Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 109-128 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/109.gif&w=600&h=915

διαφοροποιούνται. Το 1870 αντιστοιχούν 11 παιδιά γεωργών σε σύνολο 40 μαθητών (1/3,6) και έπειτα η σχέση αυτή διαφοροποιείται ανά δεκαετία ως εξής: 15/82 (1/5,5) το 1880, 33/128 (1/3,9) το 1890, 26/143 (1/5,5) το 1900, 19/145 (1/7,6) το 1910, 12/180 (1/15) το 1920 και 14/204 (1/14,7) το 1929.

Αξιοπρόσεκτο και πολυσήμαντο είναι το υψηλό ποσοστό 23,81% των μαθητών που είναι παιδιά γεωργών. Η λεπτομερής συσχέτιση του αριθμού των μαθητών-παιδιών των γεωργών με το σύνολο του μαθητικού δυναμικού επιβεβαιώνει και διευρύνει χρονικά το συμπέρασμα στο οποίο μας οδήγησαν ήδη τα γραφήματα 50 και 51: στη συνάρτηση του χρόνου το ποσοστό των παιδιών των γεωργών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού του Ελληνικού Σχολείου αυξάνεται σταθερά και θεαματικά. Το 1870 αντιστοιχεί 1 παιδί γεωργού σε σύνολο 40 μαθητών και ακολούθως η σχέση ανά δεκαετία διαμορφώνεται ως εξής: 6/82 (1/13,7) το 1880, 26/128 (1/4,9) το 1890, 17/143 (1/8,4) το 1900, 29/145 (1/5) το 1910, 44/180 (1/4) το 1920 και 34/204 (1/6) το 1929. Εξηγήσαμε ήδη ότι αυτό το εύρημα είναι συμβατό με το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά: πιστοποιεί ότι και στη Λευκάδα, κατά τη χρονική περίοδο που εξετάζουμε, είναι έντονη η τάση τα παιδιά των μικροϊδιοκτητών-μικροκαλλιεργητών να επιχειρήσουν την «αγροτική έξοδο» μέσω της φοίτησής τους στη μέση εκπαίδευση και, κυρίως, μέσω του πρώτου κύκλου της - αλλά το φαινόμενο δεν έχει την ίδια τάση στη συνάρτηση του χρόνου.

Αξιοπρόσεκτο είναι και το ποσοστό των μαθητών που είναι παιδιά κληρικών, γεγονός που αποδεικνύει ότι η κοινωνική αυτή ομάδα έχει ικανοποιητική παρουσία και στον πρώτο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για τα παιδιά των εκπαιδευτικών. Τα ποσοστά των παιδιών των ομάδων αυτών επί του μαθητικού πληθυσμού είναι πολύ υψηλότερα από τα ποσοστά των ομάδων αυτών επί του συνολικού πληθυσμού της νήσου.

5. Σύγκριση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών (και των δύο φύλων

αδιακρίτως) του Ελληνικού Σχολείου και των μαθητών του Γυμνασίου

Λευκάδος

Πρέπει κατ' αρχάς να διευκρινίσουμε ότι η σύγκριση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών των δύο σχολείων αφορά τη χρονική περίοδο μετά την Ένωση (1866-1929), οπότε συνυπάρχουν το Ελληνικό Σχολείο με το τετρατάξιο Γυμνάσιο, διότι σύγκριση νοείται μόνο όταν υπάρχουν παράλληλα και οι δύο τύποι σχολείων της μέσης εκπαίδευσης και όχι μόνο ο ένας, όπως συμβαίνει στην εποχή του Ιονίου Κράτους. Τα συγκρινόμενα στοιχεία απεικονίζονται στα γραφήματα 49 για το Ελληνικό Σχολείο και 47 για το Γυμνάσιο.

Η σύγκριση είναι πολύ ενδιαφέρουσα, γιατί δείχνει από μια άλλη, πιο σφαιρική οπτική τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική προέλευση των μαθητών και στη δυνατότητα πρόσβασής τους στο δίκτυο της δευτεροβάθμιας εκ-

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/110.gif&w=600&h=915

εκπαίδευσης. Συγκεκριμένα, μπορεί να δείξει ποια επαγγελματικά-κοινωνικά στρώματα έχουν περισσότερες δυνατότητες-πιθανότητες να προχωρήσουν πέραν του Ελληνικού Σχολείου στο Γυμνάσιο και ποια λιγότερες. Το πέρασμα από τον έναν κύκλο στον άλλον δεν είναι εύκολο και αυτή η δυσκολία οφείλεται σε πολλούς λόγους:

- Πρώτον, στη δυσκολία μετακίνησης, η οποία στην ουσία είναι μια δυσκολία οικονομικής φύσης: Γυμνάσια υπάρχουν μόνο στις πρωτεύουσες των νομών και, επομένως, τα έξοδα για το μαθητή του Γυμνασίου που δεν είναι μόνιμος κάτοικος της πρωτεύουσας είναι πολύ περισσότερα από τα έξοδα του μαθητή του Ελληνικού Σχολείου, γιατί ο τελευταίος έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να φοιτήσει σε σχολείο του τόπου κατοικίας του ή κοντά σε αυτόν. Και τα έξοδα αυτά είναι δυσβάστακτα για τα ασθενέστερα οικονομικώς στρώματα. Στην περίπτωσή μας αυτή η δυσκολία δεν ισχύει, γιατί και τα δύο συγκρινόμενα σχολεία βρίσκονται στην πόλη της Λευκάδας.

- Δεύτερον, στη διαπιστωμένη -και ερμηνεύσιμη κοινωνικά και οικονομικά- ανάγκη των ελληνικών οικογενειών της εποχής να κρατήσουν τα άρρενα παιδιά τους κοντά τους, για να τα εντάξουν στην παραγωγική διαδικασία της οικογένειας, δίνοντάς τους συμπληρωματικούς επαγγελματικούς ρόλους και ετοιμάζοντάς τα για την ανάληψη της αρχηγίας του δικού τους νοικοκυριού. Είναι αυτονόητο ότι η ανάγκη αυτή εμφιλοχωρούσε, κυρίως, στα αγροτικά στρώματα και στους μικροεπαγγελματίες. Και για μεν την απουσία των τριών ετών του Ελληνικού Σχολείου υπήρχε μια δυνατότητα ανοχής, που τη δημιουργούσε και τη στήριζε η προσδοκία των επαγγελματικών ωφελημάτων του μαθητή από τα επαγγελματικά και κοινωνικά διαπιστευτήρια που του εξασφάλιζε ο τίτλος του Ελληνικού Σχολείου. Για τα επόμενα τέσσερα χρόνια του Γυμνασίου όμως η δυνατότητα των στρωμάτων αυτών περιοριζόταν αισθητά.

Παράλληλα, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ποιες επαγγελματικές προοπτικές ανοίγονταν για τους αποφοίτους του κάθε τύπου σχολείου και τις προσδοκίες περί της μελλοντικής επαγγελματικής τους πορείας. Το απολυτήριο του Ελληνικού Σχολείου παρείχε στον κάτοχό του πολύ μεγάλες πιθανότητες για την κατάληψη υπαλληλικής θέσης στο δημόσιο τομέα, αλλά και ισχυρό κοινωνικό γόητρο σε μια κοινωνία στην οποία πλειοψηφούσαν οι αναλφάβητοι. Το απολυτήριο του Γυμνασίου επέτρεπε στον κάτοχό του να έχει τις ίδιες δυνατότητες σε μεγαλύτερο βαθμό αλλά και το εισιτήριο για το Πανεπιστήμιο, οι απόφοιτοι του οποίου βαθμιαία συγκροτούσαν την επαγγελματική και πολιτική ελίτ της ελληνικής κοινωνίας. Και το κοινωνικό status των ατόμων καθορίζει σε μεγάλο βαθμό ποιες από τις προοπτικές αυτές είναι συμβατές με τις δικές τους δυνατότητες και φιλοδοξίες.

