Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 66-85 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/66.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

"Γυναικείες τέχνες" και οικιακά έργα: επιμόρφωση και επαγγελματική εκπαίδευση

Στο 19ο αιώνα η εξειδικευμένη κατάρτιση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα αποτέλεσε τη μοναδική μορφή τεχνικής επαγγελματικής εκπαίδευσης. Απευθύνθηκε κυρίως σε άπορα ή ορφανά κορίτσια και φτωχές γυναίκες, και καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα από γυναικείους φιλανθρωπικούς φορείς. Τα πρότυπα της δραστηριότητάς τους είχαν ήδη μακρόχρονη ιστορία στη δυτική Ευρώπη. Για παράδειγμα, στη Γαλλία το δέκατο έβδομο αιώνα τα φιλανθρωπικά ιδρύματα φρόντιζαν να διδάσκουν στις τρόφιμες κάποια τέχνη, και απαιτούσαν να την ασκούν για λογαριασμό των ιδρυμάτων ή για δικό τους1.

Στην Ελλάδα το πρώτο ίδρυμα όπου το κέντημα, η ραπτική και η υφαντική διδάχτηκαν ως εφόδια βιοπορισμού άρχισε να λειτουργεί στην Αθήνα λίγο μετά την άφιξη του Όθωνα και διευθυνόταν από το ζεύγος Χιλλ. Αφού μάθαιναν την τέχνη, οι μαθήτριες παρέμεναν εκεί και δούλευαν με αμοιβή μία οκά ψωμί την ημέρα και χρήματα ανάλογα με την εργασία τους2.

Τα εργόχειρα αποτέλεσαν βασικό συστατικό της εκπαίδευσης των τροφίμων του Αμαλίειου Ορφανοτροφείου από την ίδρυσή του το 1855. Ο αρχικός κανονισμός του ιδρύματος προέβλεπε παράλληλα με τα μαθήματα του δημοτικού "να μανθάνουν τα κορίτσια όλα τα γυναικεία έργα που χαρακτηρίζουν την καλήν νοικοκυράν μεσαίας κοινωνικής τάξεως, δηλαδή ραπτικήν, υφαντουργίαν, μαγειρικήν και πλύσιν. Διά να ασκηθούν δε πρακτικώς εις

——————————————

1. Βλ. Jean-Marie Barbier, "Scolarisation fémimine et éducation à l économie quotidienne (XVIIème-XIXème siècle), Pénélope, pour l'histoire des femmes 2 (1980), "Education des filles. Enseignement des femmes XVIII-XX siècles", σ. 81-85.

2. Βλ. Κούλα Ξηραδάκη, Φιλελληνίδες, Αθήνα 1964, σ. 115· επίσης το βιβλίο του Δημητρίου Σκουζέ, Η Αθήνα που έφυγε. Ομορφιές που χάθηκαν, τ. Β', Αθήνα 1962, σ. 168.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/67.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

την οικιακήν οικονομίαν έπρεπε να βοηθούν το υπηρετικόν προσωπικόν εις όλας τας οικιακάς ασχολίας"1.

Η υφαντουργία, η πλύση και η ταπητουργία που προστέθηκαν στο πρόγραμμα του Αμαλιείου το 1875 δεν υπήρχαν στα προγράμματα των ανώτερων παρθεναγωγείων. Αν και σύμφωνα με τον κανονισμό του ιδρύματος η διδασκαλία των μαθημάτων αυτών απέβλεπε στην εξοικείωση των τροφίμων με τις τέχνες που έπρεπε να γνωρίζει μια νοικοκυρά της μεσαίας τάξης, πιθανότατα σκόπευε ταυτόχρονα να τις προετοιμάσει και για βιοποριστική εργασία. Στο μεταξύ τα έσοδα από τις πωλήσεις των εργοχείρων στην ετήσια αγορά που οργάνωνε η διοικούσα επιτροπή του Αμαλιείου συγκεντρώνονταν για την προικοδότηση των ορφανών τροφίμων. "Τα εργόχειρα των κορασίων αφού φθάσωσιν εις ικανήν εντέλειαν θέλουσι χρησιμεύσει ως πόρος του καταστήματος· αλλ' έν μέρος ανάλογον της αξίας αυτών (το ήμισυ, ή τα δύο τρίτα) θέλουν προσδιορισθή προς όφελος του εργαζομένου κορασίου, και θέλει εξασφαλισθή ως ιερόν, παρακατιθέμενον εκάστοτε εις το ταμιευτήριον της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος εν ονόματι αυτού του κορασίου [...] Παρεκτός τούτου έκαστον κοράσιον πριν ή εξέλθη του καταστήματος οφείλει να γνωρίζη μίαν τινα των γυναικείων τεχνών ειδικώς και εντελώς εκτός των άλλων αυτού γνώσεων, διά της οποίας να δύναται εν ανάγκη να πορίζηται εντίμως τα προς διατήρησιν εαυτού αναγκαία, όταν η χρεία το καλέση"2.

Την εκπαίδευση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα καλλιέργησαν πολλά φιλανθρωπικά σωματεία. Το 1868 η φιλάνθρωπος κ. Εϋνάρδ ίδρυσε με τη βοήθεια της δασκάλας του Αρσακείου Αμεναΐδος Καβανιάρη το Φιλοκρητικόν Σχολείον Πτωχών, στο οποίο 60 προσφυγοπούλες από την Κρήτη διδάχτηκαν γραφή,

——————————————

1. A.A. Παπαδοπούλου, Το Αμαλίειον ορφανοτροφείον κορασίδων επί τη εκατονταετηρίδι του (1855-1954), Αθήναι 1954, σ. 18.

2. Στο ίδιο, σ. 50-55. Βλ. και "Διάταγμα περί συστάσεως εν Αθήναις ορφανοτροφείου κορασίων υπό την προστασίαν της A.M. της Βασιλίσσης", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 26, 25 6.1855, άρθρο 16.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/68.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ανάγνωση, ραπτική, μαγειρική, πλυντική, σίδερο, "νηπίων περιποίησιν" και "οικιακόν ευπρεπισμόν". Ο Χ.Ν. Φιλαδελφεύς χαρακτήρισε το ίδρυμα, που λειτούργησε μόνο ένα χρόνο, "[κ]ατάστημα όντως πρωτότυπον, υποσχόμενον την μόρφωσιν θεραπαινίδων οικοκυρών"1.

