Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 6-25 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/6.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/7.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Όταν ξεκινήσαμε να μελετήσουμε την εκπαίδευση "εις τα του οίκου" γνωρίζαμε γι' αυτήν πολύ λίγα πράγματα πέρα από την προσωπική μας εμπειρία από το μάθημα των "οικοκυρικών" στο σχολείο. Αρχική μας πρόθεση ήταν να παρακολουθήσουμε την πορεία της μετά το 1929, δηλαδή μετά την έναρξη της λειτουργίας του Χαροκοπείου Διδασκαλείου Οικοκυρικής. Όταν αντιληφθήκαμε τη σημασία που είχε η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων στα σχολεία των κοριτσιών από πολύ νωρίτερα, η ιδέα να ξεκινήσουμε με το Χαροκόπειο μας φάνηκε αυθαίρετη και λιγότερο ενδιαφέρουσα. Έτσι καταλήξαμε να τελειώνουμε τη μελέτη αυτή περίπου στο σημείο από το οποίο θα ξεκινούσαμε. Η μελέτη μας παρακολουθεί τη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων από την εποχή που η γυναικεία εκπαίδευση κάνει τα πρώτα της βήματα έως το τέλος της δεκαετίας του 1920.

Τα πιο επίμονα προβλήματα που αντιμετωπίσαμε κατά τη διάρκεια της συλλογής, της ταξινόμησης και της επεξεργασίας του υλικού μας αφορούσαν την οριοθέτηση του θέματος που εξετάζουμε. Αρχικά επρόκειτο να περιοριστούμε στην οικιακή οικονομία. Σύντομα όμως διαπιστώσαμε πόσο αυθαίρετο θα ήταν να θεωρήσουμε δεδομένο ότι η οικιακή οικονομία συγκροτούσε ένα αυτόνομο και ευδιάκριτο πεδίο διδασκαλίας. Επιπλέον το μάθημα αυτό δεν αποτελούσε τη μοναδική όψη της σχολικής προετοιμασίας για τα καθήκοντα του οίκου, ούτε ήταν πάντα στο επίκεντρό της. Αποφασίσαμε λοιπόν να συμπεριλάβουμε τη διδασκαλία των 

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/8.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

"γυναικείων τεχνών" -εργοχείρων και χειροτεχνημάτων- που προβλέπονταν από τα προγράμματα τόσο των ανώτερων παρθεναγωγείων όσο και των δημοτικών. Σε ορισμένες εκδοχές της η οικιακή οικονομία επικαλυπτόταν με τα μαθήματα αυτά, καθώς και με την άσκηση στα οικιακά έργα, και άλλοτε συμπτυσσόταν μαζί τους, και τότε συνήθως εμφανιζόταν με τον τίτλο "οικοκυρικά". Πολύ συχνά επίσης στην οικιακή οικονομία υπαγόταν η υγιεινή, που συνήθως δε διδασκόταν χωριστά.

Ένα δεύτερο ζήτημα οριοθέτησης αφορούσε τη σχέση της οικιακής οικονομίας, των οικοκυρικών, των γυναικείων τεχνών και των οικιακών έργων με την υπόλοιπη σχολική διδασκαλία. Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα ο οίκος αποτελούσε το κύριο και μοναδικό σχεδόν πεδίο δραστηριότητας στο οποίο το σχολείο προσανατόλιζε τις μαθήτριες, με αποτέλεσμα όλα τα μαθήματα να προσαρμόζονται λίγο ή πολύ στις απαιτήσεις της αποστολής τους σε αυτόν. Στο πλαίσιο μιας εκπαίδευσης που στο σύνολό της απέβλεπε στην προετοιμασία των μαθητριών για τα "γυναικεία" καθήκοντα, τα μαθήματα που εξετάζουμε διαφοροποιούνται στο βαθμό που αφορούν ρητά και άμεσα την πρακτική του οίκου και συγκεκριμένα τα ιδιαίτερα καθήκοντα της οικοδέσποινας. Όταν, προς το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε, οι στόχοι της γυναικείας εκπαίδευσης διευρύνονται, η διδασκαλία τους συμπτύσσεται και τελικά αντιπροσωπεύει τη μοναδική ιδιαιτερότητα των προγραμμάτων των γυμνασίων θηλέων. Τα όρια της εκπαίδευσης "εις τα του οίκου" λοιπόν δεν παραμένουν σταθερά. Καθώς η εκπαίδευση αυτή εξελίσσεται, μεταβάλλεται ο βαθμός και ο τρόπος που διαφοροποιείται από την υπόλοιπη διδασκαλία.

Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" βέβαια δεν μπορεί παρά να αντιπροσώπευε πάντοτε ένα ελάχιστο μέρος της εξοικείωσης των κοριτσιών με τα καθήκοντα της οικοδέσποινας ή της νοικοκυράς. Αυτό όχι μόνο γιατί το ποσοστό των κοριτσιών που φοιτούσαν στο σχολείο και ιδιαίτερα εκείνων που συνέχιζαν τις σπουδές τους μετά το δημοτικό ήταν μικρό, αλλά προπαντός γιατί οι διαδικασίες της εξοικείωσης αυτής συντελούνταν κυρίως έξω από το σχολείο.

