Συγγραφέας:Παπαγεωργίου, Γιώργος
 
Τίτλος:Η μαθητεία στα επαγγέλματα (16ος-20ός αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:3
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:192
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:16ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη, βασισμένη σε γνωστές αλλά και άγνωστες αρχειακές πηγές, προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει τους μηχανισμούς που διέπουν τα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας και να αναζητήσει τους τρόπους προσαρμογής της παιδικής και νεανικής ηλικίας σε αυτά.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 24-43 από: 194
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/24.gif&w=600&h=393 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΧΑΡΤΗΣ

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/25.gif&w=600&h=393 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΧΑΡΤΗΣ

Πόλεις, στις οποίες, σύμφωνα με τις πηγές, υπήρχαν συντεχνίες (16ος-20ός αιώνας)

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/26.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ο μάστορας δεν δεχόταν ν' αναλάβει την εκπαίδευση του νέου, αν δεν είχε συμπληρωμένα τα 12 χρόνια1. Τέλος, από έμμεσες μαρτυρίες διαπιστώνουμε ότι αρκετά παιδιά γεύονται τα δεινά της συντεχνιακής μαθητείας σε ηλικία 7 χρονών.

Θα είμαστε λοιπόν αρκετά κοντά στην αλήθεια, αν υποστηρίζαμε ότι τα περισσότερα παιδιά, που έρχονται να μαθητεύσουν σε παραγωγικές συντεχνίες, εκτός από λίγες εξαιρέσεις, δεν έχουν ξεπεράσει το δέκατο έτος της ηλικίας τους. To γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την ελευθερία επιλογής του μάστορα και την απουσία του συντεχνιακού ελέγχου στο ζήτημα της ηλικίας αλλά και στο είδος εργασίας του τσιρακιού, περιέκλειε σοβαρούς κινδύνους για τους μαθητευόμενους, τόσο για τη σωματική τους ανάπτυξη όσο και για την πνευματική τους ολοκλήρωση.

Αναφέρονται βέβαια και περιπτώσεις στις οποίες το παιδί, που πρόκειται να γνωρίσει την πρακτική τεχνική εκπαίδευση κοντά σε κάποιο βιοτέχνη, έχει περάσει στο στάδιο της εφηβείας, αλλά είναι πολύ σπάνιες2.

Αντίθετα, στις εμπορικές συντεχνίες οι νέοι που έρχονται να μαθητεύσουν έχουν συμπληρώσει το 14ο έτος της ηλικίας τους,

——————————————

Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια 1875-1912, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 143). Τον ίδιο κανόνα φαίνεται ότι ακολουθούν και οι Χριστιανοί Λιάπιδες της Ηπείρου και Αλβανίας, οι οποίοι σύμφωνα με τον Π. Αραβαντινό (Περιγραφή της Ηπείρου εις μέρη τρία, μέρος Γ΄, Εκδόσεις Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα 1984, σ. 369) συνηθίζουν να στέλνουν "τους υίούς αυτών εις μειρακιώδη ηλικίαν φθάσαντας, προς το υπηρετήσαι εις φίλον τινά έμπορον ή τεχνίτην".

1. Βλ. Λ. Ζώης, Αι εν Ζακύνθω συντεχνίαι, σ. 23-24.

2. Στο συμφωνητικό της συντεχνίας των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης και ειδικότερα στο 7ο άρθρο αναφέρεται: "πάρεξ αν είναι το τζιράκι με ηλικίαν και το ισνάφι θελήση διά να τον κάμη ραέτι (χάρη)". Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", Θρακικά 2 (1929), σ. 331. Ακόμη η συντεχνία των μπακάληδων της Μοσχόπολης δέχεται ότι: "τα μικρά παιδιά έχουν να κάμουν χουζμέτι τρία χρόνια, τα δε μεγαλύτερα δύο μόνον χρόνια". Βλ. Ν. Βέης, "Εκ του καταστίχου της συντεχνίας των παντοπωλών της Μοσχοπόλεως", ό.π., σ. 257.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/27.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Είσοδος Τούρκου μαθητευόμενου σε συντεχνία.

(Täschner, Alt - Stamb. εικ. 24).

Βλ. και Ελένη Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι των Ελλήνων κατά την Τουρκοκρατίαν, πίνακας Γ΄.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/28.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

αφού είναι εφοδιασμένοι με περισσότερη παιδεία και έχουν αποκτήσει και τις πλέον στοιχειώδεις γνώσεις της εμπορολογίας, της λογιστικής και της διπλογραφίας1.

Τις ευεργετικές επιπτώσεις της υποδομής αυτής σημειώνει με έμφαση ο χιώτης στην καταγωγή Ανδρέας Συγγρός στα απομνημονεύματά του, όταν πηγαίνοντας από τη Σύρο στην Κωνσταντινούπολη, σε ηλικία 14 ετών, για να ακολουθήσει το επάγγελμα του εμπόρου, δεν συνάντησε κανένα πρόβλημα στις ερωτήσεις καταστιχογραφίας και αριθμητικής, που του υπέβαλε ο μελλοντικός εκπαιδευτής του έμπορος Νικόλαος Δαμιανός για να τον προσλάβει ως μαθητευόμενο. Με τα μαθήματα καταστιχογραφίας και πρακτικής εμπορικής λογιστικής που είχε παρακολουθήσει στη Σύρο, τρίτο τόπο μετανάστευσης της οικογενείας του μετά την καταστροφή της Χίου από τους Τούρκους, κοντά στον "πρώτον γραμματικόν και καταστιχάρην" του Θεόδωρου Ροδοκανάκη, Νικόλαο Ζυγομαλά, είχε αποκομίσει σημαντικές γνώσεις για τα πρώτα βήματα της επαγγελματικής του σταδιοδρομίας2.

