Συγγραφέας:Παπαγεωργίου, Γιώργος
 
Τίτλος:Η μαθητεία στα επαγγέλματα (16ος-20ός αι.)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:3
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:192
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:16ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη, βασισμένη σε γνωστές αλλά και άγνωστες αρχειακές πηγές, προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει τους μηχανισμούς που διέπουν τα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας και να αναζητήσει τους τρόπους προσαρμογής της παιδικής και νεανικής ηλικίας σε αυτά.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 95-114 από: 194
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/95.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

4. Σπάσιμο (διακοπή) συμφωνίας -Εγκατάλειψη των μαστόρων

Συχνά οι δυσκολίες, που προαναφέραμε, ανάγκαζαν τους καλφάδες να εγκαταλείπουν τους μάστορες τους πριν τη δεσμευτική ημερομηνία, παρόλο που γνώριζαν ότι θα έχαναν την αμοιβή τους, που είχε προβλεφθεί για τη χρονιά εκείνη: "ο κάλφας οπού ήθελε φύγη από τον μάστοράν του προτού να τελειώση ο καιρός του, άνευ ευλογοφανούς αιτίας να χάνη την ρώγαν του εκείνης της χρονιάς"1.

Ποιες όμως ήταν οι "ευλογοφανείς" αιτίες, τα αυταπόδεικτα στοιχεία, που θα επέτρεπαν δικαιολογημένα στο βοηθό να εγκαταλείψει πρόωρα τον βιοτέχνη η τον έμπορο κοντά στον οποίο εργαζόταν; Οι ελάχιστες και ανεπαρκείς ειδήσεις που μας παραδίδονται δεν μπορούν, ούτε χρονικά ούτε τοπικά, να μας διαφωτίσουν. Παρ' όλα αυτά δεν θα βρισκόμαστε και πολύ μακριά από την πραγματικότητα υποστηρίζοντας, ότι τα πιο πιθανά επιχειρήματα, που θα μπορούσε να επικαλεστεί ο κάλφας για να εγκαταλείψει πριν τον "συμβιβαστικό" καιρό τον μάστορά του, χωρίς συνέπειες και επιπτώσεις, ήταν: α) η απάνθρωπη συμπεριφορά του μάστορά του· β) η σωματική και ψυχική ανικανότητα του εκπαιδευτή του· γ) η αδικαιολόγητη καθυστέρηση των αποδοχών του ή η αυθαίρετη παρακράτησή τους και δ) οι σοβαροί οικογενειακοί λόγοι που θ' ανάγκαζαν τον κάλφα να σπάσει εσπευσμένα τη συμφωνία.

Όταν όμως ο κάλφας εγκατέλειπε αδικαιολόγητα τον μάστορά του, εκτός από την απώλεια του μισθού του, αντιμετώπιζε μεγάλες και ανυπέρβλητες δυσκολίες στη σύναψη συμφωνίας με άλλο μάστορα, επειδή οι συντεχνίες είχαν θεσπίσει διάφορα μέτρα για την πρόληψη τέτοιων ενεργειών. Μια από τις πιο βασικές διατάξεις των συντεχνιακών κανονισμών αναφερόταν στην τιμωρία του συντεχνιακού μέλους, που προσλάμβανε στις υπηρεσίες του κάλφα,.

——————————————

1. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 28.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/96.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ο οποίος είχε εγκαταλείψει πριν τον "συμφωνημένο" καιρό τον παλιό του μάστορα: "όποιος μάστορης ήθελε συμάση εκείνον τον φευγάτον κάλφαν άνευ ειδήσεως των μαϊστόρων να παιδεύεται"1.

Κατά την ίδια έννοια απαγορεύεται σε οποιοδήποτε συντεχνίτη να δελεάσει και να αποσπάσει τον βοηθό ενός συναδέλφου του: "έτι δε όστις των μαϊστόρων συμφωνήσει κάλφα να τον δουλεύη και άλλος κρυφίως του ανεβάση τον μισθόν και τον αγιαρτίση2 και τον πάρη να παιδεύεται από το ρουφέτι ως σκανδαλοποιός και φίλαυτος και να πληρώνη ό,τι ποσόν ήθελεν φανή εύλογον και αποφασίσουν οι λοιποί"3. Η ρήτρα αυτή, όπως και οι ομόλογές της, που αναγράφονται τόσο στο καταστατικό της μικτής συντεχνίας τουφεκτζήδων, χαλκιάδων, καλαϊτζήδων και αλμπάνηδων της Κοζάνης ("κανένας ρουφελτής να μην πέρνη τον κάλφα από τον άλλον ρουφετλήν του προτού τελειώση ο καιρός του")4, όσο και στο καταστατικό της συντεχνίας των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης ("ούτε να ξεμαυλά ο ένας του άλλου τον κάλφαν")5, αποσκοπούσαν αναμφίβολα στην αποθάρρυνση παρόμοιων προσπαθειών από μέρους των μαστόρων.

Αν σ' όλα αυτά, που αναπτύξαμε παραπάνω, συναριθμήσουμε το συστηματικό και ανελέητο κυνηγητό από τη συντεχνία, πέρα από τις ισχύουσες τότε καταστατικές διατάξεις, του "φευγάτου" κάλφα, αλλά και τον αποφασιστικό ρόλο που θα έπαιζε η αρνητική στάση των μαστόρων στην αναστολή της επικείμενης προαγωγής του, εύκολα θα κατανοήσουμε γιατί, στο στάδιο αυτό, το 

——————————————

1. Ό.π., σ. 28.

2. αγιαρντίζω = πείθω με ψεύτικες υποσχέσεις κάποιον να μεταβάλει γνώμη προς ζημία τρίτου, μεταπείθω, ξελογιάζω (τουρκ. ayartmak, αόρ. ayartim).

3. Βλ. Θ. Μοσχονάς, Μέριμνα του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Αλεξανδρείας επί Τουρκοκρατίας. Συντεχνίαι-Αδελφάτα-Εσνάφια, Αλεξάνδρεια 1949, σ. 22.

4. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 36.

5. Βλ. M. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 331.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/97.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

φαινόμενο της εγκατάλειψης των μαστόρων είναι πιο περιορισμένο, απ' ό,τι στο προηγούμενο.

Άλλωστε οι δυνατότητες που ανοίγονται τώρα στον κάλφα ήταν πολύ περιορισμένες, αφού η μετανάστευση σε άλλη πόλη και η κατάρτιση σύμβασης εργασίας με μάστορα του ίδιου επαγγέλματος ήταν προβληματική. Έτσι συνήθως κατέφευγαν στα χωριά και εργάζονταν κοντά σε μαστόρους με ελάχιστη ή λιγοστή αμοιβή.

5. Διαπαιδαγώγηση τον κάλφα - Ποινές

To σύστημα αγωγής του κάλφα δεν διέφερε σχεδόν σε τίποτα από εκείνο του τσιρακιού. Όπως και πριν, έτσι και τώρα, ο μαθητευόμενος έπρεπε να σέβεται και να τιμά τον μάστορά του, να εκτελεί πρόθυμα κάθε προσταγή του και να συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις του· να διατηρεί το καλό όνομα και τη φήμη του εργοδότη του· να φροντίζει για τα συμφέροντα του και τέλος να δείχνει καλή διαγωγή και να ζει σύμφωνα με τις ντόπιες συνήθειες και τους άγραφους συντεχνιακούς κανόνες1.

