Συγγραφέας:Ελεγμίτου, Ελένη
 
Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα
 
Τίτλος:Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:9
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:302
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1929
 
Περίληψη:Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής επιχειρούν μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ιδεολογικό περιεχόμενο της διδασκαλίας, όπως αυτό διαγράφεται μέσα από σχολικά προγράμματα, νόμους, εγχειρίδια και άλλες πηγές, και προσπαθούν να ανασυγκροτήσουν τις απόψεις αυτών που κατά καιρούς επεξεργάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές της εκπαίδευσης στα του οίκου, εργάστηκαν για την προώθησή της ή διαφώνησαν με την κατεύθυνσή της. Η μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αφορά την περίοδο από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ τo δεύτερο πραγματεύεται την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα «του οίκου» από το 1904, χρονιά που συγκαλείται το Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον, έως το 1929.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 16.02 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 83-102 από: 306
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/83.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Εγχειρίδια οικιακής οικονομίας

Η οικιακή οικονομία εμφανίζεται στα προγράμματα των ανώτερων παρθεναγωγείων μετά το 1850. Στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας απασχολούσε κάποτε τις μαθήτριες "τας λοιπάς εργασίμους ώρας", συνήθως όμως διδασκόταν μία ή δύο ώρες την εβδομάδα1. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο του Γ. Θεοτόκη

——————————————

1. Τα προγράμματα του 1851, 1857 και 1870 όριζαν άσκηση στην οικιακή οικονομία "τας λοιπάς εργασίμους ώρας" για την τελευταία τάξη. Βλ. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1851, σ. 9· Διοργανισμός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και Κανονισμός του Παρθεναγωγείου αυτής, εν Αθήναις 1857, σ. 14· Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 187. Για την άσκηση στα της οικιακής οικονομίας στην καθημερινή σχολική ζωή, βλ. "Λογοδοσία της επί των σχολείων επιτροπής, Κ.Π. Ρομπότου μετά τας εξετάσεις του Αρσακείου τη 19 Ιουνίου 1866", Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1865 και η Έκθεσις των ενιαυσίων εξετάσεων αναγνωσθείσα τη 21 Ιουνίου 1866 υπό του εισηγητού Κ.Π. Ρομπότου, Αθήνησι 1866, σ. 55. Το 1870 στο Ελληνικό Σχολείο Θηλέων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Κέρκυρα η οικιακή οικονομία διδασκόταν δύο ώρες την εβδομάδα στην τρίτη τάξη. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 198. Στα Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 13, 16, αναφέρεται ότι εκτός από το Διδασκαλείο, το μάθημα

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/84.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

θα αφιερώνονταν στην οικιακή οικονομία δύο ώρες την εβδομάδα στην τρίτη και τελευταία τάξη του ανώτερου παρθεναγωγείου1. To πρόγραμμα του 1893 όριζε να διδάσκεται το μάθημα στην πέμπτη τάξη του πλήρους παρθεναγωγείου μία ώρα την εβδομάδα σε σύνολο 36 διδακτικών ωρών2. Σύμφωνα με το ωρολόγιο πρόγραμμα του 1897 ο χρόνος διδασκαλίας παρέμεινε ο ίδιος, ο τίτλος του μαθήματος όμως έγινε "οικιακή οικονομία και μαγειρική"3.

Ο Νόμος ΒΤΜΘ' για τη δημοτική εκπαίδευση όριζε μαζί με τα εργόχειρα να διδάσκονται στα κορίτσια "η τέχνη του παρασκευάζειν εδέσματα, και της οικιακής οικονομίας και τάξεως αι στοιχειώδεις γνώσεις"4. Η οικιακή οικονομία υπήρχε επίσης στα προγράμματα της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων5 και του Κυριακού Σχολείου6.

Οι άνθρωποι που εργάστηκαν για τη διάδοση της οικιακής οικονομίας στις γυναίκες δε συμφωνούσαν πάντοτε για το ποιο ακριβώς θα έπρεπε να είναι το κύριο αντικείμενο της διδασκαλίας της. Οι διαφορετικές τάσεις που δημιουργήθηκαν αποτυπώνονται στα

——————————————

διδασκόταν και στην πέμπτη τάξη του αλληλοδιδακτικού. Σύμφωνα με τα προγράμματα των επόμενων ετών πάντως, η διδασκαλία της οικιακής οικονομίας περιορίζεται σε μία από τις τάξεις του Διδασκαλείου. Στη δεκαετία του '70 το μάθημα ήταν συνήθως δίωρο, ενώ στη δεκαετία του '80 μονόωρο. Η οικιακή οικονομία διδασκόταν επίσης και σε αλλά παρθεναγωγεία. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 223.

1. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 295.

2. "Κανονιστικόν περί ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος των μαθημάτων των πλήρων παρθεναγωγείων και των διδασκαλείων των θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλ. 163, 21 Αυγούστου 1893.

3. "Διάταγμα περί προγράμματος μαθημάτων ανωτέρου πλήρους παρθεναγωγείου" (11 Νοεμβρίου 1897), στο Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως..., ό.π., τ. Δ', μέρος Β', σ. 155-162.

4. Βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. Β', σ. 6.

5. Βλ. ενδεικτικά "Προγράμματα Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών ΙΑ'/501 (1897), σ. 8.

6. Βλ. "Εξετάσεις του Κυριακού Σχολείου", Εφημερίς των Κυριών Ε΄/241 (1891), σ. 2-3.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/85.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εγχειρίδια οικιακής οικονομίας που κυκλοφόρησαν στις τρεις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα1. Οι τάσεις αυτές θεμελιώνονται σε διαφορετικές εκτιμήσεις για τους παράγοντες της οικιακής ευδαιμονίας και τις κυριότερες διαστάσεις του έργου της οικοδέσποινας. Συναιρούνται πάντως στην παραδοχή ότι σκοπός της διδασκαλίας είναι να βελτιώσει την απόδοση των γυναικών στο έργο αυτό. Σύμφωνα με ορισμένες εκδοχές της οικιακής οικονομίας, η διεύθυνση του οίκου αποτελεί υψηλό καθήκον απέναντι στην οικογένεια, την κοινωνία και το έθνος. Την αντίληψη αυτή συμμερίζονταν οι γυναίκες που αυτή την εποχή αγωνίζονταν για την "εξύψωση του φύλου τους", προσπαθώντας να εξασφαλίσουν μία παιδεία που πίστευαν ότι θα βοηθούσε τις γυναίκες να ανταποκριθούν 

——————————————

1. Τα πρώτα εγχειρίδια οικιακής οικονομίας που εκδόθηκαν στην Ελλάδα απευθύνονταν σε άνδρες. Όσο ξέρουμε, το παλαιότερο από αυτά είναι η Γεωργική και οικιακή οικονομία του Γεωργίου Παλαιολόγου, που εκδόθηκε στο Ναύπλιο το 1833. Αντεπιστέλλον μέλος "των εν Παρισίοις Γεωργικής και Κηπουρικής Εταιρειών", ο συγγραφέας ασχολείται περισσότερο με τη γεωργική οικονομία και λιγότερο με την οικιακή. Πάντως στα θέματα που υπάγει στη δικαιοδοσία της περιλαμβάνεται η επεξεργασία και η διατήρηση διαφόρων γεωργικών προϊόντων, η διαχείριση του νερού, οι "οικιακαί κατασκευαί και χρείαι", όπως η αρτοποιία, η οψοποιία και η ταριχευτική, η κατασκευή και η χρήση του θερμομέτρου και άλλων μετεωρολογικών οργάνων, τα μέτρα και τα σταθμά, η χωρομέτρηση, η πρόγνωση του καιρού και η υγιεινή. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1843, εκδίδεται στην Κέρκυρα "φροντίσιν της Αγρονομικής Εταιρείας εν Κεφαλληνία" ο πρώτος τόμος του Δοκιμίου αγροικής και οικιακής οικονομίας, "διά τους δώδεκα μήνας του χρόνου προς χρήσιν των γεωργών, των βοσκών και άλλων φιλοπόνων, γραμμένον υπό του πατρός Νικολάου Κολουμέλα Ονοράτου του Τάγματος των Μικροτέρων Παρατηρητών, Δημοσίου Καθηγητού της Γεωργικής εις το εν Νεαπόλει Πανεπιστήμιον".