Πόσο αναγκαία και απαραίτητη ήταν αυτή η παιδεία για επιτυχή σταδιοδρόμηση διαπιστώνεται κι αργότερα, όταν με την παραβίαση του κλειστού αριθμού των συντεχνιών και την παράνομη εισχώρηση ατόμων στις εμπορικές συντεχνίες, χωρίς καμιά η ελάχιστη επαγγελματική προπαιδεία, βλέπουμε ότι αρκετά τέτοια συντεχνιακά μέλη αναγκάζονται από τα πράγματα να παρακολουθούν, αν και βρίσκονται στην ανώτερη επαγγελματική βαθμίδα, μαθήματα τόσο διπλογραφίας όσο και ξένης γλώσσας: 1883 Μαΐου 12,

——————————————

1. Βλ. Φ. Μιχαλόπουλος, Μοσχόπολις, αι Αθήναι της Τουρκοκρατίας, 1500-1769, εν Αθήναις 1941, σ. 19. πβ. και Πανδώρα 13 (1863), σ. 71. Για τη διευκόλυνση και την ενημέρωση των εμπόρων εκδίδονται αρκετά εμπορικά βιβλία, κυρίως προς τα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αι. Για μια συνολική θεώρηση του θέματος, βλ. Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, "Τα ελληνικά εμπορικά εγχειρίδια της Βενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας", Ανακοίνωση στο Β΄ Διεθνές Συμπόσιο Ιστορίας, Αθήνα 1983.

2. Βλ. Ανδρέας Συγγρός, Απομνημονεύματα, τ. Α΄, εν Αθήναις 1908, σ. 87-88 και 98-99.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/29.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

εσυμφώνησα μετ' αυτού όπως με διδάξει την Διπλογραφίαν [...] και την Γαλλικήν, τον μήνα 1 μετζήτιον αργυρόν1.

Χαρακτηριστικό είναι ακόμη και το παράδειγμα της παρακμής του εμπορικού επαγγέλματος στα Γιάννενα, για τους ίδιους λόγους, στην τελευταία τριακονταετία του 19ου αιώνα. Μάλιστα ο αυστριακός πρόξενος στην πρωτεύουσα της Ηπείρου Cajetan Zagorski, σε μια έκθεσή του προς το Υπουργείο εμπορίου της Αυστροουγγαρίας, θεωρεί μεγάλο μειονέκτημα τη μη μαθήτευση και την άγνοια ξένων γλωσσών στους περισσότερους γιαννιώτες εμπόρους2. Κι εμείς θα συμφωνήσουμε με την άποψη αυτή, αφού υπενθυμίσουμε ότι στις αρχές του ίδιου αιώνα οι ευρωπαίοι περιηγητές, που επισκέφθηκαν τότε τα Γιάννενα, εντυπωσιάστηκαν από τη γλωσσομάθεια και τις ικανότητες της γιαννιώτικης εμπορικής τάξης.

Τέλος, στη συντεχνία των πραγματευτάδων πήγαιναν σχεδόν μόνο οι νέοι, που είχαν κάποια ικανή προπαιδεία σε εμπορικά μαθήματα3 και γνώριζαν υποφερτά κάποια ξένη γλώσσα4. Στις 

——————————————

1. Βλ. "Κατάστιχον Κ. Ν. Ατλαζή, εμπόρου Κοζανίτου, εμπεριέχον διαφόρους πράξεις". Ιστορικόν Αρχείον Κοζάνης, Αρχείον Γ. Κοεμτζή.

2. Βλ Nachrichten über Industrie Handel und Verkehr, aus dem Statistischen Departement im K. K. Handels-Ministerium,Wien 1884, σ. 299.

3. Με τα B.Δ. της 18ης Αυγούστου 1856 και 3ης Αυγούστου 1857 διδάσκονταν υποχρεωτικά στα εμπορικά τμήματα των γυμνασίων της Σύρου και της Πάτρας η διπλογραφία, η εμπορική γεωγραφία και τα στοιχεία του εμπορικού δικαίου. Βλ. Α. Μανσόλας, Πολιτειογραφικαί πληροφορίαι περί Ελλάδος, εν Αθήναις 1867, σ. 132.

4. "Ομολογώ εγώ ευδόκιμος χορτάτζης διδάσκαλος, του ποτέ μανούσου οικών εις την εξώπορταν του Χανδάκου της Κρήτης, ότι ομπλιγάρομαι εσενα του κυρ δημήτρι διπλαρά να μάθω τον υιόν σου τον αντώνη να γράφη φράγγικα μαρκαντέζικα και τον λογαριασμόν της πραγματείας όλον και καδέρνο της σπετζιαλιτάς σαλντάδι (εξοφλημένα), ρεπορτάδι, πρώτα, δεύτερα και καδέρνα ντε βιάντζο (έγγραφο ταξειδιού, φορτωτική) και καδέρνο ιν περσόνα σπαριάτο (ξεχωριστό) και καδέρνο φατορίας (τιμολόγιο) και της ιντράδας (εισαγωγή) καλά και εμπιστεμένα από δα και ομπρός να του δείχνω ώσθε να μάθη και να ατενδέρη και αυτός καλά...". Βλ. Κων. Μέρτζιος, "Σταχυολογήματα από τα κατάστιχα του νοταρίου Κρήτης Μιχαήλ Μαρά (15381578)", Κρητικά Χρονικά ΙΕ'-ΙΣΤ' (1961-62), τεύχ. 2, σ. 254-255.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/30.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

περιοχές που έλειπαν αυτές οι δυνατότητες ή ήταν ισχνές και περιορισμένες, οι εκεί πραγματευτάδες, που απέβλεπαν στην οικογενειακή διαδοχή, ή άλλοι έξω-επαγγελματικοί γονείς, που επιθυμούσαν να προσανατολίσουν τα παιδιά τους στο επάγγελμα αυτό, τα έστελναν συνήθως στην Κωνσταντινούπολη, όπου υπήρχαν όλες οι προϋποθέσεις για μια ολοκληρωμένη θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση1.

2. Γεωγραφική και κοινωνική προέλευση των μαθητευομένων

Επιχειρώντας κανείς μια ανίχνευση στην προέλευση των παιδιών που πρωτοέρχονταν στη συντεχνία, θα διαπιστώσει ότι ένα μέρος του εργατικού αυτού δυναμικού ήταν συγγενείς των συντεχνιακών μελών, και κυρίως γιοι των μαστόρων, που ήθελαν να συνεχίσουν το επάγγελμα του πατέρα τους, ενώ το υπόλοιπο προέρχονταν από εξω-επαγγελματικές οικογένειες.