Ο Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, το πρώτο γυναικείο σωματείο που ιδρύθηκε στην Ελλάδα το 1872, με πρωτοβουλία της Καλλιόπης Κεχαγιά2, προώθησε επίσης την εξειδίκευση στην τέχνη των εργοχείρων: "Πρώτη μέριμνα του Συμβουλίου, υποδείξει μάλιστα της Βασιλίσσης, υπήρξεν η ίδρυσις εργαστηρίου ένθα να μαθητεύσωσι κοράσια και να εύρωσι πόρον ζωής διά της εργασίας των άποροι γυναίκες"3,

Το 1874-1875 παρακολούθησαν το εργαστήριο 180-200 μαθήτριες ηλικίας 10-70 ετών4. Το 1877-1878 το εργαστήριο είχε 210 εσωτερικές εργάτιδες, 50 εξωτερικές και 100 μαθητευόμενες, που εργάζονταν στα τμήματα υφαντικής, ραπτικής, ποικιλτικής και τριχαπτολογικής (δαντελοποιίας), και διδάσκονταν συγχρόνως στοιχειώδεις σχολικές γνώσεις5. Τα έργα των γυναικών διοχετεύονταν σε μεμονωμένους αγοραστές, που είχαν τη δυνατότητα να παραγγέλνουν εργόχειρα της αρεσκείας τους, και σε εκθέσεις εργοχείρων στην Ελλάδα, την Ευρώπη και την Αμερική6.

——————————————

1. "Έκθεσις του Γραμματέως της Εταιρίας Χ.Ν. Φιλαδελφέως αναγνωσθείσα την 21 Ιανουαρίου 1868", Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1867, εν Αθήναις 1868, σ. 9.

2. Βλ. "Διοργανισμός του υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Συλλόγου Κυριών", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 22, 15 Ιουνίου 1872.

3. Ν.Γ.Ζ., Το πρώτον γυναικείον σωματείον εν Ελλάδι, εν Αθήναις 1920, σ. 5.

4. Βλ. Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως υπό την προστασίαν της Αυτής Μεγαλειότητος της Βασιλίσσης, Έκθεσις πεπραγμένων, 27 Απριλίου 1874-26 Απριλίου 1875, Αθήνησι 1875, σ. 18.

5. Βλ. Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου περί των πεπραγμένων από της 1 Απριλίου 1877 μέχρι της 31 Μαρτίου 1878, εν Αθήναις 1878, σ. 8-11.

6. Βλ. Ν.Γ.Ζ., ό.π., σ. 7-9.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/69.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Την εξειδίκευση των άπορων κοριτσιών στα εργόχειρα προώθησε και η Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών Θεσσαλονίκης, που ιδρύθηκε το 1873. Όπως το Εργαστήριον του Συλλόγου των Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, που αποσκοπούσε παράλληλα με την εξειδίκευση των εργατριών στην "ηθικήν εκείνων βελτίωσιν"1, η Φιλόπτωχος προσπαθούσε να τονώσει το εθνικό τους φρόνημα: "Η Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών, παράλληλα με την εθνικήν και φιλανθρωπικήν της δράση διά να δώση πόρους ζωής εις την άπορον νεάνιδα και την νέαν γυναίκα αι οποίαι δεν εύρισκον εργασίαν έξω από το σπίτι των την εποχήν εκείνην, ίδρυσε το 1876 και Εργαστήριον κοπτικής και κεντήματος. Εις αυτό αι μαθήτριαι εδιδάσκοντο ανάγνωσιν και γραφήν και ελάμβανον Ελληνικήν διαπαιδαγώγησιν μαζί με την εκμάθησιν της λεπτής τέχνης του κεντήματος"2.

Οι "γυναικείες τέχνες" διδάσκονταν επίσης στο Κυριακό Σχολείο που λειτούργησε στα τέλη του αιώνα στη Σύρο3· στο επαγγελματικό σχολείο κοπτοραπτικής και κλωστοϋφαντουργίας που ίδρυσε το 1898 η φιλάνθρωπος Αγγελική Κωτσάκη στο Ναύπλιο4 και στο Σχολείον Κοπτικής και Ραπτικής της Άννας Νεμπάουερ που λειτουργούσε στην Αθήνα και υποσχόταν μάλιστα "τελειοποίησιν εντός ενός μηνός"5.

Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι στους φορείς που προωθούσαν τις επιδόσεις των γυναικών στα εργόχειρα αυτή την εποχή προστέθηκαν και οι έμποροι ραπτομηχανών, που προσλάμβαναν

——————————————

1. Βλ. Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις πεπραγμένων... 1875, ό.π., σ. 17.

2. Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών Θεσσαλονίκης, 100 χρόνια: 1873-1973, Θεσσαλονίκη 1973, σ. 10-11.

3. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Γυναικεία δράσις εν Σύρω", Εφημερίς των Κυριών Ζ'/327 (1893), σ. 1-2.

4. Βλ. "Έν επαγγελματικόν σχολείον εις Ναύπλιον", Εφημερίς των Κυριών ΙΒ΄/536 (1898), σ. 6.

5. Βλ. "Σχολείον Κοπτικής και Ραπτικής", Εφημερίς των Κυριών Γ'/151 (1890), σ. 6.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/70.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ειδικό προσωπικό για να διδάξει το χειρισμό της πρώτης μηχανής που χρησιμοποιήθηκε στην Ελλάδα, της "Όλγας", και αργότερα της Singer1.

Το ενδιαφέρον των φιλανθρωπικών σωματείων για την εξειδίκευση των φτωχών κοριτσιών στα έργα της χειρός υπαγορεύτηκε σίγουρα από το γεγονός ότι αυτή ήταν μία από τις ελάχιστες κατευθύνσεις που θα μπορούσε να τους εξασφαλίσει στοιχειώδη βιοπορισμό, δεδομένου του αποκλεισμού των γυναικών από επαγγέλματα και τέχνες. Όμως οι προσπάθειες των αστών φιλάνθρωπων να εκπαιδεύσουν φτωχά κορίτσια στα εργόχειρα και να τους παράσχουν εργασία ανταποκρίνονταν επίσης στη ζήτηση για αγοραστά προικιά εκ μέρους της δικής τους κοινωνικής τάξης. Αυτή τη ζήτηση εξάλλου προσπάθησαν να ικανοποιήσουν και οι επιχειρηματίες που ίδρυσαν εργαστήρια παραγωγής εργοχείρων με καθαρά κερδοσκοπικά κίνητρα2.