Ακόμη, τις Κυριακές και τις γιορτές έπρεπε να εκκλησιάζεται μαζί με τα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη, είτε στην ιδιόκτητη εκκλησία της συντεχνίας του, η οποία συνήθως έφερε και το όνομα του προστάτη αγίου της2, είτε σε κάποια άλλη που επιτροπευόταν

——————————————

1. Το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα παραδοσιακής νοοτροπίας κάλφα συνηθισμένου στα φρόνιμα και ταπεινά, αποτελεί η περίπτωση του παραγιού του μεγαλέμπορου Σταθη Θωμά αρχικά και του Αδ. Κοραή μεπέτειτα, Σταμάτη Πέτρου. Στις περισσότερες επιστολές που απευθύνει από το Άμστερνταμ, εγκατεστημένος εκεί με τον Κοραή, προς τον Στ. Θωμά στη Σμύρνη, διαφαίνονται ολοκάθαρα οι επιβιώσεις των παραδοσιακών συντεχνιακών κανόνων, που σχετίζονται με τη διαπαιδαγώγηση του κάλφα και οι οποίες παραμένουν ισχυρές ακόμη κι όταν έχουμε να κάνουμε με ένα τυπικά καπιταλιστικό περιβάλλον. (Βλ. Σταμάτης Πέτρου, Γράμματα από το Άμστερνταμ, επιμέλεια Φίλιππου Ηλιού, Αθήνα 1976).

2. Για το θέμα αυτό γενικά βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι και η Εκκλησία επί Τουρκοκρατίας, Αθήνα 1973. Πβ. και Γ. Παπαγεωργίου, Οι συντεχνίες στα Γιάννενα, σ. 102-103.

7

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/98.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

από το ίδιο ισνάφι. Μάλιστα η συντεχνία είχε αποκλειστικά την ευθύνη για τη συνέπεια η ασυνέπεια του κάλφα απέναντι στις χριστιανικές του υποχρεώσεις και τιμωρούσε τους ανακόλουθους με χρηματικά πρόστιμα. Επίσης ο κάλφας ήταν υποχρεωμένος να παρακολουθεί τις κηδείες των μελών της συντεχνίας και έπρεπε να επικαλεστεί σοβαρούς λόγους για ν' απουσιάσει1.

Πιο αυστηρές όμως ποινές επιβάλλονταν στους καλφάδες, όταν αυθαδίαζαν, έβριζαν η συκοφαντούσαν τους μάστορες τους2. Ακόμη, αν το παράπτωμα ήταν πιο σοβαρό, π.χ. κλοπή, οι μάστορες τους έδιωχναν, τους "κατέβαζαν από το σκαμνί", κατά τη συνηθισμένη έκφραση της εποχής3, χωρίς καμιά οικονομική επιβάρυνση για την εργασία που είχαν προσφέρει στα εργαστήρια τους μέχρι τώρα οι αποσυνάγωγοι πια βοηθοί τους.

Με την αυστηρή πειθαρχία αλλά και με την ηθικοθρησκευτική διαπαιδαγώγηση, οι μάστορες στόχευαν να κατευθύνουν μονοδρομικά τους καλφάδες στην υπακοή των εσναφικών κανόνων και στην ουσία στην υποταγή σ' αυτούς.

Από την άλλη μεριά βέβαια ο μάστορας όφειλε να τηρεί τις συμφωνίες και τις υποσχέσεις του προς τον κάλφα, να του συμπεριφέρεται με κατανόηση και να μην τον διώχνει χωρίς σοβαρή αιτία. Υπήρχε μάλιστα και σχετική ρήτρα από τη συντεχνία για το μέλος που απομάκρυνε τον βοηθό του αδικαιολόγητα, πριν τον

——————————————

1. Βλ. Δημ. Σαλαμάγκας, Τα ισνάφια και τα επαγγέλματα επί Τουρκοκρατίας στα Γιάννενα, ανάτυπο από το περ. Ηπειρωτική Εστία, 1959, σ. 37. Η υποχρέωση αυτή βλέπουμε ότι παραμένει και μετά τη διάλυση των συντεχνιών και προβλέπονται από τα νέα καταστατικά των σωματείων παρόμοιες ποινές γι' αυτούς που την αθετούν.

2. Βλ. Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλιππουπόλεως Ιστορία από των αρχαιοτάτων μέχρι των καθ' ημάς χρόνων, εν Αθήναις 1959, σ. 373-374, όπου αναφέρονται τα παρακάτω για τους καλφάδες της συντεχνίας των πισιρτζήδων (αρτοψηστών) : "όστις ήθελεν αποδειχθή φλύαρος και υβριστής ο τοιούτος θέλει παιδεύεται πρεπόντως κατά τα εσναφικά ουσούλια". Πβ. και Αντ. Λιγνός, Αρχείον Κοινότητος Ύδρας (1778-1832), τ. 6 (1818-1821), σ. 224.

3. Βλ. Κ. Φωτόπουλος, "Τα ισνάφια των παπ'τσήδων και κονταρτζήδων", ό.π., σ. 71.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/99.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

καθορισμένο χρόνο. Στην περίπτωση αυτή ο μάστορας υποχρεωνόταν ν' αποζημιώσει τον κάλφα για το χρονικό διάστημα που ο τελευταίος είχε εργαστεί κοντά του: "και αν ο μάστορας διώξη τον κάλφα έξω του καιρού του χωρίς τινος ευλογοφανούς αιτίας να πληρώνη αυτώ σώαν και ανελλειπή την ρόγαν του"1.

Πέρα όμως από τους συντεχνιακούς κανονισμούς, δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι σχέσεις ανάμεσα στον μάστορα και τον κάλφα είναι πιο ανθρώπινες απ' ό,τι στο προηγούμενο στάδιο. Μέσα στα πλαίσια αυτά, βλέπουμε ότι συχνά οι μάστορες και οι βοηθοί τους παρακάθονται σε κοινό γεύμα στα σπίτια των πρώτων2.

Μάλιστα στα Γιάννενα την τσικνοπέμπτη οι μάστορες προσκαλούσαν όλους τους καλφάδες τους σε "επίσημο" γεύμα με πλούσιο τραπέζι. Τα άφθονα ντόπια φαγητά, καλομαγειρεμένα από τις "μπούλες", τις γυναίκες των μαστόρων, μεταφέρονταν στα εργαστήρια του παζαριού από τους καλφάδες και το μεσημέρι, που διέκοπταν τη δουλειά, άρχιζε το φαγοπότι και η διασκέδαση, Το άφθονο κρασί και γενικότερα το ευχάριστο περιβάλλον δημιουργούσε ένα κλίμα χαράς και ευθυμίας, με αποτέλεσμα για πρώτη φορά να λύνεται ο "γλωσσοδέτης" των καλφάδων3. Άλλωστε, ίσως να ήταν και η μοναδική περίπτωση, όπου μάστορες και μαθητευόμενοι. της επαγγελματικής αυτής βαθμίδας παρευρίσκονταν στο εργαστήρι, χωρίς οι τελευταίοι να επηρεάζονται από τα αυστηρά πλαίσια της συντεχνιακής πειθαρχίας και της μαστορικής τους εξάρτησης.

6. Απόκτηση μαστοριάς

Η προαγωγή του κάλφα στη βαθμίδα των μαστόρων αποτελούσε την τελευταία, αλλά και πιο κρίσιμη, δοκιμασία του 

——————————————

1. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 35.

2. Φ. Δ. Δρακοντοειδής, «Ξαναδιαβάζοντας τον " Όλιβερ Τουίστ" του Τσαρλς Ντίκενς», Διαβάζω, αρ. 34, σ. 47.

3. Βλ. Δημ. Σαλαμάγκας, Τα ισνάφια και τα επαγγέλματα επί Τουρκοκρατίας στα Γιάννενα, σ 27. Πβ. και Κ Φωτόπουλος, "Τα ισνάφια των παπ' τσήδων και κονταρτζήδων", ό.π., σ. 70.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/100.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

μαθητευόμενου στη διάρκεια της συνολικής του συντεχνιακής εκπαίδευσης. Το αποτέλεσμα των εξετάσεων, στις οποίες καλούνταν να υποβληθεί, για να εκτιμηθεί κατά πόσο οι επαγγελματικές του γνώσεις ήταν ικανές να τον οδηγήσουν στην ανώτερη επαγγελματική βαθμίδα, ήταν καθοριστικό σημείο για το μέλλον της σταδιοδρομίας του.