Οι παρακάτω διαπιστώσεις εξάγονται από τη σύγκριση των δύο γραφημάτων 49 για το Ελληνικό Σχολείο και 47 για το Γυμνάσιο. Συγχρόνως, στο

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/111.gif&w=600&h=915

γράφημα 52 παρακολουθούμε τα συγκεντρωτικά ποσοστά των παιδιών των διαφόρων επαγγελματικών ομάδων που φοίτησαν στο Γυμνάσιο και στο Ελληνικό Σχολείο:

Αίσθηση προκαλεί η ραγδαία αύξηση του ποσοστού των ορφανών μαθητών στο Γυμνάσιο, η οποία φθάνει σχεδόν το 50% έναντι της αντίστοιχης στο Ελληνικό.186 Το συγκεντρωτικό ποσοστό των ορφανών και των δύο σχολείων είναι 12,7%. Είναι φανερό ότι τα στοιχεία αποτυπώνουν αυτό που μας είναι γνωστό από άλλες πηγές: στις κοινωνίες αυτές -στις κοινωνίες του 19ου αιώναπροϊούσης της ηλικίας, η θνησιμότητα των ανθρώπων αυξάνεται θεαματικά, δηλαδή ο μέσος όρος ζωής είναι μικρός. Και στην περίπτωση της Λευκάδας, και ειδικά της πόλης, την κατάσταση επιδεινώνουν εγχώριοι δυσμενείς παράγοντες: το κλίμα, η έλλειψη καθαριότητας και οι ανθυγιεινές κατοικίες.187

Τα ποσοστά των παιδιών των ασθενέστερων επαγγελματικών-κοινωνικών ομάδων είναι πολύ υψηλότερα στο Ελληνικό Σχολείο, ενώ πέφτουν εντυπωσιακά στο Γυμνάσιο. Συγκεκριμένα:

- Το ποσοστό των παιδιών των γεωργών υφίσταται θεαματική μείωση: από 23,81% πέφτει στο 16,97% - μια πτώση της τάξης των επτά μονάδων.

- Ακόμα μεγαλύτερη είναι η ποσοστιαία πτώση των παιδιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών: από 17,14% σε 9,46% - μια μείωση της τάξης των οκτώ μονάδων, δηλαδή οι δυσκολίες αυτού του στρώματος για την πρόσβαση στο Γυμνάσιο αποδεικνύονται μεγαλύτερες από τις δυσκολίες των γεωργών.

- Μηδενίζεται σχεδόν το ποσοστό των παιδιών των εργατών-ναυτών: από 2,16% πέφτει στο 0,82%. Στο ίδιο συμπέρασμα οδηγεί και η εξέταση των απόλυτων αριθμητικών δεδομένων: 44 γονέων μαθητών του Ελληνικού Σχολείου (1866-1929) αναγράφεται ως επάγγελμα το «εργατικός» ή «εργάτης» και 33 το «ναυτικός» ή «ναύτης» έναντι 6 και 8 του Γυμνασίου (1829-1929).

Την αιτία της πτώσης των ποσοστών αυτών των επαγγελματικών-κοινωνικών στρωμάτων την έχουμε ήδη επισημάνει: τα παιδιά τους για συγκεκριμένους οικονομικούς και κοινωνικούς λόγους έχουν πολύ λιγότερες δυνατότητες να συνεχίσουν τις σπουδές τους στο Γυμνάσιο. Και στην περίπτωση της Λευκάδας είναι αυταπόδεικτο ότι τη μείωση δεν την προκαλεί η δυσκολία της μετακίνησης, αλλά οι περιορισμένες οικονομικές αντοχές των οικογενειών τους και οι μικρότερου βεληνεκούς επαγγελματικές προσδοκίες των στρωμάτων αυτών για την επαγγελματική πορεία των παιδιών τους μετά την έξοδό τους από τα δικά τους επαγγελματικά όρια: ο τίτλος του Ελληνικού Σχολείου ικανοποιεί σε μεγάλο βαθμό τις φιλοδοξίες για κοινωνική και επαγγελματική ανέ-

186. Τα ποσοστά αυτά δεν αποτυπώνονται στα γραφήματα.

187. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. υποσημείωση 181.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/112.gif&w=600&h=915

ανέλιξη των παιδιών αυτής της επαγγελματικής τάξης μέσα σε μια κοινωνία και ένα κράτος όπου ο τίτλος αυτός αποτελεί σημαντικό τυπικό και ουσιαστικό προσόν για την κατάληψη, ακόμα και υψηλών, θέσεων στο δημόσιο τομέα.

Δίπλα στην πτώση των ποσοστών των ασθενέστερων στρωμάτων παρατηρείται θεαματική αύξηση του ποσοστού των ισχυροτέρων. Συγκεκριμένα:

- Οι κτηματίες ανεβαίνουν θεαματικά κατά 7 περίπου εκατοστιαίες μονάδες, καθώς από το 16,60% στο Ελληνικό Σχολείο φθάνουν στο 23,77% στο Γυμνάσιο.

- Οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες από 7,77% στο Ελληνικό Σχολείο φθάνουν στο 10,44% στο Γυμνάσιο - μια αύξηση της τάξης των τριών περίπου μονάδων.

- Οι εκπαιδευτικοί σημειώνουν αύξηση σχεδόν τρεις εκατοστιαίες μονάδες.

- Οι έμποροι σημειώνουν μια αύξηση κατά μία περίπου εκατοστιαία μονάδα.

- Οι υπάλληλοι σημειώνουν μια μικρή αύξηση - μία μονάδα περίπου. Και αν προσθέσουμε και το ποσοστό των εκπαιδευτικών οι οποίοι ανήκουν σε αυτό το επαγγελματικό στρώμα, η αύξηση γίνεται μεγαλύτερη.

Η ερμηνεία και για τα συμπεράσματα αυτά έχει ήδη δοθεί: τα ισχυρότερα, από οικονομική και κοινωνική άποψη, επαγγελματικά-κοινωνικά στρώματα έχουν καλύτερη πρόσβαση στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης, ο οποίος οδηγεί και στα πιο «προνομιούχα» επαγγέλματα, γιατί και καλύτερες οικονομικές δυνατότητες έχουν και το βεληνεκές των φιλοδοξιών τους -όπως διαμορφώνονται από τις συλλογικές νοοτροπίες και τα κοινωνικά στερεότυπαείναι μεγαλύτερο: το απολυτήριο του Γυμνασίου και από μόνο του έχει μεγάλο συμβολικό και ουσιαστικό βάρος για την κοινωνική και επαγγελματική καταξίωση του κατόχου του, αλλά αποτελεί και το απαραίτητο προσόν για την είσοδο στο Πανεπιστήμιο, το φορέα που χορηγεί τους τίτλους για την είσοδο στο χώρο των προνομιούχων οικονομικά και κοινωνικά επαγγελματικών ελίτ, οι οποίες διαμορφώνονται καθώς η ελληνική κοινωνία βαδίζει, με τους δικούς της ρυθμούς, στο δρόμο της αστικοποίησης και συγκροτούν την ιθύνουσα τάξη της ελληνικής κοινωνίας. Το παράδειγμα της Λευκάδας αυτό δείχνει.

Στο γράφημα 52 βλέπουμε τα συγκεντρωτικά ποσοστά των παιδιών των διαφόρων επαγγελματικών κατηγοριών όλων των σχολείων μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας στη διαχρονία 1829-1929. Τα ποσοστά παραλλάζουν και το εύρος των μεταξύ τους διαφοροποιήσεων μετριάζεται, αλλά τα βασικά συμπεράσματα, που μας προέκυψαν από τις επί μέρους εξονυχιστικές αναλύσεις, δεν υφίστανται άξιες λόγου τροποιήσεις: τα παιδιά των κτηματιών, σε αντίθεση με το πολλάκις μνημονευθέν σχήμα του Τσουκαλά, αποτελούν το 20% του μαθητικού πληθυσμού και το συνολικό ποσοστό των ισχυρότερων επαγγελματικών κοινωνικών στρωμάτων υπερβαίνει το 60%.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/113.gif&w=600&h=915

6. Κοινωνική προέλευση και φύλο των μαθητών

Στα προηγούμενα κεφάλαια εξετάσαμε την κοινωνική προέλευση των μαθητών ανεξαρτήτως φύλου. Στο κεφάλαιο αυτό θα την εξετάσουμε εισάγοντας και την παράμετρο του φύλου και φωτίζοντας, κυρίως, τις όψεις εκείνες που αφορούν τη φοίτηση των θηλέων. Προηγουμένως όμως θα δώσουμε λίγα βασικά στοιχεία για τη δυνατότητα πρόσβασης των θηλέων στο σχολικό δίκτυο της μέσης εκπαίδευσης, τα οποία αντλούμε από το βιβλίο της Σιδηρούλας ΖιώγουΚαραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893):

- Η δημόσια μέση εκπαίδευση (τα Ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια), όπως οργανώθηκε με το διάταγμα του 1836, ήταν προορισμένη αποκλειστικά για τους άρρενες. Πουθενά δεν γίνεται αναφορά για «μαθήτριες» παρά μόνο για «μαθητές».188

- Μέχρι την τελευταία δεκαετία του αιώνα δευτεροβάθμια εκπαίδευση στα κορίτσια παρέχουν μόνο τα αμιγώς ιδιωτικά σχολεία (τα ονομαζόμενα «Ανώτερα Παρθεναγωγεία»), το Αρσάκειο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (που επιχορηγείται από την Πολιτεία) και το δημοσυντήρητο «Ανώτερο Παρθεναγωγείο» της Ερμούπολης.189

- Είναι χαρακτηριστικό ότι σε επίσημο στατιστικό πίνακα του Υπουργείου Παιδείας το 1853 τα σχολεία της χώρας κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες: η πρώτη περιλαμβάνει το Πανεπιστήμιο, τα Γυμνάσια και τα Ελληνικά Σχολεία των αγοριών, η δεύτερη, με τίτλο «Δημοτική Εκπαίδευσις», περιλαμβάνει τα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών και το Διδασκαλείο, και η τρίτη, με τίτλο «Εκπαίδευσις του θήλεος γένους», περιλαμβάνει το Αρσάκειο και τα «δημοσυντήρητα» και «ιδιοσυντήρητα» σχολεία των κοριτσιών.190 Δηλαδή, η Πολιτεία ομολογεί ότι η εκπαίδευση των θηλέων -δημοτική και μέση- αποτελεί τμήμα εντελώς ξεχωριστό από τον επίσημο κορμό της ελληνικής εκπαίδευσης.