Η φιλανθρωπική δραστηριότητα που είχε αντικείμενο την εκπαίδευση στα εργόχειρα προσπαθούσε, εν μέρει τουλάχιστον, να ικανοποιήσει τις ανάγκες της κοινωνικής τάξης από την οποία προέρχονταν οι ίδιες οι φιλάνθρωποι. Κάτι τέτοιο είναι προφανές και στην περίπτωση της εκπαίδευσης των υπηρετριών, για την οποία φρόντιζε από το 1892 το Άσυλον Εργατίδων και Υπηρετριών3. Ωστόσο το γεγονός ότι οι "πτωχαί νεάνιδες" εξειδικεύονταν σε κάποια από τις τέχνες που η στοιχειώδης γνώση τους θεωρούνταν απαραίτητη και για τις μαθήτριες που φοιτούσαν στα ανώτερα παρθεναγωγεία μαρτυρεί μια αντίληψη που προβάλλει τη "φυσική" ενότητα του γυναικείου φύλου περισσότερο από ό,τι τις ταξικές διαφορές των γυναικών.

——————————————

1. Από προφορική μαρτυρία υπευθύνων της Singer.

2. Βλ. Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου, "Προίκα ή περί του θηρευτικού βίου των νεοελλήνων", στο βιβλίο της Ανθρωπολογικά για το γυναικείο ζήτημα (4 μελετήματα), Αθήνα 1984, σ. 207.

3. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η επέτειος του ασύλου των εργατίδων και υπηρετριών", Εφημερίς των Κυριών Ζ΄/329 (1893), σ. 1-2.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/71.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η αντίληψη αυτή διαφαίνεται επίσης πίσω από τα επιχειρήματα που χρησιμοποίησε η Καλλιρρόη Παρρέν για να δείξει την αναγκαιότητα μιας "πρακτικής" σχολής που θα παρείχε εξειδικευμένη εκπαίδευση στα του οίκου. Υποστήριξε ότι η σχολή θα βελτίωνε γενικά την απόδοση των γυναικών στο σπίτι, αλλά θα βοηθούσε ιδιαίτερα εκείνες που λόγω της οικονομικής τους κατάστασης δεν μπορούσαν να έχουν στη διάθεσή τους υπηρετικό προσωπικό. Ταυτόχρονα πρόβαλε την εξειδικευμένη εκπαίδευση στα του οίκου ως βιοποριστικό μέσο και σημαντικό βήμα προς τη χειραφέτηση. Δεδομένου μάλιστα και του κορεσμού στο επάγγελμα της δασκάλας, η Παρρέν διερωτάται: "Εις τι δε προώρισται ο οσημέραι αυξανόμενος αριθμός των διπλωματούχων τούτων Κυριών των μη δυναμένων να τύχωσι διδασκαλικής θέσεως;" Και συμπεραίνει ότι η ανάγκη "συστηματικής σχολής σκοπούσης εις τα οικιακά έργα" είναι τόσο μεγάλη, ώστε "ευεργέτιδες του έθνους ημών δέον να κληθώσιν αι Κυρίαι, αίτινες ήθελον αναλάβει την ίδρυσιν τοιαύτης σχολής"1.

Η Παρρέν αναλαμβάνει η ίδια την πρωτοβουλία και το 1887: "Αναγγέλλεται προς τούτοις η ίδρυσις ειδικής ιδιοσυντηρήτου καλλιτεχνικής σχολής διά τας γυναίκας αίτινες αντί ευτελούς μηνιαίου ποσού, θέλουσι διδάσκεσθαι Ιχνογραφίαν, υδρογραφίαν, ελαιογραφίαν, ξυλογραφίαν, ανθοποιίαν, εν ιδίω δε παραρτήματι θεωρητικήν και πρακτικήν οικονομίαν, καταστιχογραφίαν, κοπτικήν, ραπτικήν, ποικιλτικήν και μαγειρικήν, προϊόντος δε του χρόνου και πάσαν βιοπαραγωγόν τέχνην. [...] Η [...] σχολή θέλει συντηρείσθαι εκ των διδάκτρων, εκ της πωλήσεως καλλιτεχνημάτων, και εκ των υπό των μελών κατατεθέντων κεφαλαίων"2. Η εγγραφή τεσσάρων μόνο μαθητριών στη σχολή δεν αποθαρρύνει την Παρρέν, που την επόμενη χρονιά μαζεύει 2.000 υπογραφές για ίδρυση σχολών.

——————————————

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Ιδρύσατε σχολήν πρακτικήν διά τας νέας", Εφημερίς των Κυριών Α'/14 (1887), σ. 1-2.

2. "Καλλιτεχνική σχολή Κυριών", Εφημερίς των Κυριών A'/32 (1887), σ. 5.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/72.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Η πριγκίπισσα Σοφία δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον. Η μητέρα της στέλνει γερμανικά προγράμματα. Ο υπουργός Παιδείας Γεροκωστόπουλος υπόσχεται βοήθεια στην "ιδρυθησομένην υπό την προστασίαν της Α.Υ. της ηγεμονίδος Σοφίας Επαγγελματικής Σχολής" και άλλα μέτρα, μεταξύ των οποίων και μεταρρύθμιση του δημοτικού "επί το πρακτικώτερον" με προσθήκη γυναικείων τεχνών.

Μετά από αρκετές περιπέτειες1 αναγγέλλεται το 1897 η ίδρυση της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής από την Ένωσιν των Ελληνίδων, σωματείο που είχε ιδρυθεί τρεις μήνες πριν από την κήρυξη του πολέμου του 1897, με πρόεδρο την Παρρέν2.

——————————————

1. Ορισμένες από αυτές περιγράφονται στο άρθρο "Τι εγένετο μέχρι τούδε προς επίτευξιν επαγγελματικής μορφώσεως των γυναικών;", Εφημερίς των Κυριών Ε΄/230 (1891), σ. 1-3.