Η Οικιακή Οικονομία του αρχιμανδρίτη Θεοφίλου Θησέως Κυπρίου, που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1842, είναι μια συλλογή συνταγών μαγειρικής "ερανισθείσα εκ πολλών γαλλικών συγγραμμάτων". Ο αρχιμανδρίτης την αφιερώνει στους "εν τοις ιεροίς Μοναστηρίοις προϊσταμένους" και στους συναδέλφους του στον "κοινόν υπέρ πίστεως και πατρίδος ιερόν αγώνα". Ελπίζει πάντως ότι το βιβλίο "θέλει εύρει την ανήκουσαν υποδοχήν εις όλους εν γένει τους ομογενείς, τους μη ειδότας άλλην ευρωπαϊκήν γλώσσαν και μάλιστα εις τας

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/86.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

καλύτερα στα ιδιαίτερα καθήκοντά τους, θα συντελούσε στην κοινωνική αναγνώριση του έργου τους και θα εδραίωνε την κυριαρχία τους στον οίκο1: "[...] η οικιακή οικονομία είναι η ωραιοτέρα και αγιωτέρα ενασχόλησις, ανάγκη ευχάριστος, καθήκον και ηδονή τερψίθυρος, και τέλος η ουσιωδεστέρα και λυσιτελεστέρα σπουδή διά την γυναίκα, την μόνην πηδαλιούχον της υλικής και ηθικής ευδαιμονίας της οικογενείας"2.

Όσο είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε, το πρώτο εγχειρίδιο οικιακής οικονομίας που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα και απευθυνόταν αποκλειστικά στις γυναίκες είναι η Περί Οικιακής Οικονομίας Πραγματεία, "μεταφρασθείσα εκ του γαλλικού προς χρήσιν των Ελληνίδων γυναικών", που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1871 3. Έχει μότο δύο ρητά: "Αι μεν έμφρονες οικοδομούσιν οίκους, αι δε άφρονες καταστρέφουσιν αυτούς" και "Γυνή χρηστή πηδάλιον εστίν οικίας".

Στην εισαγωγή του βιβλίου ορίζεται η οικιακή οικονομία: "[...] είναι επιστήμη διδάσκουσα πάντα όσα σχέσιν έχουσι προς την καλήν διοίκησιν οίκου τινός. Διδάσκει δε τας γυναίκας ιδίως τίνα και οποία προσόντα πρέπει να αποκτήσωσιν, όπως καταστήσωσιν εαυτάς αξίας του προορισμού των, εις πόσα και ποία λεπτομερή έργα πρέπει να ασχολώνται και τίνων πραγμάτων την φειδώ δύνανται να επιδιώκωσι. Τέλος δεικνύει οίαν επιρροήν η γυνή δύναται να εξασκή επί της εαυτής οικογενείας και εντεύθεν επί της κοινωνίας ολοκλήρου". Ακόμα η οικιακή οικονομία καλλιεργεί τη φιλοκαλία και οπλίζει τις γυναίκες με θάρρος: "Η αίσθησις του καλού εξευμενίζει και τας δυσχερεστέρας και αηδεστέρας όψεις του έργου της γυναικός και καθιστά αυτήν αρκούντως γενναίαν, ώστε

——————————————

οικοδεσποίνας τας μη απαξιούσας τα αρχαία του γένους μας έθιμα". Θεοφίλου Θησέως Κυπρίου, Οικιακή Οικονομία, εν Αθήναις 1842, σ. α'-β'.

1. Βλ. Ε. Φουρναράκη, "Παρέμβαση", ό.π., σ. 513.

2. "Η γυνή", Ευρυδίκη Α'/4 (1870), σ. 41.

3. Δεν αναφέρεται το όνομα του/της συγγραφέως, του/της μεταφραστή/ριας ούτε η χρονολογία της έκδοσης του πρωτοτύπου.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/87.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

να υποστή και την αηδίαν και τας αναφυομένας εξ ανάγκης δυσκολίας άνευ του ελαχίστου γογγυσμού ή παραπόνου"1.

Σύμφωνα με την Πραγματεία, "βάσεις της οικονομίας"2 είναι η τάξη και η ακρίβεια ("είς τόπος διά καθέν πράγμα και καθέν πράγμα εις τον τόπον του"3), η καθαριότητα, η δραστηριότητα ("Εργάζου αδιαλείπτως κατά τας δυνάμεις και την ικανότητά σου"4), η πρόνοια και η κυρίως οικονομία ("α) να αποφεύγωμεν πάσαν δαπάνην πολυτελείας, β) να μην αγοράζωμεν ό,τι απλώς αρέσκει ημίν χωρίς να ήναι απολύτως αναγκαίον γ) να αγοράζωμεν εις τιμάς συμφερούσας [...] και δ) να μην αφίνωμεν να χάνεται μηδέν εξ όσων δύνανται ακόμη να χρησιμεύσωσιν"5).

Η Πραγματεία συνεχίζει με τα "Καθήκοντα των γυναικών προς τα λοιπά μέλη της οικογενείας"6, που συνοψίζονται στο χρέος της οικοδέσποινας να εξασφαλίζει στο σύζυγο ένα ειρηνικό και ευχάριστο περιβάλλον και να διαπαιδαγωγεί σωστά τα παιδιά. Έπειτα πραγματεύεται τη σχέση της οικοδέσποινας με τη "μάγειρο", τη "θαλαμηπόλο" και την παιδαγωγό7. Ακολουθούν οι "Λεπτομέρειαι της οικιακής οικονομίας", με συμβουλές για τη φροντίδα και την καθαριότητα του σπιτιού και της οικοσκευής8, και "Οδηγίαι τινές περί οικονομιών", που αφορούν την επιλογή και την παρασκευή της πρωινής τροφής, των ροφημάτων και της κύριας τροφής, των κρεάτων9. Οι επόμενες ενότητες έχουν τίτλους "Πλύσιμον και αφαίρεσις κηλίδων", "Πλύσιμον μεταξωτών ενδυμάτων"10.

——————————————

1. Περί Οικιακής Οικονομίας Πραγματεία, εν Αθήναις 1871, σ. 4.

2. Στο ίδιο, Κεφ. A', σ. 5-13.

3. Στο ίδιο, σ. 5.

4. Στο ίδιο, σ. 8.

5. Στο ίδιο, σ. 12.

6. Στο ίδιο, Κεφ. Β', σ. 13-18.