Πριν όμως φθάσει στο στάδιο των εξετάσεων, ο κάλφας έπρεπε να εκπληρώνει μερικές προϋποθέσεις, όπως: α) να έχει συμπληρώσει την απαιτούμενη ηλικία, β) να έχει διανύσει τον προβλεπόμενο από τη συντεχνία χρόνο της "δευτεροβάθμιας" μαθητείας και γ) να είναι τέλειος γνώστης της τέχνης ή κάτοχος των μυστικών του επαγγέλματος.

Και στο στάδιο αυτό οι καλφάδες συναντούσαν πολλά εμπόδια από τους μάστορες, επειδή οι τελευταίοι φρόντιζαν να περιορίζουν τον συντεχνιακό συναγωνισμό με τον έλεγχο της αύξησης των συντεχνιακών μελών και παράλληλα να διατηρούν τη μονοπωλιακή τους θέση στη συντεχνία. Για το λόγο αυτό, οι συντεχνίτες απομάκρυναν τον επερχόμενο κίνδυνο, με την αναβολή της αναγόρευσης των καλφάδων σε μάστορες. Έτσι, ακολουθούσαν διάφορες μεθόδους εμπόδισης, κρυφές και φανερές, θεμιτές και αθέμιτες, που εξαρτιόνταν από το βαθμό συναγωνισμού στη συντεχνία, τη φιλική ή εχθρική διάθεση που επικρατούσε ανάμεσα στα συντεχνιακά μέλη και τις οικογενειακές ή συγγενικές σχέσεις που είχαν οι μάστορες με τους βοηθούς τους.

Βέβαια δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι ο κάλφας δεν ήταν πάντοτε σοβαρός ανταγωνιστής του μάστορα, γιατί όλοι οι βοηθοί που ετοιμάζονταν για την άμεση απόκτηση της μαστοριάς, ούτε ήταν τέλειοι γνώστες της τέχνης, ούτε τόσο ικανοί και επιδέξιοι στο επάγγελμα. Αντίθετα, ο κάλφας που πέρα από τις επαγγελματικές του ικανότητες, διέθετε και ένα σημαντικό χρηματικό κεφάλαιο, αποτελούσε πιο υπολογίσιμο αντίπαλο και πιο επικίνδυνο ανταγωνιστή για τους συντεχνίτες από τον φτωχό και αδέξιο ομοιόβαθμό του.

Το θέμα της προώθησης του κάλφα γίνεται πιο πολύπλοκο,

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/101.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

αν το συναρτήσουμε με την επαγγελματική εμβέλεια του μάστορα του και των σχέσεων του με τους άλλους συναδέλφους του.

Όταν ο μάστορας δεν είχε γιο και ετοίμαζε τον βοηθό του για διάδοχο, σήμαινε πως η συντεχνιακή οργάνωση δεν θα εμπόδιζε την προαγωγή του συγκεκριμένου κάλφα. Μερικές όμως φορές, παρόμοια περίπτωση ίσως να δημιουργούσε αρκετά και αξεπέραστα προβλήματα στον υποψήφιο, αν ο εκπαιδευτής του ήταν δυνατός και δεινός ανταγωνιστής για τα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη κι ακόμη περισσότερο, αν είχαν δημιουργηθεί μίση και εχθρότητες ανάμεσα τους.

Είναι φανερό λοιπόν ότι οι καλφάδες με εξω-επαγγελματική προέλευση σ' άλλες περιπτώσεις ευνοούνταν, σ' άλλες ζημιώνονταν από τον συνδυασμό διαφόρων παραγόντων, με αποτέλεσμα αυτοί που δεν τα κατάφερναν, να παραιτούνται από την απόκτηση του μαστορικού τίτλου και να μένουν σ' όλη τους τη ζωή μισθωτοί εργάτες.

Αντίθετα, οι συγγενείς και ιδίως οι γιοι των μαστόρων είχαν πάντα το προβάδισμα και διευκολύνονταν σύμφωνα με παλιές συνήθειες. Έτσι παρατηρούμε ότι, κι όταν ακόμη μερικές συντεχνίες δυσκολεύουν τις διαδικασίες προαγωγής των καλφάδων, επειδή έχουν αρκετό αριθμό μελών, πάλι οι γιοι των μαστόρων κατορθώνουν να τις υπερκεράσουν. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της συντεχνίας των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης, που στα τέλη του 18ου αιώνα δηλώνει, φανερά και κατηγορηματικά, ότι την περίοδο εκείνη τα μέλη της είναι πολλά για τα χρονικά και τοπικά δεδομένα και απαγορεύει, για δύο χρόνια οποιαδήποτε προαγωγή: "έως την σήμερον, όσοι μάστοροι έβγαν, καλά βγαλμένοι· από την σήμερον, 1789 Ιουλίου 27, έως χρόνους δύο να μην έβγη κανείς"1. Παρ' όλα αυτά όμως, απονέμονται στο διάστημα αυτό μερικοί τίτλοι μαστόρων σε γιους των συντεχνιακών μελών2. Πιο

——————————————

1. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", ΑΘΛΓΘ 7 (1940-41), σ. 24.

2. Το 1790 βγήκαν 4 μάστορες και το 1791 14.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/102.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

εξώφθαλμη είναι η περίπτωση των συντεχνιών της Ζακύνθου, όπου ο μάστορας κληροδοτούσε στα παιδιά του το προνόμιο της απόκτησης του μαστορικού τίτλου χωρίς καμιά δοκιμασία, θεωρητική ή πρακτική1.

Για να προσέλθει ο κάλφας στις εξετάσεις έπρεπε πρώτα να γίνει η σχετική πρόταση από τον μάστορα του προς τη συντεχνία, την οποία ταυτόχρονα διαβεβαίωνε με ένορκη κατάθεση, ότι ο βοηθός του μπορούσε να εξασκήσει τέλεια την τέχνη ή το επάγγελμα, αφού είχε ολοκληρώσει με επιτυχία τον κύκλο της εκπαίδευσης του2. Αμέσως μετά, ο πρωτομάστορας του εσναφιού, στο οποίο ανήκε ο κάλφας, όφειλε να καλέσει όλα τα μέλη του για να προσδιορίσουν την εξεταστική επιτροπή, στην οποία πάντα προέδρευε ο ίδιος.

Ο αριθμός των εξεταστών ποίκιλλε και τοπικά και χρονικά. Έτσι, η επιτροπή άλλοτε ήταν τριμελής, άλλοτε πενταμελής και άλλοτε δωδεκαμελής3. Συνήθως τη συγκροτούσαν ο πρωτομάστορας, ο μάστορας του κάλφα και οι πιο ηλικιωμένοι και τίμιοι "εσναφλήδες", βιοτέχνες η έμποροι, αν ο υποψήφιος κατευθυνόταν σε εμπορικό επάγγελμα. Όλα τα μέλη της επιτροπής έπρεπε, απαραίτητα, να προέρχονται από την πρώτη επαγγελματική βαθμίδα και να μην έχουν καμιά συγγένεια αλλά και φανερή εχθρότητα με τον εξεταζόμενο.

Οι εξετάσεις χωρίζονταν σε δύο μέρη -χωρίς αυτό βέβαια ν' αποτελεί το γενικό κανόνα- το θεωρητικό και το πρακτικό.

Το θεωρητικό μέρος επιβεβαίωνε τις επαγγελματικές γνώσεις του κάλφα. Οι συνηθισμένες ερωτήσεις που του υποβάλλονταν από τις βιοτεχνικές συντεχνίες ήταν: από τι υλικό γίνεται το αντικείμενο της δουλειάς του, πώς ετοιμάζεται αυτό, πώς διακρίνεται

——————————————

1. Βλ. Λ. Ζώης, Αι εν Ζακύνθω συντεχνίαι, σ. 24.