Τα παιδιά με εξω-συντεχνιακή προέλευση κατάγονταν συνήθως από φτωχά οικογενειακά στρώματα και έρχονταν στις συντεχνίες από τα χωριά η τα γύρω προάστια και σπανιότερα από πιο απομακρυσμένες περιοχές. Οι εξω-επαγγελματικές πηγές εφοδιασμού σε εργατική δύναμη των συντεχνιών είναι πολύ δύσκολο να επισημανθούν στην ευρύτερη ελληνική γεωγραφική κλίμακα, επειδή τα συντεχνιακά αρχεία, όσα σώζονται, σιωπούν.

Πιο συγκεκριμένα, μέχρι τα τέλη σχεδόν του 18ου αιώνα, το παιδί που προσλαμβάνεται από κάποιο μάστορα σπάνια δηλώνεται στη συντεχνία, για ευνόητους λόγους. Αλλά κι αργότερα, από τη στιγμή δηλαδή που έγινε υποχρεωτική για το συντεχνιακό μέλος

——————————————

1. Ο Αναστάσιος Γούδας στο πολύτιμο έργο του, Βίοι Παράλληλοι, μας δίνει αρκετά τέτοια παραδείγματα. Η Κωνσταντινούπολη, η πιο μεγάλη βιοτεχνική κυψέλη της οθωμανικής αυτοκρατορίας, αποτελούσε το πιο σημαντικό "εκπαιδευτήριο" των χριστιανών τεχνιτών. Έτσι βλέπουμε ότι πολλοί κοντουράδες από τη γειτονική Θράκη πήγαιναν στην Πόλη για να "σπουδάσουν" καλύτερα την τέχνη τους. Βλ. ΑΘΛΓΘ 11 (1944-45), σ. 168.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/31.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

η γνωστοποίηση της πρόσληψης του μαθητευόμενου στους άλλους συναδέλφους του, πάλι τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεση μας είναι ανεπαρκή, αφού στα συντεχνιακά έγγραφα σημειώνεται μόνο το όνομα και το επώνυμο του προσλαμβανόμενου1, και όχι ο τόπος καταγωγής του, εκτός από σπάνιες περιπτώσεις2. Κατά συνέπεια η έλλειψη επαρκών δεδομένων δεν μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την κίνηση της εξω-επαγγελματικής ανανέωσης των συντεχνιών, έστω και κατά μείζονες γεωγραφικές περιφέρειες, εκτός από λίγες περιπτώσεις, όπως στην Κωνσταντινούπολη3 και την Ήπειρο.

Για τον ηπειρωτικό χώρο ειδικότερα υπάρχει ένα πλήθος έμμεσων πληροφοριών που σε συνδυασμό με αντίστοιχα παραδείγματα από την Πόλη, μας δίνουν την ευχέρεια να προχωρήσουμε σε μια γενικότερη διαπίστωση, η οποία πιθανότατα ισχύει και γι' άλλες ελληνικές περιοχές: δηλ. κάθε συντεχνία, ανάλογα με την ειδίκευση των μελών της, απορροφά συνήθως παιδιά που ο τόπος καταγωγής τους έχει να παρουσιάσει κάποια παράδοση στο ίδιο επάγγελμα.

Έτσι, στα Γιάννενα η συντεχνία των ψωμάδων και των σιμιτζήδων (κουλουράδων) ανανεώνεται κυρίως με νεανικό εργατικό

——————————————

1. Πολλές φορές μάλιστα δεν γράφονταν ούτε τα επώνυμα, αλλά μόνο τα ονόματα των πατεράδων των παιδιών. Βλ. Δημ. Μάνακας, "Εσνάφιαρουφέτια (συντεχνιαι) Διδυμότειχου", ΑΘΛΓΘ 20 (1955), σ. 142.

2. Στους φορολογικούς καταλόγους των γιαννιώτικων συντεχνιών (1812-1819) παρατηρούμε ότι σε αρκετούς συντεχνίτες δηλώνεται o τόπος καταγωγής τους με ένα δεύτερο επίθετο αμέσως μετά το επώνυμο τους. Π.χ. Πάνος Καραμπούκας Αργυροκαστρίτης, Χατζή Διαμαντής Βελτσιστινός, Μίτζης από Κλαζιάδες (σημερινό Δροσοχώρι).

3. Βλ. την πολύτιμη εργασία του A. Γ. Πασπάτη, Υπόμνημα περί του Γραικικού Νοσοκομείου, σ. 141: "Αι συντεχνίαι εις την Κωνσταντινούπολιν καθώς και εις τας μεγαλουπόλεις της οθωμανικής αυτοκρατορίας σύγκεινται πολλάκις από άνδρας του αυτού τόπου· καθώς οι χαλκείς (καλαντζήδες) και στρωματοποιοί (χαλάτζηδες) από την Τραπεζούντα και τα περίχωρα αυτής. Οι κρεοπώλαι και κτίσται από το Αργυρόκαστρον και τα περίχωρα των Ιωαννίνων".

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/32.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

δυναμικό που προέρχεται από τα Ζαγοροχώρια1· η συντεχνία των κρασοπούλων και ρακοπούλων επιλέγει τα περισσότερα τσιράκια της από την περιοχή της Ζίτσας2· στις συντεχνίες των τσαρτζήδων (υφασματεμπόρων) και γουναράδων διεισδύουν πιο εύκολα τα παιδιά που κατάγονται, από το Ζαγόρι3 και τα Γραμμενοχώρια4· τη συντεχνία των αγωγιατών και χανιτζήδων εφοδιάζει με μαθητευόμενους το Μέτσοβο και τα γύρω χωριά5· στους ραφτάδες και καποτάδες συντεχνίτες της ίδιας πόλης προσφέρεται άφθονη νεανική εργατική δύναμη από τις περιοχές των Τζουμέρκων, Μαλακασίου, Μετσόβου και Ασπροποτάμου6· η συντεχνία των χρυσικών και

——————————————

1. Βλ. Ιω. Βογιατζίδης, "Περί της συνθηματικής γλώσσης των αρτοποιών Ζαγορίου", Λαογραφία Η' (1924-25), σ. 155.

2. Βλ. Γ. Παπαγεωργίου, Οι συντεχνίες στα Γιάννενα κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, Ιωάννινα 1982, σ. 77 και 192.