7. Στο ίδιο. Κεφ. Γ', "Περί υπηρετών", "Περί της παιδαγωγού", σ. 18-21.

8. Στο ίδιο. Κεφ. Δ', σ. 21-32.

9. Στο ίδιο. Κεφ. Ε', σ. 32-34.

10. Στο ίδιο. Κεφ. ΣΤ', σ. 34-39.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/88.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

"Περί εργοχείρων"1 και "Περί ενδυμάτων"2. Ακολουθεί η "Κατάταξις των εξόδων", που διδάσκει την οικοδέσποινα πώς να κρατάει τα λογιστικά της βιβλία και να πετυχαίνει τον ισολογισμό εσόδων και εξόδων3.

Στη συνέχεια αναπτύσσονται τα κυριότερα παραγγέλματα της υγιεινής, η εγκράτεια και η τάξη στο φαγητό, η καθαριότητα και ο εξαερισμός4. Η επόμενη ενότητα αφορά τη θέρμανση και το φωτισμό των δωματίων, την προστασία από τα κρυολογήματα, τις προφυλάξεις που απαιτούν τα λουτρά, και τελειώνει με σχόλια κατά των δεισιδαιμονιών, των προλήψεων και των παράλογων φόβων5. Τα κεφάλαια "Περί νοσοκόμου" και "Ιατρική των οικογενειών" περιέχουν οδηγίες για τη φροντίδα των αρρώστων στο σπίτι και διδάσκουν τις πρώτες βοήθειες6. Τέλος ο "Επίλογος" της Πραγματείας ανακεφαλαιώνει τα κυριότερα προσόντα και καθήκοντα της οικοδέσποινας, προσθέτοντας στα όσα έχουν προηγηθεί τη σωστή επιλογή των φίλων της, τη χρηστή κοινωνική συμπεριφορά, την ηθικότητα και τη θρησκευτικότητα, καθώς και την ανάγνωση ωφέλιμων αναγνωσμάτων7.

Σύμφωνα με την Πραγματεία, η οικοδέσποινα αναλαμβάνει διευθυντικά καθήκοντα: "Την μεγίστην αξίαν της οικοδεσποίνης αποτελεί η διανομή εις έκαστον πρόσωπον της καταλλήλου προς την ικανότητα και τας δυνάμεις του εργασίας και η μετ' ακριβείας εκτέλεσις του εις αυτήν επιβάλλοντος μέρους"8. Η οικοδέσποινα εξουσιάζει το σύζυγο έμμεσα και μόνο στο βαθμό που επηρεάζει ευνοϊκά την ικανότητά του να αποδίδει στην εργασία. Επίσης τον

——————————————

1. Στο ίδιο. Κεφ. Ζ', σ. 39-40.

2. Στο ίδιο. Κεφ. ΙΓ, σ. 41-43.

3. Στο ίδιο. Κεφ. Θ', σ. 43-47.

4. Στο ίδίο. Κεφ. Γ. "Υγιεινή", σ. 47-50.

5. Στο ίδιο. Κεφ. ΙΑ', "Πρακτικαί τινες συμβουλαί", "Περί λουτρών", σ. 50-53.

6. Στο ίδιο. Κεφ. ΙΕ', σ. 54-58 και ΙΓ', σ. 58-72.

7. Στο ίδιο, σ. 72-77.

8. Στο ίδιο, σ. 9.

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/89.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αποτρέπει από εξωοικιακές διασκεδάσεις εξασφαλίζοντάς του ένα ευχάριστο περιβάλλον1. Αυτές που υπάγονται άμεσα στη διευθυντική της εξουσία είναι οι υπηρέτριες και οι παιδαγωγοί. Ο έλεγχός τους απαιτεί να γνωρίζει καλά η ίδια η οικοδέσποινα το καθετί που αφορά τη φροντίδα του οίκου. Η γνώση αυτή είναι ιδιαίτερα απαραίτητη για την περίπτωση που κάποτε αναγκαστεί να στερηθεί το υπηρετικό της προσωπικό, όποτε πρέπει να αναλάβει η ίδια όλες τις οικιακές εργασίες2.

Αν και η Πραγματεία αναφέρεται συχνά στις υπηρέτριες, δε θεωρεί την παρουσία τους πάντοτε δεδομένη και βέβαια δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε εύπορες αναγνώστριες. Άλλωστε το βιβλίο αρχίζει με την αντιπαραβολή ενός φτωχικού αλλά φροντισμένου σπιτικού και ενός πλουσιότερου αλλά παραμελημένου, οδηγώντας την αναγνώστρια στο συμπέρασμα ότι το πρώτο είναι προτιμότερο3. Επίσης δίνει μεγάλη έμφαση στην ικανότητα της οικοδέσποινας να ρυθμίζει τα έξοδα του οίκου σύμφωνα με τα έσοδα και να αποφεύγει την πολυτέλεια. Αξίζει τέλος να σημειώσουμε ότι, αν και η Πραγματεία δε θίγει πουθενά το ζήτημα της γυναικείας βιοποριστικής δραστηριότητας, συμβουλεύει την οικοδέσποινα στο βιβλίο εσόδων "να εγγράφη όσα χρήματα παρά του οικογενειάρχου λαμβάνει και όσα η ιδία από της εργασίας της κερδίζει"4.

Δε γνωρίζουμε τι απήχηση βρήκε η Πραγματεία στις Ελληνίδες και αν χρησιμοποιήθηκε ως σχολικό εγχειρίδιο σε κάποιο παρθεναγωγείο. Πάντως τη χρονιά που εκδόθηκε, την οικιακή οικονομία στο Αρσάκειο είχε διδάξει η διευθύντρια Αμεναΐς Καβανιάρη "γαλλιστί", με βάση δικό της εγχειρίδιο5. Δυστυχώς δε στάθηκε δυνατό να βρούμε αντίτυπο του βιβλίου της.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 14, 73.

2. Στο ίδιο, σ. 44.

3. Στο ίδιο, σ. 3-4.

4 Στο ίδιο, σ. 43.

5 "Το μάθημα τούτο συντεταγμένον υπ' αυτής και εν χειρογράφω διδαχθησόμενον μετέφρασεν η κυρία Καλλ. Πετροκοκκίνου και εκδούσαι ομού η κυρία Καβανιάρη και η κυρία Καλλιόπη ιδίοις αναλώμασιν, υπηρέτησαν ουχί

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/90.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Στη δεκαετία του 1870, ο Ξενοφών Δ. Ζύγουρας, καθηγητής της Εμπορικής Σχολής της Χάλκης και αργότερα του Αρσακείου, εξέδωσε δύο εγχειρίδια οικιακής οικονομίας, Την Ελληνική Οικιακή Οικονομία. Θεωρητική και πρακτική, "συνταχθείσα προς χρήσιν των απανταχού ελληνικών παρθεναγωγείων", που τυπώθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1875, και την Επιτομή Οικιακής Οικονομίας, "συνταχθείσα προς χρήσιν των δημοτικών σχολών των κορασίων και των παρθεναγωγείων", που τυπώθηκε στην Αθήνα το 1878 και συστήθηκε από τον υπουργό των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Παιδεύσεως Α. Κουμουνδούρο "ως χρήσιμον αναγνωστικόν βιβλίον εν ταις ανωτέραις του συνδιδακτικού τάξεσι".