- Τα Παρθεναγωγεία αναγνωρίζονται ως σχολεία μέσης εκπαίδευσης, αντίστοιχα με τα Ελληνικά Σχολεία, από το τέλος της δεκαετίας του 1850: «Παρθεναγωγεία ιδιωτικά μέσης εκπαιδεύσεως» ονομάζει στατιστικός πίνακας του Υπουργείου Παιδείας το 1858 τα σχετικά ιδιωτικά σχολεία. Μέχρι τότε ήταν σχολεία δημοτικής εκπαίδευσης. Αλλά και μετά την «αναγνώρισή» τους, η ποιότητά τους σε σύγκριση προς τα Ελληνικά Σχολεία των αγοριών είναι χαμηλή.191

188. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1986, σ. 69.

189. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 228-9 και 241-2.

190. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 125.

191. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 125-8.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/114.gif&w=600&h=915

Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας

1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος Για να δείξουμε τη σχέση των μαθητών και των μαθητριών στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, παραθέτουμε πρώτα δύο πίνακες:

0 πρώτος καταγράφει, με κριτήριο κατάταξης το «επάγγελμα πατρός», τον αριθμό των φυσικών προσώπων, αρρένων και θηλέων χωριστά, που φοίτησαν στο Γυμνάσιο Λευκάδος κατά το χρονικό διάστημα 1866-1929. Πρέπει εδώ να σημειώσουμε ότι οι πρώτες εγγραφές θηλέων στο Γυμνάσιο απαντούν το σχολικό έτος 1901-02. Οι μαθητές και οι μαθήτριες καταγράφονται ανεξαρτήτως αν περάτωσαν τις σπουδές τους ή φοίτησαν μόνο για κάποιο διάστημα, ή απλώς και μόνο γράφτηκαν στο σχολείο χωρίς να φοιτήσουν ποτέ. Τα ποσοστά στις δύο τελευταίες γραμμές του πίνακα δείχνουν την επί τοις % αναλογία μεταξύ αρρένων και θηλέων μαθητών στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας.

Ο δεύτερος κινείται στην ίδια ακριβώς λογική, αλλά καταγράφει όχι τον πραγματικό αριθμό των μαθητών αλλά το άθροισμα των ετήσιων εγγραφών των αρρένων και των θηλέων των επαγγελματικών ομάδων. Το άθροισμα αυτό δεν ισούται με το τετραπλάσιο (όσες είναι και οι τάξεις του Γυμνασίου) του αριθμού των προσώπων που φοίτησαν - και δεν ισούται γιατί άλλων (λόγω απόρριψης κ.λπ.) η φοίτηση υπερβαίνει τα τέσσερα σχολικά έτη και άλλων (λόγω εγκατάλειψης, μετεγγραφής κ.λπ.) είναι μικρότερη των τεσσάρων ετών. Επομένως, ο δεύτερος πίνακας αποτυπώνει καλύτερα την εκπαιδευτική πραγματικότητα.

Η σύνταξη δύο πινάκων με παρεμφερή δεδομένα (αριθμός φυσικών προσώπων και άθροισμα ετήσιων εγγραφών) έγινε για να είναι ασφαλέστερα τα συμπεράσματα που θα εξαχθούν από τη μελέτη τους, από τη στιγμή μάλιστα που υπάρχουν και ορισμένες αμφιβολίες για την ακριβή αναγραφή του επαγγέλματος στα κατάστιχα και άλλες δυσκολίες, τις οποίες αναφέραμε στην αρχή του παρόντος κεφαλαίου.

Στους πίνακες αυτούς ο κεντρικός άξονας είναι η σύγκριση της απόλυτης τιμής των ποσοστών των αρρένων και των θηλέων μέσα σε κάθε επαγγελματική ομάδα. Επίσης, οι ορφανοί δεν αφαιρέθηκαν, αλλά εμφανίζονται στους πίνακες σαν να αποτελούσαν κανονική επαγγελματική κατηγορία. Έτσι, και το μέγεθος της θνησιμότητας φαίνεται και η σειρά κατάταξης των επαγγελματικών ομάδων δεν μεταβάλλεται.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/115.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε αριθμούς φυσικών προσώπων)

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε αριθμούς φυσικών προσώπων)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολο

Άρρενες

253

153

289

80

203

129

82

324

188

11

1.712

Θήλεις

27

18

2

8

36

18

4

5

30

3

151

Σύνολο

280

171

291

88

239

147

86

329

218

14

1.863

Άρρενες

84,08%

89,47%

99,31%

90,91%

84,94%

87,76%

95,35%

98,48%

86,11%

78,57%

91,90%

Θήλεις

15,92%

10,53%

0,69%

9,09%

15,06%

12,24%

4,65%

1,52%

13,89%)

21,42%

8,10%

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων απαντούν το 1901-02.

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων απαντούν το 1901-02.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολο

Άρρενες

763

388

702

226

562

333

219

979

391

27

4.590

Θήλεις

88

47

5

19

99

61

11

11

78

7

426

Σύνολο

851

435

707

245

661

394

230

990

469

34

5.016

Άρρενες

89,66%

89,2%

99,29%

92,24%

85,02%

84,52%

95,22%

98,89%

83,37%

79,41%

91,50%

Θήλεις

10,34%

10,8%

0,71%

7,76%

14,98%

15,48%

4,78%

1,11%

16,63%

20,59%

8,50%

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων απαντούν το 1901-02.

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων απαντούν το 1901-02.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/116.gif&w=600&h=915

Οι πίνακες μας οδηγούν στις εξής διαπιστώσεις, η βασιμότητα των οποίων προϋποθέτει192 ότι, στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινωνίας, υπάρχει μια σχετική ισορροπία ανάμεσα στον αριθμό των αρρένων και στον αριθμό των θηλέων τέκνων κάθε επαγγελματικής κατηγορίας και δεν παρουσιάζονται θεαματικές αριθμητικές αποκλίσεις υπέρ των μεν ή των δε:

Η σειρά των επαγγελματικών ομάδων, με κριτήριο κατάταξης το υψηλότερο ποσοστό θηλέων, στον πρώτο πίνακα είναι: εργάτες, έμποροι, υπάλληλοι, κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, εκπαιδευτικοί, κληρικοί, κτηματίες και γεωργοί. Ίδια περίπου σειρά τούς δίνει και ο δεύτερος πίνακας, με τη διαφορά ότι εδώ γίνεται εναλλαγή τους στις θέσεις 2-4: τις καταλαμβάνουν κατά σειρά οι υπάλληλοι, οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι έμποροι. Οι διαφορές όμως των ποσοστών αυτών των επαγγελματικών ομάδων στους δύο πίνακες είναι τόσο μικρές, που κινούνται στα όρια του στατιστικού λάθους. Επομένως, τα ποσοστά των πινάκων αποτελούν μια αξιόπιστη βάση δεδομένων για να βγάλει κανείς συμπεράσματα ή να διατυπώσει υποθέσεις εργασίας. Η προαναφερόμενη κατάταξη φαίνεται στις δύο στήλες του επόμενου πίνακα:

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Κατάταξη των επαγγελματικών ομάδων με βάση τα ποσοστά των μαθητριών τους (σε πραγματικούς αριθμούς και σε ετήσιες εγγραφές)

α.α.

α.

α.α.

