοτροφείου από την ίδρυσή του το 1855. Ο αρχικός κανονισμός του ιδρύματος προέβλεπε παράλληλα με τα μαθήματα του δημοτικού "να μανθάνουν τα κορίτσια όλα τα γυναικεία έργα που χαρακτηρίζουν την καλήν νοικοκυράν μεσαίας κοινωνικής τάξεως, δηλαδή ραπτικήν, υφαντουργίαν, μαγειρικήν και πλύσιν. Διά να ασκηθούν δε πρακτικώς εις

——————————————

1. Βλ. Jean-Marie Barbier, "Scolarisation fémimine et éducation à l économie quotidienne (XVIIème-XIXème siècle), Pénélope, pour l'histoire des femmes 2 (1980), "Education des filles. Enseignement des femmes XVIII-XX siècles", σ. 81-85.

2. Βλ. Κούλα Ξηραδάκη, Φιλελληνίδες, Αθήνα 1964, σ. 115· επίσης το βιβλίο του Δημητρίου Σκουζέ, Η Αθήνα που έφυγε. Ομορφιές που χάθηκαν, τ. Β', Αθήνα 1962, σ. 168.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/67.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

την οικιακήν οικονομίαν έπρεπε να βοηθούν το υπηρετικόν προσωπικόν εις όλας τας οικιακάς ασχολίας"1.

Η υφαντουργία, η πλύση και η ταπητουργία που προστέθηκαν στο πρόγραμμα του Αμαλιείου το 1875 δεν υπήρχαν στα προγράμματα των ανώτερων παρθεναγωγείων. Αν και σύμφωνα με τον κανονισμό του ιδρύματος η διδασκαλία των μαθημάτων αυτών απέβλεπε στην εξοικείωση των τροφίμων με τις τέχνες που έπρεπε να γνωρίζει μια νοικοκυρά της μεσαίας τάξης, πιθανότατα σκόπευε ταυτόχρονα να τις προετοιμάσει και για βιοποριστική εργασία. Στο μεταξύ τα έσοδα από τις πωλήσεις των εργοχείρων στην ετήσια αγορά που οργάνωνε η διοικούσα επιτροπή του Αμαλιείου συγκεντρώνονταν για την προικοδότηση των ορφανών τροφίμων. "Τα εργόχειρα των κορασίων αφού φθάσωσιν εις ικανήν εντέλειαν θέλουσι χρησιμεύσει ως πόρος του καταστήματος· αλλ' έν μέρος ανάλογον της αξίας αυτών (το ήμισυ, ή τα δύο τρίτα) θέλουν προσδιορισθή προς όφελος του εργαζομένου κορασίου, και θέλει εξασφαλισθή ως ιερόν, παρακατιθέμενον εκάστοτε εις το ταμιευτήριον της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος εν ονόματι αυτού του κορασίου [...] Παρεκτός τούτου έκαστον κοράσιον πριν ή εξέλθη του καταστήματος οφείλει να γνωρίζη μίαν τινα των γυναικείων τεχνών ειδικώς και εντελώς εκτός των άλλων αυτού γνώσεων, διά της οποίας να δύναται εν ανάγκη να πορίζηται εντίμως τα προς διατήρησιν εαυτού αναγκαία, όταν η χρεία το καλέση"2.

Την εκπαίδευση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα καλλιέργησαν πολλά φιλανθρωπικά σωματεία. Το 1868 η φιλάνθρωπος κ. Εϋνάρδ ίδρυσε με τη βοήθεια της δασκάλας του Αρσακείου Αμεναΐδος Καβανιάρη το Φιλοκρητικόν Σχολείον Πτωχών, στο οποίο 60 προσφυγοπούλες από την Κρήτη διδάχτηκαν γραφή,

——————————————

1. A.A. Παπαδοπούλου, Το Αμαλίειον ορφανοτροφείον κορασίδων επί τη εκατονταετηρίδι του (1855-1954), Αθήναι 1954, σ. 18.

2. Στο ίδιο, σ. 50-55. Βλ. και "Διάταγμα περί συστάσεως εν Αθήναις ορφανοτροφείου κορασίων υπό την προστασίαν της A.M. της Βασιλίσσης", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 26, 25 6.1855, άρθρο 16.

Σελ. 67
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 48
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    συνεργασίας ανδρός πολυγλώσσου και εμπείρου περί την διδασκαλίαν"1.

    Η έκθεση καταλήγει ότι, επειδή το εγχειρίδιο του Ζύγουρα, "[...] ου μόνον πλημμελές και ελλιπές είναι, αλλά και ακατάλληλον προς μεθοδικήν και εύληπτον διδασκαλίαν, και επομένως ασύμφωνον προς το του Νόμου ζητούμενον, δεν κρίνεται άξιον εγκρίσεως"2.

    Οι γυναικείες τέχνες δεν είναι ακίνδυνες: ο φόβος της πολυτέλειας και της ξενομανίας

    Περισσότερο από την προσήλωση στην αρχή της ομοιομορφίας, η ανάγκη να ρυθμιστεί το πόσα και ποια εργόχειρα θα έκαναν οι μαθήτριες, πώς και με ποιο σκοπό, προέκυπτε από το φόβο ότι η τόσο "γυναικεία" αυτή δραστηριότητα περιέκλειε κινδύνους. Αν η σχολική διδασκαλία ακολουθούσε μία "λανθασμένη" κατεύθυνση, θα μπορούσε να ξυπνήσει στις μαθήτριες την τάση για πολυτέλεια και επίδειξη.

    Το 1854 ο Δ. Στρούμπος συνιστούσε η διδασκαλία γενικά και ειδικά των εργοχείρων να είναι "απηλλαγμένη [...] παντός περιττού", ώστε να προάγει την απλότητα. Στα "αναγκαιότερα" μαθήματα του δημοτικού συμπεριλάμβανε την "ραπτικήν γυναικείων ιματίων καί τινων ανδρικών, σιδήρωμα και τακτικήν πτύξιν και τοποθέτησιν των ιματίων"3. Ο Γ.Γ. Παππαδόπουλος πάλι δυσανασχετούσε με την κακογουστιά, σύμπτωμα της "ξενοζηλίας". "Και αυτά δε τα λεγόμενα εργόχειρα και προ πάντων τα ποικίλματα ων πολλάκις κακόζηλα σχέδια εισάγονται, ου μόνον του σκοπού

    ——————————————

    1. Εκθέσεις των κριτών των διδακτικών βιβλίων της Μέσης και Κατωτέρας Εκπαιδεύσεως, εν Αθήναις 1884, σ. 11.

    2. Στο ίδιο, σ. 15.

    3. Δ.Σ. Στρούμπος, Το μέλλον, ή περί ανατροφής και παιδεύσεως, εν Αθήναις 1854, σ. 31-33.