2. Η Ένωσις των Ελληνίδων είχε εκπαιδευτική, φιλανθρωπική και εθνική δράση. Τη χρονιά της ίδρυσής του το σωματείο χωρίστηκε σε τμήματα οικιακής οικονομίας, φιλολογικό, παιδαγωγικό, τμήμα οικιακής υγιεινής και νοσηλευτικής, φιλανθρωπίας, τμήμα επαγγελμάτων και τεχνών, καλλιτεχνικό και εθνικό. Η Ένωσις ανακούφιζε πρόσφυγες γυναίκες και τις βοηθούσε να κερδίσουν το ψωμί τους με εργόχειρα και ραπτική, συντηρούσε νοσοκομείο και εκπαίδευε νοσοκόμες, διατηρούσε παιδικά άσυλα, ίδρυσε σχολή νηπιαγωγών, εκπαίδευε γυμνάστριες κτλ. Για το ιστορικό της ίδρυσής της ως τμήμα της Διεθνούς Ενώσεως Γυναικών βλ. το άρθρο "Ίδρυσις της Ενώσεως των Ελληνίδων", Εφημερίς των Κυριών ΙΓ΄/580 (1899), σ. 2. Για τη δράση του βλ. "Γυναικεία ενωσις", Εφημερίς των Κυριών Ι΄/472 (1897), σ. 3 και Έκθεσις των πεπραγμένων υπό της Ενώσεως των Ελληνίδων, συνταχθείσα υπό Καλλιρρόης Παρρέν, έτος 1897 και 1898, εν Αθήναις 1899. Σύμφωνα με το καταστατικό της Ενώσεως, στο τμήμα της οικιακής οικονομίας είχε ανατεθεί: "Η σύστασις σχολείων οικοκυρικών και επαγγελματικών κατά τα πρότυπα των ξένων τοιούτων, αλλά και σύμφωνα προς τας αρχάς και το πνεύμα του οικογενειακού μας βίου. Εις τα σχολεία ταύτα θα διδάσκηται η μαγειρική θεωρητικώς και εν εφαρμογή. Η οικιακή οικονομία εφηρμοσμένη. Η διπλογραφία προς τήρησιν βιβλίων εσόδων και εξόδων του οίκου. Η παιδονομία. Η κοπτική και ραπτική φορεμάτων και πάσα άλλη γυναικεία τέχνη δυναμένη να εξασφαλίση βιοπαραγωγόν στάδιον διά τας γυναίκας Εις τα σχολεία των χωρίων θα διδάσκηται παν επάγγελμα σχετιζόμενον προς τον βίον

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/73.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

9. Μάθημα πυρογραφίας

ΕΙΚΟΝΑ

10. Μάθημα χειροτεχνίας

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/74.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Όπως διευκρινίζεται στην Εφημερίδα των Κυριών, το επαγγελματικό τμήμα της Ενώσεως δεν είχε σκοπό να συμβάλει στην αύξηση "του αριθμού των δημιουργουμένων αργομίσθων ή των δυστυχών διδασκαλισσών διά της επισωρεύσεως νέων ακόμη μαθητών και μαθητριών". Αντίθετα, "ανοίγει [...] ευρείας τας πύλας σταδίου εντίμου και βιοπαραγωγού [...] διά της εκμαθήσεως τέχνης τινός γυναικείας και της εγκυκλοπαιδικής μορφώσεως εις τας στοιχειώδεις και απαραιτήτους γνώσεις καλής οικοδεσποίνης και συζύγου και μητρός"1.

Στη σχολή θα διδάσκονταν τα ίδια μαθήματα, αλλά σε διαφορετικές μέρες και ώρες, κυρίες και δεσποινίδες που θα φοιτούσαν "επί διδάκτροις [...] επιθυμούσαι να μορφωθούν ως καλαί οικοδέσποιναι", και φτωχές κοπέλες που θα φοιτούσαν δωρεάν και είχαν σκοπό να εργαστούν2. Το 1897 στην Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή διδάχτηκαν η πιλοποιία, η αγγειοπλαστική, η ανθοκομία και η μαγειρική από εθελόντριες κυρίες. Μαγειρική δίδαξε επίσης με μισθό η ελβετίδα Μαρία Charles και κοπτική η γερμανίδα Έμκε. Η διδασκαλία του σιδερώματος ανατέθηκε σε ρωσίδα καθηγήτρια. Επιπλέον, οι μαθήτριες μπορούσαν να διδαχθούν θρησκευτικά, ανάγνωση και γραφή, αριθμητική, ιστορία και οικιακή οικονομία3.

Την πρώτη χρονιά η σχολή δέχτηκε δωρεάν 35 μαθήτριες. Μερικές ακόμη παρακολούθησαν τα μαθήματα με μειωμένα 

——————————————

της αγρότιδος". "Οργανισμός της εν Αθήναις Ενώσεως των Ελληνίδων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 516, 4 Μαΐου 1897, σ. 167. Η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή πάντως ήταν στη δικαιοδοσία του επαγγελματικού τμήματος της Ενώσεως.

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Το έργον των τμημάτων της Ενώσεως μετά τον πόλεμον", Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/492 (1897), σ. 4.

2. Βλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Η A' οικοκυρική και επαγγελματική σχολή της Ενώσεως", Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/496 (1897), σ. 2-4.

3. Βλ. Έκθεσις πεπραγμένων..., ό.π., σ. 88-89 και "Πρόγραμμα Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής, τμήμα μαθητριών προοριζομένων δι' οικοδεσποίνας", Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/501 (1897), σ. 8.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/75.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

δίδακτρα. Τα μισά περίπου από τα μαθήματα απευθύνονταν σε οικοδέσποινες και τα υπόλοιπα σε "υπηρετρίας και εργάτιδας". Η Κ. Παρρέν αναφέρει "[μ]εθ' υπερηφανείας [...] ονόματα μαθητριών ελληνικών οίκων, ονόματα κυριών και δεσποινίδων, αι οποίαι απέδειξαν πόσον έμειναν, μεθ' όλας τας κοινωνικάς του νεωτέρου βίου υποχρεώσεις, καλαί οικοδέσποιναι μη απαξιούσαι να διδαχθούν μαθήματα μαγειρικής και εγγραφούν πρώται εις τους καταλόγους της σχολής μας"1. Το 1898 φοίτησαν στη σχολή 140 μαθήτριες, οικοδέσποινες και μη. Παρ' όλη την ανταπόκριση από τις οικοδέσποινες, την οποία περιγράφει η Παρρέν, και την εθελοντική προσφορά γυναικών που ανέλαβαν να διδάξουν διάφορα μαθήματα αμισθί, η σχολή είχε οικονομικά προβλήματα από τον πρώτο κιόλας χρόνο της λειτουργίας της. Έτσι η ελβετίδα καθηγήτρια της μαγειρικής αντικαταστάθηκε από μάγειρο, που δίδασκε μία φορά την εβδομάδα τις οικοδέσποινες και μία τις εργάτριες και τις υπηρέτριες2.