Στην Εφημερίδα των Κυριών η Παρρέν σχολίασε την Επιτομή θετικά, παρατηρώντας μάλιστα ότι "δύναται να διδαχθή και εις αυτά τα δημοτικά των θηλέων σχολεία, ένθα τα τέκνα του λαού λαμβάνουσι τας στοιχειώδεις αρχάς ηθικής και πνευματικής μορφώσεως", αλλά και να χρησιμεύει σε οικοδέσποινες που "δεν ηυτύχησαν να ακολουθήσωσι τακτικήν σειράν σπουδών"1.

Το 1889, στη σειρά Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λαού που τη διεύθυνσή της είχε ο ίδιος ο Ζύγουρας, εκδόθηκε η Οικιακή Οικονομία. Πρόκειται ουσιαστικά για επανέκδοση του πρώτου μέρους της Επιτομής με νέο πρόλογο, λιγοστές αλλαγές στη διατύπωση και ορισμένες προσθήκες στην εισαγωγή. Ο συγγραφέας διευκρινίζει: "Επειδή οι εχθροί της οικονομικής προβάλλουσιν ως μέγα

——————————————

μόνον την Εταιρίαν, αλλά και πάντα τα παρθεναγωγεία της Ανατολής εξ ων έλειπε το τόσον αναγκαίον τούτο μάθημα, διό οφείλεται εις τας κυρίας ταύτας εθνική ευγνωμοσύνη", Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, ό.π., σ. 6. Η Αμεναΐς Καβανιάρη άρχισε να διδάσκει, την οικιακή οικονομία στο Αρσάκειο το 1865 (βλ. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1865, ό.π., σ. 55). Το εγχειρίδιό της εξακολούθησε να χρησιμοποιείται αφού η "ίδια σταμάτησε να διδάσκει και το μάθημα ανέλαβε η Αμαλία Σμιτ. Βλ. Πρόγραμμα των κατά το σχολικόν έτος 1878-79 διδαχθησομένων ... μαθημάτων, ό.π., σ. 6.

1. Καλλιρρόη Παρρέν, "Οικιακή Οικονομία", Εφημερίς των Κυριών A΄/18 (1887), σ. 6.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/91.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

κώλυμα της διδασκαλίας αυτής τας υψηλάς ιδέας τας οποίας δεν δύναται ν' αντιληφθή μικρά κόρη της τετάρτης του δημοτικού, διά τούτο απεφασίσαμεν να συντάξωμεν κατά την νέαν μέθοδον της διδασκαλίας μικράν πραγματείαν οικιακής οικονομίας διά τα κοράσια του δημοτικού"1. Στις πρώτες σελίδες του εγχειριδίου εμφανίζεται η "προς τας Δημοδιδασκάλους" σύσταση του Α. Κουμουνδούρου για τη χρήση του βιβλίου στα σχολεία θηλέων, καθώς και αντίστοιχες συστάσεις του δημάρχου Αθηναίων Π.Σ. Κυριακού "Προς τας Διευθυντρίας των Δημοτικών Σχολείων" (5 Αυγούστου 1878), του δημάρχου Πειραιά "Προς τας διευθυντρίας των δημοτικών παρθεναγωγείων" (12 Αυγούστου 1878) και του δημάρχου Κρανίων Γ.Π. Δρακόπουλου "Προς τας κυρίας διευθυντρίας των εν τω Δήμω παρθεναγωγείων" (15 Μαΐου 1887).

Μότο της Ελληνικής Οικιακής Οικονομίας είναι το ερώτημα του Φιλήμονος "Τι ζην όφελος, ω μη έστι το ζην ειδέναι;" και η απάντηση "Βίος εστίν αν τις τω βίω χαίρη βιών". Η Οικιακή Οικονομία έχει μότο τρία ρητά: "Ου το ζην περί πλείστου ποιητέον, αλλά το ευ ζην. (Πλάτ. Κρίτων)", "Διογένης έλεγεν τί ουν ζης, ει του καλώς ζην μη μέλει σοι" και "Συμπεφύκασιν αι αρεταί του ζην ηδέως. (Επικούρου)".

Η προσέγγιση του Ζύγουρα στην οικιακή οικονομία διαφέρει ριζικά από εκείνη της Πραγματείας. Για το Ζύγουρα ο σκοπός της ταυτίζεται με το σκοπό της οικονομίας γενικότερα, δηλαδή με την κατάκτηση της ευδαιμονίας που ισοδυναμεί με τον πλούτο: "Ο πρώτιστος της οικιακής οικονομίας σκοπός είναι η ευδαιμονία· μέσα δε προς επίτευξιν αυτής είναι η ακάματος εργασία προς παραγωγήν, η λογική του πλούτου χρήσις, αι προσπάθειαι προς συντήρησιν και η δραστηρία ηθική δύναμις, η ενισχύουσα τα μέλη της οικογενείας προς αύξησιν του πλούτου"2.

——————————————

1. Ξενοφών Δ. Ζύγουρας, Οικιακή Οικονομία, Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λαού εκδιδομένη κατά μήνα υπό Ξενοφώντος Δ. Ζύγουρα, καθηγητού, τ. 12, Δεκεμβρίου 1889, εν Αθήναις 1889, σ. ιστ'.

2. Ξενοφών Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία. Θεωρητική και

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/92.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Ο συγγραφέας πιστεύει ότι "[η] οικονομία είναι φυσικόν του ανθρώπου αίσθημα και την μανθάνει μόνος εις τον πρακτικόν βίον, όταν γίνη οικοδεσπότης και διαχειριστής των πραγμάτων αυτού"1. Συγχρόνως η εκμάθηση και η εφαρμογή της είναι καθήκοντα που απορρέουν από τις ιδιότητες του ανθρώπου ως κοινωνικού, λογικού και πολιτισμένου όντος, που επιζητεί την τελειότητα και την ευδαιμονία2. Ο πλούτος, υλικός και άυλος, ικανοποιεί τα τρία είδη των ανθρώπινων αναγκών, τις σωματικές, τις πνευματικές και τις ηθικές ή ψυχικές3. Οι ηθικές διαστάσεις της οικονομίας, της ευδαιμονίας και του πλούτου είναι αλληλένδετες. Η ηθική διάσταση του υλικού πλούτου έγκειται στο ότι εξασφαλίζει την οικονομική αυτάρκεια, η οποία σε μεγάλο βαθμό ισοδυναμεί με την ευδαιμονία. Η ίδια η προσπάθεια για τη μεγιστοποίηση του πλούτου είναι μια ενάρετη δραστηριότητα που προϋποθέτει φρόνηση, αυταπάρνηση, ιεράρχηση των αναγκών και χαλιναγώγηση των ορέξεων: "Του αθλίου και του πένητος η δυστυχία προέρχεται ουχί διότι στερείται κτημάτων ή χρημάτων αλλά διότι η ψυχή αυτού είναι άρρωστος"4. Η ευδαιμονία πάντως δεν πρέπει, να ξεφεύγει από τα όρια που επιβάλλει το μέτρο: "[Ο] ορθός λόγος, εκτός της ηθικής, υπαγορεύει προς τούτοις το μέτρον των απολαύσεων, όσας η κοινωνική και η οικονομική κατάστασις επιτρέπουσιν ημίν"5. Έτσι όταν η οικονομία στερηθεί την ηθική της βάση και σκοπιμότητα και ξεφύγει από τα όρια της λογικής, εκφυλίζεται σε "γλισχρότητα" ή "φυλαργυρία" και ακόμα χειρότερα σε "σπατάλη" και

——————————————

πρακτική, συνταχθείσα προς χρήσιν των απανταχού ελληνικών παρθεναγωγείων, εν Κωνσταντινουπόλει 1875, σ. 188.