2. Βλ. Ελένη Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι, σ. 84

3. Σύμφωνα με τον Δ. Σαλαμάγκα (Τα ισνάφια και τα επαγγέλματα, σ. 38) προς τα τέλη του 19ου αιώνα στα Γιάννενα το διοικητικό συμβούλιο της συντεχνίας αποτελούσε συνήθως και την εξεταστική επιτροπή.

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/103.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

η καλή από τη μέτρια ή την κακή ποιότητα και τέλος ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος επεξεργασίας του παραγόμενου εμπορεύματος.

Στο πρακτικό μέρος ο κάλφας έπρεπε να αποδείξει έμπρακτα τις ικανότητές του στην τέχνη ή το επάγγελμα. Για το λόγο αυτό γινόταν μια πρακτική δοκιμασία μπροστά στην εξεταστική επιτροπή, που όριζε ένα μέλος της, εκτός από τον μάστορα του κάλφα, για να ελέγξει τη δουλειά του υποψήφιου και να διαβεβαιώσει την επιτροπή για την ποιότητα του προϊόντος.

Στις εμπορικές συντεχνίες απαιτούνταν διαφορετικές εξετάσεις. Εκεί ο κάλφας έπρεπε να δείξει ικανότητα στους εμπορικούς λογαριασμούς, στη γραφή εμπορικών επιστολών και στο κράτημα των εμπορικών βιβλίων. Τα πράγματα έγιναν πιο εύκολα αργότερα γι' αυτούς που είχαν αποφοιτήσει από εμπορικά σχολεία.

Μετά το πρακτικό στάδιο των εξετάσεων, η επιτροπή αποφάσιζε, αν ο υποψήφιος πέτυχε, και επομένως μπορούσε να γίνει επίσημο μέλος της συντεχνίας, ή απέτυχε. Αν η απάντηση ήταν αρνητική για τον διαγωνιζόμενο κι αυτός επιθυμούσε να ξαναδώσει εξετάσεις όφειλε να εργαστεί και πάλι με την ιδιότητα του βοηθού στην ίδια συντεχνία ένα χρονικό διάστημα, για ν' αποκτήσει την απαιτούμενη μαστορική καταλληλότητα1.

Όταν οι εξετάσεις ήταν επιτυχείς, ο κάλφας αναγορευόταν από τον πρωτομάστορα της συντεχνίας μάστορας, μπροστά στη γενική συνέλευση των μελών της, τα οποία και επικύρωναν την προαγωγή φωνάζοντας "άξιος-άξιος"2.

——————————————

1. Έτσι βλέπουμε ότι στη συντεχνία των τεκτόνων της Φιλιππούπολης δύο νέοι μάστορες, στους οποίους o πρωτομάστορας ακύρωσε την προαγωγή και ταυτόχρονα τους αφαίρεσε το δικαίωμα της μαστοριάς, επειδή προφανώς κρίθηκαν ανέτοιμοι επαγγελματικά, παραμένουν με την ιδιότητα του μισθωτού εργάτη 6 ολόκληρα χρόνια. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", ΑΘΛΓΘ 1 (1934-35), σ. 117.

2. Βλ. Π. Παπαχριστοδούλου, "Τα εσνάφια και η οικονομική και πνευματική άνθιση του ελληνισμού επί Τουρκοκρατίας", ΑΘΛΓΘ 16 (1951), σ. 59. Πβ. και Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 327.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/104.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Πριν προχωρήσουμε όμως στις τελετουργικές διαδικασίες, που ακολουθούσαν με την απόκτηση της μαστοριάς, κρίνουμε σκόπιμο να σταθούμε λίγο κριτικά στον θεσμό των εξετάσεων.

Είναι γεγονός αναμφισβήτητο ότι οι εξετάσεις αποτελούσαν το κυριότερο όπλο των μαστόρων και των συντεχνιών γενικότερα για τον έλεγχο των εσωτερικών προαγωγών, αλλά και ταυτόχρονα ένα ωραίο πρόσχημα για την παρεμπόδιση των ανεπιθύμητων καλφάδων, αφού το αποτέλεσμα της εξέτασης δεν εξαρτιόταν τόσο από τις ικανότητες του υποψήφιου, όσο από την διάθεση και την απόφαση της εξεταστικής επιτροπής. Έτσι και στην εύκολη και στη δύσκολη εξέταση, η επιτροπή μπορούσε να βρει το παραμικρό λάθος, ενώ στη δεύτερη δεν επεδίωκε κάτι τέτοιο.

Πέρα όμως από την αντικειμενικότητα ή μη των εξετάσεων, ο θεσμός αυτός απέβλεπε στην διατήρηση της καλής φήμης των συντεχνιών1, με τις προαγωγές των επαγγελματικά ολοκληρωμένων καλφάδων, και στην απαγόρευση ή στον περιορισμό της παράλληλης εξω-συντεχνιακής παραγωγής, άσχετα από τη δραστικότητα των αποτελεσμάτων που προσδοκούσαν τα εσνάφια.

Στα πλαίσια αυτά βλέπουμε ότι η συντεχνία των μαξιλαράδων της Θεσσαλονίκης διαμαρτύρεται στις τουρκικές αρχές, γιατί μερικοί Εβραίοι της ίδια πόλης, αν και δεν είχαν μαθητεύσει και επομένως δεν είχαν αναγνωριστεί ως μάστορες από τη συντεχνία τους, κατασκευάζουν "προσκεφάλαια εξ ερίου", προξενώντας έτσι αναστάτωση και αναταραχή στους κόλπους της, Το σουλτανικό φιρμάνι, που εκδίδεται το 1695 ως απάντηση στη διαμαρτυρία τους και

——————————————

1. Στην προσπάθεια τους αυτή οι συντεχνίες μερικές φορές έχουν αρωγό και την κοινότητα στην οποία εργάζονται. Χαρακτηριστικό είναι το έγγραφο της "κοινής καγκελλαρίας Ύδρας" τον Αύγουστο του 1819: "Εάν πάλιν τινάς συντεχνίτης σας αλλαχόθεν έλθη και θελήση να ανοίξη εργαστήριον, πρέπει πρώτον να δοκιμασθή υπό του πρωτομαΐστορος, και εάν ευρεθή άξιος της τέχνης, δύναται ελευθέρως να ανοίξη εργαστήριον οπόταν δώση μίαν εγγύησιν εις τον πρωτομαΐστορα εξ εναντίας και άπειρος εστί της τέχνης, δεν δύναται επί ουδεμία προφάσει ψαλίδα να πιάση εις τας χείρας του". Βλ. Αντ. Λιγνός, Αρχείον Κοινότητος Ύδρας, τ. 6 (1818-1821), σ. 224.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/105.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

απευθύνεται στον ιεροδίκη της Θεσσαλονίκης, αναφέρει ότι αν οι κατηγορίες για τους Εβραίους είναι αληθινές, τότε αυτοί πρέπει. να σταματήσουν τη δουλειά τους, ως παραβάτες του συντεχνιακού εθίμου και δεν μπορούν να την ξαναρχίσουν "πριν μεταβούν και υπηρετήσουν εις τεχνίτας και αναγνωρισθούν υπό των προέδρων και αρχιτεχνιτών και συμπληρώσουν τας γνώσεις..."1.