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/9.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ακόμη και αν διαθέταμε στοιχεία για το βαθμό και τον τρόπο με τον οποίο οι μαθήτριες αξιοποιούσαν τις σχολικές τους γνώσεις, η ιστορία της εκπαίδευσης στα του οίκου δε θα μπορούσε να είναι η ιστορία της οικιακής εργασίας. Το ενδιαφέρον που παρουσιάζει η διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων έγκειται στο ότι περισσότερο από οποιονδήποτε τομέα της εκπαίδευσης αποτελεί το πλαίσιο για την επεξεργασία και τη μετάδοση αρχών, τεχνικών και αξιών που στοιχειοθετούν τις γυναικείες αρετές σύμφωνα με την κυρίαρχη ιδεολογία των φύλων. Η ιδεολογία αυτή αποκρυσταλλώνεται σε συγκεκριμένους κανόνες, που αφορούν ορισμένες από τις πιο "γυναικείες" δραστηριότητες. Η διδασκαλία των σχετικών μαθημάτων προϋποθέτει και ταυτόχρονα ενισχύει το μύθο που μεταθέτει την ευθύνη της ανάθεσης των οικιακών στις γυναίκες, καθώς αναλαμβάνει ρητά και συστηματικά να καλλιεργήσει ακριβώς εκείνες τις "έμφυτες" κλίσεις στις οποίες υποτίθεται ότι ανταποκρίνεται.

Κατά τη διάρκεια της περιόδου που μας ενδιαφέρει, η "επίσημη" διδασκαλία που απευθύνθηκε στις γυναίκες με σκοπό να βελτιώσει την απόδοσή τους στον οίκο δεν περιορίστηκε στη γενική πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Διάφοροι φορείς, και κυρίως γυναικεία φιλανθρωπικά σωματεία, οργάνωσαν κατά καιρούς σχετικά επιμορφωτικά προγράμματα αλλά και ειδικά επαγγελματικά σχολεία. Οι τέχνες που υπάγονταν στην αρμοδιότητα των γυναικών σύμφωνα με την αποστολή τους στον οίκο -η ραπτική, η μαγειρική, η ανθοκομία κτλ.- ήταν έτσι και οι πρώτες στις οποίες στράφηκε η γυναικεία επαγγελματική εκπαίδευση. Ο χαρακτηρισμός "οικοκυρική", που δόθηκε στην εκπαίδευση αυτή και στις αντίστοιχες σχολές, νομιμοποιούσε την προετοιμασία των κοριτσιών για βιοποριστική εργασία, αναδεικνύοντας συγχρόνως τον οίκο ως τον κατεξοχήν χώρο της γυναικείας εργασίας και προβάλλοντας έμμεσα τόσο τον εφεδρικό χαρακτήρα της εξωοικιακής απασχόλησης των γυναικών όσο και την περιορισμένη επιλογή που είχαν ως προς το είδος της εργασίας. Εστιάσαμε τη μελέτη μας στη διδασκαλία των οικιακών καθηκόντων

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/10.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

στη γενική πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση για λόγους οικονομίας δυνάμεων και χρόνου. Θεωρήσαμε όμως σκόπιμες ορισμένες, σύντομες έστω, συγκριτικές αναφορές στην επαγγελματική εκπαίδευση, γιατί αποσαφηνίζουν τα όρια του ευρύτερου φαινομένου στο οποίο εντάσσεται το κυρίως θέμα μας.

Το περιεχόμενο της εκπαίδευσης στα του οίκου διαφοροποιείται, όπως θα δούμε αργότερα, με βάση ταξικά κριτήρια. Ωστόσο το γεγονός ότι σε κάποια μορφή της η εκπαίδευση αυτή απευθύνθηκε σε κόρες "καλών" οικογενειών, υποψήφιες δασκάλες, άπορες τρόφιμες ιδρυμάτων, εργάτριες, υπηρέτριες, οικοδέσποινες, πρόσφυγες και γενικά σε όλες τις γυναίκες, θα μπορούσε να προκύψει μόνο από μια λογική που ομαδοποιεί με βάση το φύλο. Η λογική αυτή θεμελιώνει και την ομαδοποίηση τεχνικών και αρχών που αφορούν δραστηριότητες τόσο διαφορετικές μεταξύ τους όσο η καταστιχογραφία και το κέντημα, η συμπεριφορά στις επισκέψεις και η κηπουρική. Η συνοχή και η εσωτερική διαφοροποίηση της εκπαίδευσης στα του οίκου εξαρτώνται από την έννοια του φύλου.

Θεωρήσαμε βέβαιο ότι η συγκρότηση της εκπαίδευσης που μας ενδιαφέρει ήταν προϊόν της δραστηριότητας συγκεκριμένων ανθρώπων, και διερωτηθήκαμε ποιοι ήταν αυτοί, τι σχέσεις είχαν μεταξύ τους, τι είδους επιχειρήματα διατύπωσαν για τη σκοπιμότητα της διδασκαλίας των οικιακών καθηκόντων, πώς αντιλήφθηκαν το περιεχόμενό της και με ποιους τρόπους επηρέασαν την εξέλιξή της. Ανάμεσά τους ξεχωριστή σημασία δίνουμε στις γυναίκες που κατά καιρούς είτε συμπεριέλαβαν τη διεκδίκηση του ελέγχου του οίκου στον αγώνα για την "εξύψωση του φύλου τους" είτε αρνήθηκαν την ταύτιση με τον οίκο ως αποκλειστική η πρωταρχική τους αποστολή. Στο διάστημα που μας ενδιαφέρει, οι προσπάθειες αυτών που εκπροσωπούν τη γυναικεία αμφισβήτηση να ελέγξουν την πορεία της εκπαίδευσης στα του οίκου υπακούουν σε δύο τάσεις, που επιζητούν αντίστοιχα την επιβεβαίωση της ιδιαιτερότητας του γυναικείου φύλου και την κατοχύρωση της ισότητας με τους άνδρες. Η πρώτη τάση επικαλείται συστηματικά τις "φυσικές"

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/11.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ιδιότητες των γυναικών. Η δεύτερη αρνείται ρητά μόνον εκείνες που θεωρεί ότι αποτελούν διαστρεβλώσεις των "πραγματικών".