β·

Με βάση τον πραγματικό αριθμό

Με βάση τις ετήσιες εγγραφές

των μαθητριών

των μαθητριών

1

Εργάτες

1

Εργάτες

2

Έμποροι

2

Υπάλληλοι

3

Υπάλληλοι

3

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

4

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

4

Έμποροι

5

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

5

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

6

Εκπαιδευτικοί

6

Εκπαιδευτικοί

7

Κληρικοί

7

Κληρικοί

8

Κτηματίες

8

Κτηματίες

9

Γεωργοί

9

Γεωργοί

192. Η κοινή εμπειρία διδάσκει ότι αυτή η προϋπόθεση ισχύει πάντα στο πλαίσιο μεγάλων κοινωνικών συνόλων. Γεννιέται όμως ένας εύλογος προβληματισμός αν ισχύει πάντοτε στο πλαίσιο πολύ μικρών κοινωνικών ομάδων, όπως οι κληρικοί ή οι εκπαιδευτικοί της Λευκάδας. Αν δεν ισχύει αυτή η προϋπόθεση, τότε τα συμπεράσματα για τα ποσοστά

192. Η κοινή εμπειρία διδάσκει ότι αυτή η προϋπόθεση ισχύει πάντα στο πλαίσιο μεγάλων κοινωνικών συνόλων. Γεννιέται όμως ένας εύλογος προβληματισμός αν ισχύει πάντοτε στο πλαίσιο πολύ μικρών κοινωνικών ομάδων, όπως οι κληρικοί ή οι εκπαιδευτικοί της Λευκάδας. Αν δεν ισχύει αυτή η προϋπόθεση, τότε τα συμπεράσματα για τα ποσοστά

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/117.gif&w=600&h=915

Προκύπτει, επομένως, σαφώς ότι, με κριτήριο την αριθμητική σχέση αρρένων και θηλέων μέσα σε κάθε επαγγελματική ομάδα, το ευνοϊκότερο για τα θήλεα ποσοστό απαντά στους εργάτες-ναύτες και ακολουθούν οι έμποροι, οι υπάλληλοι, οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες.

Τα ποσοστά των κοριτσιών στις ομάδες των κτηματιών και, πιο πολύ, των γεωργών είναι απογοητευτικά.

Τα ποσοστά των κοριτσιών των εκπαιδευτικών βρίσκονται συγκριτικά σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο: πολύ ανώτερα από τα αντίστοιχα ποσοστά των γεωργών και των κτηματιών, αλλά απέχουν αρκετά από τα ποσοστά των εμπόρων, των υπαλλήλων, των ΚΕΕ και των ΑΕΕ.

Τα ποσοστά των κοριτσιών των κληρικών είναι χαμηλά: υστερούν όλων των άλλων και υπερέχουν μόνο των ποσοστών των κτηματιών και των γεωργών.

Οι ερμηνείες που πρέπει να δοθούν στις διαπιστώσεις αυτές, για το χώρο της Λευκάδας193 πάντα, είναι οι παρακάτω:

Οι πίνακες δείχνουν ότι τα κορίτσια των εργατών και των ναυτών έχουν το υψηλότερο ποσοστό φοίτησης στο Γυμνάσιο από τα κορίτσια των άλλων επαγγελματικών ομάδων. Νομίζω ότι εδώ τα δεδομένα μάς οδηγούν σε λανθασμένη εκτίμηση. Και αυτό συμβαίνει γιατί το δείγμα είναι πολύ μικρό και δεν προσφέρεται για εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων: σε απόλυτες αριθμητικές τιμές μόλις 14 καταγράφονται, στο διάστημα 1829-1929, ως γόνοι εργατών και ναυτών, εκ των οποίων οι 3 είναι κορίτσια - ποσοστό 21,42%. Τα δύο κορίτσια είναι τέκνα εργατών και η τρίτη κόρη ναυτικού από την Ιθάκη. Τα δύο κορίτσια των εργατών φοίτησαν το μεν πρώτο τη διετία 1921-22, το δε άλλο την τριετία 1926-29, δηλαδή μέχρι τη δεκαετία του 1920 ούτε ένα κορίτσι, κόρη εργάτη, δεν είχε γραφεί καν στο Γυμνάσιο. Το τρίτο κορίτσι, η κόρη του ναυτικού από την Ιθάκη, φοίτησε τη διετία 1920-22.

Οι αιτίες των υψηλών ποσοστών των θηλέων των οποίων ο πατέρας είναι έμπορος ή υπάλληλος πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να αναζητηθούν σε τέσσερα επίπεδα ταυτόχρονα:

των αρρένων και θηλέων μαθητών στο πλαίσιο κάθε επαγγελματικής ομάδας δέχονται πλήγμα στην αξιοπιστία τους. Με πιο απλά λόγια: αν στη Λευκάδα σε μια δεδομένη χρονική στιγμή υπάρχουν 20 οικογένειες κληρικών, εκ των οποίων οι 15 έχουν θήλεα τέκνα στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τότε τα μαθητικά ποσοστά των θηλέων της ομάδας αναπόφευκτα θα ενισχυθούν έναντι των αρρένων - και θα είναι πολύ διαφορετικά απ' ό,τι θα ήταν, αν ο αριθμός των αρρένων και θηλέων τέκνων της ομάδας ήταν ο αυτός περίπου.

193. Το αν οι ερμηνείες αυτές, που αφορούν αφετηριακά την περίπτωση της Λευκάδας, εντάσσονται σε ένα ευρύτερα ισχύον πλέγμα αιτιών είναι θέμα προς διερεύνηση.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/118.gif&w=600&h=915

α) Στο πεδίο των αντιλήψεων και των νοοτροπιών: οι επαγγελματικές αυτές ομάδες ανήκουν στα αστικά στρώματα, τα οποία ήταν και είναι φορείς αντιλήψεων πιο φιλελεύθερων σε σχέση με τα αγροτικά στρώματα, δηλαδή τους κτηματίες και τους γεωργούς. Οι αντιλήψεις αυτές μετριάζουν την ισχύ των κατεστημένων προκαταλήψεων για τη θέση της γυναίκας και την επαγγελματική της προοπτική - προκαταλήψεων δυσμενέστατων για τη γυναίκα, οι οποίες κυριαρχούν στην ελληνική κοινωνία στη διαχρονία 18291929 και που η δραστικότητά τους βέβαια μειώνεται με την πάροδο του χρόνου. Είναι αυτονόητο ότι η εκτίμησή μας αυτή σκιαγραφεί το μέσο όρο των αντιλήψεων και των νοοτροπιών των συγκεκριμένων επαγγελματικών ομάδων της Λευκάδας στη διαχρονία 1829-1929 και δεν σημαίνει ότι αυτές παραμένουν αναλλοίωτες σε αυτό το χρονικό διάστημα.

β) Στο οικονομικό επίπεδο: οι επαγγελματικές αυτές ομάδες βρίσκονται σε καλύτερη οικονομική κατάσταση από άλλες πολυπληθείς, π.χ., τους γεωργούς. Ειδικότερα στην ομάδα των εμπόρων, οποιοδήποτε εύρος και να δώσουμε στον όρο, περιλαμβάνονται τα πιο εύρωστα και δυναμικά στοιχεία της λευκαδίτικης κοινωνίας, η ισχύς των οποίων αυξάνει με το πέρασμα του χρόνου, όπως μπορεί εύκολα να διαπιστωθεί από μια πρόχειρη ανάγνωση του «Συνοπτικού διαγράμματος της δομής της κοινωνίας της Λευκάδος 1830-1930», που επιχειρήσαμε ανωτέρω. Και πρέπει εδώ να προσθέσουμε ότι η οικονομική επιβάρυνση τους από τη φοίτηση των παιδιών τους (όχι μόνο των θηλέων αλλά και των αρρένων) ελαχιστοποιείται από το γεγονός ότι οι συντριπτικά περισσότεροι διαμένουν στην πόλη.

γ) Το ότι διαμένουν στην πόλη συντελεί πολύ στο να καμφθούν και οι ισχυρές ηθικές αναστολές για τη φοίτηση των κοριτσιών τους στο Γυμνάσιο, αναστολές οι οποίες βρίσκονται στον πυρήνα των προκαταλήψεων για τις οποίες αναφερθήκαμε στην ανωτέρω περίπτωση α: τα κορίτσια δεν κινδυνεύουν «ηθικώς», γιατί βρίσκονται μέσα στα χέρια της οικογένειας.

δ) Η επιθυμία που διακατέχει τα στρώματα αυτά για κοινωνική και επαγγελματική άνοδο των παιδιών τους είναι τόσο έντονη, που, συνδυαστικά με τις ανωτέρω αιτίες, δεν περιορίζεται μόνο στα αγόρια, αλλά ένα μέρος της κατευθύνεται και στα κορίτσια.