Σύμφωνα με ανακοινώσεις που δημοσιεύονταν τακτικά στην Εφημερίδα των Κυριών, η σχολή εξυπηρετούσε τις εύπορες οικοδέσποινες όχι μόνο δίνοντάς τους την ευκαιρία να μορφωθούν οι ίδιες στα καθήκοντα του οίκου και προετοιμάζοντας εξειδικευμένο προσωπικό που θα τις απάλλασσε από ορισμένες ευθύνες, αλλά και αναλαμβάνοντας παραγγελίες για προίκες, εργόχειρα και εδέσματα. Επιπλέον μέσα στη σχολή λειτουργούσε "έκθεσις διαρκής γυναικείων ειδών, όχι μόνον εκ των εν τη σχολή κατασκευαζομένων, αλλά και έργων κυριών καλών οικογενειών αι οποίαι έχουν ανάγκην να εργασθούν, αλλά δεν θέλουν να γίνη γνωστόν τούτο"3.

Το 1898 η Ένωσις των Ελληνίδων ίδρυσε Επαγγελματικόν

——————————————

1. Έκθεσις πεπραγμένων , ό.π., σ. 90.

2. Στο ίδιο, σ. 231 Βλ. επίσης τα άρθρα της Κ. Παρρέν, "Καθημεριναί εντυπώσεις", Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/503 (1897), σ. 1-2 και "Η δράσις των Ελληνίδων κατά το 1898", Εφημερίς των Κυριών ΙΒ΄/557 (1899), σ. 3-4.

3. Έκθεσις πεπραγμένων , ό.π., σ. 92.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/76.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Σχολείον και στον Πειραιά, όπου γράφτηκαν 63 μαθήτριες και διδάχτηκαν κοπτική και ραπτική φορεμάτων και ασπρορούχων, ποικιλτική και πλαστική. Οι εκτιμήσεις της Ενώσεως για την επιτυχία του έργου της ήταν ενθουσιώδεις: "Εν γένει η προς τα Οικοκυρικά και Επαγγελματικά τροπή της μορφώσεως των Ελληνίδων εχαιρετίσθη απανταχού μετά πολλού ενθουσιασμού, απεστάλησαν δε εκ Κύπρου και εκ Χίου και εκ Κωνσταντινουπόλεως και εκ Μικράς Ασίας νεάνιδες προς εκμάθησιν γυναικείων τεχνών εις το Επαγγελματικόν Σχολείον Αθηνών, το οποίον ενισχυόμενον και τελειοποιούμενον θα αποτελέση τον πυρήνα της επιδόσεως της Ελληνίδος εις βίον πρακτικώτερον και μάλλον ανταποκρινόμενον εις τον προορισμόν της"1.

Για την επαγγελματική εκπαίδευση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα ενδιαφέρθηκε επίσης η Σεβαστή Καλλισπέρη, επιθεωρήτρια της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως. Στην πρότασή της "Περί μεταρρυθμίσεως του γυναικείου εκπαιδευτικού συστήματος"2 εισηγήθηκε ορισμένα μέτρα σχετικά με την εξειδικευμένη εκπαίδευση στα του οίκου, την οποία θεωρούσε χρήσιμη για κάθε

——————————————

1. "Περίληψις Λογοδοσίας της Ενώσεως των Ελληνίδων", Εφημερίς των Κυριών ΙΓ΄/585 (1899), σ. 6-7. Βλ. και Έκθεσις πεπραγμένων..., ό.π., σ. 235.

2. Δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στα τεύχη 1-8 του περιοδικού Οικογένεια το 1897. Η Καλλισπέρη συμπεριέλαβε την πρόταση αυτή στα δύο εκπαιδευτικά σχέδια νόμου που εκπόνησε "[μ]ετά το Εθνικόν δυστύχημα του 1897, ελπίζουσα ότι η συνείδησις των αρμοδίων ήθελεν εξεγερθή και μη αποθαρρυνθείσα από την επιδειχθείσαν αδιαφορίαν" και υπέβαλε στη Βουλή στις 2 Μαρτίου του 1899 (Σεβαστή Καλλισπέρη, Υποθήκαι εις την Εκπαίδευσιν και την Μετανάστευσιν προς την Βουλήν των Ελλήνων, εν Αθήναις 1911, σ. 43-44). Οι προτάσεις της Καλλισπέρη για τη μεταρρύθμιση της γυναικείας εκπαίδευσης, αλλά και για τη βελτίωση της εκπαίδευσης των αγοριών με την οποία επίσης ασχολήθηκε, εμπνέονταν κυρίως από αμερικανικά πρότυπα. Η ίδια ταξίδεψε στην Αμερική και εξέφρασε επανειλημμένα το θαυμασμό της για την οργάνωση και την πρακτική κατεύθυνση του εκεί εκπαιδευτικού συστήματος και ιδιαίτερα για τη διδασκαλία των γεωργικών και τεχνικών μαθημάτων (στο ίδιο, passim).

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/77.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

γυναίκα. Η Καλλισπέρη πρότεινε την ίδρυση ανώτερων σχολών που θα διέθεταν συγχρόνως "τμήμα γραμμάτων" και "τμήμα της βιομηχανικής μορφώσεως ή γυναικείων πραγματικών έργων". Οι απόφοιτες του πρώτου τμήματος θα γίνονταν δασκάλες. Οι απόφοιτες του δεύτερου θα είχαν τη δυνατότητα να διδάξουν πρακτικά μαθήματα στο δημοτικό, αφού προηγουμένως ασκούνταν επί ένα χρόνο στις οικοκυρικές σχολές, που θα ήταν σκόπιμο να ιδρυθούν και να λειτουργήσουν μέσα σε γυναικεία μοναστήρια. Η Καλλισπέρη πίστευε ότι το πρόγραμμα των δύο τμημάτων έπρεπε να είναι ως ένα σημείο κοινό, γιατί τόσο τα γράμματα όσο και οι πρακτικές γνώσεις θα χρησίμευαν και στις δύο κατηγορίες των μαθητριών. Επιπλέον θεωρούσε τη συνύπαρξη των δύο τμημάτων εγγύηση ότι δε θα υπήρχαν μεγάλες ταξικές διαφορές μεταξύ των μαθητριών που θα τα παρακολουθούσαν. Πρότεινε ένα πρόγραμμα μαθημάτων που θα ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις της οικιακής εργασίας και θα παρείχε συγχρόνως εφόδια για βιοπορισμό· ένα πρόγραμμα "χρήσιμων" μαθημάτων:

«Ήθελε διαμαρτήσει [...] του σκοπού της τοιαύτη Σχολή οίαν προτείνομεν, αν εν τω βιομηχανικώ τμήματι αυτής εδιδάσκοντο βιοτεχνίαι αντικείμενον έχουσαι είδη πολυτελείας -ως η αγγειοπλαστική ης τα φιλοτεχνήματα είναι εύθραυστα- κλπ, τοιαύται ή απλώς βιομηχανίαι αποζώσαι εκ των παραγγελιών ξένης εργασίας ως η κατασκευή ανθέων ή στηθοδέσμων και τα τοιαύτα. - Δύνανται μεν και ταύτα να διδάσκωνται να ορισθώσιν όμως αι ώραι της διδασκαλίας των μαθημάτων αναλόγως της χρησιμότητος του διδαχθησομένου έργου· [...] Δηλαδή [...] να διδάσκωνται τοιαύτα έργα διά των οποίων η γυνή είτε να συντελή εις την άνετον συντήρησιν του οίκου, περισώζουσα τα κέρδη τα εκ της εργασίας του πατρός του αδελφού ή του συζύγου· είτε μετερχομένη αυτά προς βιοπορισμόν να δύνηται και άνευ πολλής ξένης εργασίας, ήτις πολλάκις σπανίζει, να συντηρηθή.

»Τοιαύτα δε μαθήματα είνε, πλην της ραπτικής και της μαγειρικής, η σηροτροφία, η παρασκευή καθαρού σπόρου μεταξοσκώληκος, η υφαντουργία, η ορνιθολογία, η γαλακτοκομία και τυροκομία,

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/78.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

η κηπουρική και λαχανοκομία, η μελισσοτροφία, η ανθοκομία, η αρωματοποιία, τα διάφορα είδη της πλυντικής, η οικιακή λογιστική και στοιχεία υγιεινής και περιποιήσεως των ασθενών»1.

Στα μαθητικά κέντρα, που η Καλλισπέρη πρότεινε να ιδρυθούν στα μοναστήρια, θα εκπαιδεύονταν στις πρακτικές εργασίες δασκάλες και θα γίνονταν δεκτές "και άλλαι ανειδίκευτοι νέαι, ευρίσκουσαι εν αυτοίς προστασίαν και πόρον ζωής εντίμου". Η Καλλισπέρη πίστευε τέλος ότι η δημοτική εκπαίδευση έπρεπε να προετοιμάζει τα κορίτσια για το σπίτι και για έμμισθη εργασία: "Μετά το πρακτικόν εν τοις μαθητικοίς κέντροις στάδιον διοριζόμεναι αι διδασκάλισσαι εν τοις δημοτικοίς σχολείοις θα δύνανται να διδάξωσι επαρκώς τα τε γράμματα και τα βιομηχανικά ή πραγματικά μαθήματα ισορρόπως, ώστε τα κοράσια τα αρκούμενα εις μόνην του δημοτικού σχολείου την παίδευσιν να καταρτίζωνται και αυταί χρησταί πολίτιδες, και διά της γνώσεως παντοίων επιτηδευμάτων επαρκείς εις εαυτάς δι' εργασίας κατ' οίκον ενώ συγχρόνως ουδέν κωλύει ειδικώτερον μανθάνουσαι έν έργον, να μετέρχωνται τούτο χάριν βιοπορισμού και οσάκις ευρίσκωσιν εργασίαν"2.

Κλείνοντας αυτή τη σύντομη αναφορά διαπιστώνουμε ότι η εξειδικευμένη κατάρτιση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα και η εκπαίδευση σε αυτούς τους τομείς στα γενικά σχολεία των κοριτσιών επικαλύπτονταν ως προς τη σκοπιμότητα και το περιεχόμενο της διδασκαλίας. Η επαγγελματική εκπαίδευση απευθύνθηκε κυρίως σε φτωχές κοπέλες χωρίς σχολική μόρφωση και με άμεση ανάγκη να κερδίσουν το ψωμί τους. Η γενική απευθύνθηκε σε ένα ταξικά μικτό κοινό, στις μαθήτριες του δημοτικού και τις κόρες εύπορων οικογενειών, καθώς και τις υποψήφιες δασκάλες

——————————————

1. Σεβαστή Καλλισπέρη, "Περί μεταρρυθμίσεων του γυναικείου εκπαιδευτικού συστήματος". Οικογένεια Α'/3 (1897), σ. 19-20.

2. Στο ίδιο, Α'/6 (1897), σ. 42.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/79.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

που φοιτούσαν στα ανώτερα παρθεναγωγεία. Ωστόσο η σκοπιμότητα της επαγγελματικής εκπαίδευσης δεν περιορίστηκε στην εξαργύρωση των σχετικών γνώσεων στην αγορά εργασίας, αλλά συμπεριέλαβε την αξιοποίησή τους στο νοικοκυριό και συνδυάστηκε με την "ηθική κατάρτιση" των μαθητριών. Αντίστοιχα η διδασκαλία των γυναικείων τεχνών στα γενικά σχολεία δε στερούνταν οικονομικής σημασίας, εφόσον ένας από τους σκοπούς της ήταν να βοηθήσει τις μαθήτριες να εξοικονομήσουν και σε ώρα ανάγκης να κερδίσουν χρήματα εφαρμόζοντας τις γνώσεις τους στο σπίτι. Η φιλοδοξία της Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων να εξυπηρετήσει οικοδέσποινες από τη μια και να εκπαιδεύσει εργάτριες και υπηρέτριες από την άλλη -φιλοδοξία που αντανακλάται και στην επωνυμία της σχολής, Οικοκυρική και Επαγγελματική- απορρέει από την αντίληψη ότι οι γυναικείες τέχνες αποτελούν κεφάλαιο για κάθε γυναίκα.

Ο προσανατολισμός της επαγγελματικής εκπαίδευσης των γυναικών στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα υπαγορεύτηκε οπωσδήποτε από το γεγονός ότι τα επαγγέλματα που θα μπορούσαν να ασκήσουν οι γυναίκες ήταν πολύ περιορισμένα. Παράλληλα ο προσανατολισμός αυτός όχι μόνο δεν απειλούσε τα ταξικά συμφέροντα των γυναικών που ανέλαβαν να προωθήσουν την επαγγελματική εκπαίδευση, αλλά τα εξυπηρετούσε καθώς ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις των οικοδεσποινών για προσωπικές και οικιακές υπηρεσίες.