Σε καμία περίπτωση δε φιλοδοξήσαμε να καταγράψουμε όλα όσα μπορεί να ρωτήσει, να πει, να ψάξει ή να βρει κανείς για την ιστορία της εκπαίδευσης στα του οίκου. Επιχειρήσαμε μια πρώτη στην κυριολεξία προσέγγιση, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθήσαμε να ανασυγκροτήσουμε τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της.

Η μελέτη αυτή αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Μια σύντομη εισαγωγή εντάσσει τη μόρφωση στα του οίκου στη γενικότερη κατεύθυνση της γυναικείας εκπαίδευσης. Το πρώτο κεφάλαιο εστιάζεται κυρίως στις απόψεις που εκφράζονται για το είδος των εργοχείρων και των χειροτεχνημάτων στα οποία έπρεπε να ασκούνται τα κορίτσια και για τις ηθικές αρχές και αξίες που όφειλε να υπηρετεί η διδασκαλία τους. Στη συνέχεια εξετάζουμε τη διδασκαλία της οικιακής οικονομίας. Ιδιαίτερα μας ενδιαφέρει η θεματολογία των ειδικών εγχειριδίων και το νόημα που οι συγγραφείς αποδίδουν στον οίκο, την ευδαιμονία, τα καθήκοντα της οικοδέσποινας και άλλες βασικές έννοιες που διαφοροποιούν τις απόψεις τους για το αντικείμενο και τη σκοπιμότητα της διδασκαλίας της οικιακής οικονομίας.

To δεύτερο μέρος της μελέτης πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα του οίκου από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929. Οι λιγοστές σύντομες αναφορές σε μεταγενέστερα χρόνια έχουν μοναδικό σκοπό να αποσαφηνίσουν ορισμένες διαστάσεις της εκπαίδευσης στα του οίκου κατά την περίοδο που μας απασχολεί. Το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, το Παρθεναγωγείο

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/12.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

του Βόλου, το Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου προς το Κεντρικόν Εποπτικόν Συμβούλιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, τα Νομοσχέδια του 1913 και η δημιουργία των αστικών σχολείων είναι οι κυριότεροι σταθμοί στη μακρόχρονη προσπάθεια εκσυγχρονισμού της γυναικείας εκπαίδευσης, που εντείνεται στις αρχές του αιώνα και μετά από πολλές περιπέτειες καταλήγει στη μεταρρύθμιση του 1929. Παρακολουθούμε την εικόνα της εκπαίδευσης στα του οίκου όπως διαμορφώνεται με λόγια και με έργα στο πλαίσιο των μεταρρυθμιστικών προσπαθειών. Στη συνέχεια εξετάζουμε τις προτάσεις για την οργάνωση και την κατεύθυνση της εκπαίδευσης αυτής, καθώς και τις αντιδράσεις στην κρατική πολιτική που διατυπώνονται από την πλευρά των γυναικών μετά τη στροφή του γυναικείου κινήματος στον αγώνα για την ισοτιμία. Στο τελευταίο κεφάλαιο παρουσιάζουμε σχολικά εγχειρίδια οικιακής οικονομίας και οικοκυρικών των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Συγκρίνουμε τα βιβλία αυτά με εκείνα που εξετάσαμε στο πρώτο μέρος της εργασίας και προσπαθούμε να επισημάνουμε και να εξηγήσουμε τις κυριότερες διαφορές μεταξύ τους, τοποθετώντας τα νεότερα κείμενα στα συμφραζόμενα των μεταρρυθμιστικών προγραμμάτων, της κρατικής πολιτικής και της γυναικείας αναζήτησης.

Η μελέτη αυτή επιχορηγήθηκε από τη Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς για το πρόγραμμα Ιστορικό Αρχείο της Ελληνικής Νεολαίας. Στο διάστημα της εκπόνησής της (Ιούνιος 1984-Ιούνιος 1986) ο Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης μάς διευκόλυνε στην αναζήτηση των πηγών, συζήτησε μαζί μας προβλήματα επιστημονικά και τεχνικά, αντίκρισε με κατανόηση τις παλινδρομήσεις μας ώσπου να καταλήξουμε σε ένα οριστικό πλάνο δουλειάς και γενικά μας παραστάθηκε με κάθε δυνατό τρόπο. Ο Γιάννης Γιαννουλόπουλος διάβασε το αρχικό κείμενο της εργασίας και βοήθησε σημαντικά ώστε να βελτιωθεί στην τελική του μορφή. Ευχαριστούμε θερμά και τους δύο και φυσικά αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τις ατέλειες της δουλειάς μας.