3. Βλ. επιστολή αχρονολόγητη του Σταύρου Ιωάννου προς τον Αλή πασά, ΑΣΙ, φάκ. Πολιτεία Ιωαννίνων-Ισνάφια.

4. Βλ. Αγγ. Χατζημιχάλη, "Το ισνάφι των γουναράδων", Συνεταιριστής, αρ. 104-106 (1955), σ. 84-85.

5. Τα περισσότερα μέλη της γιαννιώτικης συντεχνίας των αγωγιατών ήταν Μετσοβίτες. Το φαινόμενο αυτό ερμηνεύεται εύκολα αν αναλογιστούμε ότι εκείνοι γνώριζαν καλύτεροι από κάθε άλλον τις ανυπέρβλητες σχεδόν δυσκολίες που παρουσιάζονταν τον χειμώνα στο ψηλότερο σημείο (σημερινή Κατάρα) της διάβασης του εμπορικού δρόμου Γιαννίνων-Γρεβενών και κατάφερναν να τις ξεπεράσουν· βλ. Αθ. Πετρίδης, Νεοελληνικά ανάλεκτα φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, τ. Α΄, μέρος Β΄, Αθήναι 1871, σ. 57. Ενδεικτικό είναι ακόμη το γεγονός ότι το μοναστήρι του Ιωάννου του Προδρόμου στο Νησί των Γιαννίνων, που ανήκε στη συντεχνία των χανιτζήδων και κρασοπούλων της πόλης, ανακαινίζεται εσωτερικά το 1891 με χρηματική συνδρομή αποκλειστικά του Ιωάννη Παπαζήση Μετσοβίτη, όπως μαρτυρεί η υπέρθυρος μικρογράμματη επιγραφή στην είσοδο του ναού: "Εν έτει 1891 Απριλίου 28 εδιορθόθη ά/πασα η Ζωγραφία δι' εξόδων / Ιωάννου Πα/πα Ζήσου Μετσοβίτου Χαντζή". Βλ. A. Ξυγγόπουλος, "Μεσαιωνικά μνημεία Ιωαννίνων", Η.Χ. 1 (1926), σ. 57, σημ. 2. Πβ. και Αθανασία Τούρτα, "Νεκτάριος και Θεοφάνης οι Αψαράδες και η μονή Προδρόμου στο Νησί Ιωαννίνων", Η.Χ. 22 (1980), πίνακας 8.

6. Η Αγγ. Χατζημιχάλη στην εργασία της Ραπτάδες-Χρυσοραπτάδες και καποτάδες, ανάτυπο από το Αφιέρωμα στη μνήμη του Μανόλη 

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/33.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

αργυροχόων προσλαμβάνει παιδιά που προέρχονται από τις Καλαρρυτες1· οι νέοι που γίνονται δεκτοί στις συντεχνίες των καλαντζήδων και καζαντζήδων (χαλκουργών) κατάγονται από τα ορεινά χωριά της Θεσπρωτίας2, των Τζουμέρκων, των Αγράφων3 και της περιοχής των Κουρέντων4· η συντεχνία των κτιστάδων, που σύμφωνα με την Αγγελική Χατζημιχάλη είναι πολυπληθέστατη και αριθμεί γύρω στα 400-450 μέλη, τροφοδοτείται κυρίως από την περιφέρεια της Κόνιτσας5, τα μαστοροχώρια των Τζουμέρκων (Πράμαντα, Άγναντα, Σκλούπο, Κουτσοβίτσα, Ραφταναίους, Κουκουλίτσα, Γρετσίστα) και τα Χουλιαροχώρια (Μιχαλίτσι, Δοβίσδαινα, Βασταβέτσι και Χουλιαράδες)6.

Στην Άρτα οι συντεχνίες των καποτάδων και ραφτάδων δείχνουν

——————————————

Τριανταφυλλίδη, Αθήνα I960, σ. 468-469, αναφερόμενη στη σύνθεση των γιαννιώτικων αυτών συντεχνιών λέγει χαρακτηριστικά τα εξής: "Και των δύο τούτων ισναφιών οι τεχνίτες των Γιαννίνων είναι: Μετσοβίτες, Σερρακιώτες, Καλλαρυτινοί, Αγναντίτες, Φουρκιώτες, Ματσακιώτες και γενικά Τζουμερκιώτες, Ασπροποταμίτες και λίγοι Γιαννιώτες".

1. Οι χρυσοχόοι και ασημουργοί των Καλαρρυτών ήταν ονομαστοί για την τέχνη τους και παρουσιάζονταν ως πιο επικίνδυνοι ανταγωνιστές για τους ομοτέχνους των Ιωαννίνων. Βλ. Γ. Παπαγεωργίου, Οι συντεχνίες στα Γιάννενα, σ. 255-256, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.

2. Βλ. Κ. Φαλτάιτς, Οι πλανόδιοι ηπειρώται τεχνίται και η εθνική μας υπόθεσις, εν Αθήναις 1928, σ. 14-15.

3. Βλ. εφημ. Αυγη (3 Δεκεμβρίου 1866) και εφημ. Παλιγγενεσία (4 Σεπτεμβρίου 1881).

4. Βλ. Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο (1900-1975) κατά τις προφορικές μαρτυρίες των χαλκουργών, Ναύπλιο 1982, σ. 94, αλλά και τον σχετικό πίνακα, σ. 55.

5. Βλ. αναφορά του αυστριακού πρόξενου στα Γιάννενα Gajetan Zagorski προς το Υπουργείο Εμπορίου της Αυστροουγγαρίας στο Nachrichten über Industrie Handel und Verkehr, aus dem Statistischen Departement im K. K. Handels-Ministerium, Wien 1884, σ. 299. Πβ. και εφημ. Αυγή (5 Μαΐου 1870).

6. Βλ. Χρίστος Σούλης, "Τα κουδαρίτικα των Χουλιαροχωρίων της Ηπείρου, ήτοι περί της συνθηματικής γλώσσης των κτιστών των Χουλιαροχωρίων της Ηπείρου", Η.Χ. 5 (1930), σ. 161-162.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/34.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

σαφή προτίμηση στα παιδιά που κατεβαίνουν από το Συρράκο, τις Καλαρρύτες και το Ματσούκι1.