Όλα αυτά πάντως δεν αναιρούν το γεγονός ότι η επαγγελματική εξειδίκευση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα βασίστηκε στην αρχή ότι οι ανάγκες των γυναικών για μόρφωση καθορίζονται πρώτιστα από το φύλο τους - αρχή που οριοθέτησε επίσης τα προγράμματα των ανώτερων παρθεναγωγείων. Η εμμονή στην ενότητα του γυναικείου φύλου δημιούργησε κατηγορίες με ορισμένες γνώσεις και τέχνες ως "γυναικείες", και παράλληλα νομιμοποίησε τον εφεδρικό χαρακτήρα της έμμισθης απασχόλησης των γυναικών. Η επαγγελματική εκπαίδευση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα έδωσε νέες διεξόδους βιοποριστικής 

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/80.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εργασίας, αλλά τόνισε ιδιαίτερα την ταύτιση των γυναικών με τον οίκο.

——————————————

1. Αυτό δεν είναι καθόλου παράδοξο, μια και τα μόνα επαγγέλματα στα οποία δεν αμφισβητείται η ικανότητα των γυναικών είναι αυτά που θεωρούνται προέκταση των οικιακών καθηκόντων. Βλ. Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου, "Τα εν οίκω μη εν δήμω και αντιστρόφως", στο βιβλίο της Ανθρωπολογικά για το γυναικείο ζήτημα (4 μελετήματα), ό.π., σ. 102. Για την εφεδρεία της γυναικείας εργασίας, όπως θεμελιώνεται στο φύλο τους και διαφοροποιείται εσωτερικά σύμφωνα με ταξικά κριτήρια στον καπιταλισμό, βλ. στο ίδιο άρθρο, σ. 97-110.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/81.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

11.

6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/82.gif&w=600&h=915 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

12.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/83.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Εγχειρίδια οικιακής οικονομίας

Η οικιακή οικονομία εμφανίζεται στα προγράμματα των ανώτερων παρθεναγωγείων μετά το 1850. Στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας απασχολούσε κάποτε τις μαθήτριες "τας λοιπάς εργασίμους ώρας", συνήθως όμως διδασκόταν μία ή δύο ώρες την εβδομάδα1. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο του Γ. Θεοτόκη

——————————————

1. Τα προγράμματα του 1851, 1857 και 1870 όριζαν άσκηση στην οικιακή οικονομία "τας λοιπάς εργασίμους ώρας" για την τελευταία τάξη. Βλ. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1851, σ. 9· Διοργανισμός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και Κανονισμός του Παρθεναγωγείου αυτής, εν Αθήναις 1857, σ. 14· Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 187. Για την άσκηση στα της οικιακής οικονομίας στην καθημερινή σχολική ζωή, βλ. "Λογοδοσία της επί των σχολείων επιτροπής, Κ.Π. Ρομπότου μετά τας εξετάσεις του Αρσακείου τη 19 Ιουνίου 1866", Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1865 και η Έκθεσις των ενιαυσίων εξετάσεων αναγνωσθείσα τη 21 Ιουνίου 1866 υπό του εισηγητού Κ.Π. Ρομπότου, Αθήνησι 1866, σ. 55. Το 1870 στο Ελληνικό Σχολείο Θηλέων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Κέρκυρα η οικιακή οικονομία διδασκόταν δύο ώρες την εβδομάδα στην τρίτη τάξη. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 198. Στα Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 13, 16, αναφέρεται ότι εκτός από το Διδασκαλείο, το μάθημα

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/84.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

θα αφιερώνονταν στην οικιακή οικονομία δύο ώρες την εβδομάδα στην τρίτη και τελευταία τάξη του ανώτερου παρθεναγωγείου1. To πρόγραμμα του 1893 όριζε να διδάσκεται το μάθημα στην πέμπτη τάξη του πλήρους παρθεναγωγείου μία ώρα την εβδομάδα σε σύνολο 36 διδακτικών ωρών2. Σύμφωνα με το ωρολόγιο πρόγραμμα του 1897 ο χρόνος διδασκαλίας παρέμεινε ο ίδιος, ο τίτλος του μαθήματος όμως έγινε "οικιακή οικονομία και μαγειρική"3.

Ο Νόμος ΒΤΜΘ' για τη δημοτική εκπαίδευση όριζε μαζί με τα εργόχειρα να διδάσκονται στα κορίτσια "η τέχνη του παρασκευάζειν εδέσματα, και της οικιακής οικονομίας και τάξεως αι στοιχειώδεις γνώσεις"4. Η οικιακή οικονομία υπήρχε επίσης στα προγράμματα της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων5 και του Κυριακού Σχολείου6.

Οι άνθρωποι που εργάστηκαν για τη διάδοση της οικιακής οικονομίας στις γυναίκες δε συμφωνούσαν πάντοτε για το ποιο ακριβώς θα έπρεπε να είναι το κύριο αντικείμενο της διδασκαλίας της. Οι διαφορετικές τάσεις που δημιουργήθηκαν αποτυπώνονται στα

——————————————

διδασκόταν και στην πέμπτη τάξη του αλληλοδιδακτικού. Σύμφωνα με τα προγράμματα των επόμενων ετών πάντως, η διδασκαλία της οικιακής οικονομίας περιορίζεται σε μία από τις τάξεις του Διδασκαλείου. Στη δεκαετία του '70 το μάθημα ήταν συνήθως δίωρο, ενώ στη δεκαετία του '80 μονόωρο. Η οικιακή οικονομία διδασκόταν επίσης και σε αλλά παρθεναγωγεία. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 223.

1. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 295.

2. "Κανονιστικόν περί ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος των μαθημάτων των πλήρων παρθεναγωγείων και των διδασκαλείων των θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 163, 21 Αυγούστου 1893.

3. "Διάταγμα περί προγράμματος μαθημάτων ανωτέρου πλήρους παρθεναγωγείου" (11 Νοεμβρίου 1897), στο Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως..., ό.π., τ. Δ', μέρος Β', σ. 155-162.

4. Βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. Β', σ. 6.

5. Βλ. ενδεικτικά "Προγράμματα Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/501 (1897), σ. 8.