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/13.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Όχι μόνο η μελέτη αλλά και το ηθικό μας, όσο κράτησε η επεξεργασία της, οφείλουν πολλά στη συμπαράσταση φίλων, και κυρίως στην Έφη Αβδελά, την Αλέκα Μπουτζουβή-Μπανιά, την Αίγλη Μπρούσκου, την Έλλη Σκοπετέα και την Ελένη Φουρναράκη. Χωριστά ευχαριστούμε τη Ρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, γιατί, πέρα από τις συζητήσεις μαζί της, βοηθηθήκαμε πολύ και από το βιβλίο της: Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893).

Τέλος ευχαριστούμε το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (E.Λ.Ι.A.), τη Χαροκόπειο Ανωτάτη Σχολή Οικιακής Οικονομίας, το Ίδρυμα Σπύρος Χαροκόπος και Ευαν. Χαροκόπου-Πετρούτση, το Λύκειο των Ελληνίδων, τον Τεγεατικό Σύνδεσμο και τη Σχολή Μωραΐτη που μας επέτρεψαν να χρησιμοποιήσουμε τις βιβλιοθήκες ή τα αρχεία τους.

A.M. - E.E.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/14.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/15.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/16.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/17.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ "ΦΥΣΗ"

Η μέριμνα για τη γυναικεία εκπαίδευση κατά τη διάρκεια της Επανάστασης και στα πρώτα χρόνια του νέου ελληνικού κράτους φαίνεται εντυπωσιακά πρώιμη και προοδευτική1, ιδίως αν λάβει

——————————————

1. Η προκήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας (1822), που παρουσιάζει την παιδεία ως ειδοποιό διαφορά της πολιτισμένης Ευρώπης από "τα πανάθλια της Ασίας ανδράποδα", παροτρύνει τους πατεράδες να φροντίσουν για την εκπαίδευση των παιδιών τους "αρρένων τε και θηλέων". "Προκήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας", απόσπασμα στο βιβλίο του Αλέξη Δημαρά (επιμ.), Η Μεταρρύθμιση που δεν έγινε. (Τεκμήρια ιστορίας), τ. A' 1821-1894, Αθήνα 1983, σ. 4-5. Το δικαίωμα των παιδιών στην εκπαίδευση κατοχυρώνεται συνταγματικά το 1827, ενώ το 1834 η δημοτική εκπαίδευση γίνεται υποχρεωτική για αγόρια και κορίτσια. Στο ίδιο, σ. κζ', 7, 45. Παρά τις πρώιμες αυτές εξαγγελίες, τα ποσοστά φοίτησης των κοριτσιών στο δημοτικό παρέμειναν πολύ χαμηλά, ενώ τα κορίτσια αποκλείστηκαν από τη δημόσια μέση εκπαίδευση. Το 1883 ο Χαρίσιος Παπαμάρκου, έκτακτος επιθεωρητής που είχε οριστεί για να επιθεωρήσει τα δημοτικά σχολεία, ενημερώνει το υπουργείο: "Το θήλυ φύλον ουδαμώς ουδαμού φοιτά εις τα σχολεία. Είναι σύμπαν εντελώς απαίδευτον και αγράμματον". Χαρίσιος Παπαμάρκου, "Πάντα τα μόρια είναι ουχί υγιά", απόσπασμα στο Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. 247. Για μια λεπτομερή καταγραφή και ανάλυση της εξέλιξης της γυναικείας εκπαίδευσης το 19ο αι. βλ. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα 1986.

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/18.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

κανείς υπόψη τις κατοπινές εξελίξεις1. Η τροπή που πήραν αυτές οι εξελίξεις δεν αποτελεί απλό σύμπτωμα του παραστρατήματος ενός θεσμού που αφορούσε κυρίως τους άνδρες. Η γυναικεία εκπαίδευση ακολούθησε από νωρίς μια ειδική κατεύθυνση και η πορεία της δεν είναι δυνατό να ερμηνευτεί με αναγωγές στην ιστορία και τους εθνικούς, ταξικούς ή άλλους στόχους της εκπαίδευσης των αγοριών. Οι γυναίκες δε συμπεριλήφθηκαν σε αυτούς που μέσω της παιδείας -και καλώς εχόντων των πραγμάτων- θα μεταμορφώνονταν από ραγιάδες σε πολίτες και υπαλλήλους, θα πύκνωναν τις τάξεις ενός μορφωμένου λαού ή θα αναδεικνύονταν ηγέτες του2. Η σκοπιμότητα της γυναικείας εκπαίδευσης εντοπίστηκε στη δυνατότητά της να συμβάλει στην απόδοση της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας, δηλαδή στην εκπλήρωση του γυναικείου προορισμού.