1. Στο ίδιο, σ. 35-36.

2. Στο ίδιο, σ. 34-35 και του ίδιου, Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. 4.

3. Βλ. στα βιβλία του Ξ. Δ. Ζύγουρα, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 28, 29. Επιτομή Οικιακής Οικονομίας..., ό.π., σ. 5-6, 9-10 και Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. 3-5.

4. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. 72.

5. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 118-119· βλ. και σ. 140 -  149.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/93.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

"ασωτεία"1. Ακόμα η ευδαιμονία επιτρέπει την αγαθοεργία2.

Η διασφάλιση του πλούτου προϋποθέτει γνώσεις. Ο Ζύγουρας επιμένει ότι η οικονομία είναι επιστήμη, δηλαδή "άθροισμα των σαφών γνώσεων, τας οποίας ο άνθρωπος βάλλει εις τοιαύτην κατάταξιν και αλληλουχίαν, ώστε ευκόλως να απομνημονεύη, ευχερώς να εφαρμόζη και ετοίμως να αναφέρη"3.

"Η οικονομία όταν εφαρμόζηται εντός της οικίας, και προτίθεται να μας διδάξη πώς να αποκτώμεν τον οικογενειακον πλούτον, πώς να τον μεταχειριζώμεθα, πώς να τον συντηρώμεν και πώς να αυξάνωμεν αυτόν, τότε [...] λέγεται οικιακή· αν όμως [...] εφαρμόζεται εις την κοινωνίαν ή πολιτείαν, [...] τότε λαμβάνει το όνομα δημοσία ή πολιτική οικονομία, ήτις κατ' άλλους λέγεται και διά μιας λέξεως πλουτολογία"4. "Η οικονομία δεν είναι ούτε μαγειρική, ούτε υφαντική. Αύτη κυρίως προτίθεται να μας διδάξη την διεύθυνσιν και μεταχείρισιν των τεχνών προς πλειοτέραν παραγωγήν παροξύνουσα την ευφυΐαν του παραγωγού διά την χρήσιν εντελεστέρων μηχανών και μεθόδων της κατασκευής και υπαγορεύουσα την επιτυχεστέραν των κεφαλαίων μεταχείρισιν"5.

Για την οικοδέσποινα η οικονομία είναι "θείος" σκοπός. Χωρίς αυτόν "η γυνή εκμηδενίζεται επί τοσούτον ώστε καθίσταται χειροτέρα και αυτών των θηλέων ζώων"6. Το "οικονομικόν πιστεύω" της λέει: "[...] περιφρονώ την πτωχαλαζονείαν, την πολυτέλειαν, τους συρμούς και τα συμπόσια. Από τούδε κηρύττω ότι είμαι ευτυχής· διότι δεν οφείλω εις κανένα, είμαι ανεξάρτητος και δεν έδωκα αφορμήν εις κανένα να διασύρη την τιμήν και την αξιοπρέπειαν της οικογενείας μου. Εξησφάλισα εφόδια διά το γήρας, έχω πώς να

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 35, 164. Βλ. και του ίδιου. Επιτομή..., ό.π., σ. 29-31 και Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. 31.

2. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 36.

3. Στο ίδιο, σ. 29-30.

4. Στο ίδιο, σ. 30.

5. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. 51.

6. Στο ίδιο, σ. 105.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/94.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

εκπαιδεύσω τα τέκνα μου, πάντες με αγαπώσι· διότι περί πάντων μεριμνώ. Όστις κατηγορεί τα προστάγματα ταύτα του λογικού είναι εχθρός εμού και της κοινωνίας· τον περιφρονώ, τον βδελύσσομαι, διότι ηθικώς είναι άρρωστος, πάσχει και θα πάσχη μέχρι θανάτου καταβαίνων εις τον τάφον εξουδενισμένος, άθλιος και εστιγματισμένος"1.

Κατά το Ζύγουρα η οικιακή οικονομία, όπως και η οικονομία γενικότερα, αφορά την παραγωγή, τη συντήρηση και αύξηση και τη χρήση και ανάλωση του πλούτου. Οι τρεις αυτοί τομείς, που στην Επιτομή και την Οικιακή Οικονομία ονομάζονται αντίστοιχα "χρηματιστική", "οικονομική" και "χρηστική", αποτελούν τις βασικές ενότητες των εγχειριδίων του. Στην πρώτη ο συγγραφέας εξετάζει τα όργανα της παραγωγής, την εργασία, το κεφάλαιο και τη φύση, και παραθέτει μεθόδους για την αξιοποίησή τους. Στη δεύτερη αναπτύσσει τα πλεονεκτήματα της φειδούς, της πρόνοιας και της λιτότητας, και περιγράφει τις επωφελείς υπηρεσίες που προσφέρουν τα "ιδρύματα υπέρ της φειδούς", οι τράπεζες, τα ταμιευτήρια και οι ασφαλιστικές εταιρείες. Στην τρίτη ενότητα τέλος υπάγει προειδοποιήσεις για τους κινδύνους που συνεπάγονται οι "άγονες αναλώσεις" και οι κάθε είδους σπατάλες, καθώς και συμβουλές για την ορθολογική ρύθμιση των δαπανών μέσω της καταστιχογραφίας2.

——————————————

1. Ξ Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία , ό.π., σ. 165.

2. Η Ελληνική Οικιακή Οικονομία περιλαμβάνει τα εξής μέρη που περιέχουν επιμέρους κεφάλαια: "Γενικαί περί οικονομίας γνώσεις", σ. 17-43. Μέρος Πρώτον: "Περί παραγωγής του οικογενειακού πλούτου", σ. 44-114. Βιβλίον Δεύτερον: "Περί αναλώσεως του οικογενειακού πλούτου", σ. 115-148. Βιβλίον Τρίτον: "Περί συντηρήσεως του οικογενειακού πλούτου", σ. 149-180. Το Βιβλίον Τέταρτον (σ. 181-190) δεν έχει τίτλο και περιλαμβάνει τα εξής κεφάλαια: A' "Η αληθής του πλούτου έννοια και αι ηθικαί αυτού πηγαί". B' "Αι οικογενειακαί αρεταί και ο πλούτος". Γ' "Η οικιακή οικονομία και η ευδαιμονία".

Τα μέρη της Επιτομής της Οικιακής Οικονομίας είναι: "Γενικαί περί οικονομίας γνώσεις", σ. 9-15. Θεωρητική Οικονομία: Α' "Χρηματιστική ή 

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/95.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

Περιγράφοντας την ορθολογική συμπεριφορά που υπαγορεύει η οικονομία, ο Ζύγουρας δεν αναφέρεται πάντοτε στα ιδιαίτερα καθήκοντα της οικοδέσποινας. Άλλωστε με τα ζητήματα που εξετάζει στα εγχειρίδια οικιακής οικονομίας ασχολήθηκε και σε άλλα βιβλία που δεν απευθύνονται στις γυναίκες. Είναι χαρακτηριστικό ότι συχνά αποδέκτης των ρυθμιστικών προτάσεων που περιέχονται στα εγχειρίδια οικιακής οικονομίας είναι πρώτα "ο άνθρωπος" και μόνο κατά έμμεσο τρόπο η οικοδέσποινα. Για παράδειγμα: "Μας επιβάλλεται η εργασία υπό της φύσεως"1. "Ο μωρός, ο άθλιος, ο μη εκτιμών εαυτόν, σπαταλά αφρόνως τας ώρας"2. "Εν ω διά των σωματικών δαπανών πολλάκις ο άνθρωπος κινδυνεύει να καταστραφή", διά των πνευματικών και ψυχικών, ωφελείται θετικώς και διαρκώς"3.