Τόσο η παραπάνω περίπτωση όσο και οι παρόμοιες της γυναικείας συντεχνίας των σαπουνοποιών των Τρικάλων στα 1738, όπου αν κάποιος ασκεί το επάγγελμα χωρίς να έχει αποσπάσει τη συγκατάθεση των μελών της, υποχρεώνεται να καταβάλει σ' αυτή και στην μητρόπολη πρόστιμο2, και των αμπατζήδων της κωμόπολης Αβράνταλη της Φιλιππούπολης, που δεν έρχονται όλοι τους για να "φιλήσουν χέρι εις το εσνάφι των αμπατζήδων της πόλης για να πάρουν τεστήρι"3, αποδεικνύουν ότι υπάρχει μια παράλληλη εξω-συντεχνιακή παραγωγή στα αστικά κέντρα. Στο φαινόμενο αυτό η συντεχνία αντιδρά και προσπαθεί, είτε να εξαλείψει, είτε ν' απορροφήσει την παράλληλη παραγωγή, που είναι συναγωνιστική, τόσο ως προς το κόστος παραγωγής όσο και ως προς την πολιτική των τιμών. Η αντίδρασή της, που είναι σύμφωνη με το έθιμο, φαίνεται να έχει ικανοποιητικά αποτελέσματα μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα. Από εκεί και μετά όμως, με τις σημαντικές δομικές αλλαγές που συντελέστηκαν στο συντεχνιακό σύστημα, όλες οι προσπάθειες των μαστόρων, καταδικασμένες από πριν, παρέμειναν, όπως ήταν φυσικό, άκαρπες. Δίκαια λοιπόν υποστήριζε ο αρθρογράφος της αθηναϊκής εφημερίδας Ελπίς στις αρχές Μαΐου του 1851, ότι: "των συντεχνιών η ιδέα είναι γελοιωδεστάτη. Συντεχνίαι εν Ελλάδι δεν υπάρχουσι, διότι έκαστος είναι ελεύθερος να μετέρχηται οποίον επιτήδευμα θέλη ανεξαρτήτως πάσης 

——————————————

1. Βλ. Ιω. Βασδραβέλλης, Ιστορικά αρχεία Μακεδονίας, τ. Α΄, Θεσσαλονίκη 1952, σ. 15-16.

2. Βλ. Ν. Κ. Γιαννούλης, Κώδικας Τρίκκης, Αθήνα 1980, σ. 45.

3. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 361.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/106.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

υποχρεώσεως προς τον το αυτό επιτήδευμα μετερχόμενον, μη έχων άλλην υποχρέωσιν παρά να πληρόνη τακτικώς και απ' ευθείας εις το δημόσιον ταμείον τους φόρους του και να συμορφόνηται με τας γενικάς αστυνομικάς διατάξεις"1, εννοώντας προφανώς την ύπαρξη της παράλληλης παραγωγής και την μη υποταγή της στους επαγγελματικούς κανόνες, των οποίων εγγυητής ήταν η συντεχνία.

Επιστρέφοντας, μετά τη σύντομη αλλά απαραίτητη αυτή παρένθεση, στην απονομή του τίτλου του μάστορα, παρατηρούμε ότι την απόκτηση της μαστοριάς επισημοποιούσε η δημόσια τελετή της τοποθέτησης της ζώνης κυριότητας στο νέο μάστορα2, η οποία γινόταν συνήθως στην αίθουσα των συνεδριάσεων της συντεχνίας (λόντζα)3.

Ας δούμε όμως πώς περιγράφει αυτό το τελετουργικό έθιμο το φιρμάνι του σουλτάνου Μουσταφά του Γ΄: "Η τελετή της ανακήρυξης του νέου μάστορα είναι πατροπαράδοτη και νομιμοποιημένη πια από παλιά, από τους ίδιους τους οργανωτές του εσναφικού τζακιού Η τελετή αρχίζει με θρησκευτική δοξολογία και ευχές, που γίνονται από τον εντεταλμένο θρησκευτικό υπάλληλο, σύμφωνα με τα δόγματα και τις ιεροτελεστίες της θρησκείας που ο μαθητής-κάλφας πιστεύει. Καμιά ιεροτελεστία και θρησκευτική παράκληση, λόγοι, παρακλητικές ευχολογίες για τους μαστόρους-κάλφες δεν επιτρέπεται, χωρίς την έγκριση και την άδεια της συντεχνιακής διοίκησης· πρόσωπα που θα εκτελούσαν τέτοιες παρανομίες και ενάντια στη συντεχνιακή οργάνωση θα καταδιώκονται και θα τιμωρούνται αυστηρά, παρόλο που οι υπαίτιοι γι' αυτές

——————————————

1. Εφημ. Ελπίς, φ. 626 (4 Μαΐου 1851).

2. Βλ. παράρτημα, αριθ. εγγρ. 1. E. Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι, σ. 85. Αγγ. Χατζημιχάλη, Οι συντεχνίες, τα ισνάφια, ανάτυπο από την Επετηρίδα Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς 2 (1949-1950), σ. 17. Η ίδια, "Μορφές από τη σωματειακή οργάνωση των Ελλήνων", 8.π., σ. 291.

3. Από το ιταλικό loggia, ομοσπονδία συντεχνιακή.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/107.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

δεν θα είναι μέλη της συντεχνιακής ένωσης, αλλά ξένοι και δεν θα έχουν τίποτε το κοινό με τις συντεχνίες"1.

Συνεχίζοντας πάνω σ' αυτό το θέμα, η αυτοκρατορική διαταγή απευθυνόταν στους κατά τόπους πολιτικούς και στρατιωτικούς διοικητές, τους δικαστές και άλλους αυτοκρατορικούς υπαλλήλους και τους υποχρέωνε με την ιδιότητα τους αυτή να επαγρυπνούν προς όφελος της υπηρεσίας για την τήρηση του εθίμου και να προσέχουν ώστε οι μαθητές-κάλφες στο ισνάφι, οι οποίοι θα ήταν αναγνωρισμένοι από τη συντεχνιακή οργάνωση ως ισότιμοι και αυτόνομοι μάστορες, να μπορούν ν' αποκτούν τον τίτλο "μάστορας" τότε μόνο, όταν θα έχει συντελεστεί από τη συντεχνία η εθιμική πανηγυρική και δημόσια τελετή, καθώς πραγματοποιόταν από παλιά.

Έτσι, σύμφωνα πάντα με το φιρμάνι, ο κάλφας που είχε αναγορευτεί πρόσφατα μάστορας, μέχρι να περάσει στη μέση του τη μαστορική ζώνη με τις φούντες, επίσημα, από τη συντεχνία και μέχρι να εφοδιαστεί με το μαστορικό δίπλωμα, απαγορευόταν να έχει καινούριο μαστορικό εργαστήρι, είτε μόνος του είτε συνεταιρικά.

Η παραπάνω παράγραφος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί αφήνει να εννοηθεί καθαρά ότι ο κάλφας δεν μπορεί να είναι επίσημο μέλος της συντεχνίας και να εξασκήσει και αυτόνομα το επάγγελμά του, αν δεν πληρώσει πρώτα στο "εσναφικό κουτί", το ταμείο της συντεχνίας, ένα καθορισμένο ποσό, που ονομαζόταν τεστίρι2, με το οποίο εξασφάλιζε και τη σχετική εγγραφή επαγγελματική άδεια, το μαστορικό δίπλωμα του φιρμανιού.

Ο χρηματικός αυτός δασμός, που αποτελούσε έναν από τους πιο βασικούς οικονομικούς πόρους της συντεχνίας, ήταν υποχρεωτικός για την εγγραφή του νέου μάστορα στη συντεχνία και απαραίτητος για τη χορήγηση της επαγγελματικής άδειας3. Αν ο

——————————————

1. Βλ. παράρτημα, αριθ. εγγρ. 1.

2. τεστίρι = άδεια (τουρκ. destur).

3. "Ουδείς δε δύναται γενέσθαι μέλος της συντεχνίας, ήτοι ονομασθήναι μαΐστωρ ή μάστορας μη καταβαλών πρότερον εις το ταμείον της συναφείας

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/108.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

υποψήφιος δεν εκπλήρωνε την οικονομική αυτή υποχρέωση, δεν γινόταν δεκτός στη συντεχνία και δεν αναγνωριζόταν ως ισότιμος μάστορας με τα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη: "Εις όλους τους τόπους και τα βαρόσια όπου ευρίσκονται συνάφια το εσυνάφι δεν δέχεται άλλο χωρίς να γίνη κάλφας και του δοθή τεστήρι να ανοίξη εργαστήρι"1.