Η έννοια του διαφορετικού προορισμού των φύλων θεμελιώθηκε στις διαφορετικές "φυσικές" -βιολογικές και ψυχολογικές- ιδιότητες που αποδόθηκαν στους άνδρες και τις γυναίκες. Η διαφοροποίηση της ανθρώπινης "φύσης" σε ανδρική και γυναικεία παραμένει και σήμερα συστατικό στοιχείο της κυρίαρχης ιδεολογίας

——————————————

1. Το διάταγμα της 31 Δεκεμβρίου 1836 (12 Ιανουαρίου 1837) "περί του διοργανισμού των Ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίων" (βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., σ. 60-77) αναφερόταν μόνο στους "παίδας", αποκλείοντας ουσιαστικά τα κορίτσια από τη δημόσια μέση εκπαίδευση αλλά και από την ανώτατη που την προϋπέθετε. Όσες μαθήτριες μπορούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους μετά το δημοτικό περιορίζονταν αναγκαστικά στα ιδιωτικά "Ανώτερα Παρθεναγωγεία", που εκπαίδευαν από κοινού εύπορες υποψήφιες οικοδέσποινες και δασκάλες. Οι δύο αυτοί κύκλοι σπουδών διαχωρίστηκαν το 1893. Δημόσια γυμνάσια θηλέων δεν ιδρύθηκαν ως το 1917. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 68-69, 354 κ.ά.

2. Για τη σκοπιμότητα της κύριας εκπαίδευσης, της ανδρικής βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. A', σ. κγ'-μστ' και το κεφάλαιο "Παιδεία" στη διδακτορική διατριβή της Έλλης Σκοπετέα, Το "Πρότυπο Βασίλειο" και η Μεγάλη Ιδέα, όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής, 1984.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/19.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

των φύλων, όπως και η αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι και πρέπει να παραμείνουν πιο κοντά στη "φύση" από ό,τι οι άνδρες, Όμως αντίθετα με ό,τι συνέβη σε νεότερες εποχές, στο 19ο αιώνα, ακόμα και στην Ελλάδα, η διαφοροποίηση αυτή δεν αποσιωπάται ως δεδομένη βεβαιότητα, αλλά βρίσκεται στο επίκεντρο των λόγων που αφορούν τη σχέση των φύλων1. Στη "φύση" βρίσκεται η εξήγηση της μορφής αυτής της σχέσης στο παρόν και από τη "φύση" εξαρτώνται οι αλλαγές που μπορεί να υποστεί στο μέλλον.

Από το πεδίο της "φύσης" άντλησαν τα επιχειρήματά τους όσοι υποστήριξαν ότι οι γυναίκες πρέπει να υποτάσσονται: "Η

——————————————

1. Ο προβληματισμός για τη διαφοροποίηση των φύλων εισάγεται στην Ελλάδα από την Ευρώπη, όπως διαμορφώθηκε με τη γενικότερη έμφαση που έδωσαν οι διαφωτιστές στην αντίθεση μεταξύ της φύσης και του πολιτισμού. Σε αυτά τα συμφραζόμενα η επίκληση της φύσης είχε ριζοσπαστικούς τόνους, καθώς υπέσκαπτε τις έννοιες της μοναρχίας και της εκκλησίας ως μοναδικών βάσεων της ηθικής και της τάξης της κοινωνίας. Η έννοια της φύσης ήταν επίσης εξαιρετικά σύνθετη, καθώς παρέπεμπε σε μια κατάσταση που προηγείται της κοινωνίας, στις διαδικασίες του ανθρώπινου οργανισμού, στη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον και στις "πρωτόγονες" κοινωνίες. Όμως ενώ η φύση προβλήθηκε ως το πεδίο στο οποίο οι άνθρωποι θα έπρεπε να ανατρέξουν στην προσπάθειά τους να αναμορφώσουν την κοινωνία, οι διαφωτιστές επικαλέστηκαν την ιδιαίτερη σχέση που θεωρούσαν ότι έχουν οι γυναίκες με τις διαδικασίες της ζωής και τελικά με την ίδια τη φύση ως απόδειξη της κατωτερότητάς τους που επέβαλλε και τον κοινωνικό τους αποκλεισμό. Βλ. Maurice Bloch και Jean Η. Bloch, "Women and the dialectics of nature in eighteenth-century French thought", στο Carol MacCormack και Marylin Strathern (επιμ.), Nature, Culture and Gender, Cambridge 2 1982, σ. 25-41. Όπως η φύση γενικά, έτσι και η φύση των γυναικών αναδείχτηκε σε πεδίο το οποίο εν ονόματι της ανθρωπότητας έπρεπε να κατανοηθεί και να ελεγχθεί μέσω της επιστήμης και της ιατρικής. Βλ. L. J. Jordanova, "Natural facts: a historical perspective on science and sexuality", στο ίδιο, σ. 42-69. Για τις ιδέες των διαφωτιστών σχετικά με τη διαφοροποίηση των φύλων και την εισαγωγή και τον αντίκτυπό τους στην Ελλάδα το 19ο αιώνα, με ιδιαίτερη έμφαση στα έργα λόγιων γυναικών, βλ. Paschalis Μ. Kitromilides, "The enlightenment and womanhood: cultural change and the politics of exclusion", Journal of Modern Greek Studies 1/1 (1983), σ. 39-61.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/20.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