Το υψηλό ποσοστό των θηλέων των οποίων ο πατέρας είναι κατώτερος ελεύθερος επαγγελματίας πρέπει να αποδοθεί στην τρίτη και τέταρτη αιτία που αναφέραμε για τα παιδιά των εμπόρων και των υπαλλήλων, δηλαδή στην παράκαμψη των ηθικών αναστολών τους, λόγω του τόπου διαμονής τους, και στην έντονη επιθυμία τους για κοινωνική εξέλιξη των παιδιών τους. Πρέπει να προσθέσουμε και τον οικονομικό παράγοντα: τα έξοδα είναι λιγότερα, γιατί τα παιδιά διαμένουν μαζί με τις οικογένειές τους. Η ερμηνεία που προτείνουμε βέβαια πιθανόν να πάσχει σε ένα σημείο: προϋποθέτει

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/119.gif&w=600&h=915

θέτει ότι η πλειοψηφία των μελών αυτής της επαγγελματικής ομάδας μένει στην πόλη. Δεν έχουμε κάνει όμως αυτή τη διασταύρωση των στοιχείων, ούτως ώστε η προϋπόθεση που θέσαμε να είναι τεκμηριωμένη - γιατί τα στοιχεία του τόπου καταγωγής των Λευκαδίων μαθητών δεν τηρούνται ακριβώς στα κατάστιχα του Αρχείου.194 Η εμπειρική γνώση όμως του χώρου της Λευκάδας, τα ονοματεπώνυμα των γονέων και τα, έστω, ελλιπή στοιχεία για τον τόπο καταγωγής τους πείθουν ότι, όντως, το μεγάλο ποσοστό των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών είναι κάτοικοι της πόλης.

Το σχετικά υψηλό ποσοστό των κοριτσιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών πρέπει, κατά τη γνώμη μας, να αποδοθεί στις ίδιες αιτίες που επικαλεστήκαμε για τα κορίτσια των εμπόρων και των υπαλλήλων. Παραμένει, εν τούτοις, ένα ανερμήνευτο υπόλοιπο: γιατί το ποσοστό των θηλέων της ομάδας αυτής, μιας ομάδας που αποτελεί το σκληρό πυρήνα της τότε λευκαδίτικης αστικής τάξης, κυμαίνεται μόνο ανάμεσα στο 10% και στο 11%, τη στιγμή που τα αντίστοιχα ποσοστά των εμπόρων, των υπαλλήλων και των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών είναι αρκετά υψηλότερα;

Το ποσοστό των κοριτσιών των εκπαιδευτικών, που κυμαίνεται γύρω από το συγκριτικά υψηλό 8-9%, λογικά πρέπει να αποδοθεί στους ίδιους λόγους που επικαλεστήκαμε για τα παιδιά των υπαλλήλων, στο επαγγελματικό στρώμα των οποίων ανήκουν και οι εκπαιδευτικοί. Υπάρχει, πάντως, μια εμφανής απόκλιση ανάμεσα στο γενικό ποσοστό των υπαλλήλων και στο επί μέρους ποσοστό των εκπαιδευτικών, η οποία είναι δύσκολο να ερμηνευτεί: είναι πολύ καλύτερο το ποσοστό των κοριτσιών των υπαλλήλων (που κυμαίνεται ανάμεσα στο 13,89% και στο 16,63%) από το ποσοστό των κοριτσιών των εκπαιδευτικών (που κυμαίνεται ανάμεσα στο 9,09% και στο 7,76%).

Το χαμηλό ποσοστό των κοριτσιών των κληρικών έναντι του αντίστοιχου των αρρένων σηματοδοτεί μια εμφανή συντηρικότητα της ομάδας αυτής στο θέμα της φοίτησης των θηλέων στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Το ποσοστό των κοριτσιών των κτηματιών είναι πάρα πολύ μικρό και, αντίστοιχα, απόλυτη η κυριαρχία των αρρένων τέκνων τους. Αυτή η απουσία σχεδόν των κοριτσιών τους από το Γυμνάσιο είναι βέβαιο ότι οφείλεται στο συντηρητισμό της νοοτροπίας και των ηθικών αντιλήψεων αυτού του κοινωνικού στρώματος, που ορθώνουν αξεπέραστες δυσκολίες στην πρόσβαση των θηλέων στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης. Στο σημείο

194. Στη στήλη «τόπος καταγωγής» σημειώνεται συνηθέστατα «Λευκάδιος» ή «Λεύκας», χωρίς να διευκρινίζεται αν είναι κάτοικος της πόλης ή κάποιου (και ποιου) χωριού. Μόνο για μικρά διαστήματα υπάρχουν ακριβείς αναγραφές του τόπου καταγωγής (βλ. στο κεφάλαιο Γ «Ο τόπος καταγωγής των μαθητών»).

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/120.gif&w=600&h=915

αυτό να σημειώσουμε ότι η διαφορά των εννοιών «γεωργός» και «κτηματίας» έχει αμβλυνθεί κατά το υπό εξέταση χρονικό διάστημα 1901-29 και δεν έχει την ίδια διακριτική δραστικότητα που είχε παλιότερα. Επομένως, κρατάμε μια επιφύλαξη ως προς τη διάκριση του «γεωργού» και του «κτηματία», που σημειώνεται στα κατάστιχα του Αρχείου, και τα εξ αυτής προκύπτοντα πορίσματα. Αλλά, παρά την επιφύλαξη, η βασική διαπίστωση -δεδομένου και του ελάχιστου ποσοστού των κοριτσιών των γεωργών- δεν κλονίζεται: η δυνατότητα πρόσβασης των κοριτσιών των κτηματιών στο Γυμνάσιο είναι πολύ μικρή.

Το ποσοστό των κοριτσιών των γεωργών είναι απειροελάχιστο. Αυτό, νομίζω, οφείλεται σε δύο παράγοντες:

α) Στις περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες αυτού του κοινωνικού στρώματος, η ύπαρξη των οποίων επηρεάζει δυσμενώς την πρόσβαση των παιδιών του, αμφοτέρων των φύλων, στο Γυμνάσιο και, κατά μείζονα λόγο, των θηλέων.

β) Στις συντηρητικές ηθικές αντιλήψεις, από τις οποίες εμφορούνται οι αγρότες, και στην παράλληλη απουσία φιλελεύθερων αστικών αντιλήψεων. Σύμφωνα με αυτές, η γυναίκα είναι προορισμένη να κάνει τις δουλειές του σπιτιού και να τεκνοποιεί - η φοίτησή της στη μέση εκπαίδευση και, μάλιστα, στο Γυμνάσιο απέχει πολύ από τα στερεότυπα που δυναστεύουν αυτό τον κοινωνικό χώρο. Η αρνητική αυτή νοοτροπία ενδυναμώνεται από την παράμετρο του τόπου που θέτει σε εγρήγορση τις ηθικές τους φοβίες: σε αντίθεση με τα στρώματα που διαμένουν στην πόλη, οι γεωργοί φοβούνται ότι «θα φύγουν τα κορίτσια μέσα από τα χέρια τους και θα ξεπέσουν».

Οι μικροδιαφορές στο ποσοστό των θηλέων (και των αρρένων φυσικά), οι οποίες παρατηρούνται ανάμεσα στον πίνακα 1 και στον πίνακα 2, οφείλονται στη σταθερότητα της φοίτησης: όταν βλέπουμε υψηλότερα ποσοστά θηλέων στο δεύτερο πίνακα, αυτό σημαίνει ότι τα κορίτσια της ομάδας αυτής έχουν μικρότερες ενδοσχολικές απώλειες, δηλαδή τα κορίτσια της ομάδας που, για διάφορους λόγους, εγκαταλείπουν σε κάποια φάση της φοίτησής τους το Γυμνάσιο είναι λιγότερα από τα αγόρια. Το αντίθετο τεκμαίρεται, όταν το ποσοστό τους μειώνεται. Άξια λόγου ανοδική τάση του ποσοστού παρατηρείται στους υπαλλήλους και στους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και καθοδική στους εκπαιδευτικούς. Οι αυξομειώσεις στα ποσοστά των άλλων είναι ασήμαντες. Επειδή τα δεδομένα των ανωτέρω πινάκων και τα εξ αυτών εξαγόμενα συμπεράσματα αναφέρονται σε όλη τη χρονική περίοδο 1866-1929, δηλαδή περιλαμβάνουν και το διάστημα από το σχολικό έτος 1866-67 μέχρι το σχολικό έτος 1900-01, κατά το οποίο δεν φοίτησε καμία γυναίκα, προχωρήσαμε στη σύνταξη του κατωτέρω πίνακα 4, για να δούμε τη σχέση αρρένων και θηλέων μαθητών της κάθε επαγγελματικής

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/121.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 4 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1901-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολα

Άρρενες

491

205

586

177

432

270

140

612

252

21

3.186

Θήλεις

88

47

5

19

99

61

11

11

78

7

426

Σύνολο

579

252

591

196

531

331

151

623

330

28

3.612

Άρρενες

84,8%

81,35%

99,15%

90,3%

81,35%

81,57%

92,72%

98,23%

76,37%

75%

88,20%

Θήλεις

15,2%

18,65%

0,85%

9,7%

18,65%

18.43%

7,287%

1,77%

23,63%

25%

11,79%>

Σημείωση: Σε 20 εγγραφές δεν αναγράφεται επάγγελμα (19 άρρενες και 1 θήλυ).