Η μελέτη και η σύγκριση των δεδομένων αυτών αποκαλύπτει. μια ποικιλία, τόσο γεωγραφικής προέλευσης των μαθητευομένων, με αδιαφιλονίκητη την επικράτηση του ορεινού χώρου, όσο και κοινωνικής διαστρωμάτωσης, με έκδηλη την υπερίσχυση του φτωχού εργατικού δυναμικού.

3. Είδη και διάρκεια μαθητείας

Οι περισσότεροι γονείς οδηγούσαν τα παιδιά τους στη συντεχνία για να διευκολύνουν τη δική τους προβληματική οικονομική θέση, χωρίς να εξασφαλίζουν, έστω και τα πιο υποτυπώδη εχέγγυα των απαραίτητων συνθηκών εργασίας και διαβίωσης τους. Για το μόνο που ενδιαφέρονταν οι κηδεμόνες ή οι επίτροποι των ανηλίκων παιδιών ήταν πώς να φύγουν αυτά το γρηγορότερο από κοντά τους και να μάθουν κάποια τέχνη ή επάγγελμα, αδιαφορώντας για τη μεταχείριση που θα έχουν από τους μάστορές τους, αλλά και για την αντίδραση ή αντίσταση που θα έδειχνε η παιδική ηλικία, στερημένη από γονική προστασία, στους κινδύνους και πειρασμούς που ελλόχευαν στην πόλη2. "Να, σου παραδίνω το παιδί μου, το

——————————————

1. Βλ. Ιω. Λαμπρίδης, Ηπειρωτικά Μελετήματα, Έκδοση Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα 21971, τχ. 5, μέρος B', σ. 50, όπου αναφέρονται επιγραμματικά τα εξής: "Επειδή δε υπό των Αρταίων εμπόρων και ραπτών (καποτάδων) παρελαμβάνοντο και νέοι ως υπηρέται και βοηθοί εκ της ποιμενικής τάξεως των χωρίων Ματσούκη, Καλαρύτης και Σεράκου έμαθον και ούτοι [...] και εγένοντο ράπται έμποροι και ιδιοκτήται πλοίων και κύριοι φορτίων".

2. Αποκαλυπτική είναι η μαρτυρία του Γάλλου πρόξενου στα Γιάννενα Ε. Grasset: "Les enfants sont ainsi de bonne heure de gagner leur vie et c' est un avantage pour la famille [...] Cette domesticité révolte les uns. Cet abanton des autres dans le milieu corrompu d'une ville turque les expose à des tentations aux quelles ils doivent succomper [...] Et si à ces séductions il vient se mêler parfois quelques idées ou manoeuvres, comment des adolescents peu attachés à une famille qui les désole,

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/35.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

κρέας είναι δικό σου, τα κόκκαλα είναι δικά μου". Αυτή είναι συνήθως η στερεότυπη φράση, με διάφορες βέβαια παραλλαγές, στα εδάφη της οθωμανικής αυτοκρατορίας, που χρησιμοποιούσε ο πατέρας παραδίνοντας το παιδί του στον μάστορα1.

Επισημαίνονται ακόμη και περιπτώσεις κατά τις οποίες ο πατέρας δεν συνοδεύει το παιδί του στην πόλη, αλλά εξουσιοδοτεί για τη σύμβαση μαθητείας του γιου του κάποιο συγχωριανό η συμπατριώτη τους που ζει και εργάζεται εκεί. Η δοκιμασία των παιδιών αυτών καθώς και των γονέων τους αποτυπώνεται πολύ εύστοχα σε άρθρο του περιοδικού Εβδομάς από τον Βλάση Σκορδέλη2:

"Παις δεκαετής ή δωδεκαετής το πολύ λαμβάνει την ευχήν των γονέων του, κάμνει τον σταυρόν του και αναχωρεί εκ του μικρού χωρίου του. Εν μικρά πήρα εξηρτημένη από του ώμου έχει τον δεύτερον χιτώνα του και ολίγον άρτον ως μόνα εφόδια. Κατά την τελευταίαν στιγμήν του αποχαιρετισμού ο πατήρ αποτείνει προς τον ξενητευόμενον υιόν του τας τελευταίας πατρικάς συμβουλάς του.

- Να μη ξεχνάς, παιδί μου, την εκκλησιά, να ήσαι τίμιος και να θυμάσαι την μητέρα σου και τα αδέλφια σου. Άιντε! πήγαινε 'ς το καλό! o θεός μαζή σου! έχε την ευχή μου!

——————————————

pourraient ils ne pas y prêter 1'orreille". Correspondance Politique des Consuls, Turquie-Janina 7 (1862-1866), f. 275r-276r.

1. Στα Γιάννενα, σύμφωνα με την προφορική μαρτυρία του ογδονταπεντάχρονου τσαρουχά Γεωργίου ΙΙάικου, ο πατέρας ή η μάννα του μικρού παιδιού, που θεωρούσε μεγάλο ευεργέτημα να προσληφθεί ο γιος τους από ένα μάστορα στη δουλειά "για να φάει ψωμί", του έλεγε φεύγοντας: "κρέας σού δίνω κόκκαλα να πάρω". Για τα Βαλκάνια γενικότερα βλ. Ζ. Shkodra, Esnafet Squiptare, Tiranë 1973, σ. 93, J. Hadživasiljević, Južna Stara Srbija, τ. 1, Beograd 1909, σ. 68, H. Kreševljaković, "Ecnafi i obrti u Bosni i Hercegovini 1463-1878" στο Zbornik za Narodni Zivot i Običaje, τχ, 35, Zagreb 1951, σ. 87. Σύμφωνα μάλιστα με τον Νικ. Καζαντζάκη, (Αναφορά στον Γκρέκο, εκδ. Ελ. Καζαντζάκη, Αθήνα, σ. 66), στην Κρήτη τη φράση, "το κρέας δικό σου τα κόκκαλα δικά μου", απηύθυναν στον δάσκαλο και οι γονείς, που πήγαιναν για πρώτη φορά τα παιδιά τους στο σχολείο.