φύσις της γυναικός εκ δύο μόνον, ως ειπείν, στοιχείων συγκροτείται, αγάπης και αισθήματος, όλος δ' αυτής ο βίος εστίν αφοσίωσις"1. "Η γυνή δε ευαισθητοτέρα, υποτελής, αξιέραστος, οφείλει να υποτάσσηται και να μεταβάλλη την αφοσίωσιν εις νόμον, την θυσίαν εις θρίαμβον, την αυταπάρνησιν εις μεγαλείον"2. Η "φύση" απαγορεύει στις γυναίκες τις "ανδρικές δραστηριότητες": "Ο ανήρ άφοβος και τολμηρός εν τοις κινδύνοις, ικανός προς αντίστασιν, καταβάλλει τας στάσεις και τας εναντιότητας, κρατεί δε αυτών διά της ρώμης του σώματος και διά της ισχύος του νου· η δε γυνή, διά μόνης της χάριτος και της πραότητος βασιλεύει"3. Η "φύση" επίσης επιβάλλει να επιτηρούνται οι γυναίκες γιατί μειονεκτούν ηθικά: "[...] είναι δε φύσει εύπλαστοι και επιτήδειαι προς το παριστάνειν κωμωδίας, διότι έχουσι τα δάκρυα άφθονα, τα δε πάθη των είναι σφοδρά και ο νους των περιορισμένος ένεκα αμαθείας"4. Η "φύση" των γυναικών τέλος, ασθενέστερη από την ανδρική, καθιστά την εντατική εργασία, σωματική και διανοητική, επισφαλή για την υγεία τους5.

——————————————

1. Νικολάου Ι. Σαριπόλου, "Υπόμνημα περί του κατωτέρου κλήρου και περί εκπαιδεύσεως προς τον επί της Παιδείας Υπουργόν", Πανδώρα ΙΣΤ' (1865-66), σ. 110.

2. Σιμωνίδης Γ. Βλαβιανός, Η γυνή και η αποστολή αυτής. Μελέτη αναγνωσθείσα την εσπέραν της 16 Οκτωβρίου 1983 εν τη εταιρία. "Ελληνισμός", Αθήνησιν 1894, σ. 28.

3. Γ. Μανούσος, Παιδαγωγική διαιτητική και παιδαγωγία, οικιακός και σχολικός οδηγός προς παιδαγώγησιν αμφοτέρων των φύλων, Αθήνησιν 1884, σ. 210.

4. Φενελώνος, Το περί αγωγής κορασίων εξελληνισθέν υπό Θ. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, Αθήναι 2 1875, σ. 67. Όπως σημειώνει o μεταφραστής, πριν από τη δική του είχαν κυκλοφορήσει άλλες δύο μεταφράσεις του βιβλίου, η τελευταία το 1857. Ο ίδιος μάς πληροφορεί ότι ο Φραγκίσκος Φενελών, αρχιεπίσκοπος του Cambrais, γεννήθηκε το 1651 και πέθανε το 1715.

5. Βλ. Ν. Κοντοπούλου (μετ.), "Περί ανατροφής των κορασίων υπό ιατρικήν έποψιν" (Λόγος εκφωνηθείς εν τη Φιλοσοφική Ακαδημία του Εδιμβούργου κατά Νοέμβριον 1882 υπό του ιατρού Θ. Κλούστωνος), Πλάτων ΣΤ' (1884-1885), σ. 224, στο Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 274. Η ίδια

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/21.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Τη "φύση" επικαλέστηκαν και όσοι θέλησαν να εξάρουν τη συμβολή των γυναικών στην εθνική παλιγγενεσία και την ευημερία του κοινωνικού συνόλου γενικότερα: "Παιδαγωγοί των εθνών είναι βεβαίως οι άρχοντες αυτών, οι συγγραφείς αυτών, οι ιερείς, οι διδάσκαλοι, οι γονείς, και ιδίως αι μητέρες. Εκ τούτων δε αναντιρρήτως η φύσις εις τας μητέρας απένειμεν την πρώτην θέσιν"1. Επίσης διατυπώνεται η άποψη ότι η φυσική διαφορά των φύλων δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με κατωτερότητα των γυναικών2: "Αλλ' ότι μεν ο νους της γυναικός εμφαίνει διαφοράς τινας προς τον ανδρικόν, αδύνατον είναι ν' αμφιβάλλωμεν, ει και η περί τούτου ψυχολογική έρευνα ήθελεν αποβή ενταύθα άκαιρος· ότι όμως ένεκα τούτου είναι και κατώτερος, περί τούτου εύλογον είναι τουλάχιστον να επέχωμεν"3. Έτσι ανατρέχοντας στη "φύση" η Σαπφώ Λεοντιάς καταφέρνει να ξεπεράσει τη θλίψη και το θυμό που ομολογεί ότι ένιωθε στα μικρά της χρόνια γιατί γεννήθηκε "θήλυς άνθρωπος"4: "[...] η φύσις αυτή κατέστησε μεγάλην την 

——————————————

σημειώνει ότι στη διαμόρφωση του προγράμματος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, συγκεκριμένα στη σταδιακή μείωση των ωρών των μαθηματικών στις μεγαλύτερες τάξεις και την απουσία της κοσμογραφίας, της φυσικής πειραματικής και της γυμναστικής, που διδάχτηκαν μόνο το 1870 και το 1890, συνετέλεσε και η άποψη, ότι ο υπερβολικός φόρτος εργασίας μπορεί να έχει επιπτώσεις στην υγεία των μαθητριών. Στο ίδιο, σ. 190.

1. Λέων Μελάς, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον προς χρήσιν των παιδαγωγούντων, εν Αθήναις 1871, σ. ιθ'.

2. Την άποψη αυτή επισημαίνει επίσης η Αγγέλικα Ψαρρά, "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα 2 (1979), σ. 5.

3. Γ. Γ. Παππαδόπουλος, "Περί γυναικός και Ελληνίδος", Πανδώρα ΙΖ΄/388 (1866), σ. 86.