Σημείωση: Σε 20 εγγραφές δεν αναγράφεται επάγγελμα (19 άρρενες και 1 θήλυ).

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/122.gif&w=600&h=915

τικής ομάδας στη βάση διαφορετικών δεδομένων. Ο πίνακας περιέχει το σύνολο των ετήσιων εγγραφών των αρρένων και των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας μόνο για το διάστημα από το σχολικό έτος 1901-02, οπότε εγγράφονται οι πρώτες μαθήτριες, μέχρι το σχολικό έτος 1928-29.

Αν τώρα συσχετίσουμε τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας στους πίνακες 2 και 4, προκύπτει ο επόμενος πίνακας:

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος: Σύγκριση των ποσοστών των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας στα χρονικά διαστήματα 1866-1929 και 1901-1929

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

1866-1929

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

1901-1929

1

Εργάτες-ναύτες

20, 59%

1

Εργάτες-ναύτες

25%

2

Υπάλληλοι

16,63%

2

Υπάλληλοι

23,63%

3

ΚΕΕ

15,48%

3

Έμποροι

18,65%

4

Έμποροι

14,98%

4

ΑΕΕ

18,65%

5

ΑΕΕ

10,8%

5

ΚΕΕ

18,43%

6

Εκπαιδευτικοί

7,76%

6

Εκπαιδευτικοί

9,7%

7

Κληρικοί

4,78%

7

Κληρικοί

7,28%

8

Κτηματίες

1,11%

8

Κτηματίες

1,77%

9

Γεωργοί

0,71%

9

Γεωργοί

0,85%

10

Ορφανοί

10,34%

10

Ορφανοί

15,2%

Η αυτόνομη και η συγκριτική ανάγνωση των πινάκων 4 και 5 δείχνει τα εξής:

Η ιεραρχική κατάταξη των επαγγελματικών ομάδων κατά την περίοδο 1866-1901 δεν αλλάζει ουσιωδώς σε σχέση με το διάστημα 1901-1929. Οι τέσσερις ομάδες που προηγούνται (α.α. 2-5) είναι πάντα οι ίδιες: οι υπάλληλοι, οι έμποροι, οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες. Μπορεί να αλλάζει η σειρά κατάταξης μεταξύ τους, αλλά ως σύνολο προηγούνται πάντα και σαφώς των άλλων. Των υπολοίπων τεσσάρων (α.α. 6-9) η σειρά κατάταξης παραμένει αδιατάρακτη. Η πρωτιά των εργατών - ναυτών, όπως εκτενώς και επανειλημμένα έχουμε εξηγήσει ανωτέρω, πρέπει να οφείλεται στο μικρό στατιστικό δείγμα της ομάδας και, ως εκ τούτου, είναι παραπλανητική.

Υπάρχει βέβαια άνοδος των ποσοστών της περιόδου 1901-1929, και αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό, γιατί την περίοδο αυτή αρχίζουν να φοιτούν μαθήτριες με αυξανόμενο ρυθμό, ενώ την περίοδο 1866-1901 δεν είχε φοι-

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/123.gif&w=600&h=915

φοιτήσει καμία γυναίκα. Για να μιλήσουμε με την ορολογία της διαίρεσης, όταν μικραίνει ο διαιρετέος (δηλαδή, το σύνολο των μαθητών) με την αφαίρεση του προ του 1901 αριθμού μαθητών (αποκλειστικά αρρένων), αυξάνεται το πηλίκο (δηλαδή, το ποσοστό των θηλέων). Εκεί που απαιτείται προσοχή είναι όταν οι αυξήσεις των ποσοστών δεν υπακούουν απλώς στο γενικό αίτιο, αλλά σημαίνουν και κάτι επί πλέον, το οποίο χρήζει ερμηνείας.

Επικεντρωνόμενοι στο τελευταίο εντοπίζουμε δύο θεαματικές μεταβολές. Το ποσοστό των θηλέων των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών εκτινάσσεται από το συνολικό 10,8% στο 18,65% και των υπαλλήλων από το 16,63% στο 23,63%. Η ερμηνεία είναι αναμενόμενη αλλά ενδιαφέρουσα: το ποσοστό των παιδιών των ομάδων αυτών είναι ήδη μεγάλο πρό του 1901 και, από την άλλη, το ποσοστό των μαθητριών τους (μετά το 1901 φυσικά) αρκετά υψηλό. Αν αφαιρεθεί αυτό το προ του 1901 υψηλό ποσοστό (που αποτελείται αποκλειστικά από άρρενες), τότε η σύγκριση του αριθμού των θηλέων, που είναι μεγάλος, γίνεται με έναν κατά πολύ μειωμένο αριθμό αρρένων, οπότε το πηλίκο της «διαίρεσης», δηλαδή το ποσοστό των θηλέων, παρουσιάζει θεαματική αύξηση. Για του λόγου το αληθές, προ του 1901 υπάρχουν 183 εγγραφές παιδιών ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και 252 μετά. Έτσι εξηγείται το άλμα από το 10,8% στο 18,65%: το πρώτο βγαίνει από τη σύγκριση του 47 -του συνόλου δηλαδή των ετήσιων εγγραφών των μαθητριών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών- με το συνολικό 183+252=435, ενώ το δεύτερο από τη σύγκριση του 47 με το σαφώς μειωμένο 435-183=252.

Τέλος, είναι πολύ σημαντικό το ότι η ανάγνωση των πινάκων 4 και 5, δηλαδή η εξέταση του θέματος μας από άλλη οπτική, επιβεβαιώνει τις διαπιστώσεις για τη σχέση φύλου και κοινωνικής προέλευσης, που κάναμε κατά την εξέταση των πινάκων 1 και 2, και η διπλή αυτή επιβεβαίωση τις κάνει πιο αξιόπιστες. Οι όποιες διαφοροποιήσεις αφορούν μικρές επί μέρους μεταβολές και δεν αλλάζουν τη γενική εικόνα.

2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

Παραθέτουμε και εδώ δύο πίνακες συνταγμένους όπως ακριβώς και οι δύο ανωτέρω για το Γυμνάσιο Λευκάδος. Ό,τι γράψαμε εκεί ισχύει και για τους παρόντες πίνακες.

Από την ανάγνωση του πίνακα προκύπτουν οι εξής διαπιστώσεις, η βασιμότητα των οποίων προϋποθέτει195 ότι στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινωνίας υπάρχει μια σχετική ισορροπία ανάμεσα στον αριθμό των αρρένων και

195. Βλ. υποσημείωση 192.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/124.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε αριθμούς φυσικών προσώπων)

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε αριθμούς φυσικών προσώπων)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός Έμπορος

ΚΕΕ :

Κληρικός Κτηματίας

Υπάλληλος Εργάτης -

Δεν δη

Σύνολα

ναύτης

λώθηκαν

Άρρενες

280

185

710

87

336

407

94

440

266

63

-

2.862

Θήλεις

53

39

7

10

76

93

7

25

68

11

-

395

Σύνολο

333

224

717

97

412

500

101

465

334

74

7

3.264

Άρρενες

84,08%

82,59%

99,02%

89,69%

81,55%

81,40%)

93,07%

94,62%

79,65%

85,14%>

87,68%

Θήλεις

15,92%

17,41%

0,98%

10,31%

18,45%

18,60%

6,93%

5,38%

20,35%

14,86%

12,10%

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων αρχίζουν από το 1898-99.

- Στα συνολικά ποσοστά δεν υπολογίζεται το 0,21% που αποτελούν οι 7, των οποίων δεν δηλώθηκε το επάγγελμα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολα

Άρρενες

787

471

1.770

206

914

1.073

282

1.167

671

148

7.489

Θήλεις

144

101

14

23

182

213

15

59

134

23

908

Σύνολο

931

572

1.784

229

1.096

1.286

297

1.226

805

171

8.397

Άρρενες

86.6%

82,34%

99,22%

89,96%

83,39%

83,44

94,95%

95,19%

83,35%)

86,55%

89,19%

Θήλεις

13,4%

17,66%)

0,78%

10,04%.

16,61%

16.56%

5,05%.

4,81%

16,65%

13,45%

10,81%.

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων αρχίζουν από το 1898-99.