Για το Ζύγουρα οι αρχές της οικονομίας είναι ίδιες για όλους τους ανθρώπους. Η ιδιαιτερότητα του έργου της οικοδέσποινας συνίσταται στο ότι το πεδίο στο οποίο εφαρμόζει τις αρχές αυτές είναι ο οίκος. Έτσι οι αναφορές στα ειδικά καθήκοντα της οικοδέσποινας εικονογραφούν συνήθως τη σημασία και τους τρόπους της εφαρμογής γενικών αρχών στον οίκο. Για παράδειγμα:

"Όταν ο ράπτης μέμφεται την καθεστηκυίαν ζωήν [...], o διδάσκαλος τους διανοητικούς κόπους, ο μαθητής αηδιάζει τα 

——————————————

παραγωγή του οικογενειακού πλούτου", σ. 15-26. Β' "Οικονομική ή συντήρησις και αύξησις του οικογενειακού πλούτου", σ. 27-34. Γ' "Χρηστική ή χρήσις του οικογενειακού πλούτου", σ. 34-45. Πρακτική Οικονομία: "Εισαγωγή", σ. 46-50. A' "Πρακτική της χρηματιστικής", σ. 50-63. B' "Πρακτική της οικονομικής", σ. 63-69. Γ' "Πρακτική της χρηστικής", σ. 70-104. Δ' "Η διεύθυνσις του οίκου", σ. 104-126.

Τα μέρη της Οικιακής Οικονομίας είναι: "Εισαγωγή", σ. 1-14. Θεωρητική Οικονομία: "Χρηματιστική", σ. 14. "Οικονομική ή συντήρησις και αύξησις του οικογενειακού πλούτου", σ. 28. "Χρηστική", σ. 36-46. "Επίλογος", σ. 46-47.

1. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. 17.

2. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 80.

3. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. 41.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/96.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

μαθήματα, ο ζωγράφος βαρύνεται την άκραν επιμονήν την οποίαν τω επιβάλλει η τέχνη του, τότε ουδ' ο ράπτης θα γείνη τέλειος, ουδ' ο διδάσκαλος σοφώτερος, ουδ' ο μαθητής άριστος, ουδ' ο ζωγράφος έξοχος και τέλειος. Αν παρατηρήσωμεν τας καλάς οικοκυράς, θα ίδωμεν ότι απέβησαν έξοχοι [...] διότι ούτε μίαν στιγμήν δεν απηύδησαν, δεν εδειλίασαν, δεν εβαρύνθησαν ενώπιον της εργασίας και της επιμονής, ην η οικονομία απαιτεί"1.

"Η χρήσις των κεφαλαίων απαιτεί σκέψιν όπως μη εκ της χρήσεως καταστρέφωνται. Τούτο ενδιαφέρει όχι μόνον τους βιομηχάνους, αλλά και την οικοδέσποιναν"2.

"Η ευωνία [στην πλύση] συνίσταται, εις την μικράν δαπάνην του σάπονος, των ξύλων, του ύδατος και της εργασίας"3.

"Πάσα νέα εφεύρεσις συντελεί σπουδαίως εις την χρήσιν του πλούτου και εις την ευκολωτέραν της εργασίας εφαρμογήν, αι οικιακαί μηχαναί, τα σκεύη, τα έπιπλα του οίκου και [...] πάσα άλλη εφεύρεσις [...] βοηθούσι την προσεκτικήν οικοδέσποιναν εις την επιτυχή του πλούτου χρήσιν"4.

Συνεπής στην πεποίθηση ότι η οικιακή οικονομία οφείλει να υπηρετεί τη μεγιστοποίηση του οικογενειακού πλούτου, ο Ζύγουρας παρομοιάζει τον οίκο με εταιρεία ή συνεταιρισμό· τα μέλη του συνδέονται με ιερό οικογενειακό δεσμό, αλλά εμφορούνται και από μία έμφυτη τάση "προς βελτίωσιν και τελειότητα" και επιδιώκουν κοινά συμφέροντα. Όπως ένας συνεταιρισμός, ο οίκος λειτουργεί με βάση τον καταμερισμό της εργασίας, που εδώ ακολουθεί τη "φυσική" διαφορά των φύλων και κατά δεύτερο λόγο τις διακρίσεις της ηλικίας: "Εις τον οικογενειακόν συνεταιρισμόν τα έργα του οίκου κατά τας ανάγκας και δυνάμεις εκάστου κατεμερίσθησαν κατά φυσικόν τινά τρόπον. Ο μεν πατήρ ως ισχυρότερος ανεδέχθη την υπεράσπισιν όλων και την προμήθειαν των αναγκαίων της

——————————————

1. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π , σ. 48.

2. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. 37-38.

3. Στο ίδιο, σ. 85.

4 Ξ. Δ. Ζύγουρας, Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. 27.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/97.gif&w=600&h=393 9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ΕΙΚΟΝΑ

13. Μάθημα μαγειρικής

7

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/98.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

ζωής, η δε μήτηρ ανέλαβε την διεύθυνσιν του οίκου, την περιποίησιν απάντων, την κατασκευήν των προς τροφήν και ιματισμόν αναγκαίων, και τέλος την καλήν διατήρησιν των προς ζην χρησίμων. Τα δε τέκνα άμα φθάσαντα εις ηλικίαν φυσικώς ανεδέχθησαν τα μεν άρρενα την του πατρός ασχολίαν, τα δε θήλεα παρέμειναν εν τω οίκω προς βοήθειαν της μητρός"1.

Οι σωματικές και ψυχικές ιδιότητες που ο δημιουργός μοίρασε στους άνδρες και τις γυναίκες είναι συμπληρωματικές, όπως είναι, και οι αποστολές τους. Έτσι ο άνδρας, ισχυρότερος στο σώμα, τολμηρότερος και ικανότερος στο "επιχειρείν", είναι καταλληλότερος για την εκτός του οίκου οικονομία, ενώ η γυναίκα, "το εντελέστατον των επί της γης πλασμάτων", για την εντός2.

Ο Ζύγουρας είναι αυστηρός με τους άνδρες που παρακωλύουν το έργο της συζύγου: "Υπάρχουσιν άνδρες δύσπιστοι και αλαζώνες φρονούντες ότι είναι ταπείνωσις να υποκύπτωσιν εις τας οικονομικάς προσταγάς της γυναικός, ευρίσκοντες ούτως ευρείαν ελευθερίαν εις την οδόν της ασωτείας και της φαυλοβιότητος. Άλλοι πάλιν δυσπιστούσι να παραδώσωσιν εις χείρας γυναικός απείρου το βαλάντιον αυτών ως στερουμένης δήθεν της τέχνης του διαχειρίζεσθαι τον πλούτον"3.