4. Σαπφώ Κ. Λεοντιάς, Ο ανήρ και η γυνή. Διαλέξεις τρεις αναγνωσθείσαι εν τω Ελληνικώ φιλολογικώ Σνυλλόγω και πέντε ποιήματα, εν Κωνσταντινουπόλει 1899, σ. 5. Η Σαπφώ Λεοντιάς, κόρη του δασκάλου της ελληνικής γλώσσας Λεοντίου Κληρίδη, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1832 και πέθανε στην ίδια πόλη το 1900. Σπούδασε ελληνική, γαλλική και γερμανική φιλολογία. Από το 1854 ως το 1858 ήταν διευθύντρια στο παρθεναγωγείο της Σάμου, που είχε ιδρυθεί από την ηγεμονίδα Αλεξάνδρα Γκίκα.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/22.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ποικιλίαν μεταξύ του φυσικού και πνευματικού οργανισμού του ανδρός και της γυναικός· αλλ' εν ταύτη τη ποικιλία συνίσταται και η ισότης αμφοτέρων"1.

Οι λόγιοι, οι παιδαγωγοί και οι κρατικοί λειτουργοί που ασχολήθηκαν με τη γυναικεία εκπαίδευση διαφοροποιούνται ανάλογα με τις συνέπειες που απέδωσαν στις "φυσικές" ιδιότητες των γυναικών. Πάντως ένας απόλυτος διαχωρισμός μεταξύ "πολέμιων" και "υπέρμαχων" της γυναικείας εκπαίδευσης κινδυνεύει να είναι σχηματικός, όχι μόνο γιατί "συντηρητικές" και "προοδευτικές" απόψεις επικαλούνται εξίσου το "φυσικό", αλλά και γιατί συνήθως

——————————————

Το 1859 πήγε στη Σμύρνη και ανέλαβε τη διεύθυνση του παρθεναγωγείου του Μεθοδίου Αρώνη. Το 1861 επέστρεψε στη Σάμο προσκαλεσμένη από τον ηγεμόνα Μιλτιάδη Αριστάρχη, o οποίος ίδρυσε με τη βοήθειά της τέσσερα παρθεναγωγεία. Το 1863 ανέλαβε τη διεύθυνση του παρθεναγωγείου "Αγία Φωτεινή" στη Σμύρνη. Το 1878 παραιτήθηκε από αυτή τη θέση και έφυγε για την Πόλη, από όπου επέστρεψε το 1886 και παρέμεινε διευθύντρια της "Αγίας Φωτεινής" ως το 1891, οπότε αποχώρησε οριστικά. Η Λεοντιάς μετέφρασε τους Πέρσες του Αισχύλου και την Εσθήρ του Ρακίνα. Έγραψε ποιήματα, διηγήματα, μελέτες, το σχολικό εγχειρίδιο Κορασιακή Χρηστομάθεια (1876) και το σχολικό Ιερόν εκλόγιον ήτοι Συλλογή εκ του Συναξαριστού (1874). Συνεργαστηκε με το περιοδικό Ευρυδίκη, που εξέδιδε η αδελφή της Αιμιλία Κτενά Λεοντιάς, την Πανδώρα, την Εφημερίδα των Κυριών και δημοσίευσε επίσης κείμενα στο Αττικόν Ημερολόγιον. Μαζί με την Καλλιόπη Κεχαγιά, την Αικατερίνη Λασκαρίδου και την Καλλιρρόη Παρρέν, η Λεοντιάς ανήκει στις πρωτοπόρες του αγώνα των γυναικών για ίσα δικαιώματα στην εκπαίδευση. Βλ. Κούλα Ξηραδάκη, Από τα Αρχεία του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Παρθεναγωγεία και δασκάλες υπόδουλου Ελληνισμού, τ. Β', Αθήνα 1972, σ. 105-107, Δ.Π. Πασχάλης, "Λεοντιάς Σαπφώ", Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, τ. ΙΕ', σ. 940. Βλ. επίσης Σωτηρία Αλιμπέρτη, "Σαπφώ Λεοντιάς η του γένους διδάσκαλος". Πλειάς Β'/8-9 (1900), σ. 130-131, Β'/10 (1900), σ. 153-155 και Εφημερίς των Κυριών ΙΔ'/613 (1900)· Σ. Δε Βιάζης, "Διαπρεπείς Ελληνίδες κατά τον ΙΘ' αιώνα - Σαπφώ Λεοντιάς", Ελληνική Επιθεώρησις Ε' (1912), σ. 172-173 και 199-200.

1. Σαπφώ Κ. Λεοντιάς, "Περί κλήσεως της γυναικός", Ευρυδίκη A' (1870), σ. 40. Με τις απόψεις της Λεοντιάδος ασχολούμαστε διεξοδικά στο δεύτερο κεφάλαιο αυτής της εργασίας.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/23.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

1.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/24.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

διαφοροποιούνται μόνον ως προς τη βαθμίδα της εκπαίδευσης που είναι σκόπιμη για τις γυναίκες. Δηλαδή κανείς δεν υποστηρίζει την πλήρη αγραμματοσύνη.