Το τεστίρι ήταν η πιο συνηθισμένη ορολογία της χρηματικής εγγυοδοσίας, αλλά συχνά αντικαθίσταται και με διαφορετικές ονομασίες, όπως φιλειά, μαστοριά και μπασκαλίτικο. Οι δύο πρώτοι όροι παρουσιάζονται με μεγαλύτερη συχνότητα στη Θράκη2. Αντίθετα το μπασκαλίτικο, όπως και το μπασκαλής, εκτός από τη Θράκη υιοθετείται και σε άλλες περιοχές, όπως τα Γιάννινα3, την Κοζάνη4 και την Ύδρα5.

Τα πρώιμα χρόνια της οθωμανικής επικράτησης, όταν ο κάλφας αναγορευόταν μάστορας και πλήρωνε το τεστίρι, οι συντεχνίες γιόρταζαν το γεγονός επίσημα, με πλουσιοπάροχα δείπνα και πανηγυρικές εκδηλώσεις, στις οποίες παρευρίσκονταν όλα τα μέλη τους. Χαρακτηριστική είναι η ενθύμηση ενός συντεχνίτη αμπατζή της Φιλιππούπολης: "επί του έτους χιλίους επτακοσίους πέντε έγεινα(ν) των μαστόρων τα τεστίργια και επάγησαν έξοδα γρόσια 90 και ξοδιάστηκε κρέας οκάδες 26 και 400 ψωμιά και 20 οκάδες βούτυρο και τέσσερα κοιλά ρύζι και 50 σταμνιά κρασί και 6 σταμνιά ρακή"6.

——————————————

προσδιωρισμένον τι ποσόν, τεστήρι καλούμενον". Βλ. Π. Αραβαντινός, Χρονογραφία της Ηπείρου, τ. Β΄, σ. 260.

1. Βλ. επιστολή αχρονολόγητη Σταύρου Ιωάννου προς τον Αλή πασά, ΑΣΙ, φάκ. Πολιτεία Ιωαννίνων-Ισνάφια.

2. Βλ. Ελένη Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι, σ. 85.

3. Βλ. επιστολή Αλή πάσα προς Στ. Ιωάννου, Η.Χ. 14 (1939), σ. 62, αριθ. εγγρ. 34, όπου αναφέρονται τα εξής: "και όποιος συντεχνίτης θέλει να ευγή μπασκαλής να δίνη 50 γρόσια μπασκαλίτικο και ένα παρά τον τενεκέ όσους τενεκέδες δουλεύσει τον χρόνον".

4. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 28 και 35.

5. Αντ. Λιγνός, Αρχείον κοινότητος Ύδρας, τ. 6 (1818-1821), σ. 224.

6. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 359.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/109.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Αποκαλυπτική είναι ακόμη η μαρτυρία που μας παραθέτει ο Παπασυναδινός στο Χρονικό των Σερρών1: "ζρμη (1640) Μαΐω. Είχεν χρέος το ρουφέτι το ανυφαντάδικο κ... και γ το διάφορον και το σέρναν αυτό το βάρος κγ χρόνους και εδόθεν και είχεν δέσει διάφορον ξθ... και πάλιν το κεφάλαιον έστεκεν. Και το είχαν ρίξη ένα δυο βολές όλον το χρέος, και με το να ήταν οι πρωτομάστορες άπρακτοι εμάζευαν τα άσπρα και δεν τα έδιναν εις το χρέος· αμή τα εσκορπούσαν ένθεν κακείθεν εις αχαμνές και παραμικρές δουλείες [...]και έτζι ανασκουμπωθήκαμε και οι τρεις και εγίναμεν μία ψυχή και μία γνώμη και εκάμαμε ταστήρι και εμαζώναμεν ημείς τα άσπρα, και έτζι εδώσαμε όλο το χρέος και το διάφορον και εξεχρόσαμε το ρουφέτι. Και εκάμαμεν και μεγάλην φιλιά και εφιλεύσαμεν όλο το ρουφέτι μικρούς και μεγάλους και εκαλέσαμεν και τον αρχιερέα εις την τράπεζα. Και εφράνθημεν καλά. Ομοίως και την δεύτερην ημέραν και την τρίτην εφιλεύσαμε όλους και το χρέος εβγήκε και ο τράπεζος εγίνη επάνου εις την εξοχήν2. Διότι στραβοσιά εις το μέσος δεν ήτο, αμή πολύ κόπος και πολλά εμπιστοσύνη",

Στη Θεσσαλονίκη παρόμοιες ψυχαγωγικές εκδηλώσεις πραγματοποιούνταν με μεγάλη λαμπρότητα από τη συντεχνία των ταμπάκηδων, κάθε φορά που έβγαιναν καινούριοι μάστορες. Μάλιστα εδώ παρατηρούμε ότι, εκτός από τα συντεχνιακά μέλη, προσκαλούνται και άλλοι συμπολίτες. Να πώς μας περιγράφει το γεγονός ο Γάλλος περιηγητής E. Μ. Cousinery: "όταν η συντεχνία αυτή βγάζει νέους μαστόρους όλη η πόλη γιορτάζει. Η στρατιωτική μουσική ακούγεται σ' όλους τους δρόμους. Οι πρωινές μαντινάδες παίζονται στις πόρτες όλων των μεγάλων και ιδιαίτερα στου πρωτομάστορα της συντεχνίας ή του εσναφιού. Αυτά τα πρελούδια,

——————————————

1. Βλ. Πέτρος Πέννας, «"Το χρονικόν των Σερρών'' του Παπασυναδινού», Σερραϊκά Χρονικά, τεύχ. Α΄, Αθήναι 1938, σ. 64-65.

2. Ο Γιώργος Καφταντζής που εξέδωσε και πάλι το χρονικό αυτό με τον τίτλο: "Η Σερραϊκή χρονογραφία του Παπασυναδινού", Σερραϊκά Χρονικά 9 (1982-83), σ. 92, διαβάζει στο χειρόγραφο αντί επάνου εις την εξοχήν, απάνω και εξαπάνου.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/110.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

που συνεχίζονται για 15 μέρες και μερικές φορές περισσότερο, τερματίζονται με μεγάλα συμπόσια, που πραγματοποιούνται έξω από την πόλη, κάτω από τα πλατάνια και διαρκούν τρεις μέρες1. Όλοι οι κάτοικοι της πόλης και της γύρω περιοχής είναι προσκαλεσμένοι δικαιωματικά, χωρίς να υπάρχει διάκριση ταξική ή θρησκευτική. Δεν είδα παρά μια φορά αυτό τον αγροτικό δείπνο. Ήμουν επίσης έκπληκτος από τις πομπώδεις προπαρασκευές αυτής της συγκέντρωσης, από το πλήθος που ελκύει και την τάξη που παρατηρείται. Δεν υπάρχει παρόμοιο παράδειγμα για τόσο πολυάριθμη και θορυβώδη συγκέντρωση. Διάφορα είδη διασκέδασης, ομάδες παλαιστών, που έρχονται από πολύ μακριά και μια θορυβώδης μουσική, ζωογονούν την τελετή. Οι πιο μεγάλες προσωπικότητες της πόλης, καθισμένες κάτω από τις καθαρές σκηνές τους, εξυπηρετούνται πρώτες. Σε κάθε τραπέζι, που πλησιάζει προετοιμασμένο γι' αυτές, προηγείται και ένας από τους νέους μαστόρους, κρατώντας στο χέρι του ένα μεγάλο ραβδί. Το γεγονός αυτό τους κατατάσσει στους περίεργους χωρίς να ενοχλείται κανένας. Αυτοί οι επίτροποι προεδρεύουν στη συνέχεια για την εξυπηρέτηση του λαού. Βαδίζουν χωριστά, ακολουθούμενοι από 10 ως 12 υπηρέτες, που φέρουν πάνω στα κεφάλια τους μικρά τραπέζια για τέσσερα άτομα. Προχωρώντας ανάμεσα στο πλήθος, προσκαλούν τους θεατές να καθήσουν στο χορτάρι. Συχνά φθάνει ένα τραπέζι, που προορίζεται για τέσσερα πρόσωπα που δεν είναι καθόλου γνωστά. Οι Ευρωπαίοι δεν συνηθίζουν συχνά να παίρνουν μέρος σε τέτοια συμπόσια"2.