Η σύζυγος είναι θεματοφύλακας του οικογενειακού πλούτου, της τάξης και της ηθικής του συζύγου: "Αύτη είναι ο ταμίας, ο εισπράκτωρ, ο λογιστής της οικογενείας, διότι αύτη δίδει λογαριασμόν και λαμβάνει λογαριασμόν των προσόδων και δαπανών, αύτη επιτηρεί με άγρυπνον όμμα την ανάλωσιν, και εν τω δικαίω της ανθίσταται εις τα άλογα των ορέξεων και επιθυμιών ατοπήματα, διά δε της ηθικής αυτής επιρροής καταντά ο οικονομικός αστυνόμος, όστις επιτηρεί τα πάντα προς την κοινήν της οικογενείας ευδαιμονίαν. Τον τοιούτον της γυναικός προορισμόν ανεγνώριζον οι 

——————————————

1. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 22-23.

2. Στο ίδιο, σ. 19-20. Βλ. επίσης του ίδιου, Επιτομή..., ό.π., σ. 106-107 και Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. 2-3.

3. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. 106-107.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/99.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

αρχαίοι της οικονομίας διδάσκαλοι· διότι απεκάλουν την οικοδέσποιναν πηδάλιον της οικίας και ο Ξενοφών νομοφύλακα, φρουρόν, και βασίλισσαν του οίκου. Τοιαύτην έχουσα αποστολήν η γυνή ου μόνον πρέπει να γνωρίζη την οικονομίαν θεωρητικώς και πρακτικώς, αλλά και να έχη την σοφίαν να την επιβάλλη εις τους μη πειθομένους εις τα ωραία και σωτήρια αυτής διδάγματα. Οφείλει να πείση τον σύζυγόν της ότι χάριν της ιδίας εαυτών και της των τέκνων ευδαιμονίας πρέπει να γείνη αυτάρκης, λιτοδίαιτος, εγκρατής [...]. Εις τα σωτήρια ταύτα διδάγματα της οικοδεσποίνης, ο φρόνιμος οικοδεσπότης [...] θα αγάλλεται"1.

Πάντως η στοιχειώδης τουλάχιστον γνώση των κανόνων της οικιακής οικονομίας είναι ιδεώδης προϋπόθεση για να ανταπεξέλθει και ο σύζυγος στο ρόλο του ως μετόχου της οικιακής "εταιρείας". Δηλαδή οι "φυσικές" ιδιότητες που τον προδιαθέτουν για τα εκτός του οίκου δε δικαιολογούν άγνοια ή αδιαφορία για τα οικιακά, ούτε τον απαλλάσσουν από κάθε σχετική φροντίδα2.

Αντίστοιχα η κλίση των γυναικών στα οικιακά δε συνεπάγεται αδυναμία για βιοποριστική εργασία, η οποία όχι μόνον επιτρέπεται αλλά και επιβάλλεται σε δύσκολους καιρούς. Έτσι ο Ζύγουρας πιστεύει ότι "η φρόνησις υπαγορεύει [στο κορίτσι] παιδιόθεν να εναγγαλισθή επάγγελμά τι, ικανόν αείποτε να ασφαλίζη εαυτής τε και των φιλτάτων της την ευημερίαν". Ιδιαίτερα συνιστά εκείνα που ταιριάζουν στις κλίσεις της: "Όπου απαιτείται αίσθησις, λεπτότης, υπομονή, εκεί η γυνή επιτυγχάνει και ευδοκιμεί. Αι ωραίαι τέχναι, η ζωγραφική, η μουσική, η γλυπτική, η τορνευτική, και πάσα η λεπτή λεγομένη χειροτεχνία ανήκει εις την γυναίκα, οίον η χειροκτιοποιία, η ραπτική, η ποικιλτική, η ανθοποιία". Αλλά όχι μόνον αυτά: "Και εις κλάδους τινάς των επιστημών επιτυγχάνει η γυνή, οίον της μαιευτικής, της παιδαγωγίας, της διδασκαλίας των νηπίων και μεγάλων κορασίων, εις την τηλεγραφίαν, εις την 

——————————————

1. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία.., ό.π., σ. 186-187.

2. Στο ίδιο, σ. 185-186.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/100.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

τήρησιν των καταστίχων εμπορικού καταστήματος, και προσέτι εις την διεύθυνσιν πολλών εμπορικών καταστημάτων, μη εξαιρουμένων και των τραπεζιτικών"1.

Στην Ελληνική Οικιακή Οικονομία ο Ζύγουρας εμφανίζεται θερμός υπέρμαχος του δικαιώματος των γυναικών στην εργασία: "Τα επαγγέλματα εκ φύσεως εισί μεμερισμένα και ελεύθερα [...] Όθεν επιτρέπεται εις την γυναίκα να μετέλθη οιονδήποτε επάγγελμα συγχωρεί εις αυτήν η σωματική και πνευματική δεξιότης, ως και εις τον άνδρα [...] Πάσα τοιαύτη απαγόρευσις εις την γυναίκα είναι εναντία εις την προαγωγήν του ανθρωπίνου γένους, και βλάπτει σπουδαίως τον πολιτισμόν και του ανδρικού φύλου την ευημερίαν"2. Στην Επιτομή πάντως επισημαίνει ότι προτιμότερη από την επί μισθώ είναι η κατ' αποκοπήν εργασία, που επιτρέπει στις γυναίκες να συνδυάσουν το βιοπορισμό με τα καθήκοντά τους στον οίκο.

Η γυναίκα βέβαια δεν επιδρά στην κοινωνία μέσω της ενδεχόμενης βιοποριστικής εργασίας της, αλλά κυρίως μέσω της οικιακής αποστολής της. Θεωρώντας την οικογένεια βασικό κύτταρο της κοινωνίας και την κοινωνία άθροισμα οικογενειών, ο Ζύγουρας εξαρτά την ευημερία των "εθνών" ή των "λαών" από την αποτελεσματική διοίκηση του κάθε οίκου. Την ιδιαίτερη αυτή σημασία της γυναικείας αποστολής επικαλείται για να τονίσει την αναγκαιότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών και κυρίως της μόρφωσής τους σε θέματα οικιακής οικονομίας και παιδαγωγίας. Αποδίδει την αποτυχία των γυναικών στην αποστολή τους στην έλλειψη ή τις ατέλειες της γυναικείας εκπαίδευσης: "Η μέχρι τούδε παίδευσις δεν υπήρξε αποτελεσματική, διότι διέδωκε την μανίαν της αναγνώσεως των μυθιστορημάτων, και κατέστησε την εργασίαν μισητήν [...] διότι αντί να ενισχύση το γυναικείον πνεύμα εις το σκέπτεσθαι και εργάζεσθαι, απεναντίας διέδωκε την ημιμάθειαν, την

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 102-103. Βλ. επίσης του ίδιου, Επιτομή..., ό.π., σ. 60-63.

2. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 103.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/101.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

κουφόνοιαν, και πτωχαλαζονείαν"1. Αντίθετα η διδασκαλία της οικιακής οικονομίας και η γυναικεία εκπαίδευση γενικότερα πρέπει να οδηγεί στο "να αποβή η γυνή το στήριγμα της οικογενείας και του έθνους το αγλάισμα· διότι αι γυναίκες εκπολιτίζουσι τα έθνη ανατρέφουσαι εναρέτους, πιστούς, ηθικούς και οικονόμους πολίτας"2.