6. Βλ. "Εξετάσεις του Κυριακού Σχολείου", Εφημερίς των Κυριών Ε΄/241 (1891), σ. 2-3.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/85.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εγχειρίδια οικιακής οικονομίας που κυκλοφόρησαν στις τρεις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα1. Οι τάσεις αυτές θεμελιώνονται σε διαφορετικές εκτιμήσεις για τους παράγοντες της οικιακής ευδαιμονίας και τις κυριότερες διαστάσεις του έργου της οικοδέσποινας. Συναιρούνται πάντως στην παραδοχή ότι σκοπός της διδασκαλίας είναι να βελτιώσει την απόδοση των γυναικών στο έργο αυτό. Σύμφωνα με ορισμένες εκδοχές της οικιακής οικονομίας, η διεύθυνση του οίκου αποτελεί υψηλό καθήκον απέναντι στην οικογένεια, την κοινωνία και το έθνος. Την αντίληψη αυτή συμμερίζονταν οι γυναίκες που αυτή την εποχή αγωνίζονταν για την "εξύψωση του φύλου τους", προσπαθώντας να εξασφαλίσουν μία παιδεία που πίστευαν ότι θα βοηθούσε τις γυναίκες να ανταποκριθούν 

——————————————

1. Τα πρώτα εγχειρίδια οικιακής οικονομίας που εκδόθηκαν στην Ελλάδα απευθύνονταν σε άνδρες. Όσο ξέρουμε, το παλαιότερο από αυτά είναι η Γεωργική και οικιακή οικονομία του Γεωργίου Παλαιολόγου, που εκδόθηκε στο Ναύπλιο το 1833. Αντεπιστέλλον μέλος "των εν Παρισίοις Γεωργικής και Κηπουρικής Εταιρειών", ο συγγραφέας ασχολείται περισσότερο με τη γεωργική οικονομία και λιγότερο με την οικιακή. Πάντως στα θέματα που υπάγει στη δικαιοδοσία της περιλαμβάνεται η επεξεργασία και η διατήρηση διαφόρων γεωργικών προϊόντων, η διαχείριση του νερού, οι "οικιακαί κατασκευαί και χρείαι", όπως η αρτοποιία, η οψοποιία και η ταριχευτική, η κατασκευή και η χρήση του θερμομέτρου και άλλων μετεωρολογικών οργάνων, τα μέτρα και τα σταθμά, η χωρομέτρηση, η πρόγνωση του καιρού και η υγιεινή. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1843, εκδίδεται στην Κέρκυρα "φροντίσιν της Αγρονομικής Εταιρείας εν Κεφαλληνία" ο πρώτος τόμος του Δοκιμίου αγροικής και οικιακής οικονομίας, "διά τους δώδεκα μήνας του χρόνου προς χρήσιν των γεωργών, των βοσκών και άλλων φιλοπόνων, γραμμένον υπό του πατρός Νικολάου Κολουμέλα Ονοράτου του Τάγματος των Μικροτέρων Παρατηρητών, Δημοσίου Καθηγητού της Γεωργικής εις το εν Νεαπόλει Πανεπιστήμιον".

Η Οικιακή Οικονομία του αρχιμανδρίτη Θεοφίλου Θησέως Κυπρίου, που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1842, είναι μια συλλογή συνταγών μαγειρικής "ερανισθείσα εκ πολλών γαλλικών συγγραμμάτων". Ο αρχιμανδρίτης την αφιερώνει στους "εν τοις ιεροίς Μοναστηρίοις προϊσταμένους" και στους συναδέλφους του στον "κοινόν υπέρ πίστεως και πατρίδος ιερόν αγώνα". Ελπίζει πάντως ότι το βιβλίο "θέλει εύρει την ανήκουσαν υποδοχήν εις όλους εν γένει τους ομογενείς, τους μη ειδότας άλλην ευρωπαϊκήν γλώσσαν και μάλιστα εις τας

Σελ. 85
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 66
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    "Γυναικείες τέχνες" και οικιακά έργα: επιμόρφωση και επαγγελματική εκπαίδευση

    Στο 19ο αιώνα η εξειδικευμένη κατάρτιση στις γυναικείες τέχνες και τα οικιακά έργα αποτέλεσε τη μοναδική μορφή τεχνικής επαγγελματικής εκπαίδευσης. Απευθύνθηκε κυρίως σε άπορα ή ορφανά κορίτσια και φτωχές γυναίκες, και καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα από γυναικείους φιλανθρωπικούς φορείς. Τα πρότυπα της δραστηριότητάς τους είχαν ήδη μακρόχρονη ιστορία στη δυτική Ευρώπη. Για παράδειγμα, στη Γαλλία το δέκατο έβδομο αιώνα τα φιλανθρωπικά ιδρύματα φρόντιζαν να διδάσκουν στις τρόφιμες κάποια τέχνη, και απαιτούσαν να την ασκούν για λογαριασμό των ιδρυμάτων ή για δικό τους1.

    Στην Ελλάδα το πρώτο ίδρυμα όπου το κέντημα, η ραπτική και η υφαντική διδάχτηκαν ως εφόδια βιοπορισμού άρχισε να λειτουργεί στην Αθήνα λίγο μετά την άφιξη του Όθωνα και διευθυνόταν από το ζεύγος Χιλλ. Αφού μάθαιναν την τέχνη, οι μαθήτριες παρέμεναν εκεί και δούλευαν με αμοιβή μία οκά ψωμί την ημέρα και χρήματα ανάλογα με την εργασία τους2.

    Τα εργόχειρα αποτέλεσαν βασικό συστατικό της εκπαίδευσης των τροφίμων του Αμαλίειου Ορφανοτροφείου από την ίδρυσή του το 1855. Ο αρχικός κανονισμός του ιδρύματος προέβλεπε παράλληλα με τα μαθήματα του δημοτικού "να μανθάνουν τα κορίτσια όλα τα γυναικεία έργα που χαρακτηρίζουν την καλήν νοικοκυράν μεσαίας κοινωνικής τάξεως, δηλαδή ραπτικήν, υφαντουργίαν, μαγειρικήν και πλύσιν. Διά να ασκηθούν δε πρακτικώς εις

    ——————————————

    1. Βλ. Jean-Marie Barbier, "Scolarisation fémimine et éducation à l économie quotidienne (XVIIème-XIXème siècle), Pénélope, pour l'histoire des femmes 2 (1980), "Education des filles. Enseignement des femmes XVIII-XX siècles", σ. 81-85.

    2. Βλ. Κούλα Ξηραδάκη, Φιλελληνίδες, Αθήνα 1964, σ. 115· επίσης το βιβλίο του Δημητρίου Σκουζέ, Η Αθήνα που έφυγε. Ομορφιές που χάθηκαν, τ. Β', Αθήνα 1962, σ. 168.