Προοδευτικά όμως οι τελετές άρχισαν να εκφυλίζονται, για λόγους που δεν είναι άσχετοι με την οικονομική παρακμή των συντεχνιών. Ο Bianqui αναφερόμενος στο φαινόμενο αυτό έγραφε το 1835: "Tefferudj3 certains fêtes ou foires que les corps de

——————————————

1. Φαίνεται πως ήταν συνήθεια τα συμπόσια αυτά να κρατούν τρεις μέρες. Βλ. Γ. Καφταντζής, ό.π., σ. 92.

2. Βλ. Ε. Μ. Cousinery, Voyage dans la Macédoine, τ. Α΄, Paris 1831, σ. 50-51.

3. τεφερίτς = περίπατος, έξοδος για διασκέδαση (τουρκ. tefferüç). Για

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/111.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

métier se donnaient tous les dix ou vingt ans, pour célébrer la maîtrise de tous les apprendis du même métier, qui pendant ce long espace de temps étaient passés maîtres. Cet usage paraît tombé en désuétude"1.

Με την άποψη αυτή συμφωνεί και ο Μ. Αποστολίδης, υποστηρίζοντας ότι στη Φιλιππούπολη τα όψιμα χρόνια της Τουρκοκρατίας μόνον οι πιο εύποροι "νεομαΐστορες", που συνήθως ήταν και παιδιά των αμπατζήδων εργαστηριαραίων, προσκαλούσαν σε δείπνο το διοικητικό συμβούλιο της συντεχνίας και τους εγκριτότερους μάστορες2.

Ποιο ήταν το ποσό που πλήρωναν για το τεστίρι οι κάθε φορά αναγορευόμενοι μάστορες; Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το χρηματικό αυτό ποσό διέφερε κατά τόπους και κατά χρονικές περιόδους, όχι μόνο σε διαφορετικά γεωγραφικά τμήματα αλλά και στην ίδια περιοχή. Στη συντεχνία των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης ξεκίνησε στις αρχές του 18ου αιώνα από 10 γρόσια και έφθασε τελικά τα 250 3. Στις γιαννιώτικες συντεχνίες κατά τη δεκαετία 18701880 το τεστίρι ανερχόταν σε 130-150 γρόσια, ενώ στα τέλη του ίδιου αιώνα στην ίδια πόλη ο νέος μάστορας, σύμφωνα με τον Σαλαμάγκα, πλήρωνε ένα ποσό που κυμαινόταν από 5-10 χρυσές οθωμανικές λίρες4.

——————————————

τη συνήθεια αυτή βλ. Χ. Ν. Φιλαδελφεύς, "Ρουφέτιον και ρουσφέτιον", Παρνασσός 1 (1877), σ. 652. Πβ. και Αγγ. Χατζημιχάλη, Οι συντεχνίες, τα ισνάφια, ανάτυπο από την Επετηρίδα Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς 2 (1949-1950), σ. 17. Για τα Βαλκάνια γενικότερα βλ. Ζ. Shkodra, "Les esnaf ou corporations dans la vie urbaine balkanique des XVII-XVIII siècles". Studia Albanica 12 (1975), τεύχ. 2, σ. 68.

1. Βλ. Τ. X. Bianchi, Vocabulaire français-turc, τ. Α΄, Paris 1835, σ. 312

2. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", ΑΘΛΓΘ 3 (1936-37), σ. 167-168

3. Βλ. Ν. Todorov, La ville balkanique aux XVe-XIXe siècles. Développement socio-économique et démographique, Bucarest 1980, σ. 226-227.

4. Δημ. Σαλαμάγκας, Τα ισνάφια και τα επαγγέλματα επί Τουρκοκρατίας στα Γιάννινα, σ. 38.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/112.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Εκείνο όμως που πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα είναι, ότι κι εδώ οι γιοι των μαστόρων έχουν προνομιακή μεταχείριση, αφού συνήθως στις περισσότερες συντεχνίες καταβάλλουν για τα έξοδα της προαγωγής τους τα μισά χρήματα από εκείνα που πληρώνουν οι νέοι μάστορες με έξω-επαγγελματική προέλευση: "εκείνος οπού είναι διά να έβγη νέος μαΐστωρ, να πληρώση διά τα της μαστοριάς ο μεν υιός του μαΐστορος γρόσια πεντήκοντα ήτοι γρ. 50 ο δε ξένος και εσναμπής γρόσια εκατόν ήτοι γρ. 100"1. Παρόμοια ρήτρα, μ' αυτή του καταστατικού της συντεχνίας των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης, υπάρχει στην καταστατική διάρθρωση της συντεχνίας των μπογιατζήδων της ίδιας πόλης: "Προς τούτοις και όστις εκ των καλφάδων έβγη μαΐστωρ, ει μεν είναι μαΐστορος υιός να πληρώνη εις την κάσσαν του ισναφίου εκατόν γρόσια No 100, ει δε μη διακόσια γρόσια No 200"2.

Η χρηματική αυτή επιβάρυνση δεν ήταν καθόλου ευκαταφρόνητη3, αν αναλογισθούμε τις πενιχρές αποδοχές του κάλφα σ' όλο το διάστημα της μαθητείας του, με αποτέλεσμα αρκετοί απ' αυτούς, που δεν ανήκαν σε συντεχνιακές οικογένειες, ν' αδυνατούν να καταβάλλουν το ποσό του τεστιριού στη συντεχνία με όλες τις γνωστές συνέπειες, Εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά η καλή διάθεση μερικών μαστόρων, οι οποίοι δανείζουν ολόκληρο ή ένα μέρος του ποσού στους νέους συναδέλφους τους για να μπορέσουν οι τελευταίοι να εκπληρώσουν την υποχρέωσή τους αυτή και στη συνέχεια ν' ασκήσουν ελεύθερα και αυτόνομα το επάγγελμα:

——————————————

1. Βλ. M. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 330.

2. Βλ. Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλιππουπόλεως Ιστορία, σ. 372.

3. Στη συντεχνία των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης ο νέος μάστορας επιβαρύνεται επιπλέον και με μια χρηματική προσφορά, "περκουζάρι", προς τον μάστορά του για να αποκτήσει την εγγραφή άδεια της συντεχνίας του· "και οψέποτες όταν εβγαίνη πασκαλής να δίνη και το περκουζάρι του μάστορά του όσο δεν το δωση να μην εβγαίνη". Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", ΑΘΛΓΘ 7 (1940-41), σ. 11.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/113.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

"επλήρωσε του μικρού κάλφα του δι' εξόφλησιν μαστοριάς γρ. 40"1. Ακόμη δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις, όπου αδυνατώντας και οι ίδιοι οι μάστορες να καλύψουν τα έξοδα προαγωγής των καλφάδων τους, εγγυώνται για την κανονική και εμπρόθεσμη καταβολή του τεστιριού τους στις προθεσμίες που έθετε η συντεχνία, ούτως ώστε, πληρώνοντας οι μέχρι τότε βοηθοί τους ένα μικρό ποσό προκαταβολικά, κατόρθωναν να έχουν την πολυπόθητη επαγγελματική άδεια στα χέρια τους: "ο Γιάγκος Μαρασλής Ντίπρηλης εγγυητής διά Γιώργι κάλφα του την μαστουργειά να πληρώση διορία 21 ημέρες γρ. 200 7βρίου 6 τεσλίμ2 101, 8βρίου 18 τεσλίμ 69,20-170,20, 9βρίου 22 τεσλίμ 29,20 γρ. 200"3.