2. Βλ. Βλασ. Σκορδέλης, "Εικών εκ του σύγχρονου ιδιωτικού Βίου", Εβδομάς, 30 Ιουνίου 1890, σ. 2.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/36.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Ο μικρός ασπάζεται με δάκρυα την τραχείαν χείρα του πατρός του, ότε ούτος εμβάλλει εις την χείρα του υιού του 4-5 κερμάτια, το μόνον κεφάλαιον, διά να εισέλθη εις τον πολυκύμαντον κόσμον. Η μήτηρ κλαίει, ασπάζεται το παιδί της και εγχειρίζει εις αυτό ζεύγος περιποδίων, έργον των χειρών της καινουργές. Μετ' ολίγον ο παις γίνεται άφαντος όπισθεν των λόφων, οι δε γονείς επιστρέφουσιν εις την οικίαν των μεταξύ θλίψεως και χαράς αορίστων ελπίδων.

Ο μικρός ταξιδιώτης -ας είπωμεν την αλήθειαν- οδοιπορών δεν κάμνει σχέδια· η ηλικία του δεν γνωρίζει ακόμη τον κόσμον. Η μόνη ευχή του είναι να δυνηθή ευκόλως ν' ανεύρη εν τη πόλει τον συμπατριώτην του, όστις προ έξ μηνών είχεν αναχωρήση εκ του χωρίου του. Ήρκει ν' ανεύρη αυτόν· όλα τα άλλα ο Θεός θα τα έφερνε δεξιά.

- Ποίον αφήνει ο Θεός;

Φθάνει εις την πόλιν και μετά τινας περιπετείας ευρίσκει τον συμπατριώτην του, τη βοηθεία δε αυτού εισέρχεται ως υπηρέτης...".

Από την άλλη μεριά, οι μάστορες προσλάμβαναν τους μαθητευόμενους με ευχαρίστηση, γιατί ήταν αναγκαίοι και τις περισσότερες φορές τούς έπαιρναν χωρίς αμοιβή ή σαν πολύ φτηνή εργατική δύναμη. Απαραίτητα όμως, τόσο το τσιράκι τώρα όσο και ο κάλφας αργότερα, έπρεπε να είναι ομόθρησκοι προς τους μάστορες τους, αν και σε μερικές περιοχές, παρά τον κανόνα, συνυπάρχουν αλλόθρησκοι αλλά και αλλοεθνείς συντεχνίτες, συγκροτώντας τις λεγόμενες μικτές συντεχνίες.

Στα τουρκοκρατούμενα εδάφη η μαθητεία δεν ήταν νομικά κατοχυρωμένη και το κλείσιμο της συμφωνίας, που γινόταν ανάμεσα στον κηδεμόνα του μικρού παιδιού και τον μελλοντικό εκπαιδευτή του, έμενε πάντα σχεδόν σε προφορικό επίπεδο. Είχαμε όμως την τύχη να περιέλθει στα χέρια μας ένα τέτοιο συμφωνητικό, που το παραθέτουμε στο Παράρτημα1. Ανάμεσα στα τόσα ενδιαφέροντα στοιχεία που παρουσιάζει το παραπάνω "μαρτυρικόν γράμμα",

——————————————

1. Βλ. Παράρτημα, αριθ. εγγρ. 4.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/37.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

είναι και το γεγονός ότι το κύρος του και η ισχύς του "εν παντί κριτηρίω δικαιοσύνης" απορρέει από τις υπογραφές των κατοίκων της κοινότητας, στην οποία ανήκουν τόσο ο μάστορας όσο και ο μαθητευόμενος.

Αντίθετα, στις περιοχές που είχαν γνωρίσει τη βενετική κυριαρχία ή τη Φραγκοκρατία γενικότερα το συμβόλαιο μαθητείας είχε νομική κάλυψη, αφού εγγραφόταν κάθε φορά ως ξεχωριστή συμβολαιογραφική πράξη στους νοταριακούς κώδικες1, την οποία υπέγραφαν οι τοπικοί συμβολαιογράφοι και οι "παρακαλετοί" μάρτυρες2. Στις παραπάνω συμβάσεις μάλιστα οριζόταν και ποινική ρήτρα, τόσο για τον μάστορα όσο και για τον μαθητευόμενο, σε περίπτωση που ο ένας από τους δύο αθετούσε τις υποχρεώσεις του3.

Και στις δύο περιπτώσεις συνήθως η συμφωνία περιλάμβανε τον υποχρεωτικό χρόνο μαθητείας του νέου, την πιθανή αμοιβή του και την τυχόν διατροφή και ενδυμασία του4. Γενικά όμως ο μάστορας είχε απόλυτη ελευθερία στο να επιβάλει τους όρους, κάτω από τους όποιους θα δεχόταν τον μαθητευόμενο, αφού η προσφορά ήταν μεγαλύτερη από τη ζήτηση, τουλάχιστον μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Όταν ο μάστορας τελικά προσλάμβανε το παιδί, ήταν υποχρεωμένος στη συνέχεια, σύμφωνα με τις σχετικές συντεχνιακές διατάξεις, να το δηλώσει στη συντεχνία του, γιατί ο μαθητευόμενος

——————————————

1. Βλ. Στ. Δ. Καββάδας, Οι κώδικες της Χίου, μέρος Α΄, Χίος 1950, σ. 88.

2. Βλ. Κων. Μέρτζιος, "Σταχυολογήματα", ό.π., σ. 254-255.

3. Βλ. Ιωάννης Κίσκηρας, Η σύμβασις μαθητείας εν τη βενετοκρατούμενη Κρήτη (μετ' ανεκδότων εγγράφων εκ του Archivio di Stato της Βενετίας), Αθήναι 1968, σ. 10.

4. Στον κώδικα του Πυργιού της Χίου (1722-1726) αναφέρεται ρητά από τον τοπικό συμβολαιογράφο, σε σχετική νοταριακή πράξη της 26ης Δεκεμβρίου 1722, ότι ο μάστορας είναι υποχρεωμένος να δώσει στο κοπέλι "δια ρόγαν σελλάνια (ασλάνια) 15 τον κάθε χρόνον και να τον εντύνη και να τον παπουτζόνη και τον ταγίζη κατά την τάξιν των κοπεληών". Βλ. Στ. Καββάδας, Οι κώδικες της Χίου, μέρος Α΄, σ. 88-89.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/38.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

μπορεί να εξουσιαζόταν και να κηδεμονευόταν από τον εκπαιδευτή του, αλλά στην ουσία βρισκόταν κάτω από την αυθεντία της εσναφικής οργάνωσης,

"Σημειώνομεν", αναφέρει εγγραφή στον συντεχνιακό κώδικα των τεκτόνων της Φιλιππούπολης, "εις το κατάστιχον τους μαθητάδες οπού στοιχούνι, του μιστό τους, να ξευρουνι τουν κυριό τους"1.