Ο Ζύγουρας θεωρεί ότι οι αρχές της οικονομίας που προβάλλει στα εγχειρίδιά του χαρακτηρίζουν την "υγιά" ή "αληθή" οικιακή οικονομία, δηλαδή την "ελληνική" οικιακή οικονομία, την οποία αντιπαραθέτει στη "νόθο", "ψευδή", "ευρωπαϊκή" διδασκαλία. Ανάγει τις αρχές αυτές στον Όμηρο, τον Ησίοδο, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Ξενοφώντα, το Μένανδρο, το Θέογνη, την Πυθαγορία Περικτιώνη, τη Φιντώ, τη Θεανώ και άλλους αρχαίους Έλληνες, που τους θεωρεί πατέρες της οικονομίας3. Στη διδασκαλία της ελληνικής σοφίας εναποθέτει πολλές ελπίδες: "Είναι βέβαιον ότι η τάξις του βίου και η περί το εργάζεσθαι εμπειρία και πολλά έτι αγαθά της οικονομικής σοφίας των προγόνων απωλέσθησαν, αλλ' ανακτώνται ταχέως διά της υγειούς διδασκαλίας της Ελληνικής οικιακής οικονομίας"4.

Διακριτικό χαρακτηριστικό της οικιακής οικονομίας που προτείνει είναι ο "θεωρητικός" χαρακτήρας της, απόρροια της ένταξής της στην ενιαία επιστήμη της οικονομίας. Την ευθύνη για τη διαστρέβλωση της οικιακής οικονομίας ο συγγραφέας την αποδίδει στους "Ευρωπαίους", οι οποίοι ακολουθώντας τα βήματα του "Αδάμ Σμιθ" και του "Κουεσνέη" διέσπασαν την ενότητα της οικιακής και της πολιτικής οικονομίας και καλλιέργησαν τη δεύτερη σε βάρος της πρώτης5. Έκτοτε η οικιακή οικονομία εκφυλίστηκε

——————————————

1. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. 61.

2. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 7-8.

3. Βλ. π.χ. στο ίδιο, σ. 37-38, και του ίδιου, Επιτομή..., ό.π., σ. στ', 12, 13 και Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. ι', 6-8.

4. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. ε', και του ίδιου, Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. θ'.

5. Βλ. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 38, του

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/19/gif/102.gif&w=600&h=9159. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

σε "οικονομία των συνταγών", στράφηκε δηλαδή σε πρακτικές γνώσεις που προσανατολίζουν στο θεαθήναι, υποθάλποντας την τάση για επίδειξη και σπατάλη: "Η [...] νόθος και ποταπή διδασκαλία της οικονομίας εξαρτά την ευδαιμονίαν της οικογενείας από την κομψήν περικόσμησιν του οίκου, από τυπικάς τινας συνταγάς προς καθαρισμόν επίπλων, σκευών και ενδυμάτων και τέλος από νόθον τινά καλαισθησίαν, ήτις φονεύει την ευαισθησίαν και τον χαρακτήρα της γυναικός και απορροφά τον οικογενειακόν πλούτον". Η διδασκαλία αυτής της οικιακής οικονομίας "εξήπλωσεν εν Ευρώπη την πενίαν, την διαφθοράν και συνετέλεσε σπουδαίως εις την κατάλυσιν των ιερών της οικογενείας δεσμών"1. Πρωτεργάτριες και εκπροσώπους των τάσεων που επικρίνει θεωρεί την "εν Παρισίοις διδάσκαλον [...] Ευγενίαν Ιππώ", που απογύμνωσε την οικιακή οικονομία από τα επιστημονικά της θεμέλια, ορίζοντάς την ως "τέχνη", και την αμερικανίδα "Βίησσερ", που την καλλιέργησε "ως την υγιεινήν και ηθικήν επιστήμην"2. Αντίθετα συγκαταλέγει το Βενιαμίν Φραγκλίνο και τον καθηγητή

——————————————

ίδιου, Επιτομή..., ό.π., σ. 13 και Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. 8.

1. Βλ. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Επιτομή..., ό.π., σ. στ', ζ' και του ίδιου, Οικιακή Οικονομία, ό.π., σ. ι', ια'.

2. Βλ. Ξ. Δ. Ζύγουρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία..., ό.π., σ. 31, 39-40. Ο Ζύγουρας αναφέρει το βιβλίο της E. Hypeau με το γαλλικό του τίτλο, Cours d' Economie domestique, και χρόνο έκδοσης το 1869, και με τον ελληνικό τίτλο, Τα μαθήματα της οικιακής οικονομίας, και χρόνο έκδοσης το 1870. Δεν κατονομάζει το έργο της Catharine Beecher, γράφει όμως ότι εκδόθηκε το 1874. Η Beecher έχει γράψει πολλά βιβλία και είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς ποιο εννοεί ο Ζύγουρας. Η χρονολογία έκδοσης που δίνει είναι ίσως λανθασμένη, μια και το 1874 η Beecher δεν εξέδωσε σύγγραμμα οικιακής οικονομίας, αλλά βιβλίο με τίτλο Educational reminiscences and suggestions. Ο Ζύγουρας έννοεί ίσως το New Housekeeper's Manual, που κυκλοφόρησε το 1873, το Principles of domestic science (1873), το Miss Beecher's housekeeper and healthkeeper (1873) ή το πρώτο της βιβλίο Treatise on domestic economy, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1841 και επανεκδόθηκε πολλές φορές. Βλ. Kathryn Kish Sklar, Catharine Beecher: A study in American domesticity, Νέα Υόρκη 1973, σ. 333-334.

Σελ. 102
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η εκπαίδευση «εις τα του οίκου» και τα γυναικεία καθήκοντα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 83
    9. Μπακαλάκη - Ελεγμίτου, Γυναικεία καθήκοντα

    ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

    ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

    Εγχειρίδια οικιακής οικονομίας

    Η οικιακή οικονομία εμφανίζεται στα προγράμματα των ανώτερων παρθεναγωγείων μετά το 1850. Στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας απασχολούσε κάποτε τις μαθήτριες "τας λοιπάς εργασίμους ώρας", συνήθως όμως διδασκόταν μία ή δύο ώρες την εβδομάδα1. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο του Γ. Θεοτόκη

    ——————————————

    1. Τα προγράμματα του 1851, 1857 και 1870 όριζαν άσκηση στην οικιακή οικονομία "τας λοιπάς εργασίμους ώρας" για την τελευταία τάξη. Βλ. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1851, σ. 9· Διοργανισμός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και Κανονισμός του Παρθεναγωγείου αυτής, εν Αθήναις 1857, σ. 14· Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 187. Για την άσκηση στα της οικιακής οικονομίας στην καθημερινή σχολική ζωή, βλ. "Λογοδοσία της επί των σχολείων επιτροπής, Κ.Π. Ρομπότου μετά τας εξετάσεις του Αρσακείου τη 19 Ιουνίου 1866", Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1865 και η Έκθεσις των ενιαυσίων εξετάσεων αναγνωσθείσα τη 21 Ιουνίου 1866 υπό του εισηγητού Κ.Π. Ρομπότου, Αθήνησι 1866, σ. 55. Το 1870 στο Ελληνικό Σχολείο Θηλέων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Κέρκυρα η οικιακή οικονομία διδασκόταν δύο ώρες την εβδομάδα στην τρίτη τάξη. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 198. Στα Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 13, 16, αναφέρεται ότι εκτός από το Διδασκαλείο, το μάθημα