Ωστόσο, ενώ ο αποκλεισμός από τη δημόσια μέση εκπαίδευση δεν μπορεί παρά να έκανε και το δημοτικό να φαίνεται περισσότερο προνόμιο παρά δικαίωμα, διατυπώνονταν φόβοι ότι η παιδεία μπορούσε να μεταμορφωθεί από αγαθό σε απειλή για τις ίδιες τις γυναίκες και το έθνος, αν υπερέβαινε τις σωστές δόσεις1. Έτσι ο Νικόλαος Σαρίπολος καταδίκαζε τη συνήθεια να απομακρύνονται τα κορίτσια από το σπίτι για να φοιτήσουν στα ανωτέρα παρθεναγωγεία και θεωρούσε ότι ο θεσμός των οικοτρόφων έπρεπε να περιοριστεί μόνο στις ορφανές2. Ο Γ. Μανούσος πάλι υποστήριζε ότι η γυναικεία εκπαίδευση έπρεπε να σταματάει στο δημοτικό και πίστευε ότι "μόνον εν μέσω της καθολικής των ηθών διαφθοράς ουδόλως άτοπον φαίνεται να λαμβάνη η γυνή την θέσιν του ανδρός, να καλλιεργή μέχρι πτυχίου διδακτορικού τας επιστήμας"3. Ο Αριστείδης Σπαθάκης συμφωνούσε και αυτός ότι η γυναίκα δεν μπορεί να κατέχει πλήρως καμιά τέχνη ή επιστήμη, "εκτός αν θέλη ν' αρνηθή τον κύριον σκοπόν δι' ον προώρισεν αυτήν ο Θεός, όπερ

——————————————

1. Η Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου συνοψίζει τα επιχειρήματα για τη διαφοροποιημένη και ουσιαστικά υποβαθμισμένη γυναικεία δευτεροβάθμια εκπαίδευση στις εξής κατηγορίες: α) όσα επισημαίνουν τους κινδύνους που συνεπάγεται η μόρφωση των κοριτσιών για την ηθική τους, β) για το θεσμό της οικογένειας, γ) όσα προβάλλουν το ασυμβίβαστο του γάμου με τη γυναικεία επαγγελματική δραστηριότητα, δ) όσα επικαλούνται το "ρόλο" και τον προορισμό των γυναικών στη ζωή, ε) όσα επισημαίνουν την αρνητική σχέση ανάμεσα στην εκπαίδευση και τη θηλυκότητα και στ) όσα αναφέρονται στα σωματικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των κοριτσιών. Βλ. «"Φρόνιμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας". Στόχοι παρθεναγωγείων και εκπαιδευτική πολιτική στον 19ον αιώνα», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, τ. Β', Αθήνα 1986, σ. 491-493.

2. Βλ. Ν. Σαρίπολος, ό.π., σ. 110.

3. Γ. Μανούσος, ό.π., σ. 213.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/25.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ατοπώτατον"1. Και ο Σιμωνίδης Βλαβιανός, παρόλο που δεχόταν ότι ο γυναικείος εγκέφαλος μπορεί καμιά φορά να είναι εξίσου βαρύς ή και βαρύτερος από τον ανδρικό2, απαγόρευε στις γυναίκες περισσότερη μόρφωση από αυτήν που απαιτούν τα καθήκοντα της συζύγου και της μητέρας3.

Αντίστοιχα όσοι υποστήριζαν τη διεύρυνση της γυναικείας εκπαίδευσης τόνιζαν ότι η παιδεία είναι απαραίτητη προϋπόθεση προκειμένου οι γυναίκες να συντελέσουν στην πρόοδο των οικογενειών τους και του έθνους, να εξασφαλίσουν δηλαδή στους συζύγους τους την οικιακή ευδαιμονία και να αναθρέψουν σωστά τα παιδιά τους -να μεγαλώσουν αξίους μελλοντικούς άνδρες και μελλοντικές συζύγους, μητέρες γιων και μελλοντικών συζύγων. Έτσι είναι χαρακτηριστικό ότι το 1830 ο έφορος του Κεντρικού Σχολείου Α. Μουστοξύδης εξηγεί την απόφαση της κυβέρνησης να υποστηρίξει το πρώτο αλληλοδιδακτικό σχολείο στην Αίγινα λέγοντας: "[...] τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά ήθη και τας οικιακάς αρετάς, αι οποίαι ιδιάζουσιν εις τας Ελληνίδας"4. Την ανάγκη να μορφώνονται οι κοπέλες ώστε να διαπαιδαγωγούν σωστά τα παιδιά τους επισημαίνει και η Πολυτίμη Κούσκουρη, διευθύντρια του Δημοτικού Σχολείου Αθηνών5. Και ο Δ. Σ. Στρούμπος: "Επειδή δε η ανατροφή των τέκνων εξαρτάται εκ της καλής ανατροφής των μητέρων, διότι αύται αείποτε χειραγωγούσιν αυτά εν τω οίκω εξ 

——————————————

1. Αριστείδης Σπαθάκης, "Περί του προορισμού του ανδρός και της γυναικός". Οικογένεια Α'/7 (1897), σ. 55.

2. Βλ. Σ. Γ. Βλαβιανός, ό.π., σ. 15-16.

3. Στο ίδιο, σ. 18-20.

4. Αναφέρεται στο Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 52-53.

5. Βλ. Πολυτίμη Κούσκουρη, "Περί της εκπαιδεύσεως του γυναικείου φύλου", Πανδώρα Γ'/70 (1853), σ. 520-521.

Σελ. 25
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 6
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