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων αρχίζουν από το 1898-99.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/125.gif&w=600&h=915

στον αριθμό των θηλέων τέκνων κάθε επαγγελματικής κατηγορίας και δεν παρουσιάζονται θεαματικές αριθμητικές αποκλίσεις υπέρ των μεν ή των δε: Η σειρά των επαγγελματικών ομάδων, με κριτήριο κατάταξης το υψηλότερο ποσοστό θηλέων, στον πρώτο πίνακα είναι: υπάλληλοι, κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, έμποροι, ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, εργάτες και ναύτες, εκπαιδευτικοί, κληρικοί, κτηματίες και γεωργοί. Ίδια περίπου σειρά μάς δίνει και ο δεύτερος πίνακας, με τη διαφορά ότι εδώ γίνεται εναλλαγή στις θέσεις 2-3, τις οποίες καταλαμβάνουν οι έμποροι και οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες. Η διαφορά όμως των ποσοστών τους είναι τόσο ασήμαντη, που δεν λαμβάνεται υπόψη - στην ουσία, η σειρά του πίνακα παραμένει αμετάβλητη. Επομένως, τα ποσοστά των πινάκων αποτελούν μια αρκετά αξιόπιστη βάση δεδομένων για να βγάλει κανείς συμπεράσματα ή να διατυπώσει υποθέσεις εργασίας. Η προαναφερόμενη κατάταξη φαίνεται στις δύο στήλες του επόμενου πίνακα:

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Ελληνικό Σχολείο Λευκάδας, 1866-1929: Κατάταξη των επαγγελματικών ομάδων με βάση τα ποσοστά των μαθητριών τους (σε πραγματικούς αριθμούς και σε ετήσιες εγγραφές)

α.α.

α.

β·

Ποσοστά θηλέων της κάθε

Ποσοστά θηλέων της κάθε

επαγγελματικής ομάδας

επαγγελματικής ομάδας

(με βάση τον πραγματικό

(με βάση τις ετήσιες εγγραφές

αριθμό των μαθητριών)

των μαθητριών)

1

Υπάλληλοι

1

Υπάλληλοι

2

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

2

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

3

Έμποροι

3

Έμποροι

4

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

4

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

5

Εργάτες

5

Εργάτες

6

Εκπαιδευτικοί

6

Εκπαιδευτικοί

7

Κληρικοί

7

Κληρικοί

8

Κτηματίες

8

Κτηματίες

9

Γεωργοί

9

Γεωργοί

Προκύπτει, επομένως, σαφώς ότι, με κριτήριο την αριθμητική σχέση αρρένων και θηλέων μέσα σε κάθε επαγγελματική ομάδα, το ευνοϊκότερο για τα θήλεα ποσοστό το έχουν οι υπάλληλοι, οι έμποροι, οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι εργάτες - ναύτες.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/126.gif&w=600&h=915

Τα ποσοστά των θηλέων στις ομάδες των κτηματιών και, πιο πολύ, των γεωργών είναι απογοητευτικά. Των κτηματιών είναι συγκριτικά καλύτερα από τα σχεδόν μηδενικά ποσοστά των γεωργών, αλλά γενικώς είναι πολύ χαμηλά. Και είναι πιο ηχηρή η υστέρηση αυτή, γιατί παρατηρείται στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Τα ποσοστά των παιδιών των εκπαιδευτικών βρίσκονται συγκριτικά σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο: πολύ ανώτερα από τα ποσοστά των γεωργών και των κτηματιών, αλλά απέχουν αρκετά από τα ποσοστά των υπαλλήλων, των εμπόρων, των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών.

Τα ποσοστά των κοριτσιών των κληρικών είναι χαμηλά: υστερούν έναντι όλων των άλλων ομάδων, πλην των κτηματιών και των γεωργών.

Οι ερμηνείες που πρέπει να δοθούν στις διαπιστώσεις αυτές για το χώρο της Λευκάδας είναι, κατά τη γνώμη μου, οι παρακάτω:

Οι αιτίες των υψηλών ποσοστών των θηλέων των οποίων ο πατέρας είναι έμπορος ή υπάλληλος πρέπει να αναζητηθούν σε τέσσερα επίπεδα ταυτόχρονα, όπως ακριβώς και για τα κορίτσια του Γυμνασίου:

α) Στο πεδίο των αντιλήψεων και των νοοτροπιών: Οι επαγγελματικές αυτές ομάδες και, κυρίως, οι έμποροι ανήκουν στα αστικά στρώματα, τα οποία ήταν και είναι φορείς αντιλήψεων πιο φιλελεύθερων σε σχέση με τα αγροτικά στρώματα - τους κτηματίες και τους γεωργούς. Ως προς το ζήτημα αυτό δηλαδή, ισχύουν αυτά που αναλυτικότερα αναφέραμε ανωτέρω, κατά την εξέταση του ποσοστού της φοίτησης των κοριτσιών των εμπόρων και των υπαλλήλων στο Γυμνάσιο.

β) Στο οικονομικό επίπεδο: Οι επαγγελματικές αυτές ομάδες βρίσκονται σε καλύτερη οικονομική κατάσταση από άλλες πολυπληθείς, π.χ., τους γεωργούς. Και πρέπει εδώ να προσθέσουμε ότι η οικονομική επιβάρυνσή τους από τη φοίτηση των παιδιών τους (όχι μόνο των θηλέων αλλά και των αρρένων) ελαχιστοποιείται από το γεγονός ότι οι συντριπτικά περισσότεροι διαμένουν στην πόλη. Εδώ να υπενθυμίσουμε ότι στο τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού λειτουργούν για κάποια διαστήματα τα Ελληνικά Σχολεία της Καρυάς, του Αγίου Πέτρου και της Βασιλικής,196 γεγονός που πρέπει να το συνυπολογίσουμε όχι μόνο για τα ποσοστά φοίτησης των θηλέων αλλά γενικώς για τα άτομα αμφοτέρων των φύλων: ένας αριθμός παιδιών, γεωργών κυρίως, φοιτά στα σχολεία αυτά - άρα, τα ποσοστά της φοίτησης, στα οποία καταλήγουμε εδώ, και γενικώς και κατά φύλο, διαφοροποιούνται και δεν ανταποκρίνονται επακριβώς στην πραγματικότητα,

196. Βλ. ανωτέρω, «Μικρό παράρτημα για τα Ελληνικά Σχολεία του Αγίου Πέτρου, της Βασιλικής, της Καρυάς, της Ιθάκης και της όμορης Ακαρνανίας».

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/127.gif&w=600&h=915

από τη στιγμή που δεν μπορούμε να υπολογίσουμε και τα στοιχεία αυτά. Η όποια διαφοροποίηση όμως δεν φαίνεται να μεταβάλλει την εικόνα.

γ) Το ότι διαμένουν στην πόλη στην οποία λειτουργεί το σχολείο συντελεί πολύ στο να καμφθούν οι όποιες ηθικές αναστολές για τη φοίτηση των κοριτσιών τους στο Ελληνικό Σχολείο - τα κορίτσια δεν κινδυνεύουν «ηθικώς», γιατί βρίσκονται μέσα στα χέρια της οικογένειας. Και στην περίπτωση αυτή δηλαδή, ισχύουν όσα αναφέραμε ανωτέρω για το Γυμνάσιο στην οικεία θέση.

δ) Η επιθυμία που διακατέχει τα στρώματα αυτά για κοινωνική και επαγγελματική άνοδο των παιδιών τους είναι τόσο έντονη, που, συνδυαστικά με τις ανωτέρω αιτίες, δεν περιορίζεται μόνο στα αγόρια, αλλά ένα μέρος της κατευθύνεται και στα κορίτσια. Η επιθυμία αυτή είναι πιο έντονη και αποδοτική όταν πρόκειται για τον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Το υψηλό ποσοστό των θηλέων των οποίων ο πατέρας είναι κατώτερος ελεύθερος επαγγελματίας πρέπει να αποδοθεί στην τρίτη και τέταρτη αιτία που αναφέραμε για τα παιδιά των εμπόρων και των υπαλλήλων, δηλαδή στην παράκαμψη των ηθικών αναστολών τους, λόγω του τόπου διαμονής τους, και στην έντονη επιθυμία τους για κοινωνική εξέλιξη των παιδιών τους. Πρέπει να προσθέσουμε και τον οικονομικό παράγοντα: τα έξοδα είναι λιγότερα, γιατί τα παιδιά διαμένουν μαζί με τις οικογένειές τους. Η ερμηνεία που προτείνουμε βέβαια προϋποθέτει ότι η πλειοψηφία των μελών αυτής της επαγγελματικής ομάδας μένει στην πόλη - γεγονός όχι τεκμηριωμένο στην παρούσα μελέτη αλλά, κατά τη γνώμη μας, πολύ πιθανό.197

Το υψηλό ποσοστό των κοριτσιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών πρέπει επίσης, κατά τη γνώμη μας, να αποδοθεί στις ίδιες αιτίες που επικαλεστήκαμε για τα κορίτσια των εμπόρων και των υπαλλήλων: Το αυξημένο ποσοστό φοίτησης των κοριτσιών της ομάδας αυτής στο Ελληνικό Σχολείο είναι συμβατό με τις οικονομικές της δυνατότητες, με τον κώδικα των αρχών και των ηθικών της αντιλήψεων, καθώς και με τις κοινωνικές φιλοδοξίες της.