Επίσης, στο καταστατικό της συντεχνίας των μπακάληδων της Μοσχόπολης αναφέρεται ρητά: "όταν έχη τινάς χρείαν διά χουζμικιάρην, πρώτον να τον στοιχήση, ομπροστά εις το ρουφέτιον και ύστερα να τον εμπάση εις το εργαστήριον του, ειδέ και κρυφά κάμη καμμίαν συμφωνίαν να είναι το χουσμέτι του δούλου χαμένον και να μη πιασθή εις το ρουφέτιον"2. Αλλά και στη Ζάκυνθο η Γερουσία υποχρεώνει το 1840 όλους τους αρχιτεχνίτες και εμπόρους του νησιού να καταγράφουν τα παιδιά, που έρχονται να μαθητεύσουν κοντά τους, στους αντίστοιχους συντεχνιακούς κώδικες3.

Σε όλα σχεδόν τα συντεχνιακά καταστατικά υπήρχαν ειδικά άρθρα, που καθόριζαν τον τρόπο μαθητείας του τσιρακιού, με μικρές κατά τόπους ή κατά επαγγέλματα αποκλίσεις. Συνολικά οι συντεχνιακοί κανονισμοί, σε συνάρτηση με τις σωζόμενες μαθητειακές συμβάσεις και άλλες μαρτυρίες, μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι προέβλεπαν τέσσερα είδη μαθητείας.

Στην πρώτη περίπτωση το παιδί προσλαμβάνεται από τον μάστορά του, για τρία χρόνια συνήθως, χωρίς αμοιβή, αλλά ο τελευταίος είναι υποχρεωμένος να του προσφέρει φαγητό και κατοικία4.

——————————————

1. Βλ. Μυρτ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των τεκτόνων", ΑΘΛΓΘ 1 (1934-35), σ. 110.

2. Βλ. Ν. Βέης, "Εκ του καταστίχου της συντεχνίας των παντοπωλών της Μοσχοπόλεως", ό.π., σ. 527.

3. Βλ. A. Ζώης, Αι εν Ζακύνθω συντεχνίαι, σ. 30 και 35.

4. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 29. Πβ. και Π. Παπαχριστοδούλου, "Τα εσνάφια και η οικονομική και πνευματική άνθιση του ελληνισμού επί Τουρκοκρατίας", ΑΘΛΓΘ 16 (1951), σ. 59.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/39.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Στη δεύτερη τα έξοδα διατροφής της πρώτης χρονιάς αναλαμβάνει, εξ ολοκλήρου ο πατέρας του μαθητευόμενου, γεγονός που είχε ως συνέπεια τη συντόμευση της άμισθης μαθητείας, αφού κιόλας τη δεύτερη χρονιά ο νέος αμείβεται από τον μάστορα του με ετήσιο μισθό, έστω κι αν αυτός είναι πάντα πενιχρός και ασήμαντος1. Μια τρίτη μορφή μαθητείας έχουμε όταν οι μαθητευόμενοι παίρνουν από την αρχή κάποια υποτυπώδη αμοιβή από τους δασκάλους τους βιοτέχνες ή εμπόρους, αλλά αναλαμβάνουν σχεδόν ολοκληρωτικά οι ίδιοι τα έξοδα φαγητού και ενδυμασίας2. Τέλος, στην τέταρτη κατηγορία ανήκουν οι μαθητευόμενοι που εξασφαλίζουν από τους μάστορές τους μισθό, ενδυμασία, τροφή, στέγη και την πληρωμή των φόρων τους: ακόμη εσιμφωνήθη όπου ο ανάστασης διά τούτους τους δύο χρόνους να πάρη μαζή του τον ντήνον διά ουσμεκιάρην εις το εργαστήρι του να τον δουλεύη και να τον υπακούγη ως μάστουραν οπού τον είχεν και αυτός να τον προσέχει και έχει να του δίδει διακόσια γρόσια τους δύο χρόνους και να του κάμει τα συνηθισμένα φορέματα να τραβήξει και τα έξοδά του [...] και τα χαρατζοχάρτια του3.

Βέβαια, παρατηρούνται σποραδικά μερικές ασήμαντες διαφοροποιήσεις ανάμεσα, στους μάστορες, οι οποίες μάλλον οφείλονται στην τήρηση ή μη μερικών άγραφων συντεχνιακών εθίμων. Για παράδειγμα υπήρχε η συνήθεια να προσφέρει ο μάστορας στον αρχάριο μαθητή του ένα ζευγάρι παπούτσια ή τσαρούχια κι ένα φέσι, είτε κατά τη στιγμή της πρόσληψης του, είτε στις μεγάλες γιορτές της Χριστιανοσύνης (Χριστούγεννα-Πάσχα). Αυτή την παράδοση όμως λίγοι μάστορες την ακολουθούσαν, όπως συμπεραίνεται, τόσο

——————————————

1. Βλ. Μ. Καλινδέρης, ό.π., σ. 29.

2. Για τον τύπο αυτό μαθητείας βλ. Ν. Βέης, "Εκ του καταστίχου της συντεχνίας των παντοπωλών της Μοσχοπόλεως", ό.π., σ. 527. Πβ. και Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", Θρακικά 2 (1929), σ. 330-331.

3. Βλ. Παράρτημα, αριθ. εγγρ. 4. Πβ. και Στ. Καββάδας, Οι Κώδικες της Χίου, μέρος Α΄, σ. 88.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/40.gif&w=600&h=393 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΧΑΡΤΗΣ

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/41.gif&w=600&h=393 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΧΑΡΤΗΣ

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/42.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

από γραπτές1, όσο και από προφορικές μαρτυρίες2.

Οι μικρές αυτές διαφορές ή παραλλαγές από μάστορα σε μάστορα δεν επηρεάζουν άμεσα τη διαπίστωση, ότι από τα τέσσερα είδη μαθητείας φαίνεται ως επικρατέστερο το τρίτο, ανεξάρτητα από τις τοπικές και χρονικές συγκυρίες, όπου το τσιράκι έχει αρχικά ασήμαντες αποδοχές, που αυξάνουν προοδευτικά με τον καιρό, παραμένοντας όμως πάντα σε χαμηλά επίπεδα.