Θα περίμενε λοιπόν κανείς μετά την απόκτηση της έγγραφης άδειας, ότι είχαν παραμεριστεί όλα τα προβλήματα και ο νέος μάστορας θα μπορούσε ν' ανοίξει καινούριο εργαστήρι με δική του ευθύνη. Όμως τη φυσιολογική και ομαλή αυτή πορεία λίγοι καλφάδες τη γνώριζαν. Οι περισσότεροι δεν διέθεταν τα απαραίτητα χρηματικά κεφάλαια για τον εξοπλισμό του εργαστηριού τους σε εμπόρευμα και εργαλεία, γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το εργατικό δυναμικό της επαγγελματικής αυτής βαθμίδας ήταν συνήθως αποκομμένο από τα μέσα παραγωγής. Μόνο στη βενετοκρατούμενη Κρήτη υποχρεώνεται ο μάστορας, και όχι πάντα, στο τέλος της μαθητείας να εξοπλίζει τον κάλφα με τα σύνεργα ενός "λαβορέντε"4.

Ένας από τους βασικούς ανασταλτικούς παράγοντες στην 

——————————————

1. Βλ. Αρχείον Μητροπόλεως Ιωαννίνων, κατάστιχο Π. Παπαφίλου, φ. 13r.

2. τεσλίμ = παράδοση (τουρκ. teslim).

3. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", ΑΘΛΓΘ 1 (1934-35), σ. 123.

4. Βλ. Κ. Μέρτζιος, "Σταχυολογήματα", ό.π., σ. 288-289. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στους μαρμαράδες της Τήνου, όπου ο νέος μάστορας "προικιζόταν" από το αφεντικό του με ένα κασελάκι ξύλινο που μέσα περιείχε τα εργαλεία της δουλειάς. Βλ. Αλ. Φλωράκης, Η λαϊκή λιθογλυπτική της Τήνου, Αθήνα 1981, σ. 87.

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/114.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

αυτοδύναμη ανέλιξη των μαθητευομένων ήταν οι περιορισμένες και ισχνές αμοιβές και στα δύο στάδια της εκπαίδευσης τους και οι οποίες τους αφαιρούσαν κάθε δυνατότητα αποταμίευσης. Η αδυναμία της συγκέντρωσης ενός ικανού χρηματικού κεφαλαίου βοηθούσε έξαλλου τα σχέδια των παλιών μαστόρων, που επιθυμούσαν να παρουσιάζονται οι νέοι συνάδελφοι τους και στο στάδιο αυτό οικονομικά εξαντλημένοι, ώστε ν' αναβάλλεται υποχρεωτικά το ξεκίνημα της αυτόνομης δουλειάς τους, ή στη χειρότερη περίπτωση, ν' αποδυναμώνεται η ανταγωνιστική τους δύναμη στην αγορά.

Έτσι, βλέπουμε ότι οι μπασκαλήδες της συντεχνίας των ραφτάδων της Ύδρας, που αδυνατούν ν' ανοίξουν δικό τους εργαστήρι, υποχρεώνονται να δουλεύουν υπεργολαβικά στους παλιούς μαστόρους, παραχωρώντας τους για την "δούλευσιν" αυτή, "οκτώ παράδες εις το κάθε γρόσι", δηλαδή το 1/5 της συνολικής αμοιβής τους1.

Άλλοι πάλι κάνουν υπομονή και μένουν μισθωτοί εργάτες ή δουλεύουν με το κομμάτι μέχρι να συγκεντρώσουν ένα σημαντικό κεφάλαιο για ν' ανοίξουν αργότερα δικό τους μαγαζί. Αποκαλυπτικό είναι ένα έγγραφο που βρίσκεται καταχωρημένο στο συμβολαιογραφικό κώδικα του νοτάριου Νικόλαου Καπέλλου στο Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας: 1655 μαγίου 14 [...] ο παρόν μάστρο θεοδορις Νικιτας τζανγγαρις σηνενφονισε μετα του παροντος μάστρο Λοϊζου Δοριανου τζανγγαρι και γαρ ο αυτος Δοριάνος υποσχεται να δουλεψι και καμι του αυτού μάστρο Θεοδορι διακοσια ζευγαρια παπουτζοπουλα ασπρα κε κακκινα [...] απο γαζετες2 δοδεκα το

——————————————

1. Βλ. Αντ. Λιγνός, Αρχείον Κοινότητος Ύδρας, τ. 6 (1818-1821), σ. 224.

2. γαζέττα = παλιό βενετικό χάλκινο νόμισμα, ισοδύναμο με δύο σολδία (βεν. gazèta). Επειδή με την καταβολή του κέρματος αυτού μπορούσε ν' αναγνώσει κάποιος τις διαταγές, σε χειρόγραφο τότε, της Ενετικής δημοκρατίας, που τοιχοκολλούνταν ως ειδησεογραφικά δελτία σε κεντρικά μέρη, επικράτησε να λέγονται Gazette. Το 1600 με τον τίτλο Gazetta ονομάστηκε η πρώτη εβδομαδιαία εφημερίδα στη Βενετία και η ονομασία αυτή καθιερώθηκε έτσι για όλες τις εφημερίδες.

Σελ. 114
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η μαθητεία στα επαγγέλματα (16ος-20ός αι.)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 95
    3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

    4. Σπάσιμο (διακοπή) συμφωνίας -Εγκατάλειψη των μαστόρων

    Συχνά οι δυσκολίες, που προαναφέραμε, ανάγκαζαν τους καλφάδες να εγκαταλείπουν τους μάστορες τους πριν τη δεσμευτική ημερομηνία, παρόλο που γνώριζαν ότι θα έχαναν την αμοιβή τους, που είχε προβλεφθεί για τη χρονιά εκείνη: "ο κάλφας οπού ήθελε φύγη από τον μάστοράν του προτού να τελειώση ο καιρός του, άνευ ευλογοφανούς αιτίας να χάνη την ρώγαν του εκείνης της χρονιάς"1.

    Ποιες όμως ήταν οι "ευλογοφανείς" αιτίες, τα αυταπόδεικτα στοιχεία, που θα επέτρεπαν δικαιολογημένα στο βοηθό να εγκαταλείψει πρόωρα τον βιοτέχνη η τον έμπορο κοντά στον οποίο εργαζόταν; Οι ελάχιστες και ανεπαρκείς ειδήσεις που μας παραδίδονται δεν μπορούν, ούτε χρονικά ούτε τοπικά, να μας διαφωτίσουν. Παρ' όλα αυτά δεν θα βρισκόμαστε και πολύ μακριά από την πραγματικότητα υποστηρίζοντας, ότι τα πιο πιθανά επιχειρήματα, που θα μπορούσε να επικαλεστεί ο κάλφας για να εγκαταλείψει πριν τον "συμβιβαστικό" καιρό τον μάστορά του, χωρίς συνέπειες και επιπτώσεις, ήταν: α) η απάνθρωπη συμπεριφορά του μάστορά του· β) η σωματική και ψυχική ανικανότητα του εκπαιδευτή του· γ) η αδικαιολόγητη καθυστέρηση των αποδοχών του ή η αυθαίρετη παρακράτησή τους και δ) οι σοβαροί οικογενειακοί λόγοι που θ' ανάγκαζαν τον κάλφα να σπάσει εσπευσμένα τη συμφωνία.

    Όταν όμως ο κάλφας εγκατέλειπε αδικαιολόγητα τον μάστορά του, εκτός από την απώλεια του μισθού του, αντιμετώπιζε μεγάλες και ανυπέρβλητες δυσκολίες στη σύναψη συμφωνίας με άλλο μάστορα, επειδή οι συντεχνίες είχαν θεσπίσει διάφορα μέτρα για την πρόληψη τέτοιων ενεργειών. Μια από τις πιο βασικές διατάξεις των συντεχνιακών κανονισμών αναφερόταν στην τιμωρία του συντεχνιακού μέλους, που προσλάμβανε στις υπηρεσίες του κάλφα,.

    ——————————————

    1. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 28.