Τα παιδιά των εργατών και ναυτών παρουσιάζουν ένα πολύ καλό ποσοστό, που κυμαίνεται ανάμεσα στο 13,45% (πίνακας 2) και στο 14,86% (πίνακας 1). Και είναι σημαντικό ότι το στατιστικό δείγμα είναι αξιόπιστο, αντίθετα με το ομόλογο δείγμα του Γυμνασίου: σε απόλυτες αριθμητικές τιμές υπάρχουν 74 μαθητές του Ελληνικού Σχολείου που ανήκουν σε αυτή την επαγγελματική ομάδα. Τα 42 είναι παιδιά «εργατών» και «εργατικών», εκ των οποίων τα 9 κορίτσια, και τα 32 παιδιά «ναυτών» και «ναυτικών», εκ

197. Περί αυτού βλ. αναλυτικά ανωτέρω στην ερμηνεία του ποσοστού των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών στο Γυμνάσιο.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/128.gif&w=600&h=915

των οποίων τα 2 κορίτσια. Πιθανόν -το «πιθανόν» οφείλεται σε ελλιπή καταγραφή των στοιχείων των ανωτέρω, η οποία επιτρέπει αυτή την ασάφειατο σύνολο των μαθητών να είναι όχι 74 αλλά 78, και πάλι όμως το ποσοστό των θηλέων δεν πέφτει κάτω από το 14%. Επί πλέον, οι μαθήτριες αυτές κατανέμονται ισόρροπα στη διάρκεια του χρόνου και δεν σωρεύονται σε κάποιο χρονικό σημείο. Το συμπέρασμα είναι ότι τα κορίτσια της επαγγελματικής αυτής ομάδας στη Λευκάδα έχουν, συγκριτικά με τη γενική προσβασιμότητα της επαγγελματικής τους ομάδας, καλές δυνατότητες πρόσβασης στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Το ποσοστό των κοριτσιών των εκπαιδευτικών, που κυμαίνεται γύρω από το -συγκριτικά με τα δεδομένα του Ελληνικού Σχολείου- μέτριο 10%, πιστεύουμε ότι πρέπει να αποδοθεί στους ίδιους λόγους που επικαλεστήκαμε για τα παιδιά των υπαλλήλων, στο επαγγελματικό στρώμα των οποίων ανήκουν και οι εκπαιδευτικοί. Υπάρχει, πάντως, μια εμφανής απόκλιση ανάμεσα στο υψηλό ποσοστό των υπαλλήλων και στο χαμηλότερο ποσοστό των εκπαιδευτικών, η οποία είναι δύσκολο να ερμηνευτεί - απόκλιση η οποία παρατηρείται και στα αντίστοιχα ποσοστά του Γυμνασίου.

Το χαμηλό ποσοστό των κοριτσιών των κληρικών δείχνει ότι η ομάδα αυτή, όπως και για το Γυμνάσιο, εμφορείται από μια συντηρικότητα στο θέμα της φοίτησης των κοριτσιών της στο Ελληνικό Σχολείο.

Το ποσοστό των κοριτσιών των κτηματιών στο Ελληνικό Σχολείο είναι πολύ μικρό, κυμαίνεται γύρω στο 5%. Αυτό το μικρό ποσοστό είναι βέβαιο ότι οφείλεται, κυρίως, στο συντηρητισμό της νοοτροπίας και των ηθικών αντιλήψεων αυτού του κοινωνικού στρώματος, που ορθώνουν μεγάλες δυσκολίες στην πρόσβαση των θηλέων ακόμα και στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης. Στο σημείο αυτό να υπενθυμίσουμε την επιφύλαξη198 που σχετίζεται με τη δυσκολία της διάκρισης των εννοιών «γεωργός» και «κτηματίας» κατά το υπό εξέταση χρονικό διάστημα 1901-29 - επιφύλαξη όμως η οποία δεν μπορεί να αμφισβητήσει τη βασική μας διαπίστωση για την πολύ μικρή δυνατότητα πρόσβασης των θηλέων των αγροτικών στρωμάτων στο Ελληνικό Σχολείο, όπως, κατά μείζονα λόγο, και για το Γυμνάσιο.

Το σχεδόν μηδενικό ποσοστό των κοριτσιών των γεωργών οφείλεται σε δύο παράγοντες:

α) Στις περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες αυτού του κοινωνικού στρώματος, οι οποίες επηρεάζουν δυσμενώς την πρόσβαση των παιδιών του, αμφοτέρων των φύλων, ακόμα και στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης και, κατά μείζονα λόγο, των θηλέων.

198. Περί αυτού βλ. αναλυτικά ανωτέρω στην ερμηνεία του ποσοστού των κοριτσιών των κτηματιών στο Γυμνάσιο.

Σελ. 128
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 109
    

    διαφοροποιούνται. Το 1870 αντιστοιχούν 11 παιδιά γεωργών σε σύνολο 40 μαθητών (1/3,6) και έπειτα η σχέση αυτή διαφοροποιείται ανά δεκαετία ως εξής: 15/82 (1/5,5) το 1880, 33/128 (1/3,9) το 1890, 26/143 (1/5,5) το 1900, 19/145 (1/7,6) το 1910, 12/180 (1/15) το 1920 και 14/204 (1/14,7) το 1929.

    Αξιοπρόσεκτο και πολυσήμαντο είναι το υψηλό ποσοστό 23,81% των μαθητών που είναι παιδιά γεωργών. Η λεπτομερής συσχέτιση του αριθμού των μαθητών-παιδιών των γεωργών με το σύνολο του μαθητικού δυναμικού επιβεβαιώνει και διευρύνει χρονικά το συμπέρασμα στο οποίο μας οδήγησαν ήδη τα γραφήματα 50 και 51: στη συνάρτηση του χρόνου το ποσοστό των παιδιών των γεωργών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού του Ελληνικού Σχολείου αυξάνεται σταθερά και θεαματικά. Το 1870 αντιστοιχεί 1 παιδί γεωργού σε σύνολο 40 μαθητών και ακολούθως η σχέση ανά δεκαετία διαμορφώνεται ως εξής: 6/82 (1/13,7) το 1880, 26/128 (1/4,9) το 1890, 17/143 (1/8,4) το 1900, 29/145 (1/5) το 1910, 44/180 (1/4) το 1920 και 34/204 (1/6) το 1929. Εξηγήσαμε ήδη ότι αυτό το εύρημα είναι συμβατό με το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά: πιστοποιεί ότι και στη Λευκάδα, κατά τη χρονική περίοδο που εξετάζουμε, είναι έντονη η τάση τα παιδιά των μικροϊδιοκτητών-μικροκαλλιεργητών να επιχειρήσουν την «αγροτική έξοδο» μέσω της φοίτησής τους στη μέση εκπαίδευση και, κυρίως, μέσω του πρώτου κύκλου της - αλλά το φαινόμενο δεν έχει την ίδια τάση στη συνάρτηση του χρόνου.

    Αξιοπρόσεκτο είναι και το ποσοστό των μαθητών που είναι παιδιά κληρικών, γεγονός που αποδεικνύει ότι η κοινωνική αυτή ομάδα έχει ικανοποιητική παρουσία και στον πρώτο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για τα παιδιά των εκπαιδευτικών. Τα ποσοστά των παιδιών των ομάδων αυτών επί του μαθητικού πληθυσμού είναι πολύ υψηλότερα από τα ποσοστά των ομάδων αυτών επί του συνολικού πληθυσμού της νήσου.

    5. Σύγκριση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών (και των δύο φύλων

    αδιακρίτως) του Ελληνικού Σχολείου και των μαθητών του Γυμνασίου

    Λευκάδος

    Πρέπει κατ' αρχάς να διευκρινίσουμε ότι η σύγκριση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών των δύο σχολείων αφορά τη χρονική περίοδο μετά την Ένωση (1866-1929), οπότε συνυπάρχουν το Ελληνικό Σχολείο με το τετρατάξιο Γυμνάσιο, διότι σύγκριση νοείται μόνο όταν υπάρχουν παράλληλα και οι δύο τύποι σχολείων της μέσης εκπαίδευσης και όχι μόνο ο ένας, όπως συμβαίνει στην εποχή του Ιονίου Κράτους. Τα συγκρινόμενα στοιχεία απεικονίζονται στα γραφήματα 49 για το Ελληνικό Σχολείο και 47 για το Γυμνάσιο.

    Η σύγκριση είναι πολύ ενδιαφέρουσα, γιατί δείχνει από μια άλλη, πιο σφαιρική οπτική τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική προέλευση των μαθητών και στη δυνατότητα πρόσβασής τους στο δίκτυο της δευτεροβάθμιας εκ-