Ο συνηθισμένος χρόνος μαθητείας στον ευρύτερο βαλκανικό χώρο ήταν τρία χρόνια (1001 μέρες3), αν και το χρονικό αυτό διάστημα μπορούσε να ποικίλλει όχι μόνο από συντεχνία σε συντεχνία, αλλά και από τόπο σε τόπο4. Παρόλο που οι συντεχνιακές διατάξεις ήταν πάντα σαφείς στο θέμα αυτό, στην πραγματικότητα όμως τη διάρκεια εκπαίδευσης καθόριζε ο μάστορας, ανάλογα με τις προσωπικές του ανάγκες. Έτσι, φθάνουμε σε περιπτώσεις που η μαθητεία, εξαιτίας περισσότερο της αρνητικής στάσης του μάστορα και λιγότερο της περιορισμένης παιδευτικής ικανότητας του παιδιού, όχι μόνο ξεπερνούσε τα τέσσερα και πέντε χρόνια5, αλλά

——————————————

1. Επιχειρώντας μια μικρή στατιστική προσέγγιση στις προσλήψεις των παιδιών που πραγματοποιήθηκαν από τους μαστόρους της συντεχνίας των δουλγέρηδων της Φιλιππούπολης, παρατηρούμε ότι μόνο ένας μάστορας από τους 25 στο διάστημα 1851-1853 στοιχίζει τον μαθητή του "διά χρονικήν κι' ένα φέσι και πλύσιμου γρ. 200". Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", ΑΘΛΓΘ 1 (1934-35), σ. 119.

2. Βλ. Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο, σ. 100.

3. Βλ. Georges Vadja, "Les corps de métiers en Turquie d'après deux publications de Vl. Gordlevskij", Reçue des Études Islamiques, Paris 1934, τεύχ. Α΄, σ. 85. Πβ. και Halil Inalcik, "Ο σχηματισμός κεφαλαίου στην οθωμανική αυτοκρατορία", στον τόμο Οικονομική δομή των βαλκανικών χωρών στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας, ΙΕ'-ΙΘ' αι. Αθήνα 1979, σ. 511.

4. Ο Αλ. Φλωράκης, Η λαϊκή λιθογλυπτική της Τήνου, Αθήνα 1981, σ. 86-87, αναφερόμενος στους μαθητευόμενους μαρμαράδες του νησιού λέγει ότι: "ο παραγιός μένει στη δούλεψη του αφεντικού όσο να μάθη καλά τη δουλειά. Ποτέ όμως λιγότερο από 4 χρόνια".

5. Βλ. Τόμος εκκλησιαστικός, ονομαζόμενος θησαυρός νέος, και παλαιός της Αγίας Γραφής, πάνυ ωφέλιμος της ψυχής, και των Αγίων Πατέρων

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/43.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

έφθανε τα εφτά ή οχτώ και μερικές φορές διαρκούσε ακόμη πιο πολύ1.

Από την άλλη μεριά υπήρχαν οι επίσημες συντεχνιακές δεσμεύσεις, που απαιτούσαν τρία χρόνια μαθητείας ως αναγκαία και στις πιο ευνοϊκές συνθήκες, είτε δηλαδή επρόκειτο για γιους των μαστόρων είτε για τους πιο ικανούς και ευφυείς μαθητευόμενους με εξω-επαγγελματική προέλευση, αλλά συχνά καταστρατηγούνταν, O μικρότερος χρόνος μαθητείας οφειλόταν κυρίως στην ευφυΐα του τσιρακιού, που συναρτιόταν τις περισσότερες φορές με τον παράγοντα ηλικία αλλά και την καλή διάθεση του μάστορα.

Η μεγαλύτερη χρονική διάρκεια μαθητείας θα πρέπει ν' αποδοθεί σίγουρα στον ανασταλτικό ρόλο των μαστόρων, που δεν επιθυμούσαν την ανέλιξη των παραγιών τους για δυο κυρίως λόγους: Πρώτον, γιατί έτσι εξασφάλιζαν την πλήρη προσφορά απλήρωτης εργασίας για ένα σημαντικό χρονικό διάστημα και δεύτερον, γιατί ανέβαλλαν την ολοκλήρωση ενός πιθανού ανταγωνιστή.

Χαρακτηριστική είναι η εκμυστήρευση-ομολογία ενός αρχιτεχνίτη χαλκουργού. "να σου πω δε βγάζαμε πολλά τσιράκια - τσιράκια τα λέγαμε, διότι είχαμε την κατάρα από τους μπαρμπάδες μας να μη βγάζουμε τσιράκια, διότι μας έβγανε τα μάτια έπειτα- άνοιγε μαγαζί"2.

Αλλά για την παράταση της μαθητείας καταλογίζεται ένα μεγάλο μέρος ευθυνών και στις ίδιες τις συντεχνίες, που κρατούσαν συνήθως σκόπιμα μια παθητική στάση ή εμφανίζονταν ανεκτικές στην έκδηλη εκμετάλλευση του μαθητευόμενου.

Αντίθετα, οι γιοι των μαστόρων ή των συγγενών τους γνώριζαν μια ασύγκριτα ευνοϊκότερη μεταχείριση, απ' ό,τι οι άλλοι

——————————————

ποιήματα εκκλησιαστικά, και άγια και ωφέλιμα λόγια του Δεσπότου Χριστού, και της κυρίας Θεοτόκου, προς κοινήν ωφέλειαν των ψυχών και ορθοδόξων χριστιανών..., Ενετίησιν 1802, σ. ιδ'.

1. Σύμφωνα με τον περιηγητή Ε. M. Cousinery (Voyage dans la Macédoine, τ. Α΄, σ. 50) η συνολική μαθητεία του ασκούμενου στη συντεχνία των βυρσοδεψών της Θεσσαλονίκης διαρκούσε 20 χρόνια.

2. Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο, σ. 98.

Σελ. 43
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η μαθητεία στα επαγγέλματα (16ος-20ός αι.)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 24
    3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

    ΧΑΡΤΗΣ